|
|
|
jlMDr qoN kYlgrI qwk df sPLr -jiqMdr pnUM jlMDr qoN cwl ky knyzf dy sLihr kYlgrI pwujx qwk rfh df lMzn df iek rfq df pVfa hox kfrn smF qF dwugxf lwg igaf, pr ieh lfhyvMd bhuq hoieaf. eyny smyN qkrIbn solF pihrF dOrfn pMjfb df iksy vI BfsLf df koeI aKLbfr ieMtrnYwt Auqy vI nhIN vyiKaf qy BfrqI cYnl vI koeI nf imilaf, ijs qoN EQoN dIaF KLbrF sux skdf. kYlgrI pwujdy sfr jdoN tI[ vI[ Auqy iksy BfrqI nUM inAUjL cYnl qoN kuJ jfnxf cfihaf qF Auho ijhy ibafn hI sfry lIzrF dy af rhy sn, ijho ijhy EQy sux ky afieaf sF. ieMtrnYWt qoN pMjfb dIaF KLbrF pVHIaF, GtIaf iksm dy iesLiqhfrF qy ijLlHf pwDr dy lIzrF qwk dy AucycI isPfrsL kr ky Cpvfey jFdy ibafn vI sfry Auho dy Auho sn. mYN ivnobf Bfvy qy keI hornF bfry suixaf hoieaf sI ik Auh gihry icMqn leI keI vfrI mon-vrq Dfrn kiraf krdy sn, qF ik eyDr-EDr dy rOly-rwpy qoN ht ky Auh kuJ nvF, kuJ vDyry AusfrU qy vDyry gMBIrqf BrpUr soc skx. myry leI ieh solF pihr dy krIb smF vI EdF df hI sI, ijs dOrfn GtIaf pwDr dI dUsLxbfjLI aqy lIzrF dI cfplUsI krn vfly cmicaF dy ibafn pVHn dI bd-mjLf ijLMmyvfrI qoN pfsy ht ky bfkI sMsfr bfry jfnx-smJx df smF iml igaf. idwlI qoN lMzn qwk dy myry sPLr dOrfn myry nfl dIaF sItF AuWqy bYTy do ivdysLI sYlfnI afpo ivwc gwlF kr rhy sn qy ivsLf ieh sI ik Bfrq ikwdF df hY. Auh qfjL mihl dI KUbsUrqI dI crcf krdy hoey nfl hI Aus dy koloN lMGdI jmnf ndI dy gMdy vihx dI gwl vI kr rhy sn. kihMdy ieh sn ik BfrqI lokF nUM KUbsUrqI vI rfs nhIN afAuNdI, ieho cIjL XUrp ivc hMudI qF ilsLkF mfrdI. do-iqMn AuWGy Drm asQfnF qoN ho ky afey hox krky Auh EQy hMudI Dfrimk zrfmybfjLI dI crcf vI krdy sn. pujfrIaF vwloN lfhI jf rhI iCwl dI vI qy sLrDflUaF vwloN awKF mIt ky sB kuJ brdfsLq krdy jfx dI vI. iksy Dfrimk asQfn AuWqy AunHF ivcoN iek jxf kfly kwukV dI blI dy ky nfl ‘pRsLfd’ vjoN sLrfb dI boql cVHfeI jFdI vyK ky afieaf sI. Auh kih irhf sI ik ‘‘EQy bwkry dI blI vI idwqI jFdI hY, pr mYN qF kwukV nUM blI cVHdf dyK ky hI Gbrf igaf sI, ies krky bwkrf mrdf mYN nhIN dyiKaf.’’ ijhVI gwl Ausny nwk mroV ky khI, Auh ieh sI ik mry hoey kuwkVF dy KUn qy imMJ nfl Aus Dfrimk sQfn df PrsL icpicpf hoieaf ipaf sI, mwQf tykx afey lok Ausy ivc iqlkx qoN zrdy iek-dUjy df hwQ PV ky qury jFdy sn, ieh Blf ikwdF dI sLrDf hoeI? afm kr ky myrI cwup rihx dI afdq nhIN, Aus idn mYN mn ivc ieh Dfr ilaf ik bolx nfloN suxnf vDyry lfhyvMd ho skdf hY, ies krky cwup kIqf irhf. myry afsy-pfsy kuJ pMjfbI qy Bfrq dy hor rfjF dy lok vI gwlF krdy sn, afm kr ky prvfrk pwDr dIaF gwlF ies krky mYN AunHF vwl iDafn dyx dI QF iehnF do sYlfnIaF dIaF gwlF hI suxdf irhf. kuJ dyr bfad AunHF ivcoN iek ny ieh dwisaf ik sYr-spfty leI qy CuwtI kwtx leI bhuq ssqf hox kr ky Auh hr do-cfr sfl bfad eyQy afAuNdf hY, pr eyQy kuJ bdldf Aus nUM bhuqf njLr nhIN afAuNdf. idwlI dy ivkfs dI gwl Aus ny kIqI qF kihx lwgf ik jdoN vI afeIey, eyQy pMj-swq QFvF AuWqy nvyN pul bxdy ny, AunHF koloN lMGx df bdlvF pRbMD koeI kIqf nhIN jFdf qy ies krky AunHF dy bxn dI KusLI jF Auqsukqf nfloN vD iKJ cVHdI jFdI hY. ijMnI dyr nUM Auh bxdy hn, nvyN sLurU ho jFdy hn qy AunHF dy Gwty-imwtI ivc pihly dy bxn df cfa vI nhIN rihMdf. gwl AunHF dI afpxy dysF nfl qulnf ivwc TIk hI sI, ijQy ieho ijhy iksy vI kMm mOky jnqf dy lMGx df pRbMD eydF df kIqf jFdf hY ik lokIN buV-buV nf krdy jfx. Pyr AunHF dovF dI gwl eyQy afx phMucI ik Bfrq ivc pYsf bhuq hY ik grIbI? dovyN hI ieh gwl mMn rhy sn ik kuJ lokF kol aMqF df pYsf hY, AunHF qoN sMBfilaf nhIN jf irhf. dunIaf Br dI hr mihMgI qoN mihMgI gwzI AunHF ny idwlI ivc hI nhIN, afgrf, lKnAU, irsLIkysL ivwc vI jf ky vyKI sI, jd ik AunHF nfl dIaF gwzIaF eynI vwzI igxqI ivwc AunHF dy dysLF ivwc vI nhIN, ikAuNik KrIdx leI ijMny pYsy cfhIdy hn. Eny hr iksy dy vws dI gwl nhIN hMudI. dUjy ny pihly dI gwl kwt ky ies pfsy iDafn idvfieaf ik ijs dysL ivc eynIaF mihMgIaF kfrF GMum rhIaF hn, Ausy ivc hr pfsy AunHF lokF dI BIV vI hY, ijnHF kol kfr qF ikDry rhI, rihx nUM Gr vI nhIN. iewk jxy ny iewk ipMz ivwc GrF dI iewk pUrI kqfr sfhmxy awD nMigaF bwicaF nfl iKcvfeI afpxI Poto ivKfeI. Gr XU pI jF ibhfr dy jfpdy sn, pr eynI dUr jfx dI loV nhIN, jy JwugIaF mUhry hI Poto iKcvfAuxI sI qF AunHF dI iewCf idwlI ivwc hI pUrI ho skdI sI, ijQy iewk kroV qoN vwD dI abfdI ivwc pMj lwK dy krIb lok awj vI JwugIaF ivc rihMdy hn. lMzn afx ky ijhVI iewk rfq ibqfeI, Aus ivc kfmryz hrdIp dUhVf dy Gr bYiTaF kfmryz iekbfl vYd ny Bfrq dI ‘qrwkI’ bfry bfkI sMsfr dI socxI bfry keI gwlF dws idwqIaF. sfrI Aumr tryz XUnIan lihr dy lyKy lf cwuky iekbfl hurF nUM aMkiVaF df vI kfPLI igafn hMudf hY ik ikhVy dysL dI imhnq krn vflI jmfq bfry EQoN df rfj kI ijLMmyvfrI inBfAuNdf hY. eyQy af ky hI mYnUM kuJ idn pihlF pVHI sMsfr bYNk dI iewk irport df vI cyqf af igaf, ijs ny Bfrq dy ivkfs df lyKf-joKf kIqf hoieaf sI. sMsfr bYNk dI irport mMndI sI ik Bfrq ivc kroVpqI hI nhIN, arbpqI vI bVI qyjLI nfl vDy hn. dunIaf Br dy isKrly vIh pMUjIpqIaF ivwc qkrIbn qIjf ihwsf iekwly Bfrq dy hn, pr [Esy Bfrq dI kuwl afbfdI df cuqflI PIsdI ihwsf awj vI zyZ amrIkn zflr (qkrIbn qryhT rupey) rojLfnf dI afmdn nfl pyt pflx leI mjbUr hY. hfly ipCly mhIny Bfrq dI rfjDfnI idwlI ivc amIr sLOkInF vloN kwuqy aqy kuwqIaF dI sLfhI sLfdI df aflIsLfn pRogrfm kIqf igaf hY., pr Esy Bfrq ivwc Auh vI ‘brfbr dy nfgirk’ hn, ijhVy Aus idn Aus sLfhI ivafh mOky pMzfl dy ipwCy ies Jfk ivwc KVHy sn ik jdoN bicaf hoieaf Kfxf suwitaf igaf, Auhdy ivcoN Kfx jogf kuJ nf kuJ cux lvFgy. myrI dUjI Auzfx lMzn qoN knyzf dy sLihr kYlgrI vfsqy sI, ijs ivwc pMjfbI mYN iekwlf, BfrqI msF ds-bfrF qy Auh vI gujrfq jF mhFrfsLtr dy sn. jhfjL PVn qoN pihlF ijhVy aMgryjLI aKLbfr idwqy gey, AunHF ivwc ies gwl df ijLkr keI QfvF Auqy sI ik amrIkf df vwzf bYNk lyhmYn zwub jfx df sfry sMsfr dy arQcfry Auqy asr ipaf hY. myry brfbr bYTy do jixaF ny afpo ivc gwl CyVI qF AunHF dI aglI qy ipClI sIt vfly vI nfl sLfml ho gey. pqf nhIN Auh koeI kfrobfrI bMdy sn jF vwzI nOkrI vfly, pr jfxkfrI bhuq rwKdy sn. iewk jxy ny qF ieh igxqI vI krnI sLurU kr idwqI ik hux qwk ikMny bYNk amrIkf ivwc ieMj hI zwuby hn. dUjf gorf kih irhf sI ik afm afdmIaF df pYsf suPny ivKf ky ieh jmHF krvfAuNdy hn qy Pyr pYsf eyDr-EDr kr ky bYNk df dIvflf kwZ idwqf jFdf hY. pihly ny Aus nUM smJfAux vfly ZMg nfl ikhf; ‘‘qyrI gwl awDI TIk hY. iehnF ny afpxy mulk dy afm afdmI vI keI nMg kr idwqy hn. pr bhuqf insLfnf iehnF df eysLIafeI dysLF AuWqy hMudf hY. keI vfrI ieMj hoieaf hY qy hr vfrI jdoN vI koeI amrIkI bYNk zwubf hY. ies ny eysLIaf dy iksy nf iksy mulk nUM nfloN ieho ijhf zoibaf hY, ik Pyr Auh AuWTx jogf nf rhy.’’ Aus dI rfie sI ik ieho ijhy bYNkF df qyjLI nfl AuBrnf qy iPr aMbr qoN twuty hoey qfry vFg iswDf hyTF nUM zwubkI lfAuxf sihj suBfa nhIN hMudf, amrIkI arQcfry dI agvfeI krn vfly AusqfdF dI igxI-imQI Kyz df ihwsf vwD lwgdf hY. dovF dI AuWcI hMudI jFdI afvfjL ivwc ijhVI qIjI afvfjL sB qoN pihlF imlI, Auh vI iek gory dI sI qy Auh kih irhf sI ik ‘‘qusIN arQcfry dIaF gwlF krdy ho, amrIkf ivwc pihlF hI mMdf cwl irhf hY, ies bYNk dy zwubx nfl lokIN nOkrI qoN vFJy ho gey hn, AunHF dy GrF dy arQcfry dI gwl kOx krygf?’’ myry sfhmxy pey aKLbfr ivwc vI ies gwl dI kfPLI ivafiKaf sI, pr nfl hI ieh vI iliKaf hoieaf sI ik lyhmYn bYNk dI nOkrI qoN vFJy ho gey lokF nUM kMmF `qy lfAux leI kuJ dUjy bYNkF ny afpo afpxy ivwq muqfbk pysLksL kIqI hoeI hY, ijs nUM kfPLI hMugfrf iml irhf hY. cwup qoVn df ierfdf mYN ajy bxf hI irhf sF ik pihlF vflf gorf iPr bol ipaf. Aus ny keI ieho ijhy mOky cyqy krvfey, jdoN amrIkI arQcfry nUM ies qrHF dy Jtky lwgy, pr iPr sMBfl ley gey. byrujLgfrI bfry Aus ny ikhf ik amrIkf ivc ijnHF dI nOkrI jFdI rhI hY, AunHF nUM srkfr ny mrn nhIN dyxf, kuJ nf kuJ gujLfrf Bwqf dyNdI rhygI. eyQoN dy bYNkF nUM pqf hY ik ijMnI dyr ieh lok ivhly rihxgy, gujLfry Bwqy df boJ vI bwjt Auqy pvygf, ies krky Auh pysLksL kr rhy hn qF ik iehnF nUM kMmF Auqy lfieaf jf sky. gwl Aus ny Pyr eysLIaf AuWqy lY aFdI, ijQy amrIkf dy iek bYNk df zwubxf keI kMpnIaF df byVf grk kr dyNdf hY. qy jdoN AunHF dy bUhy bMd ho jFdy hn, EQoN ivhly hoey kfimaF nUM Aus dysL dI srkfr nf koeI gujLfrf Bwqf dy skdI hY, nf koeI dUjf adfrf nOkrI dI pysLksL krdf hY. hws ky Aus ny ieh vI kih idwqf ik amrIkf qoN Ault eysLIaf dy adfry qF ieh vI socdy hn ik ieh bMdf ijs iksy adfry `c kMm krdf sI. Auh bMd ho jfx krky ieho ijhy ‘nihs’ bMdy nUM nOkrI dyxf ikDry sfzf vI bUhf bMd nf krvf dyvy. jhfjL qoN Auqrn vyly mYN Aus gLory nUM ‘hYlo’ kih ky ieh jfnxf cfihaf ik Auh kMm kI krdf hY, Aus ny ikhf, ‘‘ieMzonysLIaf ivwc XU[ aYWn[ E[ dy iewk imsLn ivc kMm kr irhf hF, pihlF mYN ieMzIaf dy sLihr muMbeI ivwc iewk vwzI amrIkI kMpnI ivwc kMm kr cwukf hF, pr Auh bMd ho geI sI.’’ mYN hOlI ijhI ikhf, ‘‘bMd ho geI Auh kMpnI ‘aYnrfn’ hI hovygI. ibnF boly qoN Aus df mMUh ijvyN KwulHy df KwulHf rih igaf, mYnUM ‘hF’ suxn dI loV nhIN sI rih geI qy ieh smJx ivwc vI aOK nhIN sI rhI ik ieh bMdf Kud nhIN bol irhf, hMZfieaf hoieaf kOVf qjrbf ies dy mMUhoN bdobdI inkl irhf hY. pfiksqfn aMdrly hflfq isrPL ‘Esy dys df muwdf’ nhIN smJxf cfhIdf - jiqMdr pnUM awj dI qrIk ivc ilKx leI AunHF muwidaF dI Gft nhIN, ijhVy sfzy pMjfb qy Bfrq dy lokF ivc hr QF cricq hn. iPr vI asIN iehnF sBnF nUM lFBy rwKdy hoey afpxy Aus gvFZI dys dy hflfq dI gwl krnI cfhFgy, ijs nUM sfzy bhuqy lok ‘Ausy dysL df muwdf’ smJI bYTy hn. ieh isrPL Ausy dys df muwdf nhIN. ijvyN sfzy gvFZ pfiksqfn hY, AuvyN hI Auhdy gvFZ aPLgfinsqfn dy hflfq isrPL ‘Ausy dys df muwdf’ nhIN sn rih gey., hOlI-hOlI jLmInI hkIkqF bdldIaF geIaF qy awj’ aPLgfinsqfn dy hflfq ‘Ausy dys df muwdf’ nf rih ky pfiksqfn dI hoxI nUM pRBfvq krn vfly bx gey hn. ipClf iewk hPLqf nhIN, mhIny qoN vwD bIq igaf hY, ijs ivc ieh KLbrF lVI bMnH ky afeIaF hn ik amrIkI PLOjF ny ikwQy-ikwQy hmlf kr ky qfilbfn hmfieqI mfry hn qy ieh vI ik keI QFeI qfilbfn dy BulyKy afm pfiksqfnI nfgirk hI mOq dI JolI pY gey hn. keI sfl pihlF jdoN amrIkI agvfeI hyT pwCmI qfkqF ny aPLgfinsqfn ivcoN qfilbfn nUM Bjf ky EQy kbjLf kIqf sI, EdoN Auh kihMdy sn ik eyQy amn kfiem krn ipwCoN asIN vfps cly jfxf hY. Aus ijwq mgroN Aus dysL df muKI bxfieaf igaf hfimd krjLeI asl ivc amrIkI hfkmF df krjLeI hY ik Aus nUM iewk mulk df muKI bxf idwqf igaf hY. prfeI mrjLI vyK ky hr kdm puwtx vflf Auh bMdf mMny jF nf mMny, amrIkI hkUmq dy iewk jrnYl dy mUMhoN igafrF sqMbr dy idn inkl igaf hY ik aPLgfinsqfn dI jMg asIN ijwq vI nhIN sky qy ijwqx bfry afsvMd vI bhuqy nhIN. dlIl Aus dI ieh hY ik qfilbfn ny jfky pfiksqfn aMdr lukxgfhF bxf leIaF hn qy AunHF lukxgfhF nUM qoVn qk amrIkf dI mukMml ijwq nhIN ho skdI. amrIkI hkUmq dy kfirMdy dy ies ibafn dy do ihwsy kr ky vyKxy cfhIdy hn. pihlF qF ieh iekbfl hY ik Auh dfavy BfvyN bQyry krdy rhy, aml ivc hfly qk ijwq vI nhIN sky qy ijwq bfry afsvMd vI nhIN. ibafn df dUjf ihwsf pfiksqfn ivc qfilbfn dI mOjUdgI qy Aus mOjUdgI nUM KLqm kIqy bgLYr jMg ijwq nf skx dI gwl krdf hY. ieho gwl sB qoN vwD iDafn nfl ivcfrn vflI hY. ipCly idnF ivc ijvyN awgV-ipwCV amrIkI DVy dIaF POjF ny hmly kIqy hn, ieh dlIl AunHF hmilaF nUM vI jfiejL TihrfAux vflI hY qy awgoN hor hmly krn df sMkyq dyx vflI vI. ieh isrPL sMXog nhIN ik do gwlF iewko vkq sfhmxy afeIaF hn. iewk pfsy amrIkI hkUmq dy PLOjI kfirMdy df Auwpr vflf ibafn qy dUjf iesy dy nfl ieh Kulfsf vI ik pfiksqfn aMdr qfilbfn kYNpF AuWqy hmly krn dI pRvfngI Kud rfsLtrpqI jfrj busL ny idwqI hY. jfrj busL dy ibafn pihlF vI afAuNdy rhy hn ik ijwQy vI ikDry koeI amrIkf df dusLmx bYTf hY, amrIkI PLOj nUM EQy kfrvfeI krn df hwk hY. qfjLf ibafn AunHF ibafnF df duhrfE hY. pfiksqfnI Kyqr ivc awgV-ipwCV ho rhy amrIkI hmilaF aqy Auwpr vfly dovyN ibafnF ipwCoN pfiksqfn dI PLOj dy muKI jnrl asPLfk ikafnI ny iqwKI pRqIikiraf jLfhr kIqI hY. Aus ny ikhf ik AunHF dy kmFzr huMidaF pfiksqfnI PLOj iksy vI bfhrI qfkq nUM afpxy aiDkfr Kyqr ivc afpxy afp koeI PLOjI kfrvfeI krn dI afigaf nhIN dyvygI. dys dI mfx-mirXfdf nfl joV ky idwqy gey jnrl ikafnI dy