www.khabarnama.com  {Punjabi Newspaper Khabarnama Toronto} email: editor@khabarnama.com 

***** afpxI mF bolI 'pMjfbI' ilKx, pVHn aqy bolx ivwc iJjk mihsUs nf kro sgoN mfx aqy PKr nfl afpxy bwicaF nUM vI isKfE!!****


 

 

 

cox muwidaF dI Bfl ivwc Btk rhI Bfrq dI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          hr ipClI cox vFg ies vfrI vI pfrlImYNt cox df aYlfn huMdy sfr ieh svfl puwiCaf jfx lwg ipaf hY ik ies vfr dy cox-muwdy kI hoxgy? hfly cwkf bwJf nhIN, kuJ idn hor ieh spwsLt hox ivwc vI lwgxgy ik ikhVIaF iDrF df afpo ivwc pwkf juwt bxdf hY. Aus dy bfad afpo afpxI loV muqfbk nfhry qy muwdy cuwky jfxgy. muwdy jLrUrI nhIN ik lokF dI ijLMdgI nfl sMbMDq hI hox, ieho ijhy vI ho skdy hn, ijnHF df amlI jIvn ivwc lokF nfl koeI vfsqf hI nf hovy, pr cuwky ieMj jfxgy, ijvyN mnuwKqf df sfrf BivwK iehnF nfl hI juiVaf hoieaf hovy.

          vfr-vfr puwCy jfx AuWqy mYN ipCly idnF ivwc ies gwl AuWqy iDafn idwqf ik awj dI GVI AuBfry jf skdy muwidaF ivwc ikhVy-ikhVy ho skdy hn, ijnHF nfl lokF nUM pRBfvq kIqf jf skdf hovy? mYnUM iewk vI aijhf muwdf nhIN lwBf, ijhVf sfry dysL dy votrF nUM iKwc pf sky. pihlI gwl qF ieho jfpI ik hr rfj dy lokF dy afpo afpxy msly hn, qy Auh hI vwzI BUimkf adf krngy. dUjI ieh ik pfrtIaF vI ajy qwk ies bfry spwsLt nhIN ik AuhnF ny ikhVy muwdy nUM ikMnf ku vjLn dyxf hY? hr pfrtI awkIN-plfhIN hwQ mfrdI lwBdI hY. jo kuJ idKfeI dyNdf hY, Auh myrI njLr ivwc kuJ ies qrHF hY:

          ipClI vfrI BfrqI jnqf pfrtI dI agvfeI vfly hfkm gwTjoV ny ‘ieMzIaf sLfeIinMg’ (cmkF mfrdf Bfrq) vflf muwdf AuBfiraf sI. Auh muwdf eynf rwdI sfbq hoieaf ik rfj Kuwsx mgroN Bfjpf ny pMjIN sflIN hux mMinaf hY ik Auh isrP sfzf Brm sI, ijs nUM lokF ny pRvfn nhIN sI kIqf. ies vfrI dI hfkm iDr ajy qwk iewk vI ieho ijhf nfhrf nhIN dy skI. ijhVy nfhry Auh cuwk rhI hY, Auh sfry dysL ivwc asr pfAux vfly nhIN. iewko muwdf Auh sfry dysL ivwc asr pfAux vflf mMn rhI hY ik AuhnF ny amrIkf nfl pRmfxU smJOqf kr ky Aus AuWqy aml vI sLurU kr idwqf hY. ies pRmfxU smJOqy nf mihMgfeI GtI nhIN, grIbI Gtx df koeI aml sLurU nhIN hoieaf, ivkfs dy kMm koeI awgy nhIN qury, isrP smJOqy nUM mwQf tyk ky lok votF pf dyxgy, ieh kFgrs pfrtI df Bfjpf dy cmkF mfrdy Bfrq vrgf Brm sfbq hovygf qy Auh Tozf Kf ky aKfVy dy awD ivwc izwgy njLr afAuxgy.

          ies dy nfl-nfl ies pfrtI ny iewk vfrI iPr lokF AuWqy ieMdrf gFDI df pOxy cfr dhfky purfxf nusKf DUVn df ierfdf bxfieaf hY. iPlm ‘slmzOg imlynIar’ dI afskr ienfm jyqU kfmXfbI vyK ky AuhnF ny ies iPlm dy iewk gfxy ‘jY ho’ dy sfry hwk KrId ky ies nUM cox-muihMm dOrfn vrqx df rfh cuixaf hY. gIq qF cMgf hY, gfieaf jfxf burf nhIN lwgygf, pr jdoN ajLfdI imlx ipwCoN dy bfhT sflF ivwcoN pMjfh sfl rfj krn vflI pfrtI nUM ieh puwiCaf igaf ik ieh ‘slwmzOg’ (JuwgIaF ivwc vwsx vfly) ajy qwk iehnF JuwgIaF qoN bfhr ikAuN nhIN kwZy jf sky qF Aus dy lIzrF kol koeI jvfb nhIN hovygf. mdr tYrysf dy isstrjL afP cYirtI dI isstr inrmlf ny iewk vfrI ikhf sI ik duKIaF nUM eIsLvr ies leI pYdf krdf hY ik dUjy lok AuhnF df drd vMzfAux df puMn kmf skx. kFgrs bfry vI ieh ikhf jf skdf hY ik Auh JuwgIaF vfly lokF nUM ies hflq ivwcoN iesy leI nhIN kwZdI ik jy ieh nf hoey qF iPr votF iks dy Bly dy nFa hyT mMgygI. jdoN ieh bihs cwl peI, iPr kFgrs dy ‘jY ho’ dy jYkfry dI hI ‘jY’ bol jfvygI.

          Ausdy ivroD ivwc qurI Bfjpf qy Aus dy gwTjoV pwly vI koeI Kfs muwdf nhIN. ipCly sfl Aus ny ieh ikhf sI ik Auh sfry dysL ivwc amrnfQ mMdr dI jLmIn df muwdf cuwkygI. pr Auh CyqI hI lokF dy cyqy ivcoN inkl igaf. ies qoN pihlF Aus ny ‘rfm syqU’ df muwdf cuwkx dI gwl kIqI sI, awj dI qrIk ivwc Auh vI koeI muwdf nhIN. hux Auh dihsLqgrdI dy ivroD df muwdf cuwkx dIaF gwlF kr rhI hY qy ies sMbMD ivwc Aus ny muMbeI dIaF GtnfvF nUM lY ky iewk sI zI iqafr krvf leI hY, pr ies muwdy ivwc vI kicafeI hY. pihlI gwl qF ieho ik AuhnF dy afpxy rfj ivwc pfrlImYNt AuWqy hmlf hoieaf sI, gujrfq dy aksLrDfm mMdr AuWqy vI qy bhuq sfrIaF hornF QfvF AuWqy vI, EdoN Bfjpf kI kfrgujLfrI ivKf skI hY? jdoN ieh svfl puwiCaf igaf qF jvfb dyxf aOKf ho jfvygf. Bfjpf lIzr kihMdy hn ik kFgrs pfrtI dI nIqI dihsLqgrdI vwl nrmI dI hY. iesy kr ky pfrlImYNt Auwqy hmly dy dosLI aPjLl gurU nUM PfsI nhIN idwqI jf rhI, qy jy Bfjpf swqf ivwc af geI qF ieh nrmI Cwz idwqI jfvygI. Auh ieh gwl Buwl jFdy hn ik huxy ijhy idwlI ivDfn sBf dIaF coxF mOky Bfjpf ny ieh nfhrf muwK cox muwdf bxfieaf sI ik jy swqf ivwc af gey qF aPjLl gurU nUM PFsI dyx dI isPfrsL krFgy. cwldI cox muihMm dOrfn hI muMbeI df hmlf vI ho igaf, ijs kfrn AuhnF nqIjf Pyr vI Bfjpf leI ‘idwlI dUr’ vflf hI inkilaf sI. hux qF Auho ijhI siQqI vI nhIN, Bfjpf ies qoN kI KwtygI?

          jdoN iehnF do iDrF dy muwK muwidaF qoN pfsy hwt ky soicaf jfvy qF iewk vI gwl ieho ijhI nhIN, ijs bfry hr rfj dI hr pfrtI nUM dUjI AuWqy dosL lfAux qoN pihlF afpxI pIVHI hyT sotf mfrn dI loV nf hovy. siQqI eynI bdl geI hY ik hux pfrtIaF vKryvF vI bfhlf njLr nhIN afAuNdf, ieMj lwgdf hY, ijvyN iewko pfrtI qy iewko isDFq vwKo-vwK kfAUNtr KolH ky sOdf vyicaf jf irhf hovy. Prk lwBdf hY qF Kwby-pwKIaF dy mfmly ivwc, pr Auh pihlF vFg ihwk AuWqy hwQ mfrn jogy nhIN. tfty-ibrly dy ivroD ivwc hux qwk sB qoN mohrI rhy KwibaF dI pwCmI bMgfl srkfr ny jdoN tfty df kfrKfnf lvfAux leI Aus dI mdd ivwc puls nUM vrqx df asPl jqn kIqf, Aus ny Aus dI Bwl srmfeydfrF ivwc qF bxfeI nhIN qy rvfieqI mjLdUr-iksfn aDfr AuWqy mfVf asr pf idwqf hY. ivroD krn vfilaF dI lIzr mmqf bYnrjI bx qurI hY qy Ausy kfrKfny leI bdlvIN jLmIn df pRbMD krn kr ky gujrfq df muwK mMqrI nirMdr modI tfitaF dy nfl-nfl bfkI kfrKfnydfrF df vI chyqf bx quiraf hY. ies mfmly ivwc bMgfl dy muwK mMqrI kfmryz buwDdyv BwtfcfrIaf dI hflq ‘nf ieDr ky rhy, nf AuDr ky rhy, nf Kudf hI imlf, nf vsfly snm’ vflI bx ky rih geI hY. rihMdI ksr kyrlf dy muwK mMqrI qy EQoN dy mfrksI pfrtI dy sYktrI dI lVfeI ny pUrI kr dyxI hY. ies kr ky Kwby bfkI sBnF qoN sfP-suQrf aks hox dy bfvjUd ies vfrI pihlF ijMnI bVHk mfrn jogy nhIN lwB rhy.

          dUjy pfsy Bfrq dy sB qoN vwD pfrlImYNtrI sItF vfly rfj AuWqr pRdysL ivwc smfjvfdI pfrtI qy bhujn smfj pfrtI vI afpxf inafrfpx CwzI iPrdIaF hn. smfjvfdI pfrtI dy mulfiem isMG Xfdv qy amr isMG ny ies vfrI cox ivwc lfB lYx Kfqr Bfjpf dy sfbkf muwK mMqrI kilafx isMG nUM nfl joV ilaf. hux qwk Auh Aus rfj ivwc muslmfnF dy sB qoN vwzy ihqYsLI bx ky KVy huMdy sn, qy iewk mOky mulfiem isMG Xfdv nUM ‘muwlF mulfiem’ df nFa vI iesy kilafx isMG ny idwqf sI, hux jdoN bfbrI msijd Zfhux vyly EQoN dI Bfjpf srkfr df muwK mMqrI rhy kilafx isMG nUM nfl joV ilaf, qF Auh lokF kol jf ky kI kihxgy? nf koeI smfj BlfeI df nfhrf, nf koeI rfj dy BivwK df nksLf, isrP Gwt-igxqIaF dI rfKI dI gwl krnI huMdI sI, Auh mOkf vI gvf bYTy hn. kFgrs pfrtI ny ies gwl df ivroD qF kIqf hY, pr jy kwlH nUM mulfiem isMG nfl smJOqf ho igaf, iPr Auh kI mUMh ivKfeygI?

          bhujn smfj pfrtI dI bIbI mfieafvqI dwby-kucly lokF (Aus dI bolI ivwc ‘dilq’) dI pRqIinDqf df nfhrf dyNdI sI qF AunHF dI afriQk pwKoN mMdI hflq df ijLkr nhIN sI krdI huMMdI, sgoN ‘AuWcIaF jfqF’ nfl iswDI twkr leI AuhnF nUM iqafr hox nUM kihMdI sI. ipClI vfrI isrP Aus ny rfj pRfpqI Kfqr sB AuWcIaF mMnIaF jFdIaF jfqF dy lIzrF nUM nfl ilaf, qy vjLIrIaF vI idwqIaF hn. iewk AuWc jfqI vflf qF iesy dilq lIzr bIbI dy jnm idn leI jbrI cMdf AugrfhMudf iewk kql kr ky jylH vI jf bYTf hY, hux bIbI dilqF nUM ‘svrn jfqIaF’ df hAUaf ivKf ky ikvyN mgr lf skygI?

          iesy rfj ivwc sB qoN vwD sItF hox kr ky Bfjpf iewk vfrI iPr ‘rfm mMdr’ df muwdf cwukx df ierfdf ivKf rhI hY, pr ieh nfhrf eynf byhf ho cuwkf hY ik hux ihMdU votrF vwloeN ies vwl Jfkx dI koeI Kfs guMjfiesL nhIN jfpdI. sfP hY ik ies rfj ivwc vI sQfnk muwdy hI BfrU rihxgy.

          sB qoN vwD sItF dy pwKoN dUjy nMbr dy rfj mhfrfsLtr ivwc ipCly sfl ‘mrfTf bnfm AuWqr BfrqI’ df bhuq rwPV ipaf irhf sI. lwgdf sI ik ieh muwdf coxF ivwc vI afpxf rMg ivKfvygf, pr hux ieh gwl bhuqI nhIN jfpdI. isLv sYnf df Bfjpf nfl smJOqf ho jfx kfrn Aus ny vI ieh muwdf nhIN cuwkxf qy sgoN AuWqr BfrqI votrF dI bhuqfq vfly ielfky aMdr kuJ nf kuJ itktF AuhnF nfl juiVaF nUM vI iml jfx dI afs hY. bfl Tfkry dy BqIjy rfj Tfkry dI mhfrfsLtr nvinrmfx sYnf AuNj hI iehnF do vwzy gwTjoVF dy tkrfa dOrfn KMUjy lwg ky rih jfxI hY. musLkl af skdI hY qF Bfjpf leI ik isLv sYnf vwloN iksy mrfTy nUM dysL df pRDfn mMqrI bxfAux nfl sihmqI jqfAux dy cricaF ny sLrd pvfr df pwlf BfrU kr dyxf hY. coxF ipwCoN kFgrs ny Aus nUM pRDfn mMqrI qF bxfAuxf nhIN, pr ies sMBfvnf kfrn Aus dy gwTjoV dIaF kuJ sItF jLrUr vD skdIaF hn.

          bfkI dy rfjF dI gwl cwly qF ieh afm ikhf jFdf hY ik lokIN sQfnk qy kyNdrI srkfrF bfry vwKo-vwK ZMg nfl socdy qy votF pfAuNdy hn. ieh gwl bVy QoVHy ijhy lokF bfry khI jf skdI hY, bhuqy lok ies qrHF nhIN socdy. jy swcmuwc ies vrqfry vfly lok lwBxy hox qF Auh isrP idwlI, muMbeI jF bMglOr vrgy kfrporyt sYktr nfl BrpUr lokF vfly sLihrF ivwc imlxgy. isrPL iewk sIt vflf cMzIgVH vI ies ivwc joiVaf jf skdf hY. iehnF qoN ielfvf lgBg hr rfj ivwc EQoN dy lIzrF dI cuMJ-iBVfeI vflI muihMm hI vyKx nUM imlygI, ijs ivwc nFa bdly hoxgy, gwlF iewko ijhIaF hoxgIaF.

          imsfl vjoN pMjfb dI gwl hI kr leIey. awgy iewQy akflI ieh dosL lfAuNdy hMudy sn ik kFgrs pfrtI isrPL iewk Kfndfn dI iKdmqgfr bx ky rih geI hY. ipCly smyN ivwc ijvyN hfkm akflI dl bfdl prvfr dI agvfeI qwk sImq ho ky rih igaf hY, AunHF nUM ieh gwl kihx qoN sMkoc krnf ipaf hY. akflI dl dy ijhVy lIzr kdy srdfr pRkfsL isMG bfdl vwloN afpxy puwqr nUM awgy krn df ivroD krdy hMudy sn, hux AuhnF sfiraF ny afpo afpxy puwqrF nUM awgy krnf sLurU kr idwqf hY. ies kr ky AuhnF ny ivroD dI QF hr jlsy jF sYmInfr ivwc hI nhIN, hr pRYWs kfnPrMs mOky vI bfdl bfp-byty dIaF isPqF kr ky sLurUafq krnI afrMB idwqI hY.

          dUjy pfsy kFgrs pfrtI dy lIzr ipCly keI sflF qoN bfdl prvfr dI ies gwl leI nukqfcInI krdy sn ik sonIaf gFDI jF nihrU prvfr nUM qfany dyx vfly bfdl ny afpxy puwqr nUM pMQ AuWqy BfrU kr idwqf hY. hux Auh ieh gwl kihx jogy nhIN. kYptn amirMdr isMG dI pqnI leI pitafly dI sIt qy byty leI biTMzy dI sIt cfhIdI hY. bIbI rijMdr kOr BwTl nUM afpxy puwqr leI sMgrUr dI sIt mMgx ivwc koeI sMg nhIN mihsUs hoeI. sLmsLyr isMG dUlo dI pqnI pfrlImYNt dI mYNbr qy pMjfb dI mMqrI rih cuwkI hY. cODrI jgjIq isMG ny afpxy puwqr nUMU ijLly aMdr mMdrI dy drjy vflI kursI idvf leI sI. Brf Aus df pihlF hI iPlOr dI sIt qoN ivDfiek qy mMqrI rih cuwkf hY, vwKrI gwl hY ik dovF BrfvF dI afpo ivwc bxdI nhIN. ieho ijhy hflfq ivwc Auh hux akflI dl dy afgU pRkfsL isMG bfdl nUM ieh imhxf mfrn jogf nhIN ik Auh pMQ ivwc ipqf-purKI clf rhy hn.

          iewk muwdf pMjfb ivwc keI sflF qoN iBRsLtfcfr dy ivroD df sI. ieh vI hux nhIN irhf. pihlF 1997 ivwc srdfr pRkfsL isMG bfdl ny ieh nfhrf idwqf sI ik Auh iBRsLtfcfr Kqm krngy qy irsLvqKorF nUM PVfAux vfilaF nUM nkd ienfm dyxgy. hoieaf ieh ik iqMn mhIny nf cwlI qy ieh muihMm EdoN qm qoV geI, jdoN PVy jfx vfly bMdy muwK mMqrI dy njLdIkI inkl afey. iPr ieho muwdf kYptn amirMdr isMG ny cuwikaf qy cox ijwq ky srkfr bxf leI. AuhnF dI 2002 ivwc bxI srkfr msF sfl-zyZ sfl hI iBRstfcfr ivruwD afpxI muihMm clf skI qy iPr vwzy irsLvqKor Aus rfj ivwc vI kmfeI vflIaF kursIaF sMBflx lwg pey. ies vfrI 2007 ivwc af ky bfdl bfp-byty ny ieho ijhI koeI zINg nhIN mfrI ik Auh ies ibmfrI nUM Kqm krn jF nwQ pfAux df koeI hIlf krngy. ipCly idnIN jdoN suKbIr isMG bfdl nUM izptI muwK mMqrI bxfieaf igaf qF Aus ny jLrUr ikhf sI ik ies df ielfj krn dI jLrUrq hY, pr ieh jLrUrq bfp-byty dOrfn aKbfrI ibafnF ivwc mwqByd df ieh nvF nukqf awgy lY ky afeI ik iBRsLtfcfr Awuprly pwDr AuWqy vwD hY ik hyTF afm lokF dy pwDr AuWqy. iPr ieh bihs hI bMd ho geI. hux ies dI crcf dovF iDrF ny sihMdI-sihMdI krnI hY, ikAuNik iBRsLtfcfr dy mukwdmy bfdl prvfr dy iKlfP vI adflqF ivwc cwl rhy hn qy prvfr smyq kYptn amirMdr isMG dy ivruwD vI. jy ieh cox-muwdf bxfAux dI koisLsL kIqI geI qF koeI vI ieh kih skdf hY ik ‘‘pihlf pwQr vo mfro, ijs ny pfp nf kIaf ho, jo pfpI nf ho.’’

          byrujLgfrI hflFik sB qoN vwzf muwdf hoxf cfhIdf hY, pr bxygf nhIN, ikAuNik dovF iksmF dy rfj ivwc ieh vDdI geI hY. puls df ivhfr vI koeI mwudf nhIN bxnf, ikAuNik dovF dy rfj ivwc ies dI vfg KuwlHI rwKI geI hY. iksfnF dIaF KudkusLIaF vI iksy iewk iDr dy rfj ivwc Gwt jF dUjI iDr dy rfj ivwc vwD nhIN hoeIaF, dovF df irkfrz iewko ijhf hY. KudkusLI kr ky mrdy mjLdUr vI hn, pr AuhnF dI crcF nf kFgrsI rfj ivwc kdy hoeI hY, nf akflI-Bfjpf rfj ivwc AuhnF bfry kdy soicaf igaf hY. aOrqF nfl jLulm dy mfmly ivwc vI dovyN iewko ijhy inkMmy sfbq hoey hn.

          qd iPr muwdf kI hovygf, ijs dy hwk jF ivroD AuWqy ies vfrI dI cox-muihMm kyNdrq hovygI? hfl dI GVI iewk vI nhIN jfpdf. ies gwl nUM lIzr vI jfxdy hox kr ky rojL nvIN qoN nvIN qfn CyV ky lokF df mUz cYWk krn dI koisLsL krdy hn. Blf ieh soco ik jy muwidaF bfry Gcolf ieMj hI ipaf irhf, iPr lok kI soc ky votF pfAuxgy? myry iKafl ivwc EdoN Auh dUr qwk Jfkx dI QF rfj ivwc rfj krdI iDr dy hwk jF ivroD ivwc Bugqx df rfh hI cuxngy. ipClI vfrI vI ieho hoieaf sI, qFhIEN qF ijs rfj ivwc kFgrs ijwqI, EQy isrP Auh ijwqI qy ijwQy Bfjpf BfrU rhI, kFgrs dy pYr nhIN sn lwg sky.


ihtlr dI AuTfx nfl myl KFdI hY qfilbfnI lsLkr dI KUnI muihMm

- jiqMdr pnUM

          pfiksqfn dy hflfq hwdoN bfhrf KLqrnfk moVf kwt cuwky hn. EQoN dI sMivDfnk srkfr ny gYr-sMivDfnk dihsLqgrd groh nfl smJOqf shIbMd kr ilaf hY, jF Aus nUM ieMj krnf pY igaf hY. ieh sLrq vI mMnI geI hY ik qfilbfn dy kbjLy hyTly ielfikaF aMdr pfiksqfnI sMivDfn dI bjfey hux sLrIaq kfnUMn lfgU hovygf qy muwkdimaF df inptfrf kfnUMnI adflqF dI bjfey kfjLI kcihrIaF ivc hoieaf krygf. sLRIlMkf dy iek pUry rfj AuWqy pMdrF sflF qoN vwD gLYr-kfnUMnI groh ilbrysLn tfeIgrjL afPL qfiml eIlm (ilwty) df kbjLf irhf. Auh bfkfiedf srkfr clfAuNdy rhy, pr Aus srkfr nUM sRIlMkf dI sMivDfnk srkfr ny kdy vI mfnqf nhIN sI idwqI, kdy Aus nfl koeI smJOqf shIbMd nhIN sI kIqf qy Aus dy aiDkfrF qy sLrqF nUM mMn ky sMivDfnk pwKoN hukm vI jfrI nhIN sn kIqy. ies kr ky nhIN sn kIqy ik Aus srkfr dI ilwty ivruwD lVn dI iewCf-sLkqI KLqm nhIN sI hoeI. pfiksqfn dI srkfr vwloN iek dihsLqgrd gYr-sMivDfnk sMgTn nfl smJOqf krnf Aus dI pihlI hfr sI qy Aus dy hukm mMn ky Aus dy ielfky aMdr sLrIaq kfnUMn nUM kfnUMnI mnjLUrI dy dyxf dUjI hfr sI.

          ieh sB kuJ iewkdm nhIN ho igaf. smJOqf krn qoN do idn pihlF pfiksqfn dy cuxy hoey rfsLtrpqI afisPL alI jLrdfrI df ibafn afieaf sI ik qfilbfn hux eyny qkVy ho gey hn ik Auh pfiksqfn AuWqy kbjLf vI kr skdy hn. Aus dy ies ibafn qwk dy hflfq vI rfqo rfq nhIN sn bx gey, ipCly keI mhIinaF qoN bxdy pey sn. dunIaF vI jfxdI sI, asIN ihMdusqfn vfly vI qy amrIkf vfly vI jfxdy sn, ijhVy hux ies AuWqy icMqf jLfhr kr rhy hn. pfTkF nUM mYN ipCly sfl sqMbr dy awD ivc Cpy afpxy iek lyK dI Xfd krfAuxf cfhFgf. ‘‘pfiksqfn aMdrly hflfq isrPL ‘Esy dysL df muwdf’ nhIN smJxy cfhIdy’’ isrlyK hyT Cpy Aus lyK ivc ieh drj sI:

          ‘‘jdoN pfiksqfnI hfkm afpxy afp nUM ies AulJx ivc Psf rhy sn, swdfm husYn jF qfilbfn hkUmq dy hr hrby dI jfxkfrI rwKx vFg amrIkI hfkmF nUM pfiksqfnI hfkmF dI ies Kyz df vI Ehlf nhIN sI. Ehlf ho vI ikvyN skdf sI, afKLr mujfihdIn hox jF qfilbfn, iqafr qF pfiksqfnI kYNpF ivc hI kIqy gey sn. ijnHF idnF ivc amrIkI hkUmq aPLgfinsqfn ivruwD jMg lV rhI sI, sfrI dunIaf ny aPLgfinsqfn dI qfilbfn hkUmq nfloN sMbMDq qoV ley sn, qfilbfn srkfr df ‘rfjpUq’ EdoN vI svyr-sLfm pfiksqfn dI rfjDfnI ieslfmfbfd ivc pRYWs kfnPLrMs kiraf krdf sI. ieh kuJ EdoN ho irhf sI, jdoN dUjy pfsy pfiksqfn dI hkUmq ny afpxy hvfeI awzy vI amrIkI PLOj dI mdd leI idwqy hoey sn. iek pVfa AuWqy jdoN amrIkIaF ny kih ky pfiksqfn aMdrlf qfilbfn df ‘dUqGr’ bMd krvfieaf, AunHF df kiQq ‘rfjdUq’ afpxy Gr qoN pRYWs kfnPLrMs krn lwg ipaf sI. ieh kMm amrIkI hfkmF dI jfxkfrI qoN ibnF qF nhIN sI ho irhf, sB kuJ pqf sI, pr-cuwp sn ikAuNik Auh cfhuMdy sn ik pfiksqfn Aus rfh AuWqy awgy vwDdf rhy, qF ik iewk pVfa AuWqy jf ky ieh kihx df mOkf nsIb ho jfvy ik ‘gRFtF sfzy qoN ieh dysL lYNdf hY qy srpRsqI sfzy dusLmxF dI krdf hY.’’

          qy awgy jf ky iesy lyK ivc asIN ieh vI iliKaf sI: ‘‘hflfq pfiksqfn dy ijs pfsy vwl vwDx dy iesLfry kr rhy hn, AunHF ivc sfnUM Aus dysL dy lokF dI suwK qF mMgxI cfhIdI hY, pr icMqf afpxy dysL dI vI krnI cfhIdI hY. aPLgfinsqfn qoN aglf dysL pfiksqfn hY qF pfiksqfn qoN aglf dysL ihMdusqfn vI hY. zfktr mnmohn isMG qoN qF aYtmI smJOqf isry cVHn df cfa hI nhIN sFiBaf jf irhf, Aus nUM ies KumfrI `coN inklidaF sLfied lok sBf coxF vI lMG jfx.’’

          gwl asIN eyQy jf ky mukfeI sI ik ‘‘Bfrq dy hfkm qy Bfrq df mIzIaf ies pfisEN awKF mItI bYTy hn qF bYTy rihx, pr ieh muhfvrf cyqy kr lYx ik ibwlI nUM afAuNdI vyK ky kbUqr jy awKF mIt lvy qF musIbq tl nhIN jFdI huMdI.’’

          qfjLf qsvIr ieh hY ik hux asIN nhIN kihMdy, ieho gwl pfiksqfn ivcoN khI geI hY. qfilbfn nfl smJOqf shIbMd krn vfly idn pfiksqfn dy hom izpfrtmYNt dy bulfry ny ikhf hY: ‘‘Bfrq sfnUM nf pVHfvy, sgoN ieh Xfd rwKy ik ijMny muslmfn pfiksqfn ivc hn, Aus qoN vwD Bfrq ivc hn. jo kuJ sfzy dysL ivc ho irhf hY, Auh Bfrq dy aMdr vI ho skdf hY. ijs kwtVpMQI jnUMn df asIN sfhmxf kr rhy hF, Auh Bfrq dy sfhmxy vI isr cuwk skdf hY.’’