ibafn dI hmfieq EQoN dy pRDfn mMqrI XUsPL rjLf iglfnI ny vI kIqI hY. sLbdfvflI dovF vwloN ieho ijhI vrqI geI hY, ijvyN amrIkf nfl tkrfE dy rfh pYx vfly hox, pr sB nUM pqf hY ik ieh eyynf sihj nhIN ik iglfnI qy ikafnI amrIkI hfkmF nUM kwlH qk kIqIaF jFdIaF slfmF Cwz ky iewk dm iswJx leI lwk bMnH lYx. iksy vI vWzy inrxy ipwCy GtnfvF dI iewk lVI huMdI hY pfiksqfnI qF kI, qfilbfn dI kmfn vflI aPLgfinsqfn hkUmq vI amrIkf nfl iewkdm mwQf zfhux nhIN sI qur peI. muwZly dOr dy do-iqMn sfl qF mujfihdIn dI hkUmq KLqm krn ipwCoN aPLgfinsqfn aMdr afpxy pYr pwky jmfAux leI Auh amrIkI hkUmq dI mdd lYNdy rhy sn. Esfmf ibn lfdyn vwloN EQy af ky al-kfiedf df muwZlf ZFcf bxf lYx dy bfvjUd nf Auh amrIkIaF nfl iBVy sn, nf amrIkI hkUmq ny hI AunHF nUM KLqrf aYlfinaf sI. igafrF sqMbr 2001 dy idn jdoN inAUXfrk dy vrlz tryz sYNtr dy tfvrF AuWqy do jfhjL mfry gey qy amrIkI PLOj dy hYzkuafrtr pYNtfgn AuWqy qIjf jhfjL mfiraf igaf, Aus idn jfrj busL ny ieh aYlfn kIqf sI ik hux al-kfiedf nfl iswDI lVfeI hovygI, AudoN qk dUjy dysL dihsLqgrdI nUM Bugqdy, pr amrIkf puqlIaF df nfc krfAux hI rwuJf irhf sI. jy Auh kihr nf gujLrdf qF sLfied hfly vI tkrfa nf huMdf. ijhVy qfilbfn nfl amrIkf df eyzf vwzf tkrfa hoieaf ik AunHF qoN aPLfginsqfn dI hkUmq Koh lYx dy bfvjUd lVfeI muwkI nhIN, Auh pYdf iks ny kIqI sI. rUs pwKI plty mgroN bxI kimAUinst hkUmq dI jVH vwZx leI pwCmI dysLF ny pYsf qy isKlfeI dyx vfly Ausqfd Byj ky mujfihdIn dI PLOj iqafr kIqI sI. Aus PLOj df kbjLf hox ipwCoN jdoN ieh dyiKaf ik iehnF aMdrlI aPLgfnI vqn-pRsqI amrIkf dy bfkI mnsUby pUry nhIN kr skdI, iPr AunHF dI jfnI dusLmx qfilbfn df lsLkr iqafr kr ky EDr cfiVHaf igaf. eyny pfpV vyl ky vI gwl nf bx skI qy mfmlf ‘ibwlI sLIh pVHfieaf, sLINh ibwlI nUM Kfx afieaf’ vflf bx igaf qF Ausy ijMn nfl lVn qur pey, ijs nUM PUkF mfr-mfr ky afp boql `coN kwiZaf sI. asIN eyzI CyqI pfiksqfn dy hflfq dI crcf vwl nhIN prq skdy, kuwJ gwl ierfk dy hflfq dI vI krnI pvygI. AuWQoN df hukmrfn swdfm husYl vI lMmy smyN qk amrIkI hkUmqF dy asLIrvfd df hwkdfr bixaf irhf. iPr iewk mOkf afieaf, jdoN Aus ny rfqo-rfq PLOj cfVH ky kuvYq Auqy kbjLf kr ilaf. amrIkI hfkmF ny pFDf nf puwiCaf qy kuvYq nUM afjLfd krvfAux qur pey. vfps Bwj qurI ierfkI PLOj nUM Auh Aus dy afpxy mulk dI hwd aMdr vI jf ky kuwtdy rhy. smF bhuqf nf ieh bIiqaf ik amrIkI mIzIey rfhIN hI ieh gwl bfhr af geI ik kuvYq AuWqy kbjLy leI swdfm husYn nUM Auksfieaf vI amrIkI hkUmq dy bgdfd ivcly dUq ny hI sI qy AuksfAux ipwCy nIqI ieh sI ik ieMj krn nfl swdfm husYn nUM insLfny AuWqy rwKx df bhfnf iml jfvygf. EdoN amrIkf dy rfsLtrpqI hux vfly jfrj vfkr busL dy ipqf jfrj buwsL huMdy sn. ijMnf kMm ipqf jfrj busL qoN ho igaf, so kr ilaf, bfkI df awT sfl ipwCoN rfsLtrpqI bx ky Aus dy pwuqr jfrj busL ny afx Coihaf. swdfm husYn df mYN kdy vI pRsMsk nhIN irhf, bQyry pfp Ausny vI kIqy hoey sn, pr ijvyN jnqk qbfhI vfly hiQafr bxfAux df kUV pRcfr kr ky Aus nUM mfiraf igaf, ieh rfjnIqk bd-ieKlfkI dI iewk BwdI imsfl sI. ipwCoN jdoN EQy koeI ieho ijhf hiQafr hI nhIN imilaf qF sfry sMsfr sfhmxy mMn ilaf ik sfnUM glq sUcnfvF imldIaF rhIaF sn. eynI gwl mMn lYx nfl nf hux smyN dy phIey ny pwuTf igVnf hY, nf kIqI geI krqUq `qy kftf vwj jfxf hY qy nf kbjLf kIqy gey ierfk nUM KflI krn df amrIkIaF ny aYlfn krnf hY. aPLgfinsqfn hovy jF ierfk, AunHF dy hsLr qoN pfiksqfn dy hfkmF nUM akl iswKxI cfhIdI sI, pr Auh iswK nhIN sky, sLfied iswK vI nhIN skxgy. eysLIaf ivc amrIkI PLOj dI srhwdI cOkI df sMqrI bx ky rih gey pfiksqfn dy hfkm Aus df idwqf KFdy hn. hr sfl PLMz, grFtF, sbiszIaF EQoN afpxy dysL dy nfgirkF leI lYNdy hn, pr nfgirkF qk phuMcx dI bjfey iehnF df vwzf ihwsf sivtjrlYNz dy bYkF ivc jf puwjdf hY. ies gwl nUM amrIkI hfkm vI jfxdy hn, pr rokdy ieh kih ky nhIN ik pfiksqfn df aMdrUnI mfmlf hY, jd ik asl ivc Auh jfx-buwJ ky nhIN rokdy qF ik ieMj kfxy kIqy hoey pfiksqfnI hukmrfn amrIkf vfilaF awgy awK nf cuwk skx. pfiksqfnI hukmrfn ies vkq duibDf ivc hn. Auh amrIkI hkUmq awgy aV skx dy smrwQ nhIN, pr dUjy pfsy Auh qfilbfn nfl iswDf ivroD vI muwl nhIN lY skdy. amrIkI hfkmF leI kUhxI moV kwtxf sOKf ho skdf hY, ikAuNik Auh dunIaf dy dUjy isry AuWqy bYTy hoey hn, pr pfiksqfnI hfkmF ny Ausy pfiksqfnI ieslfmI smfj ivc rihxf hY, ijs nUM 1947 ivc afpxy mulk dy hoNd ivc afAux dy idn qoN AunHF ny jnUMn dy tIky lfey hoey hn. lokF nUM ‘jhfd-jhfd’ df rtx krvf ky Auh eynI CyqI AunHF nfloN inKyVf nhIN kr skdy. afm afdmI df idmfg Doqy ibnF ieh inKyVf kr ky Auh jfxgy ikwQy? qy ieho sB qoN vwzI musLkl hY ik hux afm lokF dy idmfg sfPL nhIN kIqy jf skdy, ikAuNik jnUMn dI pwuT cfVHn vfly hI eyny ho gey hn ik hfkmf dI hkIkI siQqI dI bfq df dm Brn vflf koeI nhIN iml irhf. jdoN pfiksqfnI hfkm afpxy afp nUM ies AulJx ivc Psf rhy sn, swdfm husYn jF qfilbfnI hkUmq dy hr hrby dI jfxkfrI rwKx vFg amrIkI hfkmF nUM pfiksqfnI hfkmF dI ies Kyz df vI Ehlf nhIN sI. Ehlf ho vI ikvyN skdf sI, afKLr mujfihdIn hox jF qfilbfn, iqafr qF pfiksqfnI kYNpF ivc hI kIqy gey sn. ijnHF idnF ivc amrIkI hkUmq aPLgfinsqfn ivruwD jMg lV rhI sI, sfrI dunIaf ny aPLgfinsqfn dI qfilbfn hkUmq nfloN sbMD qoV ley sn, qfilbfn srkfr df ‘rfjdUq’ EdoN vI svyry-sLfm pfiksqfn dI rfjDfnI ieslfmfbfd ivc pRYWs kfnPLrMs kiraf krdf sI. ieh kuwJ EdoN ho irhf sI, jdoN dUujy pfsy pfiksqfn dI hkUmq ny afpxy hvfeI awzy vI amrIkI PLOj dI mdd leI idwqy hoey sn. iewk pVfa AuWqy jdoN amrIkIaF ny kih ky pfiksqfn aMdrlf qfilbfn df ‘dUqGr’ bMd krvfieaf, AunHF df kiQq ‘rfjdUq’ afpxy Gr qoN pRYWs kfnPLrMsF krn lwg ipaf sI. ieh kMm amrIkI hfkmF dI jfxkfrI qoN ibnF qF nhIN sI ho irhf, sB kuwJ pqf sI, pr cuwp sn, ikAuNik Auh cfhuMdy sn ik pfiksqfn Aus rfh AuWqy awgy vDdf rhy hF qF ik iek pVfa Auwqy jf ky ieh kihx df mOkf nsIb ho jfvy ik ‘‘gRFtF sfzy qoN ieh dysL lYNdf hY qy srpRsqI sfzy dusLmxF dI krdf hY.’’ hux Auh pVfa bhuqI dUr nhIN. amrIkI hkUmq df PLOjI kfirMdf kih irhf hY ik pfiksqfn aMdrly qfilbfn dy kYNp qbfh kIqy ibnF lVfeI ijwqI nhIN jf skdI qy vfisMgtn qoN ieh sUcnf inkl rhI hY ik qfilbfn AuWqy pfiksqfn dI hwd ivc jf ky hmlf krn dI afigaf Kud rfsLtrpqI jfrj busL ny idwqI sI. pfiksqfn dI POj df muKI iewk idn pihlF smuMdr ivc KVy amrIkI jMgI byVy ivc iewk amrIkI kmFzr vwloN imlx leI swidaf jFdf hY, iewk kmFzr dUjy dys dy PLOj muKI nUM imlx jfx dI QF afpxy kol swd ky Aus dI hYsIaq df aihsfs krvfAuNdf hY, qy dUjy idn pfiksqfn dI PLOj df Auho muKI jnrl ikafnI kihMdf hY ik sfzy aiDkfr Kyqr `c amrIkI PLOj nUM hmly krn dI afigaf nhIN idwqI jfvygI. do qy do cfr nhIN huMdy, bfeI vI bx jFdy hn. amrIkIaF dy iewk kmFzr nfl pfiksqfn dI PLOj dy muKI vwloN mulfkfq krn ipwCoN eydF dy ibafn Cwzxy qy AunHF ibafnF df PtfPt pRDfn mMqrI XUsPL rjLf iglfnI vwloN smwrQn krnf kuwJ Kfs arQ rwKdf hY. hflfq pfiksqfn dy ijs pfsy vwl vDx dy iesLfry kr rhy hn, AunHF ivc sfnUM Aus dys dy lokF dI suwK qF mMgxI cfhIdI hY pr icMqf afpxy dysL dy vI krnI cfhIdI hY. aPLgfinsqfn qoN aglf dysL pfiksqfn hY qF pfiksqfn qoN aglf dysL ihMdusqfn vI hY. zfktr mnmohn isMG qoN qF aYtmI smJOqf isry cVHn df cfa hI nhIN lwiBaf jf irhf, Aus nUM ies KumfrI `coN inklidaF sLfied lok sBf coxF vI lMG jfx. smF ies vyly bVI qyjL qory qur irhf hY, sdIaF df pYNzf dhfikaF ivc muwkdf mihsUs huMdf hY. bolIvIaf qy vYnjLUeylf vrgy mulk ijhVIaF hkIkqF nUM awglvFZI ho ky pCfx hI nhIN irhf. Bfrq dy hfkm qy Bfrq df mIzIaf ies pfisEN awKF mItI bYTy hn qF bYTy rihx, pr ieh muhfvrf cyqy kr lYx ik ibwlI nUM afAuNdI vyK ky kbUqr jy awKF mIt lvy qF musIbq tl nhIN jFdI huMdI. pMjfb dI rfjnIqI : kursI, morcf qy hvf ivwc ltky lok - jiqMdr pnUM pMjfb dI ivDfn sBf ivwc pysL kIqI geI iek irport rfhIN kYptn amirMdr isMG nUM iek vwzy Gfly-mfly df dosLI krfr idwqf igaf hY. lokF leI ieh nvIN idlcspI df mwudf hovygf, myry leI ieh pMjfb dI mOjUdf rfjnIqI dI ‘rGu kul rIq’ dI pflxf df isrPL iewk hor pVfa hY, ies qoN vwD kuJ nhIN. ipCly vfrI jdoN pRkfsL isMG bfdl dI srkfr bxI sI, AunHF ny afpxy qoN pihlF isrPL iqMn mhIny rfj krn vflI bIbI rfijMdr kOr BwTl nUM afAuNdy sfr kysF ivc AulJf ilaf sI, ijnHF `coN iewk kys ny qF igafrF sfl lMGf ky vI Ausdf KihVf nhIN Cwizaf, hflFik kys bxvfAux vfly mwuK mMqrI bfdl sfihb ny hI pMj sfl bfhr rihx ipwCoN dubfrf af ky kys ivc lck dy idwqI sI. mjLydfr gwl ieh ik isrPL iqMn mhIny rfj krn vflI bIbI BwTl nUM kysF `c lpytx vfly bfdl sfihb ny sfl qoN vwD rfj kr cwuky hrcrn isMG brfV bfry keI dosL lwgx dy bfvjUd jFc qwk nhIN krvfeI sI. kfrn sfPL sI ik bIbI dubfrf rfj gwdI `qy dfavf jqf skdI sI qy srdfr hrcrn isMG brfV EdoN qwk srIrk pwKoN vI qy isafsI qfkq pwKoN vI dfavydfrI jogy nhIN sn rih gey. hux jdoN kYptn amirMdr isMG ivrwuD kys bx rhy hn qF iehnF kysF nUM vI JUTy-swcy dI prK qoN pry rwK ky qKLq Auqy dfavydfrI dy pRsMg ivwc hI vyKxf bxdf hY. jdoN 2002 ivwc kYptn amirMdr isMG ny kmfn sFBI, AunHF ny sfry df sfrf jLor srdfr pRkfsL isMG bfdl qy AunHF dy pirvfr dy jIaF nUM jylH Byjx Auqy lf idwqf sI. kmfl dI gwl ieh ik ijs jQydfr gurcrn isMG tOhVf nUM iswKI `coN Kfrj krvfAux leI kYptn amirMdr isMG ny kdy qKLq akfl qKLq dy jQydfr BfeI rxjIq isMG awgy isLkfieq kIqI sI, Auhdy ivruwD kuJ krn dI QF sLoRRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI qoN bfdl DVy df kbjLf quVvf ky Ausy jQydfr tOhVf nUM pRDfn bxfAux leI sfrf qfx lf Cwizaf. insLfny Auwqy rwK ilaf qF isrPL ieko bfdl prvfr nUM, ijMnHF ny pMjfb dy qKLq Auqy dfavydfrI pysL krnI sI. ies kMm ivc EdoN dI kyNdrI srkfr qy pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI dKl nf dyx, ies krky BfrqI jnqf pfrtI dy sfbkf vjLIrf ivruwD Tos sbUqF vflIaF PLfeIlF hox dy bfvjUd iksy iek dy ivrwuD vI kys nf bxf ky ieh sMkyq dy idwqf ik ‘‘quhfnUM mYN nhIN CyVdf, mYnUM qusIN nf roikE, lVfeI myrI qy bfdl dI cwldI hY, cwldI rihx idE.’’ qy awgoN AunHF ny vI eydF hI kIqf sI. ipCly sfl iPr swqf sMBfl ky srdfr pRkfsL isMG bfdl ny vI ieho ZMg apxf ilaf. sfrI qfkq kYptn amirMdr isMG dI GyrfbMdI krn leI Jok idwqI, Aus dI pqnI, puwqr, jvfeI, nUMh afid vI lpytxy sLurU kr idwqy. kYptn amirMdr isMG dy chyqy sfbkf mMqrI vI insLfny AuWyqy rwK ley. dUjy pfsy bIbI rfijMdr kOr BwTl dy DVy dy iksy vI lIzr dI PLfeIl qwk nf KolHI geI, ikAuNik Auh hux qKLq dy dfavydfr nhIN sn jfpdy. idwlI dy kFgrsI afgU kYptn amirMdr isMG qoN KusL nhIN sn. pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG qy kFgrs pRDfn sRImqI sonIaf gFDI nUM vI muwK mMqrI hMuidaF kYptn amirMdr isMG ny gOlxf bMd kr idwqf sI. ivDfn sBf coxF mOky vI pUry-pUry sPLy dy afpxI Poto vfly iesLiqhfr `c iksy KuUMjy AunHF dI Poto ijvyN inwkI ijhI lfeI jFdI sI, Aus qoN Auh sqy pey sn. hfr hMudy sfr AunHF ny amirMdr isMG dy pr kUqr ky sfrI kmfn bIbI BwTl nUM sONp idwqI qy srdfr pRkfsL isMG bfdl ny vI Auho PLfrmUlf apxf ilaf, ijhVf kYptn amirMdr isMG ny apxfieaf sI. kYptn ny vfjpfeI-azvfnI joVI nUM ikhf sI ik bfdl nfl iswJx qoN roikE nf, Bfjpf dy iksy bMdy nUM mYN nhIN CyVdf, bfdl sfihb ny kFgrs hfeI kmfn nUM ieh sMkyq dy idwqf ik ‘quhfzy bMdy’ mYN CyVdf nhIN, iehnUM jLrf iswDf kr lYx idE, qusIN dKLl nhIN dyxf. ieho kfrn hY ik Auh pMjfb ivc zfktr mnmohn isMG dy ivruwD ijMnf mrjLI rOlf pfeI jfx, idwlI jdoN vI gey, mMgIaF nfloN vwD murFdf pUrIaF krvf ky mnmohn isMG dy GroN muVdy rhy. rfjnIqI dI ies sLqrMj ivc cwldy dfa smJxy bVy aOKy hMudy hn. kFgrs dy ivhVy ivc akflI dl dy eyjMt qury iPrdy hn qy bfdl sfihb ies gwloN axjfx nhIN hoxgy ik AunHF dI tIm ivc vI do-cfr bMdy kYptn amirMdr dy Kfs iKdmqgfr hn. jdoN kYptn amirMdr isMG qy vkq bfdl pirvfr nUM kysF ivc AulJfieaf igaf, EdoN vI kuJ lok pl-pl dI KLbr aMdroN pqf krky bfdl pirvfr nUM pucfAuNdy rhy sn. ivDfn sBf ivc ivroDI iDr dy afgU vjoN boldy hoey iek vfrI srdfr pRkfsL isMG bfdl ny Kud ikhf sI ik jdoN Auh ipClI vfrI muwK mMqrI sn, gurU nfnk dyv XUnIvristI dy bfQrUm ivc izwg ky cUlf tuwt igaf qF AunHF dI surwiKaf dy ieMcfrj zI afeI jI ny zfktr nUM Pon ipwCoN kIqf, pihlI sUcnf qKLq `qy kbjLy leI lV rhy kYptn amirMdr isMG nUM idwqI geI sI. Auh zI afeI jI EdoN kYptn amirMdr isMG ny nhIN sI lfieaf. mOky dy muwK mMqrI bfdl sfihb ny afpxy Brosy df bMdf hox krky lfieaf sI. pr syvf Auh AuhnF dy ivroDI kFgrsI afgU dI krI jFdf irhf sI. ipClI kFgrs srkfr dy idnIN vI ijhVy ijhVy aPLsr aMdr Kfqy bfdl pirvfr dI mdd krdy rhy sn, AunHF bfry nf bhuqf icr kFgrsI afgUaF dI Ehlf irhf sI qy nf rfjnIqI dI soG rwKx vfly pwqrkfrF nUM hI. hux jdoN muV ky bfdl sfihb df rfj hY, Auh iPr qKLq dy sMBfvI dfavydfr vjoN kYptn amirMdr isMG nUM insLfny AuWqy rwK ky cwl rhy hn. aMdr mIitMgF KuPLIaf hMudIaF hn, aglI svyr nUM sfrf sfr-aMsL kYptn amirMdr isMG dy kMnF qwk phMuc jFdf hY. lIzr smJdy hn ik rfj asIN krdy hF, pr rfj koeI vI krdf hovy, cflF qF Auh lok cwldy hn, ijhVy dovyN iksm dy rfj drbfr nfl inBxf jfxdy hn. iek sInIar afeI ey aYs aPLsr bhuq iBRsLt mMinaf jFdf sI. muwK mMqrI byaMq isMG dy vkq qoN hux qwk Aus dI bdnfmI GtI nhIN, vDdI hI geI hY, pr sfry muwK mMqrIaF nfl inBx df rfh Auh lwB lYNdf irhf hY. puls df iek bdnfm aPLsr hr srkfr dOrfn mOky dy muwK mMqrI dy ivroDIaF dI lwq lWkV dy isLkMjy `c dyx leI srgrm rihMdf hY, pr jdoN Auh ivroDI rfj-gwdIaF Auqy afx bYTdy hn, AunHF df PLrmfbrdfr bx ky ipCly mflkF dy gl rwsf pfAux dOV pYNdf hY. kI bixaf AunHF mukwdimaF df, ijhVy ipClI kFgrsI srkfr ny bfdl pirvfr dy ivruwD bxfey sn? kwK vI nhIN. bxnf vI kuJ nhIN, ikAuNik rfj bdlx ipCoN mukwdmy dI pYrvI krn vfly aiDkfrIaF ny kfnUMn vwl nhIN vyiKaf, nvyN mflkF dI vPLfdfrI inBfAux nUM muwK rwK ky cwl pey hn. jy AunHF mukwdimaF df kuJ nhIN bx sikaf qF hux bxfey jf rhy mukwdimaF df vI kuJ nhIN bx skxf. kfnUMnI pycIdgIaF dy shfry kysF nUM aglIaF ivDfn sBf coxF qwk lmkfeI jfxf aOKf nhIN hMudf. AunHF coxF ny jy koeI nvF PLqvf dy idwqf, ijs df hux irvfj bx cuwkf hY, ieh kys bxfAux vfly aihlkfrF ny vI vPLfdfrIaF bdl lYxIaF hn. lY-dy ky ieko mfmlf hY, ijs ivc kYptn amirMdr isMG nUM sjLf iml skdI hY qy ijs nUM pMj sflF qwk lmkfieaf nhIN jf skdf. ieh mfmlf ivDfn sBf dI kmytI dI Aus irport vflf hY, ijs df inptfrf adflqF ny nhIN, ivDfn sBf ny bhu sMmqI pMjfb dy hfkm akflI Bfjpf gwTjoV kol hY, ies krky Auh kr skdy hn. ies PLYsly nfl Auh jylH vI Byj skdy qy kYptn amirMdr isMG dI mYNbrI vI KLqm krn qwk jf skdy hn. kuJ lokF df iKafl hY ik akflI Bfjpf gwTjoV dy lIzr vjoN bfdl sfihb jy ieh kdm cuwkx vwl qur pey qF ieh vkqI swt qoN vwD koeI nuksfn kYptn amirMdr isMG df nhIN krygf qy aglIaF coxF mOky Aus leI rfjnIqk bdlyKorI qoN pIVq vjoN lfhyvMdf rhygf. ies ivcfr dy lok aYmrjYNsI mgroN lok sBf ivc murfrjI izsfeI srkfr vwloN sfbkf pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI ivruwD cuwky gey ieho ijhy kdm df hvflf dyNdy hn. EdoN iek purfxf muwdf, ijhVf ipClI vylf ivhfa cuwkI lok sBf nfl sbMDq sI, lY ky ieMdrf gFDI dI mYNbrI KLqm krn ipwCoN Aus nUM jylH Byjx qwk dI kfrvfeI hoeI sI. nqIjf ies df ieh inkilaf ik Auh aglIaF coxF qwk eyzI vwzI lIzr bx geI sI ik ijs mulk ivc hfly pOxy iqMn sfl pihlF Aus nUM mFjf iPiraf sI, Ausy ivc Auh hUMJf Pyr geI sI. kYptn amirMdr isMG dy ivruwD vI mfmlf clMq ivDfn sBf df nhIN, ipClI vylf ivhfa cuwkI ivDfn sBf vyly df hY. jy ies muwdy nUM cuwk ky morfrjI izsfeI srkfr dy Aus kdm vrgf kdm cuwikaf igaf qF ieh ieqhfsk GtnfvF nUM duhrfAux dI sLurUafq vrgf hovygf. afE hux ies qoN jLrf ku pfsy ht ky socIey. bfdl sfihb dI tIm kYptn amirMdr isMG nUM jylH Byj dyvy qF ies nfl pMjfb dy lokF nUM kI PLrk pvygf? sVkF tuwtIaF hn, tuwtIaF rihxgIaF. kYptn amirMdr isMG dy vkq Tyky Auqy sVkF cfVH idwqIaF geIaF qy tOl tYks Augrfhuxf sLurU kIqf qF bfdl sfihb ivroD krdy sn, hux kmfn sFB ky AunHF ny bfkI rihMdIaF sVkF Auqy vI tOl tYks dy bYrIar rKvfAuxy sLurU kr idwqy hn. skUlF ivc aiDafpk AunHF dy vyly vI nhIN sn, ienHF dy vyly vI nhIN. pVHfeI df byVf eynf grikaf ipaf hY ik kihMidaF sLrm afAuNdI hY. ipCly rfj vyly POj dy aPLsrF ny ikhf sI ik pMjfbIaF leI BrqI df kotf vDfAux dI mMg krdy pMjfb `c hux vfly koty jogy nOjvfn vI imafr Auqy pUry Auqrdy nhIN imldy. hux ieh KLbr afeI hY ik ijs pMjfb `c DVf-DV bI aYz aiDafpkF dy isKlfeI kflj KuwlH rhy sn, Ausy pMjfb dy bI aYz kfljF `c swT PIsdI sItF KflI peIaF hn, ikAuNik dfKly dIaF XogqfvF pUrIaF krdy ividafrQI nhIN iml rhy. hr pfisEN pMjfbI smfj jdoN nIvfx vwl irVH irhf hY, ienHF lIzrF dI cVHq `coN kI inklygf? qy qsvIr df dUjf pfsf ies qoN vI sLrmnfk hY. aiDafpkF nUM, zfktrF nUM jF iksy hor nUM qnKfhF nhIN imldIaF qF koeI PLrk nhIN pYNdf. ivroDI iDr vI ieho ijhy ‘Coty moty muwdy’ cuwkx dI loV nhIN smJdI hY. Aus leI rfjnIqk lVfeI aihm hY, pr jdoN nMgF dI BVolI vrgy KLjLfny ivcoN pMjfb dy ivDfiekF qy vjLIrF leI mihMgIaF kfrF KrIdx dI gwl cwldI hY, EdoN iksy pfisEN vI ivroD dI sur nhIN inkldI, srb sMmqI bx jFdI hY. pMjfb dy pRiswD nftkkfr gursLrn isMG AurPL ‘BfeI mMnf isMG’ df iek pRiswD nftk hY. ‘kursI, morcf qy hvf ivc ltky lok. Auh sfrf nftk ies gwl AuWqy afDfirq hY ik lokF sfhmxy iek dUjy ivruwD morcy lfAux vflI akflI qy kFgrsI lIzr aMdroN iek imwk hn. kdy kFgrsI lIzr kursI AuWqy hMudf hY qy akflI lIzr mMjI `qy bYTf njLr afAuNdf hY qy kdy akflI jQydfr kursI jf sFBdf hY qy kFgrsI lIzr mMjI afx mwldf hY. dovyN jfxy afpo ivc sYnq imlfeI jFdy hn qy jnqf smJdI hY ik Auh iek dUjy ivruwD lV rhy hn. ienHF dy kursI klysL ivc pMjfb dy lokF dI jUn nf ipCy suDrI hY, nf BivwK ivc suDr skxI hY. nftk qoN drsLk avfjLfr nf ho jfx, ies krky JfkIaF `c nvF rMg muV muV ky Brnf pYNdf hY. jo kuJ hux ho irhf hY, Auh vI nvF rMg Brn dI koisLsL hI hY, hor qF kuJ vI nhIN. rfhq df rOlf qF hY, hVHF dy bfnHxMU dI koeI nhIN socdf - jiqMdr pnUM huxy-huxy afey hVHF ipwCoN pMjfb dy rfjsI lIzrF ivc rfjnIqk rwsfksLI df iewk nvF dOr cwl ipaf hY. kFgrsI lIzrF ny muV-muV ky ikhf ik mOjUdf akflI-Bfjpf srkfr hVH pIVqF nUM rfhq pucfAux dI ijLMmyvfrI inBfAux ivc nfkfm rhI hY. akflI-Bfjpf srkfr dy mwuK mMqrI srdfr pRkfsL isMG bfdl ny kih idwqf ik asIN qF ies mwudy Auqy pMjfb ivDfn sBf `c bihs krvfAux nUM vI iqafr hF. bihs nfl lokF nUM rfhq BfvyN nhIN iml jfxI, pr bfdl sfihb EQy Auho gwl sfbq krn df qfx lfAuxgy, ijhVI AunHF ny ipCly hPqy AuBfr ky pysL kIqI hY. AunHF df kihxf hY ik AunHF dI srkfr qF hVH pIVqF dI BrvIN mdd krnI cfhMudI hY, pr kYptn amirMdr isMG dI srkfr vyly imQy gey pYmfny rfh df roVf bxy hoey hn. ieh Blf pYmfny ikhVy hoey, ijhVy rfh df roVf bx rhy hn? kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny pYmfnf imiQaf sI ik pUrI PLsl qbfh hox vfly iksfn nUM 50 PLIsdI muafvjLf iml jfvy qy pMjfh PLIsdI qbfhI dy mfry hoey nUM pYNqI PLIsdI iml jfvy. bfdl srkfr pUry nuksfn df muafvjLf dyxf cfhMudI hY qy ipClI srkfr dy pYmfny aiVwkf bx rhy hn. ieh gwl inrI Zwucr hY. kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny ieh pYmfny sdf leI imQ ky sIl nhIN sn kr idwqy. hux iPr nvyN pYmfny imQy jf skdy hn. Aus qoN pihlF PLsl df muafvjLf isrPL swq sO rupey eykV hMudf sI, amirMdr isMG dI srkfr ny swq sO qoN vDf ky do hjLfr kIqf qy pUry nuksfn bdly pMjfh PIsdI dy ihsfb vI iewk hjLfr rupey, Bfv ik purfxy swq sO qoN iqMn sO rupey vwD iml skdy sn. bfdl srkfr ny jo dyxf hY, Auh vI Aus muqfibk imQ lvy, rokdf kOx hY? ijhVI gwl dovF iDrF dI bihs qoN bfhr rih geI, Auh ieh hY ik iksfnF leI qF muafvjLf mMigaf jf irhf hY. grIbF dy hor vrgf df cyqf hI koeI nhIN kr irhf. vwzI gwl kIqI jf rhI hY qF isrP eynI ik hornF grIbF dy jy Gr afid Zih gey hox qF Aus df muafvjLf dy idwqf jfvygf. eynI gwl kfPI nhIN ho skdI. ijs ipMz ivc PLsl hMudI hY, Aus PLsl qoN Kyq df mflk qF kuJ nf kuJ kmfAuNdf hI hY. Aus dI JfV-JVfeI qoN lY ky sMBfl qk dy kMm ivc mdd krky AuQoN dy mjLdUrF ny vI kuJ nf kuJ kmfAuxf hMudf hY. hVH afey, qF iksfnF dI PLsl mfrI geI, mjLdUrF koloN vI kMm df vsIlf Kwus igaf qy cuPyry pfxI hox krky Eny idn Auh bfhr vI ikqy kMm krn nf jf sky. ieMJ hVHF dI mfr AunHF nUM vI pY geI, pr AunHF dI ies mfr df drd iksy nUM mihsUs hI nhIN ho irhf. muafvjLy dI ies crcf ivwc iewk gwl hor sfhmxy afeI hY, ijs bfry koeI nf koeI akflI jF BfjpfeI kuJ boldf hY qy nf koeI kFgrsI mMqrI rih cwukf afgU hI. Auh gwl ieh hY ik ipCly keI sflF qoN dirafvF dy bMnHF dI murMmq df kMm aml ivc kIqf hI nhIN igaf, jF isrP nf mfqr kIqf igaf, pr Ausdy pUry dy pUry keI sO kroV rupey dy ibwl srkfrI KjLfny `coN adf kIqy jFdy rhy. hux jdoN keI QF diraf dy bMnHF ivc pfV pY igaf, nyVly ipMz zwubx lwg pey, EdoN nwk bcfAux leI sMbMDq mihkmy dy aiDkfrIaF ny chyqy TykydfrF nUM nfl lY ky imwtI dy trwk sutfAuxy sLurU kr idwqy. ‘vyly dI nmfjL qy kuvyly dIaF twkrF’ dy aKfx vFg cVHy hoey pfxI dy vyg mUhry ieh imwtI itk hI nhIN sI skxI. hF, iewk kMm ho skdf sI ik imwtI pfAuNidaF dIaF PotoaF iKwcvf leIaF jfx, ieh kMm jLrUr huMdf irhf. sfzy kol pMjfb df ipClf qjrbf vI hY. mfJy dI iek vwzI nihr dI murMmq df kMm byaMq isMG dI srkfr vyly hoieaf dwisaf igaf, 1997 ivc af ky akflI-Bfjpf srkfr ny ibnF kIqy kMm dy pYsy Bry jfx df dosL lf ky Aus dI pVqfl sLurU krvf idwqI. pMj sfl Auh pVqfl iksy isry nf lwgI, nihr dI kfgjLI-pwqrI murMmq Pyr ho geI qy 2002 ivc af ky kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny nvIN pVqfl KwulHvf idwqI. Auh pVqfl vI rfh `c rul ky rih geI qy nihr dI murMmq df kMm iewk vfrI iPr kfgjLF ivc hI hor ho igaf. ipCly sfl dobfrf swqf sFB ky bfdl srkfr ny ikhf sI ik hux mukMml pVqfl hovygI. ies dy bfad vI Auh pVqfl nf hoeI hY, nf hoxI hY, nihr dI murMmq iewk vfrI hor ho jfvygI. hux jdoN hVH af cwuky, pMjfb dI srkfr ny kyNdr qoN mrd mMg leI. kyNdr dI tIm ny hVH-mfry ielfikaF df dOrf krn mgroN mwuK mMqrI aqy pMjfb dy aiDkfrIaF nfl mIitMg lf leI. pMjfb srkfr ny PLslF, mkfnF, dukfnF, iensfnF qy jfnvrF df kwul nuksfn igx ky nON sO pMjqflI kroV rupieaf bxfieaf. kyNdr dI tIm ny Esy vyly kih idwqf ik sMkt dI GVI vriqaf jfx vflf kyNdr df PLMz sOlF sO iCaflI kroV rupey pMjfb srkfr kol pihlF hI ipaf hY, jy nON sO pMjqflI kroV rupey Aus `coN hux vI Krc kr ley jfx, qd vI swq sO iek kroV rupey bc jfvygf. Aus PLMz ivc pMJwqr PLIsdI Bfv bfrF sO sfZy cOqI kroV, kyNdr srkfr df, qy cfr sO sfZy igafrF kroV pMjfb dy sn. pr pMjfb dy aPLsrF nUM ies dI jfxkfrI hI nhIN sI. kyNdr ny ihsfb mMigaf qF pqf lwgf ik Auh aYmrjYNsI PLMz vI bYNkF `coN kZf ky pMjfb srkfr ny pihlF afpxy KjLfny `c pf ilaf qy iPr hor pfsI Krc kr Cwizaf sI. jdoN kyNdr vfilaF ny ikhf ik ieMj kIqf nhIN sI jf skdf qy hdfieqF vI pVH ky suxf idwqIaF, mwuK mMqrI ny afpxy aPLsrF nUM ivKfvy dI JfV pf idwqI, ‘‘qusIN koeI hdfieqF afp vI piVHaf kro ik hr vfrI koeI af ky dwsygf?’’ rfhq df ieh kMm ikMnf hoieaf qy ikMnf nhIN, ies vkq ies nfloN vI vwzy muwdy ivcfrn vfly hor isr cwuk KVoqy hn. sfzy kol qF iek sImq ijhy Kyqr ivc hI hVH afey hoey hn. ibhfr dy keI pUry-pUry ijLly iehnf dI lpyt ivc af gey hn. pMJI lwK qoN vwD afbfdI pfxI ivc eynI burI qrHF iGrI peI hY ik keI idnF qoN AunHF nUM nf Kud dy Kfx nUM kuJ pucfieaf jf sikaf, nf AunHF dy jfnvrF leI jl-Ql qy hvfeI POj dy iqMny aMg lf ky vI sfry lokF qk phMuc nhIN ho skI. mOqF dI igxqI df aMdfjLf vI hfly qk nhIN lwg irhf. mwuK mMqrI inqIsL kumfr qy kyNdr df rylvy mMqrI lflU pRsfd Xfdv Enf kMm rfhq df nhIN kr rhy, ijMnf iewk dUjy dy igwty sykx df kr rhy hn. pfxI EQy hfly keNI idn hor Auqrnf nhIN, iksy pfsy inkl vI nhIN skxf `qy lokF nUM ieMJ hI Bugqxf pYxf hY. EQoN dI ieh hflq ikAuN hoeI, ies nUM smJxf cfhIdf hY, ibhfr dy mwuK kosI diraf hr sdI ivc afpxy vihx bdldf irhf hY, hux iPr bdl quiraf hY. Aus diraf Auqy nypfl dI hwd aMdr iewk bhuq vwzf zYm sI, ijhVf ies vfrI pfxI dI mfr nhIN Jwl sikaf qy tuwt igaf. bMnH twutx mgroN vgy ies byqhfsLf roVH nUM kosI ndI dy vihx vflf mwuc lFGf Jwl nf sikaf qy ieh kuJ QfvF `qy AuWCl ky awDI-pOxI sdI pihlF vfly vihx ivwc vg qurI. EQy vgx leI pfV eynf cOVf nhIN sI ik Jwl sky. ies krky afsy-pfsy dy keI-keI mIl ielfky `c jl-Ql krdI geI. hux ies df pfxI cuPyry iKwlr jfx ipCoN vI bfkI QF KVHf, pr QoVHy ijhy ihwosy ivc vgdf jf irhf hY. ijQoN ieh vg irhf hY, EQy hyTlI jLmIn Kurcdy jfx kfrn jdoN ies ndI nUM vgx jogI jLmIn iml geI. afsy-pfsy dy ielfikaF aMdr iKwlr cwukf pfxI vI ieho EdoN iKwcygI, pr purfxy vihx vflI QF sLfied ieh nf jf sky. eydF dIaF GtnfvF inwq nhIN vfprdIaF, jdoN kdy vfprn, ies df kfrn jfnxf cfhIdf hY, qF ik awgy leI bcfa dy pRbMD kIqy jf skx. hMudf ieh hY ik ndIaF jdoN phfVF qoN vgxf sLurU krdIaF hn, rsqy ivc ijwQy ikDry kwcI phfVI hovy, Aus nUM Kurc ky imwtI nfl roVH ilafAuNdIaF hn, ijMnI dyr pfxI dy ruVHn df rsqf vwD qoN vwD invfx vflf hovy qy pfxI dI cfl Aus imwtI nUM iKwc sky, iKwcdI jFdI hY, iPr ijQy jf ky cfl mwTI pYx lwgy, ieh imwtI diraf dy ql ivc bYT ky Coty-Coty itwby ijhy bxfAux lwg pYNdI hY. QoVHI ijhI hor vD jfvy qy pfxI jLrf ku Gt jfvy qF Aus Auqy srkMzf afid AuWg ky diraf dy vihx nUM keI QFvF qoN do jF iqMn-cfr vfr vwK-vwK Dfrf ivc vMzy jfx dI hflq vI bx jFdI hY. kosI ndI ivwc vI ieho kuJ vfpiraf hovygf, qy sfzy pMjfb ivwc vI ieho kuJ vfpr irhf hY. diraf sqluj hovy, ibafs hovy jF rfvI, iehnF sfiraF df vihx ivcfly ql AuWqy phfVF qoN afeI imwtI ny axigxq tfpU bxf Cwzy hn. jdoN kdy ds-bfrF sflF bfad pfxI iek vfr vwD af jFdf hY, tfpU Aus nUM vgx ivc rukfvt pfAuNdy hn qy nqIjy vjoN AunHF df pfxI nyVly ielfikaF ivc jl-Ql kr dyNdf hY, ijs nUM vyKx leI mMqrI qy aiDkfrI hYlIkfptrF Auqy AuzfrIaF lfAuNdy hn. ieh gwl iblkul nhIN ik AunHF nUM ies gwl df pqf nhIN, sfrf kuJ pqf hY, qy kfgjLI pwqrI vI ies df ‘ielfjL’ kIqf jFdf hY. dirafvF ivcoN ryq kwZx dy Tyky idwqy jFdy hn. qF ik AusfrI dy kMm leI ryq vI imldI rhy qy dirafvF dI sPLfeI vI hMudI rhy, pr ies kMm ivc iewk-sfrqf nhIN hMudI. Tykydfr QoVHf zIjLl PUky ky vwD pYsy kmfAux dy cwkr ivc pulF jF hor phMuc vfly QFvF AuqoN dirafvF nUM KUhF ijMny zMUGy krI jFdy hn qy bfkI QFvF Auqy lwgy ryq dy jF imwtI dy Zyr axCohy pey rihMdy hn. jy ieho KwulH afm lOkF nUM dy idqI jfvy, ienHF TykydfrF nfloN qF sLfied Auh hI vwD sPLfeI kr dyx, pr rhygI Auh kfrvfeI vI by-kfiedf hI, eynI QF kfiedf nhIN bxnI ik diraf dI sPfeI dI jLrUrq muqfibk imwtI cwukI jfvy, isrP afpo-afpxI sOK muqfbk nf cwukI jfvy. pMjfb srkfr dy dirafvF dI sFB-sMBfl dy mihkmy ny vI keI vfrI ieho-ijhf kMm kfgjLI-pwqrI kIqf hoieaf hY. iek vfrI drjLn dy krIb krynF ies kMm leI AucycIaF KrIdIaF sn, ijhVIaF nUM peIaF-peIaF nUM jMgl Kf igaf. ryq kwZx dy kMm Auh nhIN sn vrqIaF jf skIaF. hor qF hor, iek vfrI ‘kIqI geI KudfeI’ df iek ajIb skYNzl vI sfhmxy af igaf sI. iek vwzy aPLsr ny hyTly aiDkfrIaF `qy TykydfrF nfl iml ky kfgjLF ivwc ibwl pf ky lwKF rupey eyDr-EDr kr idwqy qy ipwCoN rOlf pY igaf ik ijQy ieh KudfeI dwsI geI hY. EQy qF kryn nhIN jf skdI. Aus QF qoN diraf cfr DrfvF qoN vgdf hY, dovyN pfsy do-do DrfvF qIh-cflI Pwut cOVIaF hn qy pfxI zMUGf hox kfrn ijhVI kryn lMG nhIN skdI, Aus nUM EQoN qk pucfAux vflI koeI iksLqI vI nhIN Aus ielfky ivc qF kI sfry pMjfb ivc nhIN, qd iPr kryn EQy geI qy sPLfeI ikvyN ho geI? ies df jvfb hux ieho idwqf jf skdf ik ijLwdF dI kryn ny sPfeI kIqI, EdF dI Aus ipwCoN jFc krn vfilaF ny pVqfl kr CwzI sI. ibmfrI df asl ielfj iksy pwDr Auqy vI nhIN soicaf jf irhf. kFgrsI hox jF akflI-Bfjpf vfly, Auh ieh gwl kdy nhIN ivcfrdy ik iehnF hI dirafvF nUM hr sfl QoVHf-QoVHf krky phfV dI jVH qoN hrIky pwqx qk pwky vI kIqf jf skdf hY. XUrp dy kuJ dysLF ny ieh kMm kIqf hY qy jfxkfr kihMdy hn ik Aus mgroN AuQy hVH afAuxy jy hty nhIN qF Gty qF jLrUr hn. asIN hr sfl rfhq dy kMmF Auqy jF muafvjLf vMzx Auqy ijMny pYsy Krcdy hF, jy AunHF `coN pMj-swq sflF dy pYsy ieko vfrI lf idwqy jfx qF nf isrP hVHF nUM rok lYx dI sMBfvnf hY, sgoN AunHF dirafvF rfhIN motr-bot afid clf ky smfn dI Zoaf-ZoafeI qy tUrijLm df ivkfs kIqf jf skdf hY, ijhVIaF ndIaF hux bfrsLF dy idnF `c zrfAuxIaF bxIaF rihMdIaF hn, nvyN hlfq `c Auh zrfAuxIaF vI nhIN rihxgIaF qy nyVly ielfikaF dy lokF leI rujLgfr dy mOky vI pYdf kr skxgIaF. pr ies skIm ivc iek nuks hY. pMjfb ivc jy iksy tuwtI hoeI sVk dI murMmq vI krfAuxI hovy qF iek pfsy akflI vjLIr dy dUjy pfsy kFgrsI ivDfiek dy nFa vfly nINh-pwQr jVH ky Poto iKcvfey qy aKLbfrF ivc Cpvfey jFdy hn. hVHF nfl lok mrngy qF AunHF dy awQrU pMUJdy prvfrF nUM muafvjLy dy cYWk PVfAux vyly iek vfrI iPr ies nOtMkI df mOkf imlygf, jy hVHF dI rok Qfm df koeI pwkf Auprflf soicaf igaf `qy ‘bdiksmqI’ nfl ieh isry vI cVH igaf, rfjnIqk afgUaF nUM hmdrdI jqfAux df mOkf ikwQo imlygf? iesy krky kFgrsI hovy jF akflI hr afgU rfhq df rOlf hI pfAuNdf hY, rok-Qfm df rfh kdy suJfAuNdf vI nhIN qy jy koeI suJfa dy dyvy qF hfmI vI nhIN Brdf. inaF pfilkf nUM vI KoKlf krI jf rhI hY iBRsLtfcfr dI isAuNk -jiqMdr pMnUM Bfrq df lok-rfj lMgVf ho cuwkf hY. ies dy aMg ; kfrj-pfilkf, dy rUp ivc kMm krdy puls smyq sfry dy sfry mihkmy sB qoN pihlF iBRsLt hoey sn. AunHF qoN bfad ies ibmfrI dI lfg ivDfn-pfilkf, arQfq rfjF dIaF ivDfn sBfvF qy pfrlImYNt, aMdr puwjI. cOQf QMmH mMny jFdy pwqrkfrI pysLy ny vI ijAuN-ijAuN sfDnF qy sroqF dy mfmly `c qrwkI kIqI, iqAuN-iqAuN kdrF-kImqF dy pwKoN igrfvt vwl quiraf igaf. hux ieh vI lwgBg Enf hI byeImfn qy bdnfm igixaF jfx lwg ipaf hY, ijMny pihly do igxy jFdy sn. lok-rfj df qIjf pfvf, inaF pfilkf, hfly qk vI Enf isAuNk KfDf hoieaf nhIN sI smiJaf jf irhf, pr jo kuJ hux sfhmxy af irhf hY, Aus ipCoN ies nUM vI Auh siqkfr dyxf aOKf hY, ijs df hwkdfr ieh afm hflfq ivc hoxf cfhIdf hY. dUjy KyqrF vFg afpxy aks nUM lwgI Zfh leI eyQy vI ijLMmyvfrI ies Kyqr nfl juVy lokF AuWqy hI af rhI hY. kdy suprIm kort dy iewk jwj AuWqy mhFdosL df muwkdmf Bfrq dI pfrlImYNt aMdr puwjf sI. Auh jwj byeImfn sI jF nhIN, ies df inbyVf sbUqF dy aDfr AuWqy kfnUMn dy mfhr jwjF ny nhIN sI kIqf, Kud CwqI iksm dy dosL `c iGry rihx vfly pfrlImYNt mYNbrF ny votF pf ky kIqf sI. bhu-sMmqI mYNbrF ny votF pf ky Aus jwj nUM nyk-nfmI df srtIPLkyt dy idwqf sI qy Aus ipwCoN idwlI hfeI kort smyq anykF QfvF Auqy jwjF dy ieho ijhy ikwsy pihlF nfloN vwD suxy jfx lwg pey sn. iewk kMpnI qoN muPLq mobfiel Pon lYx dI hfmI Brn dy mfmly `c qF suprIm kort dy jwjF dy nFa vI afey sn. Pyr iewk idlcsp ikwsf ieh vI vfpiraf sI ik idwlI dI hfeI kort dy iewk jwj kol ijhVIaF PLfeIlF Aus dy dPLqr ivc hoxIaF cfhIdIaF sn, Auh iewk Cfpy dOrfn Aus pRfeIvyt kMpnI dy dPLqr `coN PVIaF geIaF, ijs dy ivruwD kys cwl irhf sI. jwj ny Auh PLfeIlF kys dy inrxy qoN pihlF pVHn leI Gr mMgvf ky Aus kMpnI dy mflkF kol Byj idwqIaF, qF ik Auh afpxI mrjLI df hukm vI ilKvf ky Byj dyx, ijs Auqy Aus jwj ny dsKLq kr dyxy sn, pr pihlF hI PiVaf igaf sI. Auh jwj KVy pYr asqIPLf dyx vyly vI Aus ny afpxI krqUq dI ieKlfkI ijLMmyvfrI nhIN sI kbUlI, bhfnf afpxI pqnI dI ibmfrI df bxfihaf sI. eydF dy keI hor ikwsy vI vfpr cuwky hn. asIN dUjy rfjF qy dUjIaF hfeI kortF dI gwl nf krIey, sfzy pMjfb ivc hI bQyrf kuJ vfpr cuwkf hY. kuJ sfl pihlF cMzIgVH ivc pMjfb dy iewk juzIsLl jwj nUM sI bI afeI ny irsLvq lYNdf PiVaf, pr PVy jfx ipwCoN Auh JkfnI dy ky dOV igaf. Auh pYsy Aus ny jlMDr dy iewk sYsLn jwj dy nFa AuWqy PVHy sn ijs sLYsn jwj df nFa afieaf, Aus dI vfrI QoVHy idnF qk hfeI kort df jwj bxn dI af rhI sI. hMgfmf ho jfx AuWqy jlMDr dI bfr ivc vkIlF ny kUk-kUk ky ikhf ik ies sYsLn jwj dy ivrwuD isLkieqF dOry AuWqy afey hfeI kort dy jwjF mUhry vI kIqIaF geIaF sn, pr iksy ny suxIaF nhIN sn. EdoN hI ieh gwl vI AuWBrI ik kuJ vkIl hI lYx-dyx krn dI ivcolgI krdy hn. ieh vI gwl AuTI ik kuJ sInIar vkIl afpxy nfl kuJ kuVIaF shfiek rwKdy hn, ijnHF rfhIN jwjF dI ‘syvf’ kIqI jFdI hY. nFa qF iksy ny nhIN sI ilaf, pr do vkIlF ny Kud hI ibafn dy idwqf ik Auh afpxIaF shfiek kuVIaF qoN ieho ijhf koeI kMm nhIN krvfAuNdy. Pyr iksy nUM nFa lYx dI loV hI nhIN sI rhI. kYptn amirMdr isMG df afpxf rfj vI BfvyN sfPL-suQrf nhIN, skYNzlF dI Brmfr vflf sI, Pyr vI Aus rfj dy sLurU ivc jdoN pMjfb pbilk srivs kimsLn dy muKI rivMdrpfl isMG AurPL rwKI iswDU nUM PiVaf igaf, siVHaFd df sB qoN vwzf BbUkf EdoN vwjf sI. Aus kFz ivc vI hfeI kort dy iqMn jwjF dy nFa af gey. hfeI kort dI bfr ivc hMgfmf hox ipCoN AunHF jwjF qoN kMm Koh ilaf igaf, pr CyqI hI Pyr AunHF nUM kMm iml igaf. cMzIgVH dIaF jVHF ivc njfiejL AusfrI kr ky bx rhy iewk klwb dy mflkF ny klwb dI bhuq mihMgI mYNbrI keI lIzrF qy aPLsrF dy nfl-nfl hfeI kort dy kuJ jwjF nUM vI EdoN muPLq alft kr idwqI, jdoN AunHF ivruwD EQy kys cwl irhf sI. rOlf ipaf qF bfkI dy jwjF ny AunHF jwjF ivruwD kfrvfeI dI mMg krn dI bjfey AunHF ivruwD sKLq stYNz lY rhy muwK jwj dy vqIry ivruwD iewk idn dI smUhk CwutI lY leI. jwj kdy hVqflF nhIN krdy huMdy, pr pMjfb qy hirafxf hfeI kort dy jwjF ny iewk inhfieq hI gYr-vfjb muwdy AuWqy hVqfl vI kr ivKfeI sI. qfjLf mfmlf iewk mihlf jwj jsits inrmljIq kOr dy Gr pMdrF lwK rupey pucfey jfx qy Aus vwloN puls nUM ies dI sUcnf dy dyx df hY. ijnHF ny ieh pYsy Byjy, AunHF ny pihlF qF ieh ikhf ik glqI nfl jwj dy Gr puwj gey, iksy hor bMdy nUM Byjxy sn. jFc awgy vDI qF keI kuJ hor vI sfhmxy af igaf. aMq nUM ies bfry eynf kuJ crcf ivc afieaf hY ik ies nUM iKwdo dIaF lIrF kihxf vI Gwt jfpdf hY. 13 agsq dy idn jsits inrmljIq kOr dy Gr pMdrF lwK rupey lY ky pRkfsL rfm nFa df ijhVf afdmI igaf, Auh hirafxf srkfr dy aYzIsLnl aYzvokyt jnrl sMjIv bFsl df munsLI sI. jsits inrmljIq kOr vwloN Aus nUM bYg smyq puls hvfly kIqy jfx qoN bfad sMjIv bFsl dy dosq rfjIv gupqf df ibafn af igaf ik ieh pYsy Aus ny afpxy iewk BfeIbMd pRfprtI zIlr inrml isMG nUM dyx leI Byjy sn, bMdf glqI nfl inrml isMG dI QF inrmljIq kOr jwj dy Gr dy afieaf. Aus ny inrml isMG nUM pYsy Byjxy sn qF iksy hor dI QF hirafxf srkfr dy aYzIsLnl aYzvokyt jnrl dy munsLI nUM kfirMdf bxf ky ikAuN Byijaf? ies df vI iewk Kfs irsLqf lwBdf hY. keI sfl pihlF ieho rfjIv gupqf ihmfcl pRdysL `c gwzIaF corI krn dy doosL ivc PiVaf igaf sI. kuJ idn jylH kwt ky Cuwitaf qF ieho kMm krdf cMzIgVH dI puls ny PV ilaf. EdoN Aus dy iehnF kysF dI pYrvI ieho sMjIv bFsl nFa df vkIl krdf sI, ijsy ny hux hirafxy df aYzIsLn aYzvokyt jnrl bx ky jsits inrmljIq kOr dy Gr pMdrF lwK rupey Byjy qy kys puls kol clf jfx ipwCoN gwzIaF d ycor qoN pRfprtI zIlr bixaf rfjIv gupqf afpxy isr ijLMmyvfrI lY irhf hYy. pVqfl awgy vDI, mukwdmy bkfiedf drj hox mgroN sMjIv bFsl ny ahudy qoN asqIPLf dy idwqf qy iPr pMjfb puls dy iek vwzy aPLsr dy rfhIN pysL ho igaf. EQyy jf ky khfxI hor dI hor inkl afeI. sMjIv bFsl ny puls nUM dwisaf ik qyrF agsq nUM Auh iek kys dy sMbMD ivc idwlI ivc suprIm kort ivc igaf sI. EQy Aus ny iek hotl mflk rivMdr isMG ny hotl `c dupihr df Kfxf KfDf qy rivMdr ny qurn lwigaf Aus nUM pMdrF lwK rupey dy ky ikhf ik ieh pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dI jwj jsits inrml Xfdv nUM dyxy hn. pwkI ieh kIqI ik sLfm qwk pYsy pucf, pr sMjIv bFsl trYiPLk ivc Ps ky lyt ho igaf. jdoN rivMdr isMG ny Pyr Pon kr ky ikhf ik pYsy CyqI dyxy hn qF sMjIv bFsl ny afpxI pqnI nUM Pon kr idwqf ik Auh pMdrF lwK rupey df pRbMD kr ky POrn jsits inrml Xfdv dy Gr Byjy dyvy. sRImqI bFsl ny rfqo rfq pYsy qF Byj idwqy, pr ijs munsLI dy rfhIN Byjy, Auh jsits (sRImqI) inrml Xfdv dI bjfey glqI nfl jsits (sRImqI) inrmljIq kOr dy Gr jf viVaf qy puls dy hvfly ho igaf. eyQy af ky mfmlf spwsLt ho igaf ik pYsy iksy inrml isG leI nhIN jsits inrml leI Byjy gey sn, pr jsits inrml Xfdv ny pYrF Auwqy pfxI hI nf pYx idwqf. Aus ny muV muV ky ikhf ik Auhdf sMjIv bFsl nfl koeI lYx dyx nhIN qy idwlI vfly rivMdr isMG nUM jfxdI hox dy bfvjUd Auhdy nfl vI koeI ieho ijhf sMbMD Aus df nhIN. EDr sMjIv bFsl ny aglI gwl ieh kih idwqI ik rivMdr isMG dy kihx Auqy Auhny pihlF vI do iqMn vfrI jsits inrml Xfdv dy Gr miTafeI afid hI nhIN, pMj Cy lwK rupey dI rkm vI pucfeI hoeI hY. qyrF agsq nUM rOlf pYx dy bfvjUd rfqo rfq hor pMdrF lwK rupey df pRbMD kr ky vI Aus ny jsits inrml Xfdv dy Gr pucfAux df ibafn ilKf idwqf. bIbI inrml Xfdv nUM KVy pYr pYsy iks kMm leI cfhIdy sn, ieh vI Byd KuwlH igaf. AuhnF ny agly idn, Bfv cOdF agsq nUM ihmcfl pRdysL dy sLihr soln ivc iek jfiedfd KrIdxI sI, ijs dI kfnUMnI kImq pMj lwK bvMjf hjLfr pMj sO rupey dwsI geI, aslI kImq sLfied pMjfh lwK dy nyVy phMuc jfvy. eynf rOlf pYx ipCoN vI sMjIv bFsl ny pYsy puwjdy kIqy qy agly idn jsits inrml Xfdv