          qy Aus ny ieh gwl TIk afKI hY. Bfrq dy aMdr ieho ijhy keI jnUMnI toly hn, ijhVy qfilbfn nfl sur imlf ky cwlx ivc koeI iJjk nhIN ivKfAuNdy. ijvyN qfilbfn qy al-kfiedf nfl juVy toly vfr-vfr afpxy nFa bdldy hn, AuvyN hI Bfrq aMdrly ieh toly vI vfr-vfr nFa bdldy rihMdy hn. AunHF dy ivroD dy nFa AuWqy kwtVpMQI ihMdU grohF dI srgrmI AunHF df rfh rokx dI QF musilm BfeIcfry aMdr AunHF dI hmfieq ivc vfDf krn vflI sfbq huMdI hY. vot-bYNk dI rfjnIqI krdIaF kuJ rfjsI pfrtIaF ies srgrmI ivruwD hr kfnUMnI kfrvfeI nUM qwQF dI pVqfl kIqy bgYr hI ‘iek iPLrky ivruwD hmlf’ afK ky AunHF df kMm sOKf krdIaF hn. nqIjy vjoN dihsLqgrd sMgTn hux hOlI-hOlI Bfrq dy keI ihwisaF ivc pYro-pfr mjLbUq hMudy Aus idn leI aDfr iqafr krn vflI srgrmI ivc ruwJy lwBdy hn, ijs idn qfilbfnI lsLkr kOmFqrI srhwd twpx aqy eyDr afAux df aYlfn krygf.

          keI lokF nUM ieh qulnf sLfied TIk nf lwgy ik qfilbfn dI AuTfx vI qy mOjUdf hflfq vI aYn Auho hn, ijnHF ivc ihtlr ny afpxI nfjLIvfdI muihMm sLurU kIqI sI. sMsfr ies vkq vI afriQk mMdy dI mfr hyT hY, EdoN vI 1933 qoN 1936 qwk vflf sMsfr mMdvfVf cwl irhf sI. ihtlr ny afpxI jrmn kOm nUM sB qoN AuWqm kih ky sMsfr AuWqy rfj krn df nfhrf cuwikaf sI, ijs ivc ipCoN gvFZI dysLF dy lokF nUM vrqx leI afrIan nsl dI dlIl vI joV leI sI. qfilbfn ny sfrI dunIaf AuWqy ieslfm df prcm bulMd krn df nfhrf cuwk ilaf hY. ihtlr vI pihlF iek Coty rfj AuWqy kbjLf krn dy cwukr `c jylH jf puwjf qy ipCoN sfrI dunIaF leI KLqrf bx igaf sI, ieh vI iek Coty dysL AuWqy kbjLf kr ky EQoN AuKfVy jfx ipCoN aglI muihMm AuWqy inkl qury hn. jdoN ihtlr quiraf sI, dunIaf dy dysLF ivc Aus vwl nIqI bfry ieksurqf nhIN sI, bhuq sfry dysLF dy hfkm afpsI mwqBydF kfrn iek dUjy ivruwD jf ky sFJy dusLmx nfl vI smJOqf krn nUM iqafr sn. dysL vI iek dUjy dy Gfx ivcoN afpxI slfmqI Bfldy sn qy nIqIvfn vI. ieh siQqI awj vI hY.

          gwl krIey pfiksqfn dI, ijwQy qfilbfn ny iek smJOqf shIbMd krky aglI Cfl df pVuwl pYdf kr ilaf hY. EQy rfsLtrpqI kuJ hor kihMdf hY, pRDfn mMqrI kuJ hor, PLOj df muKI kuJ hor qy sfbkf pRDfn mMqrI nvfjL sLrIPL kuJ hor khI jFdf hY. bIqy hPLqy dy iek idn pfiksqfn dy pRDfn mMqrI XUsPL rjLf iglfnI ny ikhf ik muMbeI ivc hoey dihsLqgrd hmly ipwCoN BfrqI aiDkfrIaF nfl jFc dy nukqy sFJy krn leI iek tIm ByjI jf rhI hY. isrPL awT GMty ipwCoN pfiksqfn dI sUcnf mMqrI ny aYlfn kr idwqf ik koeI tIm nhIN ByjI jf rhI. ivdysL mihkmf qy rfsLtrpqI df dPLqr sUcnf mMqrI nfl KVo gey, pRDfn mMqrI dy dMd juVy rih gey. qfilbfn nfl smJOqy bfry aqy AunHF dy aiDkfr Kyqr ivc sLrIaq kfnUMn lfgU krn jF kuVIaF dy skUl-kflj bMd hox bfry hr mfmly ivc AunHF dy ibafn afpo ivc tkrfAuNdy hn. hor qF hor, ieh tkrfE hux amrIkf dI dihsLqgrdI ivroDI jMg dy mfmly `c vI sfhmxy af irhf hY qy ieh qfilbfn leI lfhyvMdf hY.

          ihtlrI DfV dI hfr ipwCoN Auh afp qF KudkusLI kr igaf, Aus dy joVIdfrF AuWqy inAUrmbrg ivc kOmFqrI adflq ivc mukwdmf cwilaf sI. sovIaq XUnIan dy lwqF guaf bYTy iek pfielt alYksI ipqroivc imrysXyv dI jIvnI ‘aslI iensfn dI khfxI’ vjoN pysL krn vflf lyKk boirs polvoeI Aus mukwdmy mOky pwqrkfr vjoN hfjLr sI. Aus ny ipCoN Aus mukwdmy dI zfierI ‘aMqm lyKf’ dy nFa hyT iek ikqfb dy rUp ivc pysL kIqI sI. keI sfl pihlF pVHI hox dy bfvjUd qfilbfn nfl pfiksqfn srkfr dI sOdybfjLI ipwCoN mYN Auh ikqfb dubfrf kwZ ky pVHI hY. Aus df awKr-awKr kUk ky kih irhf hY ik hosL krn dI loV hY, vrnf kuJ vI ho skdf hY. zfierI ivc sovIaq pRfsIikAUtr df ibafn ieMj drj hY:

          ‘‘nfjLI PLOjF ny pMjF pVfvF nUM AulIky smyN dy ivc-ivc qYa kr ilaf, aqy keI hflqF ivc qF imQy smyN qoN pihlF hI qYa kr ilaf.[[[pwCmI XUrp dy awq qkVy rfjF ny vI ies hmly smyN afpxy afp nUM iqafrI qoN swKxy jF pftoDfV dI hflq ivc vyiKaf. iehnF ivcoN keIaF mulkF dy QoVH-idRsLtI vfly, byeImfn qy byasUly lIzrF ny gdfrF vFg afpxy dysL afp hI ihtlr dI JolI pf idwqy. Aus nUM kbjLy hyTly lokF df KUn iml jfx nfl Aus dI KUnI msLIn hor ijLafdf qkVI ho geI qy qyjLI nfl awgy vDI. XUrp dy keI isafxy afgU vI ieh socx lwg pey ik hux ies msLIn nUM koeI qfkq rok hI nhIN skdI.[[[jdoN ihtlr ny pwCmI XUrp dy dysLF nUM kbjLy kr ilaf, AunHF dy kudrqI vsIly sFB ley, AunHF dI snaqI qfkq hiQaf leI, afpxy joVIdfrF qy kTpuqlIaF dy hiQafr qy PLOjF imlf ky qfkq bhuq ijLafdf vDf leI qF sovIaq rUs AuWqy vI jf hmlf kIqf.[[[ Aus ny rUs AuWqy hmly nUM ‘bfrbfrosf plfn’ df nFa idwqf. PLrYzirk bfrbfrosf jrmnI df iksy smyN df lhU pIxf hfkm mMinaf igaf sI.’’

          sfrI dunIaf AuWqy rfj krn df suPLnf lYx lwg pey ihtlr ny Aus qoN ipCoN sMsfr dI abfdI Gtf ky ‘jIvn suKflf’ krn dI skIm vI pysL kIqI sI, ijhVI ieMj mukwdmy dy irkfrz ivc ieMj drj hY: ‘‘sfnUM vsoN nUM GtfAux dI qknIk bfkfiedf ivksq krnI pvygI. jy mYnUM koeI puwCy ik ‘vsoN GtfAux’ df kI mqlb hY qF mYN dwsfgF ik ies df mqlb hY, pUrIaF dIaF pUrIaF kOmF nUM pUrI qrHF KLqm kr dyxf. ieh myrf moty qOr `qy muwK kfrj hY. kudrq byrihm hY, ies leI sfnUMU vI byrihm hoxf pvygf. jy mYN jrmn kOm dy PuwlF (bwicaF) nUM mfmUlI ijhf aPLsos vI jLfhr kIqy ibnF jMg dI BwTI ivc Jok skdf hF, eynf kImqI jrmn lhU ieMj vgf skdf hF, qF mYnUM hwk hY ik mYN GtIaf nslF dy kroVF lokF df KLfqmf kr dyvF, ijhVy kIVy-mkOVy jMmdy iPrdy hn.’’

          ijMnf byrihm ihtlr sI, hux dy qfilbfn Aus qoN Gwt nhIN. ieh Coty-Coty bwicaF nUM mdrwisaF ivc hI jhfd dI tryinMg dy ky ‘iPLdfeIn’ (afqm-GfqI hmlfvfr) iqafr krdy hn. afpxy isLkfrF nUM eyny qsIhy dy-dy ky mfrdy hn ik suxn vfilaF dI rUh kMb jfvy. ihtlr dI KUnI msLIn vI hjLfrF lokF nUM ieko Jtky nfl kql krn qoN lyY ky bMdy nUM vwD qoN vwD qVPLf ky mfrn qwk dy qjrby krdI rihMdI sI. Aus dy keI jrnYlF ny GrF dIaF aMgITIaF AuWqy sLoa-pIs vjoN mnwuKI isrF nUM aMdroN KoKlf kr ky msfly Brn mgroN isLMgfr ky rwiKaf igaf sI. iksy dI bFh AuWqy koeI cIjL gudI hoeI hovy qF kql krn qoN pihlF Auh bFh kwt leI jFdI sI, qF ik Aus nUM sLoa-pIs vjoN iqafr kIqf jf sky, qfilbfn dy aiDkfr Kyqr qoN afAuNdIaF irport vI, sxy pwqrkfr muhMmd mUsf dy kql dI irport dy, eydF dIaF hI hn.

          hflfq ijs qrHF dy bx rhy hn, AunHF ivc agly sflF ivc iek hor sMsfr jMg dI nObq vI af skdI hY. ieh nObq pihlIaF sMsfr jMgF qoN vwKrI hovygI. dUsrI sMsfr jMg dOrfn pMj kroV pYNqI lwK lok mfry gey sn, ijnHF ivc ijLafdy lok ihtlr dI KUnI msLInrI dI ikRpf nfl mry sn, pr amrIkf dy suwty isrPL do aYtmI bMbF nfl hoeI qbfhI vI sB nUM Xfd hovygI. hux aYtmI bMb qy imjLfielF eyny bx gey hn ik srkfrF nUM vI pUrI igxqI nhIN jfpdI. pfiksqfn vrgI srkfr, ijs dy swjy hwQ nUM Kwby hwQ df vI pqf nhIN, Aus qoN ieh afs krnf mUrKqf hovygI ik Auh pRmfxU hiQafr qfilbfn dy hwQIN nhIN cVHn dyvygI. sfzy Bfrq dI sumMdrI PLOj df muKI hfly ipCly hPLqy kih cuwkf hY ik aYtmI hiQafr smuMdrI jhfjLF rfhIN iksy kMtynr ivc pf ky Bfrq ilaFdy jfx df KLqrf bixaf hoieaf hY. jy eyQy KLqrf bixaf hoieaf hY qF dunIaF df ikhVf dysL hY, ijs dy hfkm ihwk `qy hwQ mfr ky kihxgy ik AunHF dy mulk nUM koeI KLqrf nhIN?

          ies dy bfvjUd dihsLdgrdI ivruwD koeI sFJI nIqI jF sFJf morcf nhIN bx irhf. ijs amrIkI hkUmq ny dihsLqgrdI nfl lVn dI sB qoN vwD duhfeI pfeI sI, Auh afpxy joVIdfrF nUM vI nfl nhIN rwK skI, ikAuNik Aus dy hfkmF dI nIq qy nIqI dovyN sLwk dy dfeIry `coN bfhr nhIN inkl skIaF. siQqI swcmuwc gMBIr hY, pr kIqf kI jfvy? ies svfl df jvfb dyxf qF ikDry irhf, hfl dI GVI koeI ieh svfl suxn nUM vI mfnisk qOr `qy iqafr nhIN jfpdf.


nvyN sMdrB ivc Drm nUM vI nvyN arQF ivc smJx dI loV

- jiqMdr pnUM

          alfrm lwgf hox dy bfvjUd jlMDr ivc mYnUM ieh kdy-kdfeIN hI AuWTx leI kihMdf hY, ies dy cflU hox qoN kfPLI pihlF mYN jfg cuwkf huMdf hF. myry Gr dy nyVy-nyVy vwK-vwK vMngIaF dy nNO Drm asQfn hn qy iek-doNh nUM Cwz ky bfkI sBnF dy lfAUz-spIkr eyny qVky AuTf dyNdy hn ik alfrm lfAuxf bymqlbf ho jFdf hY. iewk avfjL, ijhVI afm kr ky myry AuWTx mOky sB qoN pihlF suxn nUM imldI hY, Auh mMdr `coN lwgdf jYkfrf huMdf hY, ‘‘Drm kI : jY ho. aDrm kf : nfs ho.’’ ies dy bfad bfkI DrmF vfilaF vwloN vI afpo afpxy Drm dIaF isPLqF dy nfl-nfl ‘aDrm’ dy ivroD ivc kuJ nf kuJ jLrUr ikhf jFdf hY. ijnHF pujfrIaF ny sfrI dupihr sON ky gujLfrnI hY, Auh awDI rfq kMm qoN af ky swuqy lokF nUM ‘aMimRq vyly’ AuTfAux qoN vwD kr kI skdy hn?