qy Aus dy kuJ prvfrk mYNbrF ny Auh jfiedfd KrId leI. ieh sfrf kuJ jdoN puls jF hor vsIilaF rfhIN hfeIkort dy muwK jwj qwk jf puwjf qF AuQy kuJ sInIar jwj sfihbfn dI hfjLrI ivc jsits inrml Xfdv hfjLr hoeI. ikhf jFdf hY ik Aus nUM jFc isry lwgx qwk adflq qoN dUr rihx dI slfh idwqI geI. muwK jwj sfihb kihMdy hn ik AunHF ny ieho ijhf jsits inrml Xfdv ny Kud hI EnIN dyr adflq nf lfAux dI CuwtI lY leI hY. jo vI hovy, dosLF dI lpyt ivc afAux ipCoN jsits inrml Xfdv CuwtI `qy clI geI, pr cuwp kr ky nhIN bYTI. Aus ny Kud nUMU pUrI qrHF bygunfh dwsidaF pihlF ieh ikhf ik iksy hor nUM bcfAux leI Aus nUM blI df bwkrf bxfieaf jf irhf hY. Pyr Aus df qF sMjIv bFsl nfl kdy koeI sMbMD nhIN irhf, Aultf sMjIv bFsl dI vkIl pqnI Aus jsits inrmljIq kOr dI iksy smyN vkIl vjoN jUnIar shfiek hMudI sI ijs dy Gr pMdrF lwK rupey puwjdy kIqy qy PVy gey hn. pYsy dyx gey munsLI dy ienHF ibafnF nUM vI jsits inrml Xfdv afDfr bxf rhI hY ik Auh jsits inrml Xfdv dIaF ieh gwlF swcIaF hn qF iPr jsits inrmljIq kOr vI sLwk qoN pryH nhIN jf skdI. afKr iek aYzIsLnl aYzvokyt jnrl dy munsLI nUM eynf BulyKf ikvyN lwg skdf hY ik jfxf iksy hor jwj dy Gr sI, clf iksy hor jwj dy igaf? pMjfb qy hirafxf hfeI kort dI bfr ivc ies muwdy AuWqy vI kfPI jLordfr crcf hoeI sI. kuJ vkIlF ny ieh gwl vI khI hY ik iek kys PiVaf igaf hY. hMudf qF ieQy bQyrf kuJ hor vI hY. kuJ jwjF bfry sMkyqk sLbd vI vrqy gey qy ieh gwl muV ky bihs df muwdf bx geI ik inaF pfilkf nUM iBRsLtfcfr qoN inrlyp ikvyN rwiKaf jf skdf hY. iBRsLtfcfr ivruwD lgfqfr afvfjL AuTfAux vfly kuJ vkIlF df kihxf hY ik hfeI kort ivc sQfnk jwj iblkul nhIN hoxy cfhIdy qy ijhVy jwjF df pwuqr DI jF koeI hor irsLqydfr eyQy vkflq kr irhf hY, AunHF nUM afpxy afp hI afpxI bdlI krvf jfxI cfhIdI hY. ieh sfrI gwl jfiejL hMuidaF vI ibmfrI df pUrf ielfj nhIN. ijhVy jwjF ny jLmIn jLmIr vycxI hoeI Auh qF irsqydfrF qoN bfhr vI ieho ijhy irsLqy rwK skdy hn. hux qwk ijMny ku jwjF bfry ieho ijhy ikwsy sfhmxy afey hn. AunHF df lYx dyx pirvfr dy mYNbrF rfhIN hI hMudf irhf sI. ijs jwj dy Gr pMdrF lwK rupey df bYg phMuicaf, jF iPr ijs dy Gr phMucxf dwisaf igaf, jF iPr ijhVy jwj ny idwlIEN muVdy sMjIv bFsl nUM Pon kr ky puwiCaf ik pMdrF lwK rupey df kI cwkr hY, AunHF `coN iksy dI vI sMjIv bFsl nfl irsLqydfrI nhIN sI. gwl vwzI ieh hY ik bMdf jdoN jLmIr hI vycx qur pvy, EdoN Aus nUM PV skxf aOKf hMudf hY. inXukqIaF krn vyly hI vyKxf cfhIdf hY ik ieh dI aOkfq kI hY? ies mfmly ivc rfjnIqk jF kfrobfrI irsLiqaF qy ilhfjdfrIaF qoN KihVf Cuzfey ibnF inaF pfilkf bcfeI nhIN jf skdI, pr iehnF sFJF nUM Cwzx leI ies aKfVy dy BlvfnF nUM rokygf kOx? ikAuNik sfzf smfj hfly qwk ies df koeI hwl nhIN Koj sikaf, ies krky lok rfj dI ies cOQI QMmHI nUM vI iBRsLtfcfr dI isAuNk afx cMbVI hY. bfkI dy iqMnF df dfgI hoxf hI bQyrf sLrmnfk sI, ies ny qF rhI shI afs Auqy vI kftf mfr dyxf hY. vwzy aprysLn dI loV hY Bfrq dy Kyz-qMqr ivc -jiqMdr pnUM ies vfr dy ajLfdI idvs dIaF iqafrIaF dy idnF ivwc Bfrq dy iewk nOjvfn aiBnv ibMdrf ny insLfnybfjLI ivwc bIijMg AulMipk qoN son qmgf ijwq ilaFdf. hr pfsy qoN vDfeIaF df dOr cwl ipaf. ieh ikhf jfx lwgf ipaf ik ies vfrI dy ajLfdI idn df sB qoN vwzf qohPLf hY, ijhVf Bfrq dy lokF nUM imilaf hY. sfzf isrPL iewk son qmgf hI eyzy hulfs df kfrn bx igaf, jd ik dUjy dysLF kol ieho ijhy keI qohPLy hn. Eny qmgy asIN tIm dy qy inwjI imlf ky hux qk dy AulMipk dy ieiqhfs dy iewk sO bfrF sflF ivc nhIN ijwq sky, ijMny amrIkI qYrfk PYilp iewklf hI afpxI jyb ivc CxkfAuNdf iPrdf hY. sLfied ieho kfrn hY ik iewko qmgy nfl asIN iKV AuWTy ik clo aOV qF tuwtI. eydF dI KusLI EdoN huMdI hY, jdoN eyny dI vI afs nf hovy. qy afs bfhlI sfnUM hY vI nhIN sI. sfzy Kyz mMqrI aqy Kyz PLYzrysLnF dy GVMm-cODrI qF bIijMg nUM jfx qoN vI pihlF hI aYlfn krI jFdy sn ik mulk dy lokF nUM bfhlI afs nhIN rwKxI cfhIdI. sB qoN vwD afs bMnHfeI jf rhI sI qF rfjvrDn isMG rfTOV qoN, ijs ny ipClI vfrI cFdI df qmgf insLfnybfjLI `coN ijwq ilaFdf sI. ijwqx ipwCoN vI Aus nUM afpxy afp `qy Brosf nhIN sI, sgoN ieho khI jFdf sI ik ‘bjrMg blI dI ikRpf nfl mYzl iml igaf hY.’ Bfv ieh ik jy bjrMg blI vyly isr nf bhuVdf qF myry qoN kuwJ nhIN sI ho skxf. sLfied ieho kfrn hovy ik ies vfrI AulMipk dy AudGftn mOky df sfzf JMzf-brdfr rfjvrDn rfTOV pihly gyV `coN hI bfhr inkl igaf. dUjI vwzI afs bMnHfeI jf rhI sI tYins dI sMsfr dI iewk nMbr mMnI jFdI ileyNzr pys qy mhysL BUpqI dI joVI df nFa lY ky. dovyN ibhrqhIn iKzfrI hn, iewkTy hox qF iewk qy iewk imlf ik do dI QF igafrF vrgy hn, pr dovF dI hAumY eynI hY ik iewk dUjy nUM vyKxf nhIN mMgdy. ies vfrI cuPLyirE pey dbfa kfrn iewkTy Kyzxf mMn gey, pr EQy jf ky iewk dUjy nfl gwl krn qoN vI kMnI kqrfAuNdy rhy. jdoN sur hI nhIN sI imldI, sMgIq inklx dI afs vI PLjLUl sI. Auh dovyN vI tYins dI Kyz ivwcoN vyly isr hI ivhly ho ky bjLfrF ivc sLfipMg krn jogy ho gey. qIjI afs rwKI jf rhI sI sfnIaf imrjLf qoN, ik Auh iekwly jF joVI mukfbly ivc kwJ nf kuJ jLrUr krygI. iesLiqhfrbfjLI ivcoN iewkdm motI kmfeI ho jfx ny Aus nUM hux Ausy Kfqy jogI hI kr idwqf jfpdf hY. sMsfr pYmfny AuWqy Auh AuWpr cVHn dI QF pOVI dy zMzy AuWqrdI jf rhI hY, pr grUrI eynI ik afpxI iewCf nUM mulk dy mfx nfloN vwD vjLn dy skdI hY. AulMipk dy AudGftn mOky vI iKzfrIaF dI pryz ivc Auh Bfrq dI AulMipk tIm vflI vrdI dI bjfey afpxI mnpsMd jIn pf ky styzIam df gyVf lfAux qur peI. jdoN Kyz dy mYYdfn ivc AuWqrI, pihly sYWt ivc hI awzI drd krn lwg peI qy ieho kuJ Aus ny zbljL ivc krky afpxy nfl-nfl joVIdfr kuVI dI byVI vI zob idwqI. KyzF dy mYdfn ivc sfnIaf dI awzI keI vfrI drd krdI suxINdI hY, pr iesLiqhfrbfjLI krn vyly eydF dI isLkfieq kdy nhIN suxI geI. insLfnybfjLI dy Kyqr ivc sfzy mfnvjIq sMDU qy smrysL jMg jF aMjlI Bfgvq vrgy vwzy nFvF ny vI kuJ Kfs kr ky nhIN ivKfieaf. aYQlYitks ivc vI Bfrq qoN gey jfxy-pCfxy nFvF vfly iKzfrI koeI kfrgujLfrI nhIN ivKf sky. kfrgujLfrI ivKfeI qF Coty nFvF ny, ijnHF `coN iewk kuVI sfienf nyhvfl ny kmfl kr idwqI. aTfrF ku sflF dI Aus mlUkVI ijhI bwcI ny afpxy qoN bhuq sInIar iKzfrnF nUM iewk-iewk kr ky hrfAuNidaF kuafrtr PLfeInl qk jf phuMc kIqI. ies morcy AuWqy Auh hfrI vI qF eyny PsvyN ByV ipwCoN ik hr koeI asL-asL kr AuiTaf. iewkI puafieMtF `qy muwkx vflf iewk sYWt df mukfblf brfbr-brfbr iBVdf CwbI qk igaf, ijQy Aus ny aTfeI-CwbI dy PLrk nfl Auh sYWt afpxy nfloN sInIar kuVI qoN ijwq ilaf, pr dUjy do sYWt nf bcfa skx krky hfr geI. ibnF sLwk sfienf hfr geI, pr Aus dI hfr vI ijwq vrgI sI qy jy iesLiqhfrbfjLI dy mfrU rog qoN bcI rhI qF aglI AulMipk AuhdI ho skdI hY. iewk hor nvF nFa sI aiKl kumfr df. muwkybfjLI dy crvMjf ikwlo vrg dy ies hirafxvI muMzy nUM ipCly sfl qk koeI nhIN sI jfxdf qy Auh rotI-tuwk cwldf rwKx leI CotI-motI nOkrI Bfldf iPrdf sI. jfxy jFdy iKzfrI izMgko isMG nUM Byjxf sI, afKLrI vkq Aus dI QF aiKl kumfr dy nFa df nONgf pY igaf. bIijMg jf ky vI Auhdy vwl iksy df bhuqf iDafn nhIN sI, pr jdoN Auh iewk ipwCoN dUjf ByV iBVdf pRI-kuafrtr PLfeInl ivc puwjf, EQy Aus df mukfblf do vfrI dy ivsLv cYNpIan rUsI muwkybfjL srgyeI nfl hox vyly hr koeI ieh vyK irhf sI ik hfrn qoN pihlF aiKl kumfr kuwt ikMnI ku KFdf hY. ajLfdI idhfVy hoey Aus mukfbly `c pihlF qF Auh pCiVaf, iPr afKLrI dOr ivc rUsI muwkybfjL nfl mukfbly dI brfbrI kr igaf qy kMipAUtr rfhIN inkly puafieMtF dy afDfr AuWqy jyqU ho igaf. Aus dI ijwq ny ivsLv cYpINan rUsI iKzfrI nUM eynf Jtkf idwqf ik Auh aKfVy ivc hI AuWcI-AuWcI roNdf irhf qy aiKl kumfr vwloN mukfblf muwkx `qy pfeI sdBfvnf dI jwPI `coN vI iqlk ny inkl igaf. mukfbly dI kumYNtrI krn vfly ny TIk hI ikhf sI; ‘‘mYzl koeI ijwqy jF nf ijwqy, BfrqI lokF dy idl ijwq ky AulMipk qF aiKl kumfr huxy hI ijwq cuwkf hY.’’ afE iPr prqIey aiBnv ibMdrf vwl. sfzy pMjfb df jfieaf ieh insLfnybfjL rfjvrDn rfTOV ijMnf vwzf dfavydfr nhIN sI mMinaf jf irhf. afKLrI insLfnf PuMzx nfl jdoN Aus ny sony df qmgf vI PuMz ilaf, Auh pUry ihMdusqfn df hIro bx igaf. bxn df hwkdfr vI sI. pUry aTfeI sflF ipwCoN asIN koeI son qmgf ijwiqaf sI. ies qoN pihlF asIN 1980 dy mfsko AulMipk ivc hfkI df qmgf bfrIN sflIN ies krky ijwiqaf sI ik amrIkI blfk dy sfry dysLF ny Aus AulMipk df bfeIkft kr idwqf sI qy ‘aMinHaF ivc kfxf rfjf’ dy aKfx vFg asIN sony df qmgf ijwq ilafey sF. gwl isrPL ieho nhIN, sgoN ieh vI hY ik Auh iewk pUrI tIm dI kmfeI sI, ivakqIgq qOr `qy Bfrq df koeI iKzfrI 1896 qoN sLurU hoeIaF AulMipk KyzF ivc sony df qmgf kdy ijwq hI nhIN sikaf. aiBnv ibMdrf ieh pRfpqI krn vflf pihlf BfrqI sI, ies kr ky Aus df mfx hoxf hI cfhIdf sI, ijs ny sMsfr dy Kyz ipMz ivc Bfrq dy JMzy nUM sB qoN AuWcf JlfAux df sbwb bxfieaf sI. ieh qsvIr df iewk pfsf hY, dUjf pwK inrfsL krn vflf hY. jdoN aiBnv ibMdrf dy glL sony df qmgf pYx ipwCoN tI vI kYmiraF ivc sLkl idKfeI dyxI sI, Bfrq dy Kyz aiDkfrI iewk dUjy nUM pfsy Dwk ky afp awgy ho rhy sn. Poto iKwcx df mOkf muwkdy sfr Auh sfry dy sfry pwqry vfc gey qy sony dy ishry sjfAux vflf muMzf KUMjy KVf rih igaf. lMmIaF kfrF sfrIaF aPLsr qy afgU lY gey, Auhdy leI EQy koeI tYksI vI nf lwBI qy pUrf awDf GMtf Auh gyt AuWqy KVf dUjy dysLF dy iKzfrIaF ivcfly mjLfk df pfqr bixaf irhf. Pyr ikDry iksy dy mn imhr peI qy Aus nUM gwzI ByjI geI. jy gwl eyQoN qk hI huMdI, qd vI brdfsLq kIqI jf skdI sI, pr aglI gwl qF iewk kmIngI dI Jlk vI dy geI. aiBnv ibMdrf ny ieh Byd KolH idwqf ik afKLrI mukfbly leI jdoN Aus ny rfeIPLl cuwkI sI qF Aus nUM ies gWloN mfnisk Jtkf lwgf sI ik Aus dI rfeIPLl dI isLsLq lYx vflI cfbI nfl CyV-CfV kIqI hoeI sI. jdoN isLsLq vflI Aus cfbI nfl CyV-CfV ho jfvy, insLfnf TIk QF lfieaf hI nhIN jf skdf. Aus ny ies Jtky qoN sMBl ky hor vI mn iekfgr kIqf qy sony df qmgf PuMz ilaf. pihly idn cuwp vwtI rwK ky dUjy idn Kyz aiDkfrIaF ny vI ieh swc pRvfn kr ilaf ik rfeIPLl nfl swcmuwc CyV-CfV hoeI sI, pr ijLMmyvfrI aiBnv ibMdrf `qy pf idwqI ik Aus nUM afpxI rfeIPLl df KLud iKafl rwKxf cfhIdf sI, iKafl qF Aus nUM rwKxf cfhIdf sI, pr ijwQy iksy Epry dI phuMc hI nhIN, isrPL sfzy Bfrq dy iKzfrI qy aiDkfrI hI GMMum rhy hn, EQy eynI cOksI bMdf afm krky nhIN rwKdf. hux ieh Byd jLfhr hox qoN sfPL hY ik iksy GtIaf soc vfly iKzfrI jF aiDkfrI ny hI ieh CyV-CfV dI krqUq kIqI hovygI qy mMd-Bfvnf ieho hovygI ik aiBnv ibMdrf ikDry mYzl nf ijwq jFdf hovy. afKLr kOx sI Auh BbIKx, ijhVf afpxI lMkf sVdI vyKxI cfhMudf sI? Aus buwkl dy swp dI insLfndyhI hoxI cfhIdI hY. insLfndyhI isrPL Ausy buwkl dy swp dI kr lYxI kfPLI nhIN, Bfrq dy smuwcy Kyz-qMqr ivc buwkl dy swpF dI Brmfr hY qy AunHF nUM lwiBaf jfxf cfhIdf hY. ies vfrI dy AulMipk mukfbly ivc Bfrq dI vyt-ilPLtr moinkf dyvI sLfml nhIN ho skI. Aus AuWqy AulMipk sLurU hox qoN cMd rojL pihlF acfnk ieh dosL lwg igaf ik Auh nsLIlIaF dvfeIaF lYNdI hY. moinkf ny ro-ro ky jy dosL swcf inkly, mYnUM golI mfr idE. ieh vI ikhf ik jFc BfrqI lYbfrtrI qoN nhIN, bIijMg dI AulMipk zop tYWsitMg lYbfrtrI qoN krvf lE. KLdsLf Aus ny ieh jLfhr kIqf ik ies mukfbly ivc kuwJ aiDkfrI Ausy purfxI vyt-ilPLtr nUM Byjxf cfhuMdy sn, jo iewk vfrI nsLIly pdfrQ lYx dI dosLI sfbq ho cuwkI hY. ies vfrI Auh isrPL qdy hI jf skdI sI, jy moinkf dyvI nf jf rhI hovy, qy iesy kr ky Aus df rfh suKflf krn leI ieh JUTI AUj lfeI geI hY. Aus dy rfj dy lokF ny vI duhfeI pfeI ik nvyN isirEN tYWst krvfE. nvyN isirEN tYwst krvfey gey qF dosL JUTy inkly, pr EdoN qk iksy iKzfrI dI AulMipk ivc ieMtrI krvfAux df mOkf lMG cuwkf sI. moinkf dyvI ies vfrI ijs qmgy dI qwkVI dfavydfr sI, Aus qoN vI vFJI rih geI qy Aus nUM sfrI Aumr leI sLwkI dfgI vjoN ikMqUaF dy Gyry ivc vI KVI kr idwqf igaf hY. Kyz Kyqr dy sfzy GVMm-cODrIaF ny pihlF iksy smyN isKrF CoNhdI rhI hfkI df swiqafnfs kIqf sI. hfkI PLYzrysLn df iewk afgU ijMnI dyr qk tIm ivc sLfml krn leI iksy iKzfrI qoN pYsy lYNdf sitMg aprysLn rfhIN tI vI skrIn AuWqy nf cmk ipaf, koeI ies kfly DMdy nUM swc mMnx nUM iqafr nhIN sI. Aus dy ipwCoN ky pI aYWs igwl df vI Jtkf ho igaf, kuJ hornF df vI, pr ieho ijhy kuJ koc qy aiDkfrI ajy vI EQy suxINdy hn, ijhVy hfkI dy bhfny kbUqrbfjLI qk krdy rhy hn. AunHF nUM Cfxnf lfey ibnF gwl nhIN bx skdI. ikRkt dI Kyz ivc vI iKzfrIaF qoN pYsy lY ky tIm `c sLfml hox df mOkf dyx dy dosL keI vfrI lwg cuwky hn. sB qoN vwD nuksfn KyzF qy iKzfrIaF df Auh kfrobfrI Grfxy kr rhy hn, ijhVy iehnF qoN iesLiqhfrbfjLI krvfAuNdy hn. ijs iKzfrI Auqy AunHF ny pYsf lfieaf huMdf hY, Aus nUM Kyzx df smF dyx dI bjfey afpxy kfrobfrI pRogrfmF ivc isqfry vjoN swd-swd ky AulJfeI rwKdy hn. mYdfn ivc jdoN Auh njLr nhIN af irhf huMdf, lok AuNglF AuTf rhy huMdy hn, EdoN ieh kfrobfrI Grfxy pYsf Krc ky tI vI cYnlF rfhIN Aus dy pwK ivc lok-rfey iqafr krdy hn ik isrPL qy isrPL ieho hY, ijs nUM mwCI dI awK ivMnHx vflf arjn ikhf jf skdf hY. afpxy GoVy nUM pwTy pfAuxy hor gwl hY, pr Auh qF dUjy mukfblybfjL dy jVHI qyl dyx qk vI jFdy hn. ijvyN droxfcfrIaf ny afpxy sLfhI sLfigrdF arjn dI agyq kfiem rwKx leI eyklivaF qoN gurU-dkisLxf dy nFa AuWqy Aus df aMgUTf vwZvf ilaf sI, ieh kMpnIaF afpxy spFsr kIqy iKzfrI dy mukfbly AuWqy AuWBr rhy iKzfrI nUM iksy nf iksy CotI-vwzI nfm-DrIk kMpnI rfhIN iekrfrnfmf ilKvf ky vI ieho ijhf nuwkry lfAuNdIaF hn ik Auh AuWBrn jogf hI nf rhy. XkInI BFvyN nf hovy, swc qF jFc qoN mgroN vI sLfied pUrf bfhr nf af sky, pr lok ieh sLwk krdy hn ik afKLrI vkq aiBnv ibMdrf dI rfeIPLl nfl CyV-CyV vI iesy cldf ihwsf ho skdI hY. pUrf dysL KusL hY, mYN vI KusL hF ik myry mulk df muMzf iewk sony df qmgf ijwq ilafieaf hY. hux Aus AuWqy hr pfisEN mfieaf df mINh vrH irhf hY. vrHdf rhy, mfVf nhIN, pr sfzIaF srkfrF nUM iCMJF ivc bldF dIaF dOVF lvfAux vfly sDfrn pyNzUaF ijMnI vI akl nhIN. Auh pyNzU lok iCMJ dOVn leI iljfx qoN pihlF bld nUM qyl qy vVyvyN cfrdy hn, sfzIaF srkfrF Aus nUM EdoN cfrdIaF hn, jdoN iCMJ `coN ptkf ijwq ilafvy. jy ikDry Auh ieho vVyNvy pihlF cfrn lwg pYx, Kyz Kyqr ivc Bfrq dy Bfg bdl jfxgy. nvF jLmfnf muwK jwj dI itpxI TIk jfpdI hY ik ‘‘hux qF rwb vI af jfvy, ies dys nUM suDfr nhIN skdf’’ -jiqMdr pnUMU Bfrq Drm inrpwK dys hY. ieh gwl ies dy sMivDfn ivc drj hY, qy drj rhygI vI, pr ies dys dy lIzrF df ivhfr dwsdf hY ik aml ivc Auh dys nUM hOlI hOlI Drm inrpwKqf qoN dUr iljf rhy hn. hr nvF sfl ies dy ies srUp nUM hor qoN hor Zfh lfAux vflf sfbq ho irhf hY. Brosy dy vot qwk sImq ho ky rih geI BfrqI rfjnIqI dy cwkr ivc AulJy hoey rfjnIqk afgUaF nUM ieh icMqf hI nhIN ik dys Drm-inrpwK rhygf jF nhIN rhygf. ieh ilKq ilKx dI GVI amr nfQ mMdr dy trwst nUM jLmIn dyx jF nf dyx dy JgVy ny jMmU-ksLmIr df jnqk jIvn Twp kIqf ipaf hY. jMmU ivc ihMdU sMgTnF ny smwucy jIvn nUM kfT mfr rwiKaf hY qy ksLmIr GftI ivc ieho kMm musilm jQybMdIaF vfly kr rhy sn. nf eyDroN koeI gwzI-motr EDr jFdI hY, nf koeI EDroN eyDr af rhI hY. lokIN GrF aMdr zwky pey hn. ivc-ivcfly kdy kriPAU ivc QoVHy smyN dI KwulH imldI hY qF lokIN Gr df iek-awD jIa Byj ky bfjLfroN Kfx df smfn mMgvf lYNdy hn, ibnF loV qoN bfkI dy jIa bfhr inklx qoN qRihkdy hn. DmwcV hux jMmU-ksLmIr qwk sImq nhIN irhf. ieh pihlF pMjfb nfl joVdy pRmwuK lFGy mfDopur dy pul nUM Twp krn qwk pwujf qy Pyr QF-QF dy kfPLly roky gey. kriPLAU dI AulMGxf hr QF igx-imQ ky krvfeI geI. surwiKaf PLorsF kwut Kf rhIaF hn, pr kriPLAU nUM Aus dy aslI arQF ivc lfgU nhIN kr rhIaF, jLrf ijMny inwjI ijhy JgVy ivwc vI nyVlI pUrI afbfdI nUM kutfpf cfVHn qur pYx vfly PLOjI sVk AuWqy KVo ky BVkI hoeI BIV qoN iewtF-roVy mrvf rhy hn, pr koeI jvfbI kfrvfeI nhIN kr rhy, ikAuN ik AunHF dy hwQ bwJy hoey hn. ikAuN hwQ bwJy hn? iks ny hwQ bMnHy hoey hn? ieh dwsx dI loV nhIN, sgoN smJx dI loV hY. hwQ ies krky bMnHy pey hn ik AuQy ieh sfrf KrUd Aus bhu-igxqI dy pRqIinD krvf rhy hn, ijs dI hmfieq dI hr rfjsI pfrtI nUM afAuNdIaF pfrlImYNt coxF mOky loV hY. koeI vI iDr bhu-igxqI nUM nfrfj krn df KLqrf mwul nhIN lYxf cfhMudI. ies dy Ault pwTy lfAux dI hr pfsy dOV lwgI peI hY. iPLrkfpRsqI bhuq KLqrnfk hMudI hY. afpo-afpxy Drm dI pflxf krnI, jF afpxf Drm dUijaF sfiraF nfloN vDIaf hox df Brm pfldy rihxf vI iPLrkfpRsqI nhIN hMudf. iPLrkfpRsqI EdoN mMnI jFdI hY, jdoN afpxy Drm qoN ibnF dUjy DrmF nUM aYlfny jF ax-aYlfny qOr `qy insLfnf bxf ky AunHF pRqI inrfdr df pRgtfvf kIqf jfvy. asIN ieho ijhy keI sfDF-sMqF nUM jfxdy hF, ijhVy kQF kridaF hr iensfn nUM brfbr df kih ky iPr ‘mukqI df mfrg’ isrP afpxy Drm `coN dwsdy hn. ieh AunHF dI kMm-aklI hY, vrnf Auh jfxy jFdy ik eydF df QoVHy-bhuq PLrk vflf ‘mukqI df mfrg’ dUjy DrmF vfly vI dwsI jFdy hn. kMm-aklI nUM iPLrkfpRsqI qoN lFBy rwK ky scmwuc dI iPLrkfpRsqI EdoN njLr afAuNdI hY, jdoN keI sMq khfAuNdy lok afpxy pYrokfrF nUM dUjy DrmF ivrwuD AuksfAuNdy hn. bfbrI msijd nUM Zfh ky Aus dI QF rfm mMdr bxfAux dI muihMm ivwc lwgy sfDUaF qoN sfDvIaF ny ieho iPLrkUpuxf kIqf sI, ies dy nqIjy vjoN dMgy ho ky hjLfrF lok mfry gey qy iehnF dy afsLrmF dI mihmf AunHF dy KUn nfl hor vD geI sI. ‘smrwQ ko nhIN dos gosfeI’ dy slok anusfr ‘iPLrkfpRsqI’ df Pwtf vI ieh vyK ky tMigaf jFdf hY ik ijs dy glL Pwtf ltkfAuxf hY, AuhdI qfkq ikMnI ku hY. mYN pMjfb dy keI ieho ijhy ivdvfnF qy bwuDIjIvIaF nUM jfxdf hF, ijhVy eyQy bYT ky bMglf dysL dI qslImf nsrIn dy hwk ivc vI boldy hn, mMubeI ivc bYTy mkbUl iPLdf husYn dy hwk ivc vI, aqy kihMdy hn ik iehnF AuWqy iPLrkU hmlf ho irhf hY, pr jdoN kdy aMimRqsroN AuTI iPLrkU soc iksy iswK ivdvfn dI sMGI ivwc ibMg TokdI hY, EdoN boldy hI nhIN. AunHF nUM ‘rwb nyVy ik GsMun’ dy muhfvry qoN ieh syD imldI rihMdI hY ik kdoN iks bfry bolxf hY qy kdoN iks bfry cwup rihxf hY. jy socx vfly sUJvfn isrF df ieh hfl hY qF rfjnIqI krn vfilaF dy vI ies soc qoN vwKry hox dI afs nhIN rwKxI cfhIdI. Auh vI Gwt-igxqI dI iPLrkfpRsqI nUM hr gjL nfl mfpdy qy hor zMzy nfl iswJdy hn qy bhu-igxqI dI iPLrkfpRsqI vyly hor gjL qy hor zMzf cux lYNdy hn. iPLrkfpRsqI iksy vI iksm dI KLqrnfk hMudI hY, pr jdoN kdy ieh bhu-igxqI dI iPLrkfpRsqI hovy, Pyr hor vI KLqrnfk mMnI jfxI cfhIdI hY. bhu-igxqI dI iPLrkfpRsqI nfl inptx smyN iek pfsy rfjsI afgUaF nUM votF dI icMqf rihMdI hY, dUjy pfsy pRsLfsn aqy puls ivc bhu-igxqI Ausy BfeIcfry dI hox kr ky Auh ilhfjU rvweIaf rwKdy hn. Bfrq ivc ieh kuJ hMudf keI QF vyiKaf jf cwukf hY, Kfs krky dMigaF vyly lwgBwg hr QF pRsLfsn ny bhu-igxqI df sfQ hI idwqf hY. ies dIaF keI imsflF idwqIaF jf skdIaF hn. idwlI ivc 1984 dy kqlyafm mOky ihMdU puls aPLsrF ny ihMdU hmlvfrF ivrwuD koeI kfrvfeI nhIN sI kIqI, sgoN svY-rwiKaf leI jUJdy vyKy iswKF nUM PV-PV ky clfx kIqy sn. musilm puls aPLsr do gwlF kr ky cwup rhy sn. pihlI gwl ieh hY ik ies mOky bhu-igxqI nfl mwQf lfAuxf KLqrnfk hovygf qy dUjI ieh ik jdoN idwlI `c musilm ivroDI dMgy hoey sn, EdoN iswKF ny vI AunHF dI mdd nhIN sI kIqI. alIgVH, jmsLydpur, BivMzI, lwgBwg sB jgHf sQfnk puls aMdrlI BfrU BfeIcfry dI bhu-igxqI ny dMgy rokx dI kfrvfeNI aml ivc nhIN sI afAux idwqI. gujrfq dy dMigaF ivwc muslmfn sfbkf mYNbr pfrlImYNt nUM bcfAux leI puls awgy nhIN sI afeI, sgoN svY-rwiKaf krnoN rok ky kfqlF df kMm sOKf kIqf sI. iewk puls aPLsr ny ihMdU BfeIcfry dy lokF qoN Cwq AuWqy cVH ky ipwCy msijd ivc pnfh leI bYTy muslmfnF AuWqy insLfny lfAux dI afigaf mMgI qy ieh insLfny keI lokF dy sfhmxy lfey sn. eydF dIaF keI imsflF ksLmIr GftI dIaF hn, ijwQy musilm bhu-igxqI ny ihMdUaF Auqy hmly kIqy qy pRsLfsn `c BfrU musilm aPLsrF ny vI awKF bMd krI rwKIaF sn. hux amrnfQ dy mwudy Auqy jo kuJ ho irhf hY, Auh vI eysy KMz df nqIjf hY. iek Bfjpf hmfieqI gvrnr sfZy cfr sflF df smF afrfm nfl rfj mfxdf irhf. Aus dI srpRsqI hyTly amrnfQ mMdr borz AuWqy brPL dy pwGr cwuky isLv ilMg nUM brPL Qwp-Qwp ky sLrDflUaF nfl DoKf krn dy dosL lwgdy rhy. jfx lwgf Auh Ausy mMdr borz nUM Aus Kyqr ivc jLmIn alft kr igaf, ijwQy kIqI nhIN sI jf skdI. eynI gwl nfl Auh AunHF ihMdUaF ivc rfqo-rfq hIro bx igaf, ijhVy kwlH qwk Aus qoN asqIPLf mMgdy rhy sn. dUjy pfisEN jMmU-ksLmIr dy rfj krdy gwTjoV dI pihly ZfeI sfl rfj mfx cwukI iDr pIpljL zYmokryitk pfrtI ny ksLmIr GftI dy muslmfnF aMdr afpxf afDfr hor pwkf krn leI iesy jLmIn dI alftmYNt ivrwuD morcf lf idwqf. ieh gwl Pyr vI afpxI QF kfiem hY ik gwdI Cwzx qoN pihlF gvrnr isnhf ny ijhVI alftmYNt dI sLrfrq kIqI, Aus dI PLfeIl Auqy dsKLq iksy kFgrsI mMqrI ny nhIN, pI[ zI[ pI[ nFa dI iesy pfrtI dy mMqrI ny kIqy sn. jo ieh kMm glq ho irhf sI qF Aus nUM qy Aus dI pfrtI nUM EdoN hI aV jfxf cfhIdf sI. inwjI loVF leI EdoN cwup rih ky ipCoN Auh vI rfjnIqI dIaF rotIaF sykx qur pey. glq hoeI ies anftmYNt nUM rwd krn leI AuTy ksLmIr GftI dy lokF dy dbfa hyT kFgrs pfrtI ny vI eynI kfhl-kdmI kIqI ik koeI bdlvF hwl vI nf soicaf. hwl kI socxf, slfh-msLvry dy Auh ZMg vI nf vrqy, ijhVy bfad ivc idwlI ivwc srb pfrtI mIitMg lf ky vrqxy pY gey. kyNdr aqy jMmU-ksLmIr dIaF dovF srkfrF dI hPVf-dPVI qoN pYdf hoey mfhOl df lfB lYx leI BfrqI jnqf pfrtI dy iesLfry Auqy jMmU dy ihMdU sMgTn srgrm ho gey. ‘bMd’ qoN sLurU ho ky BMn-qoV qoN lMGdf ieh aMdoln ihMsk qoN ihMsk hMudf igaf. ksLmIr GftI qoN afAuNdy qy EDr nUM jFdy lokF nUM insLfnf bxfieaf igaf, pr ieh insLfndyhI kr leI jFdI rhI ik Auh ihMdU nf hox. EDr nUM mfl jfx Auqy rokF lf idwqIaF geIaF. pMjfb vwl df mfDopur vflf ieklOqf mwuK lFGf jfm kr idwqf igaf. afiKaf ieh ik hux qF ihMdU Drm dy gOrv df svfl hY. keI idn ieho kuJ hMudf rihx mgroN ksLmIr GftI aMdr vI jvfbI aMdoln cwl ipaf. Auh jMmU qoN geIaF gwzIaF nUM cux-cux ky insLfnf bxfAux lwg pey. nfhry iewk-dUjy dy ivrwuD jMmU jF ksLmIr Kyqr dy afDfr Auqy nhIN, dovF KyqrF aMdrly bhu-igxqI BfeIcfry drimafn tkrfa df pRBfv dyx lwg pey. jMmU `coN keI icrF df vwKrf rfj bxfAux leI AuTfeI jf rhI Bfjpf dI mMg qF ik EQy ihMdU bhu-igxqI dy afsry kdy afpxI srkfr bxfeI jf sky, iPr AuWTx lwg peI. jvfb ivc ksLmIr aMdr isrPL jMmU qoN vwK hox dI nhIN, sgoN Bfrq qoN vI vwKry hox dI Auh sur Pyr AuwcI hox lwg peI. ijhVI ipCly kuJ smyN qoN mwTI pYNdI njLr afAuNdI sI. hux ieh vI kih rhy hn ik jy sfzf mfl trwkF `coN kwZ ky jMmU dy cOkF ivc sfiVaf jfxf hY, asIN eyDr Byjx dI bjfey pfiksqfnI kbjLy hyTly ksLmIr ivcly mujLwPrfbfd nUM ByjFgy, Bfrq vwl nUM Byjxf hI nhIN. nvF gvrnr aYn aYn vohrf kih irhf hY ik hflfq iPr 1947 vrgy bxfey jf rhy hn. hflfq scmwuc KLqrnfk hn, 1947 vrgy vI ho skdy hn, pr 1947 ivc jdoN Auho ijhy hflfq bfkI dysL ivwc sn, EdoN jMmU-ksLmIr ivc iblkul nhIN sn. nYsLnl kfnPLrMs aqy kFgrs dI agvfeI hyT EdoN hr ksLmIrI muslmfn Bfrq nfl juVn dy pwK ivc KVoqf sI. pfiksqfn bxdy sfr Aus dysL dy bfbf-ie-kOm muhMmd alI ijnfh ny ksLmIr df dOrf krnf cfihaf qF ksLmIrI muslmfnF dy iqwKy ivroD kfrn Aus nUM rfh ivcoN ipwCy prqxf ipaf sI. jy EdoN dy Bfrq dy hflfq vrgy hflfq awj jMmU-ksLmIr `c bxdy jfpdy hn qF ies df ksUrvfr kOx hY? ksUrvfr hux df ieh pRsLfsn hY ijhVf bhu-igxqI awgy hwQ joVI KVHf hY. PLOj df kfPlf ikDry vI roikaf jfvy qF rokx vfly swuky nhIN Cwzy jFdy, jy ieMj hI koeI PLOjI kfPlf kdy pMjfb ivc iswKF ny jF ksLmIr GftI ivc muslmfnF ny roikaf hMudf, kI EdoN vI ieMj hI PLOj cwup rihMdI? PLOj cwup hY, ikAuNik kyNdr dy hfkm hr kdm votF dI igxqI kr ky cwukxf cfhMudy hn. dysL dI afjLfdI ipwCoN jdoN Bfrq nUM Drm-inrpwK rfj mMinaf igaf, EdoN dysL dI hflq jo vI hovy, dysL dy lIzrF dI mfnisk hflq hux vflI iblkul nhIN sI. pihly pRDfn mMqrI pMzq jvfhr lfl nihrU dy nFa nfl hI ‘pMzq’ lwgdf sI, soc vwloN Auh pwky Drm-inrpwK sn. pihlI cox mOky AunHF dy mukfbly ihMdU Drm aMdrlIaF iPLrkfpRsq iDrF ny iek ihMdU sMq nUM AumIdvfr bxf ilaf. nfmjLdgI kfgjL Brn vyly Aus sMq ny ieh gwl afKI ik ‘‘nihrU ny afpxI DI iksy muslmfn nfl ivafh idwqI hY, ies qoN ihMdU Drm nUM KLqrf hY. mYN cox nhIN, Drm dI jMg lVnI hY, ies leI sfrI cox muihMm dOrfn iek vI sLbd nhIN bolFgf, mMUh `qy pwtI bMnH ky lokF ivc GuMmFgf.’’ pMizq nihrU dI DI ieMdrf gFDI ny muslmfn nfl nhIN, pfrsI nOjvfn nfl ivafh krvfieaf sI. Aus sfDU nUM ieh vI pqf nhIN sI ik muslmfn qy pfrsI ivc kI PLrk hMudf hY. jdoN ieh gwl pqf lwgI. pMzq nihrU ny ikhf, ‘‘jy Aus ny mMUh bMd rwK ky lokF `c GMumxf hY qF mYN Aus dy mukfbly leI sfrf ipV KflI nhIN CwzFgf, hlky ivc hI nhIN jvFgf qy lokF nUM PLYslf krn idaFgf ik Auh Drm-inrpwK nihrU qy ihMdUqvI sMq `coN iks nUM TIk smJdy hn.’’ pMzq nihrU ijwq gey, mukfbly Auqy KVy sMq dI jLmfnq vI jLbq ho geI qy Aus ny pMzq nihrU nUM qfr dy ky ikhf sI. , ‘‘ieh quhfzI nhIN, quhfzI Drm inrpwKqf dI ijwq hY, mYN afpxI hfr pRvfn krdf hF.’’ ijs pMzq nihrU ny ‘pMzq’ aKvf ky vI Drm-inrpwKqf df eynf sKLq iemiqhfn eynI sLfn nfl pfs kIqf sI, Aus ny nf isrPL sfrI Aumr Kud nUM iPLrkU qwqF qoN dUr rwiKaf, sgoN iksy vI Drm vwl Aulfr hox df dosL lwgx qoN rokx leI dysL df pRDfn mMqrI hMuidaF iksy vI Drm asQfn df kdy gyVf hI nhIN sI lfieaf. smF bdilaf qF Aus pMzq nihrU dI DI ieMDrf gFDI ny hr iksm dy Drm-asQfnF, sfDU-sMqF dy afsLrmF qMqr-mMqr krdy iPrdy cMdry svfmIaF qy bRhmcfrIaF dy awizaF Auqy vI mwQy GsfAuxy sLurU kr idwqy. iPLrkfpRsqI nfl iswDI-sfhvI twkr lYx dI bjfey hr iksm dI iPLrkfpRsqI nUM vrqx df rfh PV ilaf. ihMdU sfDUaF `coN kuwJnF nfl Bfjpf dy ivroD leI qMd joV leI qy akflIaF dy iewk jF dUjy DVy nfl vI iswDf-aiswwDf sMprk sfD ilaf. ieho CotIaF-CotIaF KyzF smF pf ky Aus bhuq vwzy kwd vflI lIzr dy aMq df kfrn bxIaF, pr Aus dy qjrby qoN akl Aus dy pwuqr ny vI nhIN sI iswKI. Auh kdy sLfh bfno kys ivc muslmfnF nUM KusL krn leI suprIm kort PLYslf AultfAux qur ipaf qy kdy ihMdU votF Auqy awK rwK ky aXwuiDaf ivcly JgVy vfly asQfn df qflf KwulHvf ky pUjf krn pwuj igaf. pfrtI aMdrly Drm-inrpwK qwqF nUM Kwuzy lfAux df aml Auhdy ipCoN nrismhf rfE vyly vI jfrI irhf qy zfktr mnmohn isMG vyly qwk qF do vfrIaF rfj kr cwukI Bfjpf hI pRsLfsn nUM iPLrkU qwqF nfl eynf BrpUr kr cwukI sI ik iewkdm kUhxI moVf kwtxf aOKf ho igaf sI. Pyr vI afs kIqI jFdI sI ik sonIaf gFDI aqy zfktr mnmohn isMG purfxI Drm-inrpwKqf nUM lIh AuWqy ilafAux df hIlf krngy, pr AunHF kIqf nhIN jF AunHF qoN ho nhIN sikaf, soc ieh hY ik hflq suDrn dI QF hor qF hor ivgVdI geI qy Aus nUM dysL awj vfly moV qwk lY afeI hY. loV qoN awj ies gwl dI hY ik dysL aqy dysL vfsIaF dy Bly leI muV ky purfxIaF Drm-inrpwK rfjnIqk DfrnfvF vwl mMUh kIqf jfvy, pr aijhf ho nhIN skxf. pRsMg BfvyN iksy ivc vI ikhf hovy, dysL dI sB qoN AuWcI adflq dy mwuK jwj dI ipCly hPLqy kIqI ieh itwpxI swc jfpdI hY ik ‘hux qF Auh rwb vI af jfvy, ies dysL nUM suDfr nhIN skdf.’’ nvF jLmfnf ikwsf qy kfrn zyiraF aMdr hMudy ku-krmF qy kfqlF df - jiqMdr pnUM ihMdU smfj dy pRmwuK sMq bfpU afsf rfm dy zyiraF aMdr awgV-ipwCV hoeIaF cfr bwicaF dI mOqF nfl hr pfsy vwKo-vwK gwlF suxn nUM iml rhIaF hn. pihlF AunHF dy gujrfq vfly zyry ivcoN do bwcy gMum ho gey. AunHF dovF dIaF lfsLF dUr iewk dldl vfly ielfky `coN imlIaF. pRbMDkF df kihxf sI ik bwcy afsLrm `coN afpy dOV gey sn. bwicaF dy mfipaF df hI nhIN, bhuq sfry hor jfxkfrF df vI kihxf ies dy Ault ieh sI ik ijMnI dUr jf ky lfsLF imlIaF, Coty-Coty mfsUm bwcy eynI dUr afpxy afp jf hI nhIN sn skdy qy iPr rsqf eyny KLqiraF nfl BrpUr sI ik jMglI jfnvrF ny hI EQoN qwk nhIN sI jfx dyxy. sfPL sLwk kIqf jf irhf sI ik bwicaF dy kql hoey hn qy krqUq ieh iksy bfhrI bMdy dI nhIN, sgoN afsLfrfm dy aMdrly iksy ansr dI hY. AunHF bwicaF dy kqlF dI jFc dI mMg nUM lY ky iewk bwcy dy ipqf ny Drnf lf idwqf. gwl vDdI dyK ky bfpU afsf rfm Aus nfl aPLsos krn qur ipaf. Aus bMdy ny afey hoey afsf rfm bfpU dI iksy gwl df huMgfrf hI nf Biraf. hoieaf ies ipCoN ieh ik pwqrkfr jdoN ies bfry qwQ lwBx Aus zyry pwujy, afsf rfm dy cyilaF ny AunHF Auqy hmlf kr idwqf. iewk pRmwuK tI[ vI[ cYnl dI irportr kuVI nUMU vflF qoN PV GsIitaf igaf qy zFgF nfl Aus dI kwut-mfr kIqI geI. pwqrkfrF kol irkfrizMg mOjUd hY ik ies hmly qoN pihlF bfpU afsf rfm ny kQf kridaF afpxy syvkF nUM iewk gwuJf sMkyq kr idwqf sI ik jy ieh pwqrkfr ieho ijhI Koj-pVqfl aqy ‘afsLrm ivruwD pRcfr’ qy nf htx qF AunHF nfl kI bIq skdI hY. mfmlf hfly gujrfq vflf TMzf nhIN sI ipaf ik bfpU afsf rfm ny mwD pRdysL vfly afsLrm ivc iewk bwcf ax-afeI mOq mfiraf igaf. lok BVky hoey jdoN ros pRgt krdy iPrdy sn qy gujrfq dI bI[ jI[ pI[ srkfr vFg mwD pRdysL dI bI[ jy[ pI[ srkfr vI bfpU dy bcfa leI lokF Auqy lfTIcfrj kr rhI sI, EdoN Ausy afsLrm ivwc iewk hor bwcy dy mrn dI KLbr af geI. do bwcy gujrfq dy afsLrm ivc mry sn, do hI mwD pRdysL vfly ivc mfry gey. bfpU afsf rfm jdoN cuPLyirEN svflF ivc iGr igaf qF Aus ny rfjnIqk lIzrF vFg ikhf, ‘‘myry afsLrm ky iKlfP koeI sfijLsL ho rhI hY.’’ sfijLsL kOx krdf hY? dovyN afsLrmF vfly rfjF ivc bfpU afsf rfm df asLIrvfd pRfpq BfrqI jnqf pfrtI dy lIzr mwuK mMqrI hn, Auh AunHF qoN ies sfijLsL dI jFc ikAuN nhIN krvf lYNdy? jFc kI krvfAuxI, bfpU afsf rfm ny qF mwuZly qOr Auqy hr jFc df rfh rokx dI vfh lfeI sI. dovyN srkfrF vI jFc leI afpxy afp iqafr nhIN sn hoeIaF, mjLbUr ho geIaF sn, ikAuNik lok sVkF Auqy inkl afey sn, qy hor koeI rfh hI nhIN sI rih igaf. jdoN mfmlf eyQoN qwk phMuc igaf, Pyr bfpU afsf rfm dy ipCokV dIaF prqF vI gMZy dIaF iCwlF vFg lwQx lwg peIaF. Aus dy afsLrmF dI AusfrI leI srkfrI jF sLfmlft jLmInF Auqy njfiejL kbjLy dy purfxy cwldy mukwdmy vI aKLbfrF ivwc crcf df ivsLf bx gey. KojI iksm dy pwqrkfrF ny ieh vI Byd kwZ ilaFdf ik kuJ sfl pihlF qwk bfpU afsf rfm sfeIklF dI murMmq kr ky afpxy prvfr df gujLfrf msF clfAuNdf sI. EdoN Aus dy vfry-inafry ho gey qy hux Auh lwgBg pMj hjLfr kroV rupey dI jfiedfd df mflk hY. asIN ies gwl ivc nhIN jFdy ik bwicaF dI mOq leI bfpU Kud ikMnf ijLMmyvfr hY qy Aus dy Qfpy hoey krqy-Drqy ikMny ku ksUrvfr hn, isrP ieh khFgy ik mOqF kudrqI nhIN hn, hfdsf vI nhIN, ieh kql hn qy iehnF kfqlF dI jFc hoxI cfhIdI hY. kqlF ipCy kfrn anyk ho skdy hn. sB qoN vwzf mMinaf jf irhf kfrn ieho ijhy zyiraF aMdr Auh ku-krm hn, ijhVy jdoN qwk sfhmxy nf af jfx koeI vI mMndf nhIN hMudf. ijMny Coty bwcy mry hn, ho skdf hY ik Auh iksy ieho ijhy bd-nIqI df isLkfr nf hoey hox, pr Auh bwcy ieho ijhI iksy hrkq dy gvfh ho skdy hn, ijs nUM CupfAux leI AunHF dI jLbfn bMd krnf mjLbUrI bx igaf hovy. swq-awT sfl df bwcf pfxI dI zyZ Pwut AuWcI bfltI ivc isr prny izwg ky kdy vI zwub nhIN skdf. Aus nUM lwqF qoN PV ky hI zoibaf igaf hovygf. lwgBwg ieho ijhI koeI gwl hI dUjy kysF `c hoeI ho skdI hY. zyry aMdr ku-krm df hoxf asIN dfavy nfl jy asIN afK nhIN skdy qF koeI dfavy nfl ies dosL nUM rwd vI nhIN kr skdf. bVIaF sMprdfvF hn, ijnHF aMdr ieho ijhy GtIaf kFz vfpr gey ik jLfhr hox ipwCoN hr koeI AuNglF twukdf rih igaf sI. ijs gujrfq aMdr bfpU afsf rfm dy pihly zyry aMdr do bwicaF dI mOq hoeI, Ausy gujrfq ivwc iewk vfrI svfmI nrfiex pRMprf dy kuJ sfDU vI PVy gey sn. svfmI nrfiex sMprdf bfkI Dfrimk sMprdfvF qoN ies gwloN vwKrI hY ik ieh isrP pUjf-pfT jF krm-kFz krn kfrn aqy mukqI df mfrg dwsx vfilaF nfloN ht ky Bfrq dI pRfcIn swiBaqf dy mfx-mwqy pihlUaF, DrqI dI AuqpqI, bRihmMz dy psfry, cuPLyry PYl, rhy pRdUsLx afid bfry vI lokF nUM igafn dI loa vMzdI hY. ivdysLF ivc iehnF dy svfmI nrfiex mMdr ivc jf ky kuJ iswKx dI afpxy jfx-pCfx dy lokF nUMU mYN Kud vI keI vfrI slfh idwqI hoeI hY. siQqI df dUjf pihlU ieh hY ik eynf cMgf kMm kr rhI ies sMsQf Auqy Bfrq qoN EQy iljfey gey dsqkfrF krmcfrIaF qy syvkF dI rwjvIN lwut krn dy dosL lwgdy hn. Gwto-Gwt qnKLfh dyx dI QF dsKLq EQoN vfly ihsfb nfl dsKLq krvf ky qnKLfh BfrqI lyKy muqfbk dyx dI crcf afm hMudI rihMdI hY. keI vfrI Kyzn krn dy bfvjUd ies dy krmcfrIaF bfry ieh swc muV-muV bfhr afAuNdf hY. Ausy svfmI nrfiex sMprdf dy gujrfq ivcly iek afsLrm Auqy kuJ sfl pihlF puls ny Cfpf mfiraf. Cfpy ivc asLlIl ikqfbF Auqy kMipAUtr sI zIjL hI nhIN, nsLIly pdfrQ imlx dI KLbr vI afeI koeI hor rfj hMudf qF Drm Auqy hmlf krfr dy ky sB qoN vwD rOlf Bfjpf ny pfAuxf sI, pr Cfpf vI gujrfq dI Bfjpf srkfr dy hukm Auqy EQoN dI puls ny mfiraf sI. lokI dMg rih gey sn brfmd cIjLf bfry jfx ky. AunHF leI ieh mMn skxf bhuq aOKf sI ik sMqF vfly ieh lok eydF vI inkl skdy hn. ihMdU smfj dy jF pMjfboN dUr dy sMqF dI gwl krnI hovy qF keI ikwsy cMdrfsvfmI qoN lY ky sLMkrcfrIaf jYieMdr qwk bfry Poly jf skdy hn, pr asIN pMjfb qoN pfsy kfhnUM jfeIey, eyQy vI bQyrf kuJ hMudf rihMdf hY. zyrf swcf sOdf df muKI gurmIq rfm rhIm isMG ies vyly iswK sMgTnF nfl tkrfa dy dOr ivcoN gujLr irhf hY. hux vflf tkrfa Dfrimk mwudy nUM cwuk ky rfjnIqk ikVF kwZx leI ho irhf hY. jdoN Aus dy ikrdfr dy ikwsy sfhmxy afey sn, EdoN hux dy tkrfa ivc mohrI iPrdIaF iDrF ivcoN iksy dI dMdl hI nhIN sI twutI. Aus zyrf muKI Auqy afpxy zyry aMdr rihMdIaF kuJ kuafrIaF sfDvIaF nfl Kyh-KrfbI dy dosL vI lwgdy rhy. iewk sfDvI ny zyrf Cwzx dI koisLsL kIqI qF Aus dy prvfr nUM eyny kihr df insLfnf bxfieaf igaf ik dUjI koeI jurawq hI nf kr sky. iksy qrHF iek kuVI ny gMumnfm icwTI ilK ky aMdr dy hflfq bfhr kwZy qF rOlf pY igaf, pr hux vfly Aus dy ivroDI iPr vI cwup rhy sn. hux jdoN Auh adflq ivc burI qrHF iGrdf jf irhf hY, Aus dy ivruwD Auh mfhOl bxfieaf jf irhf hY, ijs ivc Auh adflq mUhry jf ky afpxy rfjnIqI qoN pIVq hox df roxf roa sky. Aus dy ikwsy byprd krn kr ky Aus dy zyry vfly sLihr isrsy df pwqrkfr df kys cwuikaf sI. asIN EdoN vI iliKaf sI ik CqrKqI nUM ‘pUrf soc’ bolx dI kImq qfrnI peI hY. Auh ‘pUrf soc’ ieho sI ik keI hor zyiraF vFg swcf sOdf zyry ivwc vI Drm dy Ehly hyT ku-krm ho rhy sn. pMjfb ivc nfnksrI sMprdf keI vfrI crcf ivwc af cwukI hY. iewk vfrI ies dy iewk zyry `coN iKVkI `coN cIkF mfr-mfr ky iewk kuVI ny rfh jFdy lokF qoN mdd mMgI sI. Aus nfl bIqy Bfxy Auqy prdf pfAux leNI Aus nfnksrI zyry dy muKI ny atfrI bfrzr nyVly iewk ipMz dy iewk muMzy nUM mfsko Byjx df bhfnf bxf ky mrvf idwqf sI, isrP ies leI ik mMuzf Aus sfD dy ku-krmF qoN qMg af ky Aus dy eyar-kMzIsLnz Bory ivcoN inkl Bwijaf sI. eyny ‘Aucy’ pwDr nUM phuMc gey hn Bfrq dy pfrlImYNt mYNbr -jiqMdr pnUM Bfrq dy lokqMqr ny Jtky qF pihlF vI bQyry KfDy hn, pr ies vfrI ies ny ijhVI vMngI pysL kIqI hY, Auh ipClIaF sfrIaF qoN vwKrI hY. srkfrF Brosy df vot pysL kr ky hfrdIaF vI rhIaF qy ijwqdIaF vI, keI vfrI ivroDI iDr vWloN pysL byBrosgI mqy Auqy vI hfr jF ijwq ho jFdI rhI, pr pfrlImYNt dy aMdr Auh kuJ kdy nhIN sI ho sikaf, jo ies vfrI ho igaf. gwl ivwc kI sI? sfZy cfr sflF qoN iewk srkfr clf rhI sI kFgrs pfrtI kuJ hornF dlF df gwTjoV bxf ky qy Aus nUM bfhroN mdd kr rhy sn Kwby pwK vfly. Kwby pwKIaF dI ieh mdd keI moVF Auqy Bfrq dy ikrqI lokF leI lfhyvMd vI rhI. bwjLt pysL krn vyly mjLdUr jmfq Auqy boJ pYx qoN Auh rok dyNdy rhy. qnKLfhdfr mulfjLmF dI ikrq `coN kwitaf igaf pRfvIzYNt PLMz AunHF leI irtfiermYNt ipwCoN dI afs dI ikrn huMdf hY. ipClI vfjpfeI srkfr Aus jmHF pUMjI Auqy ivafj dI dr GtfAuNdI geI, qF ik pMUjIpqIaF nUM ikrqIaF dI kImq Auqy ssqy krjLy dy sky. zfktr mnmohn isMG dI srkfr ny jdoN vI ies pfsy vwl mUMh kIqf, Kwby-pwKIey aV jFdy rhy qy ieh mulfjLm mfrU PLYslf hox qoN rok lYNdy rhy. eydF dy keI hor mOky vI afey, jdoN AunHF df dKLl hF-pwKI irhf. Pyr aiVwkf pY igaf amrIkf nfl pRmfxU smJOqy dy mwudy Auqy. ieh smJOqy hoey nUM cfr ku sfl ho cwuky hn qy EdoN qoN hI do iksm dI gwl brfbr-brfbr cwl rhI sI. hfkm iDr ies nUM hr hIly isry cfVH dyxf cfhuMdI sI qy hfkm iDr dy bfhrI mddgfr Kwby-pwKIey ies nUM hr hIly rokx Auqy quly hoey sn. jo vI hovy,zfktr mnmohn isMG dI srkfr aYtmI smJOqy Auqy jfrj buwsL nfl kIqy kOl-krfr inBfAux qur peI. ieh smJOfy eydF df hY ik Bfrq ies Auqy aml nfl vI aOKf hovygf qy aml kIqy ibnF vI Aus df gujLfrf nhIN. hflfq dI mjbUrI hY ik ies nUM iksy nf iksy srkfr nUM krnf hI pYxf sI. ivroDI iDr dI muwK pfrtI Bfjpf dy lIzr vI ieh iblkul nhIN kihMdy ik Auh smJOqy dy ivroDI hn,sgoN ieh kihMdy hn ik swqf ivwc afey qF ies nUM soDx dI koisLsL krngy. lfl ikRsLn azvfnI ny sfrI qkrIr ivwc smJOqy bfry jF smJOqy dI dUjI iDr amrIkf bfry iewk lPLjL vI ivroD df nhIN boilaf. afiKaf qF isrPL ieh ik ieh smJOqy do dysLF ivcfly nhIN, amrIkI rfsLtrpqI jfrj buwsL aqy BfrqI pRDn mMqrI mnmohn isMG, dy ivcfly hI sI. ieh vI isry dI hfsohIxI gwl hY. smJOqf qF jdo vI hovy, do dysLF dy muKI hI kiraf krdy hn,qy Auh do dysLF df hI mMinaf jFdf hY. azvfnI jI df ros qF ieh hY ik smJOqy AuWqy dsKLq zfktr mnmohn isMG dy ikAuN hn, myry ikAuN nhIN? jdoN Kwby pwiKaF ny vyiKaf ik zfktr mnmohn isMG ny hux rukxf nhIN, AunHF ny srkfr dI hmfieq vfps lY leI qy srkfr ny pfrlImYNt qoN Brosy df vot lYx df aYlfn kr idwqf. ivdysLF nfl smJOiqaF bfry prlImYNt `c bihs qF ho skdI hY, ies Auqy pfrlImYNt dI bhu-sMmqI dI mohr jLrUrI nhIN huMdI. srkfr ny iPr vI ieh ikhf ik hux pfrlImYNt df Brosf ijwq ky hI smJOqy Auqy aml vwl kdm vDfAuxf hY. jdoN Brosy df vot ijwqx leI qrIk imwQI geI, EdoN nvI srgrmI sLurU ho geI. sB qo hYrfnIjnk pYqVf smfjvfdI pfrtI dy mulfiem isMG qy amr isMG df sI. Auh Kwby pwKIaF nUM iKskdy vyK ky Jwt kyNdr srkfr dI hmfied Auwqy af gey. cfr sfl pihlF Auh iek iznr mOky kFgrs pRDfn sonIaf gFDI dy Gr cly gey sn, kfmryz hriksLn isMG surjIq dy kihx AuWqy swdf-pwqr qoN bgYr hI jf vVy qF drvfjLy qoN moVy gey sn. jdoN ies AuWqy ros kIqf qF kFgrs dy iek afgU ny ikhf sI: ‘‘ibnHF bulfieaF isrPL mMgqy qy kuwqy afAuNdy hn, iehnHF nUM swdf-pwqr qo ibnHF afAuxf hI nhIN sI cfhIdf.’’ EdoN ies itpxI nUM lY ky dovyN jxy keI mhIny rOlf pfAuNdy rhy sn ik sfnUM mMgqy aqy kwuqy vrgf ikhf igaf hY. hux jdoN dvfry qoN swdf afieaf qF AunHF ny pYrIN juwqI pfeI qy hmfieq df aYlfn krn leI sonIaf gFDI dy Gr nUM dOV pey qy mfrksI pfrtI vfilaF nUM vI nf puwiCaf, ijnHF nfl sB qoN nyVlf irsLqf mMinaf jFdf sI. kfmryz hriksLn isMG surjIq dy irtfier hox ipwCy dI mfrksI pfrtI ivwc hux nf koeI kfmryz joqI bfsU nUM gOldf hY, nf sIqf rfm XycurI jF iksy hor nUM. pRksL kfrq qy virMdf kfrq mIaF-bIvI dI mrjLI hI cwldI hY. mulfiem isMG aqy amr isMG dy morcy dy idwqy Jtky ipwCoN kfrq hurIN Jtfpt Auqr pRdysL dI muwK mMqrI aqy bhujn smfj pfrtI dy pRDfn bIbI mfieafvqI nUM imlx dOV pey. pqf sI ik bIbI nUM mulfiem isMG qy amr isMG dy ivruwD morcy dI sihXogI bxfieaf jf skdf hY qy jy jLrf ku PUk Ck geI qF mohrI bx ky pfrlImYNt aMdr Aus dI PLOj nUM EdF dI lVfeI leI vI vriqaf jf skdf hY, ijwdF dI XU pI dI ivDfn sBf `c afm ho jFdI hY. sihXogI Auh Jwt bx geI qy jdoN kih idwqf ik Auh pRDfn mMqrI vI bx skdI hY qF Auh pihlI pfl df morcf mwlx vI qur peI. cODrI ajIq isMG qy sfbkf pRDfn mMqrI dyvgOVf vrgy vI hmysLf vFg QflI dy bqfAuN bx ky dovIN pfsIN irVHn ipwCoN iesy morcy nfl afx Klooqy. ijs cMdr bfbU nfiezU ny 1998 ivwc afpxy jI aYm sI bflfXogI nUM pfrlImYNt df spIkr bxvf ky Bfjpf dy morcy dI vfjpfeI dI srkfr nUM hmfieq dyx vfly qIjy morcy nUM tky syr nUM nhIN sI pwuiCaf, Auh vI iehnF nfl jf rlIaF. EDr kFgrs vfilaF vI sfm-dfm-dMz-Byd sB vrqy. hfly iewk hPLqy pihlF jMmU-ksLmIr ivwc AunHF dI srkfr ies krky izwgI sI ik EQy BfeIvfl pIpljL zYmokryitk pfrtI ny sfQ Cwz idwqf sI. Auho pfrtI pI zI pI idwlI ivwc hux kFgrsI srkfr nUM hmfieq dyx qur peI. jMmU-ksLmIr ivwc iehnF dovF dy sFJy ivroDI nYsLnl kfrPLrMs vfly vI idwlI ivwc iehnF nfl jf KlOqy. Aus pfrtI dy lIzr Aumr abduwlf ny ieh vI kih idwqf ik mYN vfjpfeI srkfr `c mMqrI sF, jdoN gujrfq `c dMgy hoey qF mYnUM asqIPLf dyxf cfhIdf sI, pr mYN asqIPLf nf dy ky glqI kIqI sI, awgy qoN kdy nhIN krFgf. jfnx vfly jfndy hn ik vjLIrI iml jfvy, iksy pfisEN vI iml jfvy, Auh asqIPLf vI kdy nhIN dyvygf, ipwCoN hI glqI mMnygf. Bfrq dI pfrlImYNt ies gwloN ‘mfxXog’ hY ik ies dy iewk sO vIh mYNbrF Auqy kql, corI, DoKfDVI, blfqkfr, kbUqrbfjLI afid dy kys cldy hn. kuJ mYNbrF nUM Aumr kYd qwk dI sjLf vI ho cuwkI hY, pr Auh pfrlImYNt dy ‘mfxXog’ mYNbr hn. Brosy df vot pfAuNx leI AunHF nUM adflq ny afigaf dy idwqI qy Auh lokqMqr df mhfn PLrjL adf krn af gey. iehnF `coN kuJ swjx kFrgs dy pwK `c KVoqy, Gwt hI shI,pr kuJ BfrqI jnqf pfrtI aqy bhujn smfj pfrtI nfl vI KVoqy njLr afey. kuJ qF ieho ijhy sn, jo jylH jfx vyly hor pfrtI nfl sn,jLmfnq `qy af ky vot pfAux vyly hor pfrtI nfl. JfrKMz mukqI morcy dy muKI isLwbU soryn nUM kql kys `c sjLf hox `qy kyNdr dI vjLIrI CWzxI peI sI. ies vfrI Aus dy pMj mYNbrI gruwp dI hmfieq lYx leI kFgrs ny kyNdr dy kolf mihkmy df mMqrI bxfAux df vfadf kr ilaf, pr jy ieh sOdf nf huMdf qF BfrqI jnqf pfrtI vI JfrKMz ivwc afpxy muwK mMqrI qoN asqIPLf idvf ky isLwbU soryn nUM muwK mMqrI bxfAux dI pysLksL kr cuwkI sI. dOV dovF iDrf ny lfeI, Bfjpf pCV geI qy kFgrs sOdf mfr geI sI. nftk dI afKrI iksLq pfrlImYNt aMdr vot pYx vfly idn bfad dupihr nUM sB qoN vwD ‘idlcsp’ rhI. BfrqI jnqf pfrtI dy iqMn mYNbrF ny dosL lf Diraf ik AunHF nUM iqMn-iqMn kroV rupey ivwc KrIdx dI koisLsL kIqI geI hY qy ies kMm leI bfkI pYsy kFgrs dy pwK `c vot pfAux qoN ipwCy dyx df vfadf kr ky iewk-iewk kroV pihlF dy idwqy gey hn. smfjvfdI pfrtI dy amr isMG qy kFgrs dy aihmd ptyl nUM ies sOdybfjLI dy sMcflk dwisaf igaf. jdoN amr isMG nUM puwiCaf igaf qF Aus ny hws ky ikhf ik ipCly iqMn idnF qoN pfrlImYNt mYNbr dI bolI pMJI kroV, qIh kroV qoN huMdI cODrI Bjn lfl dy muMzy ny sO kroV dI pysLksL dI gwl vI khI hoeI hY. kI Bfjpf dy mYNbr eyny ssqy hn ik iqMn-iqMn kroV `c ivk jFdy hn qy pysLgI rkm vI isrPL iewk kroV lY ky hI mMn jFdy hn? dlIlF Aus dIaF afpxIaF QF, pr pfrlImYNt ivwc nOtMkI cMgI ho geI. dys dy lok qF cfhuxgy ik ies mfmly `c swc sfhmxy afvy, pr afAuxf kdy nhIN, bfkI mfmilaF vFg ieh swc vI jFc dy rOly `c rul ky rih jfvygf. votF peIaF qF hor vI hYrnIjnk siQqI pYdf ho geI. BfrqI jnqf pfrtI ny KVHy pYr mMn ilaf ik Aus dy ds mYNbr pfrtI nUM Cwz ky srkfr dI mdd vot pf ky jF gYr-hfjLr rih ky kr gey hn. do jxy Aus dI sihXogI jnqf dl (XUnfeIitz) dy, iewk-iewk BfeIvfl pfrtIaF bIjU jnqf dl isLv sYnf qy akflI dl df vI eydF kr igaf. qIjy morcy vfilaF ivwcoN qylgU dysLm dy do mYNbr nUM agly idn hI brKfsq krn qoN ielfvf pfrlImYNt dI mYNbrI vI rwd krfAux df aml sLurU kr idwqf, pr qylgU dysm ny eynf smF vI nf AuzIikaf. ielYktrfink voitMg df nqIjf afAuNdy sfr jdoN pqf lwgf ik AunHF dy do mYNbrF ny zfktr mnmohn isMG dI hmfieq df btn dwibaf hY, AunHF df gruwplIzr Xyryn nfiezU kuJ hornF nUM nfl lY ky AunHF dovF nUM lwBx qur ipaf, pr Auh afpxIaF sItF Auqy nhIN sn. asl ivwc Auh vot pfAuNdy sfr iKsk gey sn, pr bdiksmqI AunHF dovF dI ik spIkr ny siQqI Auqy kMtrol rwKx leI lfbI KflI krvf ky sfry drvfjLy bMd krvf idwqy sn. bfhr Auh Bwj nf sky qy Xyryn nfiezU hurF ny jf Zfhy. jy iksy mYNbr qoN btn glq dwibaf jfvy qF afKLrI igxqI qoN pihlF Auh ilK ky dy skdf hY ik vot glq pY geI hY, soDx df mokf idwqf jfvy. AunHF dovF mYNbrF nUM pfrlImYNt dI lfbI ivwc kwut-mfr kr ky AunHF qoN dsKLq vrvfey gey ik vot glq pY geI hY, soDx idwqI jfvy, pr EnI dyr nUM srkfrI iDr spkIr aqy lok sBf dy skwqr jnrl nUM sfrf kuJ ibafn kr cuwkI hox kr ky ieMj nf ho sikaf qy AunHF dI vot zfktr mnmohn isMG dy Kfqy ivwc hI igxI geI. aMqly inrxy ivwc ies df lfB hoieaf srkfr clf rhI iDr nUM. Auh hux amrIkf nfl smJOqy Auqy aml leI vI afjLfd hY qy afriQk nIqIaF ivwc mn-mrjLI krn leI vI. sfry aKLbfrI jF ielYktrfink mIzIaf dy srvyKx ieh vI jLfihr kr rhy hn ik pRDfn mMqrI df aks vI viDaf hY, pihlI vfrI Aus nUM afpxy isr gwl krn jogf mMinaf igaf hY qy srkfr nUM smrQn vI vwD jfp irhf hY. Kwby-pwKIaF dy ies kdm bfry ieh ikMqU qF keI krdy hn ik mihgfeI dy svfl AuWqy hmfieq vfps lYxI bxdI hox Auqy vI leI nhIN qy ivdysL nIqI dy svfl Awuqy byloVI hwd qk jf ky ijLd kIqI hY, pr ies df coxF mOky kI asr pvygf, hux hI kfhly aMdfjLy lfAuxy TIk nhIN. jy iksy df aks ijLafdf Krfb hoieaf hY qF Auh mfrksI pfrtI hY, ijs ny iek ipCoN dUjf ivvfd CyVI rwiKaf hY. pihlF ieh ikhf hY ik somnfQ cYtrjI spIkr hox dy nfl-nfl sfzf mYNbr vI hY qy sfzy kihx Auqy spIkr dy ahudy qoN asqIPLf dy dyvygf. iPr ieh ikhf ik somnfQ cYtrjI nUM pfrtI df PLYslf Toisaf nhIN jfvygf qy jo Auh TIk smJxgy, krngy. jdoN Aus ny spIkrI nhIN CwzI qF Aus nUM pfrtI `coN kwZ idwqf. ijs mIitMg ivc kwiZaf igaf, Aus ivc somnfQ cYtrjI dy rfj pwCmI bMgfl df isrPL iek mYNbr qy Auh vI pRkfsL kfrq df pwkf Bgq mMinaf jfx vflf sI, bfkI sLfml hI nhIN sn hoey. PLYslf lYx mgroN ies nUM pRYs ivwc pysL krn dI iksy vI lIzr dI ihMmq nf peI qy iewk ilKqI ibafn bxf ky vMz idwqf igaf, pr jdoN tI[ vI[ cYnlF ny rOlf pfieaf ik pfrtI lIzrisLp mMUh Cupf rhI hY qF iPr vI vwzf lIzr koeI awgy hI nf afieaf, iewk jUnIar nUM pwqrkfrF nfl gwl krn leI awgy kr idwqf igaf. iehnF sfiraF qoN ht ky jy hor iksy nUM ies sfry Gtnf krm nfl vwzI Zfh lwgI hY qF Auh BfrqI jnqf pfrtI `qy Aus df afgU lfl ikRsLn azvfnI hY. iek vfrI gujrfq coxF mOky gwl cwl peI ik mwuK mMqrI nirMdr modI iksy idn Bfrq dy pRDfn mMqrI vI ho skdy hn. sLfm pYx qoN pihlF lfl ikRsLn azvfnI ny kyNdrI Bfjpf lIzrF dI mIitMg bulf ky ieh aYlfn krvfieaf sI. ik Bfjpf vwloN aglIaF coxF ipwCy dysL dy pRDfn mMqrI dI pdvI leI lfl ikRsLn azvfnI hI ‘bfkfiedf AumIdvfr’ hoxgy. AudoN qoN Auh hr kdm Aus kursI qy awK rwK ky cwukdy rhy sn. ies vfrI jdoN Brosy dy vot leI srgrmI dOrfn Kwby pwKIaF `qy qIjy morcy dy hornF dlF ny bIbI mfieafvqI nUM pRDfn mMqrI dI pdvI dI dfavydfr vjoN pysL kr idwqf, agly do idn hr tI[ vI[ cYnl qy hr aKbfr ivc Aus AuuwcI kursI dy dfavydfr vjoN Ausy dI crcf hMudI rhI. iPr iek mOkf Auh vI af igaf, jdoN tI[ vI[ cYnlF ny Bfjpf dy isKrly sroqF dy hvfly nfl ieh KLbr PLlYsL kIqI ik mfieafvqI df nFa eynf cVH jfx ipwCoN azvfnI jI sdmy ivc hn. sLfied ieho sdmf sI ik Auh pfrlImYNt aMdr vI AuKVy-AuKVy boly. AuKVy vI eyny ik AunHF ny kih idwqf ik do pRDfn mMqrIaF pMzq jvfhr lfl nihrU qy murfrjI izsfeI ny pRmfxU psfr rokU sMDI Auqy dsKLq krn qoN nFh kr idwqI sI. ivdysL mMqrI pRxb muKrjI ny AuWT ky ieh sMDI qF 1970 ivwc hoeI sI, jdik pMzq nihrU 1964 ivc svrg isDfr gey sn, Cy sfl ipwCoN sMDI AuWqy dsqKLq krn qoN ienkfr krn leI Auh ikwQy af gey? ieh gwl sux ky azvfnI sfihb AuNglF dy ptfky pfAuNdy lokF ny tI[ vI[ AuWqy vyKy sn. sdn ivc jo hoieaf, so hoieaf, ipCoN jdoN bfgI ho gey mYNbr Kfrj krny sn. lfl ikRsLn azvfnI jI iPr Ps gey. bfgIaF nUM ‘gdfr’ kih ik PLYslf df aYlfn qF AunHF ny bVy DVwly nfl kIqf, pr pwqrkfrF ny nwukry pfAux vfly svfl dfg idwqy azvfnI jI nUM Xfd krvfieaf igaf ik qihlfkf typF ivc pYsy vI lYNdf vI kOmI pRDfn Bfjpf df bMgfrU lksLmx Pisaf sI, pfrlImYNt ivwc svfl pwuCx bdly pYsy lYx df sOdf mfrdy PVy gey igafrF ivwcoN Cy aYm pI vI Bfjpf dy sn, ibgfnI aOrq nUM pqnI aqy prfey bwicaF nUM afpxf puwqr dws ky kbUqbfjLI krdf PiVaf igaf aYm pI vI Bfjpf df sI, hux ijhVy AunI ku mYNbrF ny afpo afpxI pfrtI qoN pfsy jf ky vot pfeI hY, AunHF `c vI ds isrPL Bfjpf dy hn. afKr kfrn kI hY ik eydF dy kfly Dwby muV-muV ky eysy pfrtI Auqy lwgdy hn? azvfnI jI df kihxf sI; ‘‘asl ivwc Bfjpf df BivwK eynF rOsn hY ik lfB lYx leI ‘eydF dy’ lok vI sfzy ivwc af rhy hn.’’ ijs dys ivwc ‘eydF dy’ lokF df iksy pfrtI `c hoxf Aus pfrtI dy sunihry BivwK df sbUq mMinaf jfvy, ijwQy pfrlImYNt dy 543 ivwcoN 120 mYNbr aprfDI ikrdfr vfly hox, jdo cuxy hoey mYNbrF nUM Ausy adfry dI lfbI ivwc AunHF df lIzr kuwt ky dsKLq krvf lYNdf hovy, Aus dys dy lokqMqr df BivwK swcmwuc ‘rOsLn’ hMudf hY,’rOsLn’ vI eynf ik awKF cMuiDaf jFdIaF hn, kuJ njLr hI nhIN afAuNdf. sfnUM aPLsos hY ik aglIaF pIVHIaF leI eynf ‘rOsLn’ BivwK sfzIaF awKF sfhmxy isrijaf jf irhf hY. ‘sLhIdIaF’ dy nFa AuWqy huMdI rfjnIqI ikwQy lY jfvygI pMjfb nUM -jiqMdr pnUM ijs gwl df zr asIN keI vfrI pRgt kr cuwky sF, Auh aTfrF julfeI dy idn iPr vfpr geI. pMjfb qy hirafxy dI hwd AuWqy pYNdy zwbvflI ksby ivc swcy sOdy vfilaF aqy iswK sLrDflUaF dy JgVy `c iek hor iswK dI mOq ho geI. kql df prcf drj hoieaf qF kfqlF ivc pihlF nFa Esy dI mfsI dy puwqr df sI. hux dovyN BYxF afpo afpxy GrIN roNdIaF hoxgIaF. iek df puwq mfiraf igaf, dUjI nUM afpxy puwqr dI grdn duafly lpyitaf PLFsI df rwsf rfq nUM suPLny ivc hI nhIN, idny vI JAuly pYNidaF njLr afvygf. Aus pirvfr dy duKFq qoN inrlyp kuJ sMq qy kuJ isafsdfn aglI rfjnIqI krngy. mMzI zwbvflI ivc kriPLAU hY. dukfnF bMd hn. dovyN iDrF dy zyiraF ivc Kfx-pIx df pUrf ieMqjLfm hY, pr ijs grIb ny sfrf idn imhnq krky pirvfr dI rotI df jugfV krnf sI, Auh BuwKf bYTf nIvIN pf ky socdf hovygf ik sfnUM iks gunfh dI sjLf idwqI geI hY? hirafxy df ijLlHf kyNdr isrsf vI bMd ipaf hY qy pMjfb vwl dy biTMzy ivc vI keI dukfndfrF ny dukfnF KolHx qoN pihlF ds vfrI soicaf hY. ivrlf-tfvF gfhk afvygf, ikAuNik hr pfsy pwsrI iKwcoqfx kfrn ijs iksy dI koeI Kfs mjbUrI nf hoeI, Aus ny GroN nhIN inklxf. mflvy dy keI ijLi |