          afsqk qy nfsqk pRfcIn smyN qoN nflo-nfl cwldy rhy hn. nfsqk hox df mqlb ieh qF hY ik Auh iksy arsL ivc bYT rwb nUM KusL krky iksy iewCf dI pUrqI jF gunfhF dI muafPLI nhIN Bfldy iPrdy, pr ies df ieh arQ smiJaf jfx lwg ipaf hY ik ieh lok Drm dy aqy rwb dy ivroDI hn. rwb qF iksy ny vyiKaf hI kdy nhIN. ijs iksy nUM Aus dI hsqI AuWqy XkIn hY, Auh Auhdy KusLy pRfpq krn leI jo mrjLI krdf rhy qy jy koeI Aus dI hoNd AuWqy XkIn nhIN krnf cfhuMdf qF ies muwdy nUM lFBy ipaf Cwz ky smfijk Bly leI kfrj kIqf jf skdf hY. jy ieh Bfvnf dovyN iDrF apxf lYx qF JgVf hI koeI nhIN rih jFdf. afpo ivc iek dUjy nUM brdfsLq krn leI sih-hoNd dI nIqI apxfeI jf skdI hY.

          mYnUM iksy `qy kOV koeI nhI, pr ies byaklI AuWqy hfsf afAuNdf hY, jdoN ‘Drm kI jY’ qoN bfad ‘aDrm kf nfs’ df nfhrf lfieaf jFdf hY. ijnHF lokF nUM ‘aDrm’ dy Kfqy ivc rwiKaf jFdf hY, Auh kOx hn? sLbd dy arQ ley jfx qF ‘a-Drm’ df Bfv Drm qoN swKxf bMdf qF ho skdf hY, Drm df ivroDI nhIN afiKaf jf skdf. koeI bMdf afpxy Drm dy ivroDI df nfs mMgdf hY qF rfjsI pfrtIaF vwloN ivroDI iDr vfilaF ivruwD mukwdmy bxfAux vFg jo mrjLI khI jfvy, pr ijhVf isrPL ‘a-Drm’ dy Kfqy ivc hY, nf koeI Drm rwKdf hY, nf ivroD krdf iPrdf hY, Auhdf nfs mMgxf eImfndfrI ikvyN smJI jf skdI hY? ieh qF iswDf-iswDf blYk-myl hY ik ‘‘jF qF sfzy Drm ivc af jfh , nhIN qF asIN rwb nUM apIl krFgy ik qyrf kwK nf rihx dyvy.’’ qy jy koeI AuWqy arsL ivc bYTf rwb ieho ijhI mfVI nIq vfilaF dI isPLfrsL mMn ky hI eydF kr dyNdf hY qF Auh vI ikwDr dI inaFkfrI hsqI df svfmI hovygf? mYN ies sfry kuJ bfry keI pwKF qoN aksr soicaf hY.

          jdoN qoN mnwuK ny bsqIaF bxf ky smfj dI sLkl ivc rihxf sLurU kIqf aqy iPr Aus dy sfhmxy rwb jF Drm df koeI sMklp pysL hoieaf, EdoN qoN hI Aus dy nfl-nfl ies pwKoN ikMqU kr vfly vI pYdf hMudy rhy hn. rwb dy pUjk qF dwsIaF hoeIaF Dfrnfvf qoN bfhr inklx dI QF Ausy gyV ivc igVdy sn, jd ik nf mMnx vfly KojI hmysLf iksy nf iksy nukqy AuWqy afpxy isr nUM mDfxI vFg irVkdy rihMdy sn. jdoN Auh iksy Koj ivc kfmXfb ho jFdy sn qF Aus Koj df lfB rwb dI rjLf ivc rihx vfly vI lYx lwgdy sn. pwuCy jfx `qy sOKf ijhf jvfb hMudf sI : ‘‘ieh Koj vI ies bMdy ny afpxy afp nhIN kIqI, iehdy qoN prmysLvr ny krvfeI hY.’’

          jy ieh KojF prmysLr krvfAuNdf sI qF KojIaF dy gl rwsy ikAuN pfey jFdy rhy sn? BfvyN gYlIlIE vflI Koj Aus qoN keI sdIaF pihlF Bfrq ivc ho cuwkI sI, BfrqI Kojkfr ivcfrf KUh dy zwzU vFg bxf idwqf igaf qy Aus dI lwBq df lfB sfzf dysL hfsl hI nf kr sikaf. smF pf ky Auho Koj glYlIE ny kIqI qy dwisaf ik sUrj kdy vI DrqI dy duafly nhNIN GuMmdf, DrqI Aus dy duafly GuMmdI hY qF crc ny Aus leI mOq df Purmfn jfrI kr idwqf. mOq mUhry hfr mMnx leI mjbUr kIqy jfx mOky vI gYlIlIE ny ieho ikhf sI : ‘‘mYN mfPLI mMg lYNdf hF, pr myrI mfPLI dy bfad vI DrqI ny hI sUrj duafly GuMmxf hY, sUrj Aus dy duafly nhIN GMumx lwgf.’’ sdIaF lMGf ky crc ny glYlIE nUM TIk mMn ilaf, pr afpxy vizwikaF nUM, ijnHF ny EdoN Aus df ivroD kIqf sI, glq kih ky JfV koeI nhIN sI pfeI. zfrivn ny jIv AuqpqI df isDFq pysL kIqf qF mfrI dunIaf dy Dfrimk afgUaF nUM Drm dI Aus nINh Auqy vfr hMudf jfipaf, ijhVI jIv dI AuqpqI nUM iewko sur ivc isrPL qy isrPL eIsLvr dI ikrpf mMnx Auqyy KVI hY. smF lMGx ipwCoN zfrivn df isDFq vI TIk mMn ilaf igaf qy nvIN dlIl ieh GV leI ik jIv dI AuqpqI dy ivkfs df ieh pMD vI prmysLvr dI ikrpf nfl hI qYa hMudf hY. ieMj AunHF ny zfrivn dy isDFq nUM vI Dfrimk puwT cfVHn df vsIlf lwB ilaf.

          mYnUM ies mfmly ivwc ieqhfs dy pwqry Polx df snk vrgf sLOk hY. vwK-vwK simaF dIaF khfxIaF mYN vwK-vwK pwKF qoN GoKdf rihMdf hF. iehnF sBnF ivwc jLulm dy ibrqFq bhuq lwBdy hn. ijMny jLflm ibrqFq lwBdy hn, AunHF df vwzf ihwsf Drm vfilaF vwloN Drm dy nFa Auqy kIqy jLulmF df hI hY.

          Bfrq ny iewk smF Auh vI vyiKaf, jdoN Drm dy nFa AuWqy kfxI iksm dI vrx-vMz hoeI. Aus vrx-vMz ivwc AuqlI jmfq qF ivhlIaF Kfx jogI rih geI. ivclIaF do jmfqF rwb df nFa lY ky jMgF ivwc lVn-mrn jF KyqF ivwc imwtI nfl imwtI hox vfsqy rfKvIaF ho geIaF. cOQI jmfq sB qoN hIxI qy hr aiDkfr qoN vFJI kr idwqI geI. eyQoN qwk ik Aus vwloN rwb df nFa lYxf hI nhIN, suxnf vI mnHF kr idwqf igaf. kdy Buwl-BulyKy vI Auh rwb df nFa suxn df aprfD nf kr lYx, ies kr ky AuhnF dy kMnF ivwc sLIsLf grm kr ky pf idwqf jFdf sI. awj qwk Auh jLflm vrx-vMz muwk nhIN skI, sgoN hux srkfrI srtIiPLkyt vflI drjfbMdI bx geI hY. AuqlI pwDr dy afl ieMzIaf dy afl pMjfb mfrky dy aPLsr hn. dUjI pwDr dy aPLsr AuqilaF nUM slfm kr ky hyTilaF AuWqy roab JfVdy hn. qIjI iksm dy PLfeIlF vfly bfbU hn qy hr dPLqr ivwc cOQf drjf mulfjLm purfxy smyN dI vrx-vMz dy cOQy vrx vFg sLUdr vrgI ijLMdgI hMZf irhf hY. ieh vrx-vMz vI AunHF ny hI pYdf kIqI sI, ijhVy ‘Drm kI jY’ aqy ‘aDrm kf nfs’ dy nfhry lfAuNdy sn, aDrm vfilaF ny nhIN sI kIqI.

          eIsf ny afpxy ZMg nfl swc df mfrg dwsx df jqn kIqf. smyN dy pRcwilq Drm dy lMbVdfrF nUM afpxI cODr leI KLqrf Bfisaf. AunHF ny eIsf nUM slIb AuWqy tMg idwqf sI. jdoN Auhdf Drm awgy qur ipaf, purfxy Drm dy lMbVdfrF vrgy iehdy `c vI AuWg pey. AunHF ny jOhn afPL afrk nUM cuVyl kih ky ijAuNdI sfVn df hukm dy idwqf. iPr zyZ sO sfl ipwCoN mMn ilaf ik Auh cuVyl nhIN, sMqxI sI, EdoN Auh ‘syNt-jOhn afPL afrk’ bxf idwqI geI. eydF dy kihr kmfAux vfly lok a-Drm vfly nhIN, sgoN iewk Drm AuWqy pihrf dyx df dfavf krn vfly sn.

          sfzy pMjfb ivwc Drm dy nFa Auqy jo kuJ vfprdf irhf hY, Auh iksy qoN Buwlf hoieaf nhIN. gurU arjn dyv jI nUM ijnHF lokF ny qwqI qvI Auqy ibTf ky hyTF awg bflI sI, Auh vI afpxy Drm Auqy pihrf dyx dIaF gwlF krdy sn. dsvyN gurU sfihb dy Coty puwqrF nUM ijAUNdy jIa kMD ivwc icx dyxf, sqI dfs nUM awg lf ky sfV dyxf, mqI dfs nUM afry nfl cIr dyxf, BfeI idafly nUM dyg ivwc Aubflxf jF sLbyg isMMG aqy sLfhbfjL isMG nUM crKVI Auqy cfVH dyxf koeI Cotf jLulm qF nhIN sI, ijhVf Drm dy nFa Auqy kIqf igaf.

          1947 ivwc jdoN pMjfb iPLrkU kqlo-gfrq df mYdfn bixaf ipaf sI, EdoN kuJ jgdy mwQy vfilaF ny bygunfh lokF nUM mrn qoN bcfAux leI afpxI jfn df KLqrf shyiVaf. CwjlvwZI ipMz dy dysLBgq bfbf gihl isMG pUrbI pMjfb `coN pwCmI pMjfb nUM jFdy muslmfnF dy jQy kfqlF doN bcfa ky hwdF qwk pucfAux jFdf sI. iswK jnUMnIaF ny Aus nUM iesy gwloN afpxy Drm df doKI mMn ilaf qy qsIhy dyx mgroN akflI PUlf isMG dy burj dy lMgr vflI loh ivwc ijAuNdf sfV idwqf igaf sI. mrn vflf vI iswK sI qy mfrn vflf vI iswK. mrn vflf isrPL mnuwKqf df syvk sI, mfrn vfilaF nUM mnuwKqf njLr nhIN sI pYNdI, Auh isrPL afpxy DrmI hox df sbUq dy rhy sn.

          ipCly sfl dy iewk idn mYnUM iksy swjx ny iewk sI[ zI[ Byj idwqI. ieh sI[ zI[ ieslfmI dihsLqgrdF vwloN iewk amrIkI pwqrkfr zynIal prl nUM kql kIqy jfx dI irkfrizMg dwsI geI sI. awD-pcwDI vyK cuwkx mgroN Cwz ky vI mYN keI rfqF sON nf sikaf. Aus nUM vflF qo PV ky DUh ky ilaFdy jfx ipwCoN cfry pfisEN lwqF-bfhF PV ky hOlI-hOlI hlfl kIqy jfx df idRsL sfry mfVy-cMgy suPLinaF dI QF lY cuwkf sI. Cutkfrf pfAux leI mYN iewk idn Auh sI[ zI[ BMn-qoV ky gMdy nfly ivwc suwt afieaf, pr Pyr vI Auh cyqy `coN nhIN sI inkl skI. Aus dy kfql vI afpxy Drm dI syvf krn df Brm hI pfl rhy sn.

          asIN Bfrq ivwc keI ieho ijhy ikwsy suxdy rihMdy hF, jdoN iksy ny dyvI, dyvqy jF drgfh dy pIr nUM KusL krn leI iksy bygfny bwcy dI blI dy idwqI. kdy-kdy iksy vwloN afpxy Gr dy iksy jIa dI blI dyx dI KLbr vI afAuNdI rihMdI hY. ieh kMm vI Drm dy nFa Awuqy hI hMudf hY. a-Drm vfly mMny jFdy lok kdy iksy mnuwK dI blI nhIN dyNdy , Drm vfly hI dyNdy hn.

          ipCly hPLqy asIN rfjsQfn dI iewk KLbr pVHI aqy tI[ vI[ cYnlF Auqy Auhdf ivsQfr vyiKaf hY. EQy iewk ipMz ivwc CotI mMnI jFdI jfqI dy lokF ny mMdr `c jfx dI afigaf mMgI. pujfrI ny ikhf : ‘‘afigaf iml jfvygI, pr sLrq ieh ik pihlF quhfnUM gF df gohf Kf ky aqy gF df mUqr pI ky afpxI afqimk sLuwDI krnI pvygI.’’ ieh anrQ vI Drm dy nFa AuWqy hI hMudf hY.

          iehnF dy Ault nfsiqk jF a-Drm vfly bMdy mMny jfx vfilaF ny dUijaF bfry ieho ijhy jLflm PLqvy kdy nhIN idwqy.

          abU ibn afdm dI khfxI kdy aMgryjLI sfihq ivwc Kfs QF rwKdI sI. Aus khfxI dy nfiek abU df kMm isrPL lokF dI syvf krnf sI. iewk rfq Aus nUM suwqy nUM suPLny ivwc iewk PLirsLqf imilaf. PLirsLqf koeI sUcI iqafr kr irhf sI. abU ny puwiCaf qF PLirsLqy ny dwisaf ik ‘‘ieh sUcI AunHF lokF dI hY, ijhVy rwb nUM ipafr krdy hn. jy qMU rwb nUM ipafr krdf hY qF qyrf nFa vI iliKaf jf skdf hY.’’ jLrf soc ky abU ny ikhf : ‘‘mYN qF kdy Auhdf nFa vI nhIN ilaf, lokF dI syvf ivwc hI lwgf rihMdf hY.’’ PLirsLqy ny Auhdf nFa ilKx qoN ienkfr kIqf qy AuWz igaf. dUjI rfq PLirsLqf Pyr afx imilaf. abU ny puwiCaf : ‘‘hux qMU kI krn afieaf hY?’’ PLirsLqy ny ikhf : ‘‘mYN rwb kol jf ky sUcI rwKI sI ik afh lok qYnUM ipafr krdy hn. Pyr mYN dwisaf ik abU nFa df iewk bMdf ieho ijhf hY, ijs ny kdy qyrf nFa vI nhIN ilaf. rwb ny mYnUM ikhf : Auh bMdf, ijs ny myrf kdy nFa vI nhIN ilaf, pr myry sfjy hoeyy mnuwKF dI syvf krdf hY, asl ivwc Auh mYnUM sB qoN vwD ipafr krdf hY. Auhdf nFa ies sUcI ivwc sB qoN pihlF ilK dyh.’’

          ieh imsfl dyx qoN myrf Bfv ieh nhIN ik ijhVy lok rwb dI hoNd nhIN mMndy, Auh myry khy Auqy mMnx qur pYx, sgoN ieh hY ik jdoN Drm vfly lok ieh mMn ky qurdy hn ik mnuwK nUM rwb ny isrijaf hY, iPr iksy bfry DrmI jF a-DrmI hox dI crcf krn qy PLqvy dyx dI QF ieh ikAuN nhIN mMn lYNdy ik rwb nUM mMny jF nf mMny, jy Auh mnuwKqf dI syvf krdf hY qF Aus ivruwD duhfeI cuwkxI hI bMd kr dyeIey? afpo afpxI soc nUM afpxI-afpxI hwdbMdI aMdr rwK ky sFJy smfijk Bly leI bVf kuJ ivAuNiqaf qy kIqf jf skdf hY, Auh krn df jqn krIey.

          mnuwK jfqI df isrPL iewkIvI sdI ivwc pRvysL kr jfxf koeI KfsL gwl nhIN. jy kMipAUtr nf vI bxdy, hvfeI jhfjL dI kfZ nf vI kwZI jFdI, kYlMzr Pyr vI cwldf rihxf qy iewkIvIN sdI afAuxI hI afAuxI sI. vwzI gwl qF ieh hY ik hux mnuwK dI phuMc Aus cMd qwk vI ho geI hY, ijs nUM hux qwk iewk dyvqf mMn ky pUjf kIqI jFdI rhI sI. jy Drm vfilaF dIaF imQIaF QfpnfvF qwk sImq rihx dI nIqI Dfrn kIqI jFdI qF krvf cOQ dy idn CfnxI ivwcoN vyKx qoN vwD cMd df mhwqv hI koeI nhIN sI, pr hux KojIaF ny jdoN EQy phuMc ky Aus dI hkIkq sfhmxy lY aFdI hY, EdoN vI ivkfs df rfh rokx leI ‘Drm dI jY’ aqy ‘aDrm df nfs’ vfly nfhry lfeI jfxy iksy arQ nhIN rih jFdy. ijs iksy nUM kIqy pfpF df zr sqfAuNdf hY, Auh rwb-rwb krdf rhy, pr dUijaF nUM ies gwl leI mjbUr Blf ikAuN kIqf jfvy? smfj df ihwq qF ies gwl ivwc hY ik hux Drm Kyqr dy afgU vI sfiraF nfl iml ky cwlx vflI suihrdqf dI phMuc Dfrn krn, pr AunHF ivwcoN bhuqy lokF dI ikAuNik mOj hI Drm dy Ehly hyT nPLrq PYlfAux Auqy inrBr krdI hY, ies kr ky afs bhuqI nhIN rwKI jf skdI.

 


grjF nfl bwJy gwTjoVF dy rfhy iPr pY rhI hY BfrqI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          pfrlImYNt coxF dI qrIk df aYlfn ikAuNik iksy vI vkq af skdf hY, ies krky Bfrq dIaF sB rfjnIqk pfrtIaF cox morcy bxfAux ruwJIaF hoeIaF hn. ieh morcy sfry dysL dy pwDr AuWqy vI bx rhy hn, rfjF dy pwDr AuWqy vI. kwlH dy joVIdfr joVIaF qoV ky nvyN BfeIvfl Bfl rhy hn. purfxIaF dusLmxIaF Buwl ky keI nvyN gMZ-icqrfvy vI huMdy idKfeI dyNdy hn.

          sB qoN vwzI iDr kFgrs pfrtI ny afpxI cox-nIqI df pRgtfvf kr idwqf hY. Aus ny sfPL ikhf hY ik rfjF ivc qF gwTjoV iksy nfl vI ho skdy hn, sfry dysL dy pwDr AuWqy koeI nhIN hovygf. ieh iesLfrf sLrd pvfr dI nYsLnilst kFgrs pfrtI vwl vI hY, jo mhFrfsLtr qoN bfhr smJOqy vjoN kuJ nf kuJ dUjy rfjF dIaF sItF vI cfhuMdI hY. lflU pRsfd Xfdv vI ibhfr qoN bfhr hr rfj ivc iewk-do sItF cfhuMdf hY. JfrKMz ivc qF AusnUM iml jfxgIaF, hor iksy ivc kFgrs pfrtI ny CwzxIaF nhIN. cox gwTjoV hox dI sUrq ivc mulfiem isMG dI smfjvfdI pfrtI vI AuWqr pRdysL qoN bfhr afpxy KMz iKlfrn leI kFgrs qoN kuJ Jfk rwKdI hY. kFgrs ny iewk vfrI ieh Jfk sB dI KLqm kr idwqI hY.

          jy kFgrs ny ieh Jfk dUjy rfjF aMdr KLqm kr idwqI hY qF mulfiem isMG hurF ny AuWqr pRdysL aMdr aijhf kdm cuwikaf hY ik kFgrs nfl AunHF df sLfied EQy vI gwTjoV nf bx sky. bfbrI msijd Zfhy jfx smyN ijs muwK mMqrI kilafx isMG ny Aus ihMdqwvI sfijLsL dy iewk pRmuwK mohry dI BuUimkf inBfeI sI, Aus nUM hux mulfiem isMG ny afpxy nfl joV ilaf hY. AunHF dovF df juVnf keI rfjnIqk iDrF nUM burf lwgf, pr sB qoN iqwKf ivroD kFgrs ny kIqf hY. Aus dy bulfry ny spwsLt ikhf ik BfrqI jnqf pfrtI ivruwD lVn vfsqy Esy dy iewk awq dy bdnfm afgU nUM nfl lY ky qurnf nf qF kFgrs nUM TIk lwgygf, nf hI dysL dy votrF nUM.           

          kuJ hornF rfjF aMdr vI kFgrs pfrtI nUM afpxy sihXogIaF nfloN PLfslf pfAuxf pY skdf hY. lokF ivc qfiml gurIilaF AuWqy PLOj dI cVHq ipwCoN zI[ aYm[ ky[ vfly vI Bfrq srkfr dy dKLl dI mMg kr rhy sn. ijhVf dKLl Auh mMgdy sn, Auh idwqf nhIN jf skdf. nqIjy vjoN AunHF nfl vI kFgrs df gwTjoV nhIN rih skxf.

          ieho ijhIaF smwisafvF df sfhmxf keI QFeI BfrqI jnqf pfrtI nUM vI krnf pY irhf hY. hirafxy ivc qF Aus ny afp nIvyN ho ky cODrI Em pRkfsL cOtfly nfl gwTjoV kr ilaf hY, ibhfr ivc Aus dy sB qoN vwzy BfeIvfl jnqf dl (XUnfeIitz) nfl mqByd cwl rhy hn. jnqf dl (XU) df pRDfn sLrd Xfdv, ijhVf Bfjpf vfly kOmI jmhUrI gTjoV df vI muKI hY, keI vfrI Bfjpf dIaF nIqIaF df ivroD kr cuwkf hY. hfly ipCly hPLqy hI Aus ny do aihm muwdy CyV ky Bfjpf df ivroD kridaF nvF ibKyVf sLurU kr idwqf hY.

          jy sLrd Xfdv vwloN aijhf ivhfr kIqf jf irhf hY qF Bfjpf dy kyNdrI lIzr arux jyqlI ny Ausy jnqf dl (XU) dy afgU jfrj PLrnFzyjL bfry jo kuJ kih idwqf, Auh vI ivvfd vDf skdf hY. iewk pwqrkfr bIbI ikqfb ilK rhI hY qy ies islisly ivc Aus ny keI lIzrF nfl gwlbfq kIqI sI. arux jyqlI nfl gwlbfq ivc jfrj PLrnFzyjL, Aus dI dosq jXf jyqlI aqy qihlkf kFz df ijLkr vI af igaf. qihlkf dy Kulfsy kfrn vfjpfeI srkfr vyly jXf jyqlI nUM pfrtI dI pRDfngI qy jfrj PLrnFzyjL nUM rwiKaf mMqrI dI kursI CwzxI peI sI. arux jyqlI ny sfPL kih idwqf ik qihlkf vfilaF ny jo kuJ sfhmxy ilaFdf sI, Auh sfrf kuJ aDfrhIx nhIN, kuJ nf kuJ swc vI sI. ikqfb qF hfly Cpdy-Cpdy CpxI hY, sLfied coxF qoN pihlF hI af jfvy, pr ies gwlbfq dy bfhr af jfx ny nvF ivvfd BVkf idwqf hY. jnqf dl (XU) df kyNdrI pRDfn sLrd Xfdv aqy muwK mMqrI inqIsL kumfr dovyN jxy hI jfrj PLrnFzyjL nUM psMd nhIN krdy, pr Auh Bfjpf nUM vI bhuqf vjLn nhIN dyNdy. aMdroN ies gwlbfq dy jLfhr hox qoN KusL ho ky vI Auh jfrj PLrnFzyjL dI iewjLq nUM pfrtI dI iewjLq kih ky ijhVf gubfr kwZ rhy hn, Auh dovF pfrtIaF dy cox sMbMDF ivc kuVwqx pYdf jLrUr krygf.

          iehdy nfloN vI vwzI musLikl ies vfrI sLfied Bfjpf nUM mhfrfsLtr ivc afvygI. EQy ies dI icrokxI BfeIvfl isLv sYnf ny mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf nfl mukfblybfjLI dOrfn AuWqr BfrqIaF ivruwD ijhVI GtIaf pwDr dI muihMm clfeI sI, dovF dy irsLiqaF ivcoN inwG Esy ny Gtf idwqf sI. ipwCoN krnftkf nfl mhfrfsLtr df ielfkfeI JgVf sLurU ho igaf. krnftkf dy Bfjpf muwK mMqrI Xyduwrpf ny ies mfmly ivc afpxy rfj df pwK qF lYxf hI sI, Auh mhfrfsLtrI lokF dI bhu-igxqI vfly ielfky aMdr AunHF ivruwD huMdI mfr-DfV bfry vI puils nUM kfrvfeI krn qoN rokdf irhf. nqIjf ies df ieh inkilaf ik isLv sYnf dy muKI bfl Tfkry ny ies nUM lY ky pYNqVf mwl ilaf ik cox smJOqy dI gwl ipwCoN, pihlF Bfjpf vfly krnftkf dy mfmly `c afpxI siQqI spwsLt krn.

          ijhVI AulJx Bfjpf leI bfkI sfry dysL ivc bxI peI hY, lwgBwg Auho hI pMjfb ivc vI hY. huxy-huxy suKbIr isMG bfdl nUM izptI muwK mMqrI bxfey jfx dy svfl AuWqy pMjfb dI Bfjpf dy lIzr eyny ivwtr gey sn ik sfry dy sfry idwlI jf bYTy sn. aYn coxF mOky gwTjoV df iqVkxf pRDfn mMqrI dI kursI AuWqy awK itkfeI byYTy lfl ikRsLn azvfnI nUM rfs nhIN sI afAuxf, ies leI AunHF ny pMjfb vfilaF nUM ieh smJfieaf ik Auh akflIaF dy PLYsly nUM akfl purK df Bfxf mMn ky idn-kwtI krI jfx, qy Auh mMn gey sn. ruwsx-mMnx dI ies Kyz dOrfn akflI dl vI sLFq nhIN sI irhf, Aus vwloN aMdr-Kfqy Bfjpf dy aMdr ‘akflI ivMg’ KVf krn dI koisLsL sLurU ho geI sI. nqIjf ieh inkilaf ik iewk sfbkf Bfjpf aYm[ pI[ qF akflI dl ivc sLfml hox leI sihmqI dyx vI qur ipaf sI. iewk hor QF Bfjpf dy iewk mMqrI ny Bfjpf dy sB qoN sInIar mMqrI mnorMjn kflIaf nfl srdfr pRkfsL isMG bfdl dI hfjLrI ivc jnqk styj AuWqoN hI pycf pf ilaf. jfxkfr qF ieh vI afKdy ik pycf bfdl sfihb dI hfjLrI ivc hI nhIN, bfdl akflI dl dy kuJ lIzrF dy kuJ lIzrF dy asLIrvfd nfl pfieaf igaf sI. gwl BfvyN ieho ijhI nf vI hovy, mslf ieh eynf viDaf ik dovF iDrF nUM idwlI jf ky afpo afpxy srpRsq Bfjpf lIzrF nfl gwl krnI peI sI. Aus nfl akflI-Bfjpf aMdrlI kuVwqx kuJ hor vI vD geI. jy koeI ksr sI qF aMimRqsr qoN Bfjpf AumIdvfr nvjoq iswDU df ivroD kr ky qy ieh sIt akflI dl leI mMg ky pUrI kr idwqI geI.

          puafVy qF eyny hI bQyry sn, nvF ryVkf bfdl bfp-byty ny afnMdpur dy mqy nUM aYn[ zI[ ey[ gwTjoV dy eyjMzy ivc sLfml krfAux df ibafn dy ky pf ilaf. ieh Auh mqf hY, ijs nUM BfrqI jnqf pfrtI, ijhVI aYn[ zI[ ey[ vfly gwTjoV dI mohrI hY, kdy mMn hI nhIN skdI. jdoN ieh mqf pfs kIqf igaf sI, ies df EdoN hI iqwKf ivroD do iDrF vwloN kIqf igaf sI. iewk qF kimAUinst sn, qy Auh vI isrPL sI[ pI[ afeI[ vfly, jd ik sI[ pI[ afeI[ (aYm) dy lIzr hriksLn isMG surjIq ies mqy nUM aMqm CohF dy ky pfs krfAux vfilaF nfl bYTy sn. dUjy iqwKy ivroDI Bfjpf vfly afgU atl ibhfrI vfjpfeI qy lfl ikRsLn azvfnI sn, ijhVy EdoN Bfjpf hfly nf bxI hox kr ky jnqf pfrtI dy afgUaF vjoN morfrjI izsfeI dI Bfrq srkfr dy mMqrI sn.

          hfly ipClyry sfl lfl ikRsLn azvfnI ny afpxI ikqfb ‘mfeI kMtrI, mfeI lfeIPL’ dy sPLf 434 AuWqy anMdpur dy mqy nUM iewk vfrI iPr Bfrq nUM qoVn vflf ikhf hoieaf hY. pRDfn mMqrI dI kursI df Bfjpf df dfavydfr jdoN ies mqy df eynf iqwKf ivroDI hY, qF bfdl bfp-bytf ieh afs ikvyN rwK skdy hn ik ieh mqf aYn[ zI[ ey[ gwTjoV dy eyjMzy df ihwsf bx jfvygf? vwzy bfdl sfihb kihMdy hn ik asIN qF rfjF leI vwD aiDkfrF dI mMg krn vfsqy hI ies mqy dI gwl cuwkI sI. eydF hI hovygf, pr Bfjpf qF rfjF dy vwD aiDkfrF dI hfmI nhIN, Auh kyNdr srkfr dI hor qoN hor mjLbUqI dI qrPLdfr hY, ies mMg dI hmfieq vI ikvyN kr skdI hY?

          hfly ies ivvfd df Bog nhIN sI ipaf ik bfdl akflI dl dy kuJ lIzrF ny pfxIaF df muwdf muV ky cuwk ilaf. AunHF ny ‘irpyrIan lfa’ dI purfxI Dfrnf nUM lY ky ieh kih idwqf ik pMjfb dy pfxIaF dI rfKI kIqI jfvygI. pMjfb leI pfxI dy hwk dI jfiejL rfKI dI mMg afpxI QF hY pr ‘irpyrIan lfa’ afpxI QF. ieh kfnUMn dysLF ivcfly pfxI dy ryVky mukfAux leI qF lfgU huMdf hY, rfjF drimafn ies qrHF dy JgVy inptfAux df aDfr ikDry bixaf hoieaf qF kdy iksy ny imsfl nhIN idwqI. pMjfb ies kfnUMn nUM aDfr bxfAux dI mMg awgy vI keI vfrI kr cuwkf hY qy hr vfrI ieh gwl aKLbfrI crcf qwk sImq ho ky rih jFdI rhI hY. hux vI jy qF aKLbfrI crcf krvfAuxI sI, Auh ho geI hY, ies qoN awgy gwl nf qurI hY, nf qur skxI hY.

          ijhVI gwl ies qoN awgy suxI geI hY, Auh iPr pRDfn mMqrI dI kursI dy dfavydfr lfl ikRsLn azvfnI df ibafn hI hY. Aus ny kih idwqf hY ik jy AunHF df gwTjoV ijwq igaf qy Auh pRDfn mMqrI bx gey qF dysL Br dy sfry dirafvF dy pfxI nUM iekwTf kr dyxgy. pMjfb qF sqluj qy jmnf dy pfxIaF nUM iekwTf krn vflI ‘sqluj jmnf ilMk nihr’ dI AusfrI vI nhIN hox dyNdf qy azvfnI sfihb sfry dysL dy diraf iewk dUjy nfl joVn dI gwl kih rhy hn. jy sqluj-jmnf ilMk nihr bxdI hY qF jmnf df pfxI hor pfsy dy ky Aus dy vihx ivcflVy ielfky leI sqluj df pfxI EDr kwiZaf jf skdf hY, pr jy sfry dysL dy diraf iewk dUjy nfl joV idwqy gey, Pyr BfKVf hI nhIN, mfDopur, hrIky afid hr hYWzvrks df pRbMDkI kMtrol kyNdr dI srkfr dy hwQ clf jfvygf. ieh PLYslf iPr idwlI kiraf krygI ik ies vyly pfxI pMjfb nUM vwD dyxf hY jF JfrKMz nUM. ijs rfj ivc cox hovygI, AuQoN dI loV pUrI krn leI kyNdr srkfr iksy vI dUjy rfj, BfvyN Auh pMjfb hI hovy, nUM soky df svfd ivKfieaf krygI. ies iksm dI skIm df aYlfn BfrqI jnqf pfrtI dy lIzr, azvfnI jI hox jF koeI hor, jdoN vI kr dyNdy hn, qF akflI afgU cuwp vwt jFdy hn.

          cuwp vwt jfx dI ieh khfxI hux dI nhIN, icrF qoN cwlI af rhI hY. hor qF hor, sMn 2004 ivc gwdI Cwzx qoN pihlF pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI ny ijhVI afKLrI cox rYlI kIqI, Auh pMjfb dy luiDafxf sLihr ivc sI. Aus rYlI ivc vI srdfr pRkfsL isMG bfdl ny ieho muwdf afpxI qkrIr ivc pUry jLor nfl cuwk ky ikhf sI ik sLRomxI akflI dl pMjfb dy dirafeI pfxIaF dI iewk bUMd vI bfhr nhIN jfx dyvygf. ienHF dI qkrIr muwkx mgroN qfVIaF dI kVkuwt aqy ‘boly so inhfl’ dy jYkfiraF drimafn hI vfjpfeI jI df nFa bol idwqf igaf. vfjpfeI jI ny BfsLx JfVidaF pfxIaF df muwdf Coihaf qF sfry diraf joV ky dysL dy iksy vI rfj nUM Aus dI loV jogf pfxI dyx df Auho rfg Coh ilaf, ijhVf hux pMj sfl lMGf ky iPr azvfnI jI ny Coihaf hY. hyTF bYTy jQydfrF nUM qF vfjpfeI qy bfdl dIaF qkrIrF dy ivroD dI smJ nf hox kr ky Auh jYkfry hI Cwzdy rhy sn, pr mMc qoN Auwqrdy hoey bfdl sfihb nUM pwqrkfrF ny Gyr ky puwC ilaf ik vfjpfeI jI dI qkrIr bfry Auh kI kihxf cfhuMdy hn? KihVf CuzfAux leI Auh isrPL eynf kih sky sn, ‘‘hux qF jldI hY, ies bfry Pyr gwl krFgy.’’

          hr vfrI dI qrHF hux vI gwl qF bfdl sfihb ny CyVI hY, pr jvfb AunHF dI kOmI pwDr dI afgU Bfjpf dy muKI azvfnI ny iPr Auho dy idwqf hY, ijhVf hux qwk dyNdy rhy hn. ies dy bfvjUd gwTjoV AunHF ny kr lYxf hY. krnf ies leI nhIN ik koeI sFJf isDFqk insLfnf sfhmxy hY, sgoN ies leI hY ik kursI AuWqy bihxf qy ijwQy bYTy hoey hn, EQy itky rihxf dovF iDrF dI loV hyY. ies loV nfl bwJf gwTjoV iksy vI gUMd nfloN vwD pwkf huMdf hY. grjF qoN vwD hMZxsfrqf hor iksy gwl dI kdy ho hI nhIN skdI.

 


lok pRvfn nhIN krngy smfj nUM ipwCl-KurI moVf dyx dIaF cflF nUM

- jiqMdr pnUM

          idn ipClI cOvI jnvrI df sI. Bfrq dy dwKxI rfj krnftkf dy sLihr mMglUr ivwc kuJ guMizaF ny jf ky iewk pwb Auqy hmlf kr idwqf. aMdr nwc rhy muMzy-kuVIaF dI mfr-kutfeI kIqI geI. muMizaF nfloN kuVIaF nUM cux-cux ky vwD insLfnf bxfieaf igaf. Auh qkrIbn pMjfh ku jfxy sn qy AunHF dI huwlVbfjLI df isLkfr hox vfly ies df qIjf ihwsf vI nhIN hoxgy. kuVIaF dI mfr-kutfeI df ZMg isrP mfrn-kuwtx qwk  sImq nf ho ky CyV-CfV krn vrgf vI sI. tYlIvIjLn kYmiraF df nfloN-nfl cldy hoxf dwsdf sI ik Auh nf isrPL pUrI iqafrI kr ky, sgoN mIzIey nUM afpxI kfrvfeI dI jfxkfrI vI vfhvf agfAUN dy ky afey sn. puls df Aus sLihr df muKI bfad ivc ieh kihMdf irhf ik Aus nUM mIzIey vfilaF ny vI nhIN dwisaf. ieh isrPL afpxI ijLMmyvfrI qoN Bwjx dI gwl sI, vrnf ijs qrHF Coty-Coty cYnlF qwk sB nUM sUicq kr ky swidaf igaf sI, eyny lokF ivwcoN ieh gwl gupq rih hI nhIN sI skdI. ijhVI gwl sfzy mn ivwc afAuNdI hY, Auh ieh ik sfrf kuJ pqf hox dy bfvjUd EQoN dI puls afpxy rfj dy rfjnIqk mflkF df hukm AuzIkdI rhI sI qy BfjpfeI muwK mMqrI smyq sfry jxy ieh pqf krn ruwJy rhy sn ik kfrvfeI ‘afpxy’ bMdy kr rhy hn jF bygfny?

          sfzy ies qOKly dI pusLtI ies qoN qIjy idn muwK mMqrI dI pRYWs kfnPLrMs ny kr idwqI. Auhny pUry do idn cuwp rih ky ijhVI gwl spwsLt krn `qy vfr-vfr jLor lfieaf, Auh isrPL eynI sI ik pwb Auqy hmlf krn vfly bMdy rfsLtrI soiemsyvk sMG dy nhIN sn. nhIN sn qF nf shI, AunHF ny jo kuJ kIqf, Aus bfry Tos kfrvfeI EnI dyr qwk rok ky rwKI geI sI, jdoN qwk afpxy jF bygfny bfry siQqI spwsLt nhIN sI ho geI. puls hrkq ivc EdoN hI afeI, jdoN Aus nUM muwK mMqrI koloN hrI JMzI iml geI.

          ijs jQybMdI ny ieh krqUq kIqI, Aus df nFa ‘sRI rfm sYnf’ dwisaf igaf. eyQy pihlF hI keI ‘sYnf’ qurIaF iPrdIaF hn qy hr iksy ny koeI nf koeI ivvfd CyV ky afpxf nFa cmkfieaf hY. ‘isLv sYnf’ EdoN surKIaF ivc afeI sI, jdoN Aus ny dwKx BfrqI lokF dy muMbeI ivc hox df ivroD kridaF huwlVbfjLI sLurU kIqI sI. ipwCy ijhy Ausy ‘sYnf’ dy muKI bfl Tfkry dy BqIjy rfj Tfkry ny vwKry ho ky ‘mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf’ bxfeI qF rsqf Aus ny vI ieho cuixaf sI. PLrk isrPL ieh pfieaf ik cfcy ny dwKx BfrqIaF df ivroD kIqf sI, BqIjy ny AuWqr BfrqI lokF dy muMbeI ivc hox df ivroD krnf sLurU kr idwqf. jdoN Auh vI iesy ZMg nfl surKIaF ivc Cpx lwg ipaf, jxf-Kxf AuWT ky afpxf nFa cmkfAux leI ‘sYnf’ bxfAux qur ipaf. ieho ijhI koeI ‘sYnf’ nf qF kdy iksy kfrigl vrgI jMg mOky morcy Auqy jfx nUM mYdfn ivwc inwqrI hY, nf pIVqF dy iksy muV-vsyby dy kfrj leI. jdoN vI qy ijwQy vI ieho ijhI koeI ‘sYnf’ KMubF vFg AuWgI hY, Aus ny isrPL qy isrPL afpxy lokF nUM hI kutfpf cfiVHaf hY, bhfnf BfvyN koeI vI bxfieaf hovy.

          dwKx BfrqIaF jF AuWqr BfrqIaF df ivroD ijMnf KoKlf sI, Enf hI KoKlf pwb swiBafcfr df ivroD krnf hY. EQy qF pwb AuWqy hmlf hoieaf hY, pMjfb ivc ieho ijhIaF kuJ jQybMdIaF gfhy-bgfhy rylvy stysLnF AuWqy jf ky mfl gwzI ivwc lwdIaF jf rhIaF gFvF CuzfAux df nftk vI krdIaF hn. gFvF lwdx df kMm qF hr hPLqy hMudf hY, pr huwlVbfjLI kdy-kdy hI huMdI hY. ieh kMm isrPL EdoN kIqf jFdf hY, jdoN jF qF iehnF toilaF dy lIzrF nUM vyly isr hPLqy dI rkm nf phuMcI hovy qy jF iPr hPLqfvfrI rkm vDfAux leI dbfa pfAux df ierfdf hovy. mMglOr dy pwbF qoN hPLqf vsUlI jF vsUlI dI rkm ivc vfDf krn df mfmlf vI jy kwlH-kloqr nUM sfhmxy af jfvy qF iksy nUM koeI hYrfnI nhIN hoxI cfhIdI.

          hYrfnI vflI gwl jy koeI hY qF ies gwloN ik kfnUMn qoVn vfilaF ivruwD kfrvfeI nfloN vwD bihs ies gwl Auqy cwl peI hY ik ‘pwb siBafcfr’ nUM jfrI rwKxf cfhIdf hY ik rok dyxf cfhIdf hY. koeI gwl iqlkfAux vfsqy ieh atl ibhfrI vfjpfeI vflf PLfrmUlf hY. AuVIsf ivc eIsfeI imsLnrI do bwicaF smyq ijAuNdf sfV idwqf igaf qF Aus mOky vfjpfeI sfihb ny kih idwqf sI ik eIsfeI imsLnrIaF Auqy jo Drm pRIvrqn dy dosL lwg rhy hn, AunHF bfry vI bihs hoxI cfhIdI hY, gujrfq dy dMigaF mOky Aus ny EQy jf ky nirMdr modI dy sfhmxy dMgfkfrIaF nUM JfV pfeI qy aglyry idn nirMdr modI dI nrfjLgI GtfAux leI goaf jf ky muslmfnF ivruwD BfsLx JfV idwqf ik ‘‘ieh lok ijQy vI rihMdy hn, nf Kud hI cYn nfl idn kwtdy hn, nf dUijaF nUM suKI vwsx dyNdy hn.’’

          hux ieho PLfrmUlf kuJ hor lok vI vrqx lwg pey hn. ipClyry mhIny jdoN AuVIsf ivwc eIsfeIaF Auqy hmly hoey, EdoN afr[ aYs[ aYs[ dy afgUaF aqy AuVIsf dy Bfjpf mMqrIaF ny vI Drm pRIvrqn df rOlf pf ky dMgfkfrIaF nfl hyj jqfAuxf sLurU kr idwqf sI. mhfrfsLtr ivc hornF qoN ielfvf pRItI ijMtf vI kihx lwg peI hY ik muMbeI vfilaF nUM eyQy hor lokF dy afAux df ivroD krnf cfhIdf hY, hflFik Auh Kud vI bfhroN afeI hoeI hY. hymf mfilnI ny vI iek vfrI kih idwqf sI ik jy AuWqr BfrqIaF nfl ivqkrf huMdf hY qF Auh vfps cly jfx. iehnF sBnF dI dlIl ieko huMdI hY ik iksy Kfs QF Kfs pCfx dy lokF dy swiBafcfr nUM lwg rhy Kory bfry bihs hoxI cfhIdI hY. asIN ies Dfrnf nfl sihmq nhIN ho skdy. Bfrq sfry BfrqIaF df hY. jy eyQy ies qrHF dy ivroD asIN rfjF dy afDfr Auqy vI krn lwg pey qF bfhrly dysLF ivwc pMjfbIaF qy hor BfrqIaF nfl huMdy nslI ivqkry ivruwD vI ikvyN bol skFgy? eyQy iehnF dI pCfx nUM KLqrf dwisaf jf irhf hY, EQy EQoN dy nslvfdI eysy KLqry df rOlf pfAuNdy rihMdy hn.

          mMglOr dy pwb Auqy hoey hmly qoN bfad EQoN dy BfjpfeI muwK mMqrI ny huwlVbfjLF dI aiswDI vkflq kridaF ‘pwb klcr’ df ivroD sLurU kr idwqf hY. Aus dy ies ivroD dI hmfieq ivwc rfjsQfn df kFgrsI muwK mMqrI asLok gihloq vI af igaf hY qy kyNdr df ishq mMqrI zfktr rfmfdOs vI. Auh sfry dy sfry ies nUM pwCmI swiBafcfr dI lfg afK ky BMz rhy hn. afr[ aYs[ aYs[ qy hor iPLrkU iDrF ies BMzI pRcfr dI hmfieq ivwc AuWqr afeIaF hn.

          ies nUM pwCmI swiBafcfr dI lfg afK ky jF ‘asLlIlqf’ kih ky BMzx vfilaF nUM afpxy Gr dy hflfq qy ieqhfs Auqy vI JfqI mfrnI cfhIdI hY. ajMqf aqy alorf dIaF guPLfvF ivwc bxy hoey kfm-klf dy icwqr iksy pwCmI klfkfr dy nhIN sn bxfey. muMbeI dy gytvya afPL ieMzIaf dy sfhmxy smuMdr ivMc bxIaF aYlIPLYtF kyvjL ivwc vI Auho ijhy kMD icwqr phfVF nUM Kurc ky bxfey hoey hn qy sdIaF purfxy hn. Auh vI iksy pwCmI bwuq-GfVy ny nhIN sn bxfey. sfzy dysL ivwc ieh swiBafcfr EdoN vI mOjUd sI, jdoN pwCm hfly qsvIrF bxfAuxf hI nhIN sI iswiKaf. sB qoN purfxI swiBaqf hox df mfx qF asIN krdy hI hF, sB qoN purfxI ‘asLlIl’ khI jFdI icwqrkfrI vI sfzy dysL qy smfj dI ivrfsq hI hY.

          hux qF sLrfb pIx nUM vI kuJ lok pwCm dI swiBaqf df nmUnf afK ky kosdy hn. ‘som rs’ kI huMdf sI, ijhVf sfzy dysL dy keI irsLI-munI pINdy rhy sn? Auh pwCm vfilaF qoN qF nhIN sI mMgvfieaf jFdf. bfbrI msijd Zfhux smyN vI keI lokF ny sLrfb pIqI hoeI sI. ieho ijhy iek Bfjpf ivDfiek ny puwCy jfx `qy tI[ vI[ kYmry mUhry ikhf sI; ‘‘sLrfb nhIN, mYny qoN ‘som rs’ pIaf hY, jo dyvqf log pIaf krqy Qy.’’ ies dI irkfrizMg awj vI mOjUd hY.

          mYN ieh qrPLdfrI iblkul nhIN krdf ik sLrfb pIxI cMgI gwl mMn leI jfvy. ieh nsLf hY qy nsLf koeI vI ieQoN qwk ky cfh df nsLf vI, mfVf mMinaf jFdf hY. BfeI kfhn isMG nfBf ny ‘gurmq mfrqMz’ ivwc gurduafiraF dy aMdr cfh dI vrqoN nUM vI rwd kIqf hoieaf hY. iPr vI keI nsLy zfktrI kfrnF kr ky vrqy jFdy hn. aPLIm keI dvfeIaF ivwc pYNdI hY. sMsfr Br ivwc keI zfktr ieko ijhy hn, ijhVy slfh dyNdy hn ik rojL iek pYWg sLrfb df lYx nfl idl TIk-Tfk kMm krdf hY. AunHF dI rfey dy pwK dy ivroD ivwc dovF qrHF dIaF dlIlF suxn nUM imldIaF rihMdIaF hn. Dfrimk pwK qoN ies dI vrqoN df ivroD huMdf hY qF keI Dfrimk zyry ieho ijhy vI hn, ijwQy sLrfb dIaF pytIaF cVHfeIaF jFdIaF hn. ieho ijhy aKOqI ‘Drm asQfn’ ihMdU Drm df aMg vI mMny jFdy hn qy iswKI nfl juVy hoey vI hn, ijnHF ivwc Dfrimk pdvIaF dy svfmI qy vwzy-vwzy rfjnIqk ahuidaF dy mflk vI mwQy GsfAux jFdy hn.

          iPr ieh vI bVI ajIb gwl khI jf rhI hY ik aOrqF qy kuVIaF sLrfb ikAuN pIx? jdoN bfkI sB qrHF dy kfrj-KyqrF ivwc hux aOrq sLfml ho rhI hY qF Aus ny mrdF nfl kfrj-Kyqr ivwc hI nhIN, Kfx-pIx afid dy mfmilaF ivwc vI keI afdqF dI sFJ pfAuxI hI pfAuxI hY. AunHF ny kfrobfrI pfrtIaF ivwc vI jfxf hY qy EQy ieh sB kuJ afm cwldf hY. pirvfrk sFJF ivwc vI hux mwD-vrg ivwc Kfxy nfl sLrfb pIx qy nwcx-gfAux cwlx lwg ipaf hY. qIh sfl pihlF qwk pMjfb ivwc jdoN iksy brfq nfl gfAux vfly afAuNdy sn qF isrPL gfAuNdy hI huMdy sn, nf Auh afp nwcdy sn, nf brfq nwcdI sI qy nf hI nfl nwcx vfly muMzy-kuVIaF ilafey jFdy sn. hux ieh sfrf kuJ hox lwg ipaf hY qy bhuq sfry brfqI sLrfb pI ky aOrqF nfl nwc rhy huMdy hn. kdy-kdfeI koeI bdqmIjLI vI kr jFdf hY, pr afm kr ky lok hwdF ivMc rihMdy hn. mYN keI ieho ijhy ivafhF ivwc aOrqF nUM vI iewk-do pYWg lfAuNdIaF vyiKaf hY. jdoN ieh swiBafcfr hux GrF aMdr vI afx puwjf hY, ies nUM pwbF aMdroN bMd krvfAux df rfh ikvyN PiVaf jf skdf hY?

          asIN ieh gwl BfvyN icqfrn qoN guryjL krnf cfhuMdy rhIey, pr ies swc AuWqy prdf nhIN pfieaf jf skdf ik kuJ Kfs mMdrF ivwc kuJ Kfs idnF mOky dyvI awgy sLrfb df cVHfvf cVHfieaf jFdf hY. jy iksy dyvI awgy sLrfb prosI jf skdI hY qF iPr aOrqF qy kuVIaF dy sLrfb pIx nUM pwCm dI alfmq afK ky ivroD ikvyN kIqf jf skdf hY?

          sLrfb dI ivkrI ivwcoN tYksF dI afmdn iksy srkfr nUM ikMnI huMdI hY, asIN ies gwl ivMc nhIN jFdy. ijnHF rfj srkfrF ny ies AuWqy pfbMdI lfeI hY, AunHF dy kMm vI ruk nhIN gey, hor vsIly lwB ky cwldy rhy hn. dUjy pfsy ijhVIaF srkfrF nUM ies kfrobfr `coN kroVF nhIN, sgoN arbF rupey dI kmfeI ho rhI hY, Auh afpxy KLjLfny dy Gfty df roxf rox qoN kdy nhIN rukIaF. ieh gwl jLrUr hY ik sLrfbIaF qoN ieh afdq koeI srkfr vI Cuzf nhIN skI. ijwQy-ijwQy pfbMdI lwgI, EQy kuJ rfjF ivwc pfbMdI lf ky htfAuxI peI, pr ijs rfj ivwc cuwkx qoN pRhyjL kIqf igaf, EQy luk-iCp ky mfl ivkdf irhf qy lokIN pINdy rhy. iswtf ieh inkldf hY ik EdF tYksF dI kmfeI srkfrI KLjLfny ivwc vI jfxI huMdI sI, hux luk-iCp ky mfl vycx vfly DMdybfjL kuJ nf kuJ dsvMD kwZ ky Aus rfj dy rfjsI lIzrF dIaF jybF ivwc pfeI jFdy hn. AunF rfjF aMdr eydF df DMdf krdy kFgrsI afgU vI kdy-kdy byprd ho jFdy hn qy Bfjpf vfly vI. jdoN ies nIqI nfl aYlfinaf mksd pUrf hI nhIN ho sikaf, mnuwKI mfniskqf nUM moVf hI nhIN ipaf qF ies df lfB vI kI?

          awj df Xuwg mnuwKI aiDkfrF df Xuwg hY. ies ivwc iksy vI hor gwl qoN vwD mnuwKI aiDkfrF nUM mfnqf imldI hY. kI Kfxf qy kI pihnxf hY, ieh mnuwK dI mrjLI AuWqy inrBr krygf. asIN iksy AuWqy pfbMdIaF Tosx dy hoCy kdmF dI hmieq nhIN kr skdy. eydF df kMm qfilbfn kr skdy hn qy ijwQy qfilbfn df bol-bflf huMdf hY, EQy afm jnqf nUM BoKVy kwtxy pY jFdy hn. aPLgfinsqfn aMdr sovIaq pwKI srkfr ny aOrqF nUM kMm krn leI burky qoN bfhr inklx df mOkf idwqf sI. qfilbfn ny af ky isrPL burkf hI lfgU nhIN sI kIqf, rojLI kmfAux leI nOkrI df hwk vI Koh ilaf sI. ijnHF aOrqF dy pqI iewk jF dUjy kfrn krky ivCoVf dy gey, AunHF nUM vI kfrobfr dI KuwlH nhIN sI, burkf pf ky isrPL hwQ bfhr kwZ ky sVkF Auqy bih ky BIK mMgx dI iksmq hMZfAuxI pY geI sI. awj kwlH Auh pfiksqfn dy iewk ihwsy aMdr ieho kuJ lfgU kr rhy hn, ijs aDIn pihlF kflj qy ipwCoN skUl vI bMd krvf idwqy gey hn aqy agly idnIN aOrq df iksy vI iksm dI nOkrI krnf rokx vfsqy nfhry bulMd kIqy jf rhy hn.

          Bfrq aMdr ieho Kyz afpxy ZMg nfl iehnF ‘sYnfvF’ vfly kr rhy hn. ijnHF afgUaF df PLrjL hY ik Auh hr nfgirk dy sMivDfnk aiDkfr, jIAUx aqy mn-mrjLI muqfbk jIAUx dy aiDkfr, dI rfKI krn, Auh iehnF ‘sYnfvF’ dI vkflq krn inkl qury hn. Auh hr idn Bfrq dysL leI aMqF dI bdiksmqI vflf hovygf, ijs-ijs idn BfrqI qfilbfn dI ies nsl nUM mfnqf dyx dI gwl cwlygI. sfnUM ivsLvfs hY ik Bfrq dy lok ieho ijhy ipwCl-KurI smfjk moVy nUM kdy vI pRvfn nhIN krngy.


gvFZ-mfrU vI sfbq ho skdI hY cIn dI ivdysL nIqI qy Auhdy afpxy leI vI

- jiqMdr pnUM

          mYN jfrj PLrnFzyjL nhIN, ijhVf Bfrq df rwiKaf mMqrI hMuidaF amrIkf ivc qF kwpVy lfh ky qlfsLI dyNdf iPiraf qy idwlI af ky svyry-sLfm cIn nUM gfhlF dyx lwgf rihMdf sI. kdy vI iksy nfl aMnHI ivroDqf nf rwKx dI nIqI df DfrnI hMuidaF iksy vI suihrd bMdy nUM iksy vI dysL jF sMsQf jF sLKLsIaq df qol-qulfvf Aus vwloN cwuky jFdy kdmF qy pYNqiVaF dy aDfr Awuqy krnf cfhIdf hY. ipCly arsy dOrfn cIn vfilaF ny kuJ ieho ijhy kdm cwuky hn, ijhVy Bfrq ivroDI vI hn, qy smF pf ky Kud AunHF dy dysL df vI nuksfn kr skdy hn. ieMj jfpdf hY, ijvyN cIn dy hfkm koeI afqm-GfqI mfarkybfjLI krn df mn bxfeI bYTy hox.

          cInI kimAUinst pfrtI dy byqukypx dI gwl krnI hovy qF sB qoN vwzI ieiqhfsk cfrj-sLIt amrIkn kimAUinst pfrtI dy AudoN dy jnrl skwqr gws hfl dI icwTI mMnI jf skdI hY, ijhVI hux qoN qkrIbn qIh sfl pihlF CpI qy crcf df kyNdr rhI sI. gws hfl ny ijhVy mwudy kOmFqrI kimAUinst lihr sfhmxy pysL kIqy, AunHF df jvfb cIn dI kimAUinst pfrtI dy afgU vI nhIN dy sky sn qy AunHF dy bfhrly smwrQk vI.

          EdoN iek mslf sI aPLgfinsqfn aMdr sovIaq pwKI srkfr nUM kfiem rwKx df. gws hfl ny, qy keI hor kimAUinst-pwKI ivsLlysLxkfrF ny vI, ieh gwl Tok ky khI sI ik aPLgfinsqfn ny pihlI vfrI mnwuKI ivkfs dI lIh PVI hY. ipMzF qwk srkfr phMucI qy burikaF `coN bfhr inkl ky DIaF-BYxF skUlF-kfljF aqy kfrobfrI kyNdrF ivc afpxI hoNd qy hYsIaq idKfAux lwgIaF hn. AunHF sBnF dI ieko ijhI rfey sI ik ijs idn ieh srkfr nf rhI, eyQy iPr jMgl qoN BYVf rfj hovygf. cIn Aus rfj dy ivrwuD sI, pr jdoN hI Aus rfj df KLfqmf hoieaf, pihlF mujfihdIn qy ipwCoN qfilbfn dI afmd ny eynI qbfhI mcfeI ik sfrI  dunIaf qRfh-qRfh kr AwuTI sI. Aus idn qoN bfad awj qwk aPLgfinsqfn aMdr amn kfiem nhIN ho sikaf, qy CyqI hox dy afsfr vI nhIN idwsdy.

          ieh vI AunHF idnF dI hI gwl hY ik cIn ny vIaqnfm AuWqy hmlf kr idwqf sI. dovyN kimAUinst dysL sn qy dovF ny sfmrfj ivrwuD lMmI lVfeI lVI hoeI sI. PLrk ieh sI ik jdoN cIn lVdf sI, Aus dI sovIaq XUnIan nFa dI ieklOqI kimAUinst iDr ny mdd kIqI sI qy jdoN vIaqnfm lV irhf sI, sfrI dunIaF dy kimAUinstF dI ByjI hoeI mdd dIaF gwzIaF vI cIn dy rylvy stysLnF qoI lMGdIaF awDIaF rih jFdIaF sn. aijhf krnf kimAUinst ikrdfr nfl myl nhIN sI KFdf.

          pr gws hfl ny qF ies nfloN vI pihlF ikAUbf dI GyrfbMdI dy idnF qoN gwl sLurU kIqI sI. amrIkI hkUmq vwloN ikAUbf dI GyrfbMdI mOky sovIaq XUnIan ny afpxf jMgI byVf Byijaf qF cIn dy kimAUinst afgUaF ny ies nUM rUsI kimAUinstF dI jMg BVkfAU kfrvfeI ikhf sI, pr jdoN hflfq QoVHy ijhy suKfvyN hMudy vyK ky AunHF ny jMgI byVf vfps bulf ilaf, cInI kimAUinstF ny nvF pYNqVf lY ky ieh ikhf sI : ‘‘sovIaq XUnIan vfly qF kfgjLI sLyr amrIkf qoN zrdy dOV afey hn qy ikAUbn lokF nUM mrn leI Cwz idwqf hY.’’ smyN ny sfbq kIqf ik sovIaq vfilaF dI igxqI-imxqI drusq sI. ikAUbf df awj qwk DOx akVf ky KVf rihxf Aus igxqI-imxqI dy shI sfbq hox df sB qoN vwzf sbUq sfrI dunIaf dy sfhmxy hY.

          asIN cIn aqy twut cwuky sovIaq XUnIan dy ivroDF nUM pfsy rwK ky Bfrq nfl Aus dy sMbMDF dI gwl krIey qF vwD TIk rhygf. ies sMbMD ivc ‘ihMdI-cInI : BfeI-BfeI’ aqy 1962 dI Bfrq-cIn jMg dI crcf CyVn dI QF asIN bfad dIaF GtnfvF nUM hI joK-prK skdy hF.

          sfrI dunIaf jfxdI hY ik ksLmIr df kuJ Kyqr JgVy vflf hY, ijhVf sfzy ihsfb nfl Bfrq df hY, pfiksqfnI iDr ies BfrqI dfavy nUM pRvfn nhIN krdI . jdoN ajLfdI dI GVI pfiksqfn nUM brqfnvI rfjnIqI dI jfg lgf ky pYdf kIqf igaf sI, EdoN Esy brqfnvI nIqI aDIn sfrIaF dysI irafsqF dy rfijaF nUM ieh hwk idwqf igaf sI ik Auh Bfrq qy pfiksqfn `coN iksy nfl vI juVn jF afjLfd rihx df rfh afpxI mrjLI nfl cux lYx. ksLmIr irafsq dy rfjy ny pihlF ajLfd rihx df rfh cuixaf qy ipwCoN Bfrq nfl juVn dI sihmqI dy idwqI qF pfiksqfn df koeI dfavf hI nhIN sI rih igaf. pfiksqfn dy kfiedy-afjLm muhMmd alI ijnfh jdoN ksLmIrI muslmfnF nUM prysLfn leI afey qf ksLmIrI muslfmfnf ny afpxI hwd qoN muVn leI mjbUr kr idwqf sI. ies dy bfvjUd pfiksqfn ny hmlf krky jy ies irafsq df kfPLI vwzf ihwsf dwb ilaf qF ieh njfiejL kbjLf hI hY, hwkI mflkI nhIN. ieho kfrn hY ik pfiksqfn awj qwk Aus nUM ieslfmfbfd qoN kMtrol krky vI afpxf iek sUbf nhIN aYlfn sikaf, ‘afjLfd ksLmIr’ hI afKI iPrdf hY.

          ksLmIr bfry ieh sfrI siQqI pqf hox dy bfvjUd jdoN Ausy Kyqr `coN lMGdI krfkurm jrnYlI sVk cIn qy pfiksqfn ny iml ky bxfeI, ieh Bfrq dy hwkI dfavy nUM cuxOqI dyx df Auh kdm sI, ijhVf cIn ny Aus mOky cwuikaf, jdoN pfiksqfn aMdroN aPLgfinsqfn ivrwuD mujfihdIn dy hmly dI iqafrI ho rhI sI. ieh hmlf mujfihdIn dy rfhIN Aus amrIkI sfmrfj dy hfkm krvfAuxf locdy sn, ijhVy hux EdoN dIaF kIqIaF Bugq rhy hn, pr cIn EdoN AunHf df mddgfr bixaf irhf.

          cIn iek Drm-inrpwK dysL hY. pfiksqfn iek Drm dy afDfr Awuqy inrI qMg-njLrI df pVwul mMinaf jfx vflf mulk hY. cIn ivc vwK-vwK DrmF dy lokF dI igxqI dy aMkVy lYxy vI sOKy nhIN. pfiksqfn afpxy aMkiVaF ivc dunIaf Br dy muslmfnF nUM vI sLfml kr ky afpxy ‘afjLfdI idn’ mOky iekbfl df soiDaf hoieaf qrfnf vjfAuNdf hY, ijs dy bol hn ; ‘‘musilm hY hm vqn hY sfrf jhF hmfrf.’’ Aus ieslfmI dysL ny ieh PLYslf lY ilaf ik prmfxU bMb bxfAuxf hY. sfrI dunIaf dIaF ieslfmk srkfrF qy sMgTnF qoN Aus ny aYYYyyytm bMb dy nFa Awuqy nhIN, ‘ieslfmI bMb’ bxfAux dy nFa Awuqy mdd mMgI. cIn dI lok jmhUrIaq dI srkfr Aus nUM ieslfmI srkfr nf hMudy hoey vI ‘ieslfmI bMb’ bxfAux leI hr iksm dI mdd dyNdI rhI. ieh qF AusnUM Xfd irhf ik ieh bMb Bfrq ivrwuD vriqaf jf skdf hY, pr ieh Xfd hI nf irhf ik cIn vI ies dI mfr qoN bfhlI dUr nhIN hoxf.

          iblkul qfjLf ikwsf mMubeI GtnfvF kfrn bVI burI qrHF hr pfisEN kUtnIqk qOr `qy Psy hoey pifksqfn dI cIn nfl Zoa lfAux df hY. lMmf smF pfiksqfn dy hfkmF nUM pwCmI dysLF dIaF srkfrF vwloN hr iksm dI hwlfsLyrI qy srpRsqI imldI rhI sI. amrIkf dy vrlz tryz sYNtr dy tfvrF Awuqy jhfjLF dy vwjx dI Gtnf mgroN pihlI vfrI AunHf ny pfiksqfn vwl awK kOVI kIqI. pfiksqfnI hkUmq iekdm AunHf dI jI-hjLUrIaf hox df pRBfv dyx lwg peI. amrIkI PLOjF nUM hr iksm dI shUlq dy idwqI geI qy Auh sMqusLt ho gey, pr bfhlf smF nf lMiGaf ik AunHf nUM vI aqy bfkI dunIaf nUM vI jLfhr ho igaf ik pfiksqfn dy hfkm qF cor qy ispfhI dovF nfl sfJF pfldy iPrdy hn. iPr vI Auh aMdr-Kfqy hI GUrIaF vwtdy rhy, pr muMbeI ivc hoey vwzy dihsLqgrd hmly ny, ijs ivc BfrqIaF dy nfl-nfl amrIkI, iejLrfeIlI qy keI hor dysLF dy nfgirk vI mfry gey sn, AunHf nUM KwulH ky bolx leI mjbUr kr idwqf. amrIkI ivdysL mMqrI kNOzflIjLf rfeIs ny pfiksqfnI rfsLtrpqI afisPL alI jLrdfrI nfl sFJI pRYs kfnPLMrs lf ky ieh kih idwqf,’’ dunIaf Br `c hMudIaF dihsLqgrd GtnfvF df pMJwqr  PLIsdI ihwsf pfiksqfn nfl sMbMDq inkldf hY.’’ ivcfry jLrdfrI dy mMUh `qy pypVI jMmI rhI, Auh kol KVy brqfnvI pRDfn mMqrI dI gwl sux ky mMUh `coN iek lPLjL vI nhIN sn kwZ sky.

          amrIkf dy nvyN cuxy rfsLtrpqI brfk husYn Ebfmf dy shMu cwuky jfx mgroN smyN ny aglf pltf KfDf hY. Ebfmf ny sfPL kih idwqf ik pfiksqfn vwloN sfzy koloN awqvfd ivrwuD lVfeI bhfny mdd lY ky dUjy pfsy sfJF pflx df smF hux nhIN rihxf! ijMnf pYsf idwqf jfAUgf, jF idwqf jf cwukf hY, Aus df ihsfb mMigaf jfvygf ik dihsLqgrdI ivrwuD Kricaf vI hY jF nhIN? ieh pfiksqfn dy hfkmF leI sB qoN vwzf kUtnIqk bMb sI.

          Ebfmf dy ies llkfry ipwCoN pfiksqfnI hfkmF ny pihlI gwl ieh khI ik jy amrIkf awgy vFg mdd nhIN dyvygf qF aPLgfinsqfn dy morcy `qy lVfeI `c Aus dI mdd vI sfQoN nhIN kIqI jfxI. dUjf ieh kIqf ik KVy pYr afpxf ivdysL mMqrI cIn nUM qor idwqf, ijs ny EQy jf ky kih idwqf ik ihMdusqfn nfl ryVky bfry asIN cIn Awuqy gwl swut idwqI hY, jo khygf, mMn lvFgy. ieMj kr ky Ausny qIhrI cfl KyzI. iek pfsy ihMdusqfn nUM kih idwqf ik hux asIN quhfzy nfl awKF `c awKF pf ky gwl krn vflf vkIl kr ilaf hY. dUjf amrIkIaF nUM kih idwqf ik jy qusIN sfzf sfQ nhIN dyxf qF iek dukfn hor vI hY, ijwQy jf ky quhfzI QF lYx vflI srpRsqI dI arjLI dy skdy hF. qIjf cIn sfhmxy sMsfr rfjnIqI `c AwBrn df, dUjy sLbdF `c amrIkf dI Qf lYx df, suPLnf pysL kr idwqf. cIn dy hfkm ies qIjI cfl ivc af gey.

          sgoN TIk ikhf jfvy qF ies mOky hI Auh cfl ivc nhIN afey, Auh pihlF hI ieho ijhI cfl cwly jfx df aDfr iqafr krdy pey sn. jdoN mMubeI ivc dihsLqgrd hmlf hoieaf, keI idn cwldIaF bMdUkF sLFq hMudy sfr ieh KLbr af geI sI ik pfiksqfn ny cIn nfl, jF dUjy sLbdF ivc cIn  ny pfiksqfn nfl, jMgI smJOqf kr ilaf hY. jMgI smJOqf krnf CotI gwl nhIN hMudI. ies df Bfv ieh hMudf hY ik dovF ivcoN iksy iek iDr Awuqy hmlf hox dI sUrq ivc smJOqfbMd dUjI iDr Aus dI mdd leI afvygI. bMMglf dysL dI lVfeI vyly jdoN amrIkI byVf pfiksqfn dI mdd leI afAuNdf vyiKaf, sovIaq XUnIan df jMgI byVf Bfrq dI mdd leI smMudr ivc iTwlH ipaf sI qy Aus dy iTwlHdy sfr amrIkI byVf ipwCy nUM muV igaf sI. sovIaq byVf Bfrq dI mdd leI eysy krky iTilHaf sI ik Bfrq nfl Aus df jMgI smJOqf sI. hux cIn ny pfiksqfn nfl jMgI smJoqf EdoN kIqf, jdoN mMubeI ivc mkfxF df mOsm hfly mwukf nhIN sI. ieho ijhy nfjLk mOky dovF iDrF df shIbMd hoxf pfiksqfn iewkly dI nhIN, cIn dI bdnIaqI vI jLfhr krdf sI. sfrf mfmlf cIn hvfly krn dI ijhVI cfl hux pfiksqfn ny cwlI hY, ies df pihlF kdm hI Auh jMgI smJOqf sI.

          pfiksqfn qy cIn do gvFZI mulk hn. Auh ijwdF dyy vI imwqrqfnf sMbMD rwKxy cfhux, jLrUr rwKx, pr do gwlF df iKafl rwKxf cIn dI ijLMmyvfrI hY. pihlI gwl qF ieh ik pfiksqfn nfl sMbMD Bfrq dI kImq Awuqy nhIN hoxy cfhIdy qy dUjI ieh ik Auhdy afpxy BivwK leI vI Gfqk kdy nf hox. Bfrq nfl qF iehnF sMbMDF df asr mfVf pYxf hI hY, cIn dy afpxy Awuqy vI pY jfxf hY. ies df sMkyq cIn dy pfiksqfn nfl lwgdy rfj isMikaFg dI hflq qoN sOKI qrHF iml jFdf hY.

          isMikaFg jF isMijaFg , jo vI sQfnk bolI ivc ikhf jfvy, cIn df Auh sUbf hY, ijs dI hwd mMgolIaf, rUs, kjLfKsqfn, ikrigjLsqfn, qfijksqfn qy aPLgfinsqfn qoN ielfvf pfiksqfnI kbjLy vfly ksLmIr nfl vI lwgdI hY. abfdI ivc kfPLI vwzI igxqI muslmfnF dI vI hY qy pfiksqfn nfl vpfr KwulHf hox kfrn Aus pfsy qoN vpfrI qy sYlfnI bQyry AuQy afAuNdy rihMdy hn. lgfqfr aqy KwulHI afvfjfeI dy iswty vjoN Aus rfj dy lokF df iek kfPLI vwzf ihwsf sMsfr pwDrI ieslfmI dihsLqgrdI df pRBfv vI kbUlx lwg ipaf hY. ies gwl nUM cInI puls vI jfxdI hY ik iesy pRBfv aDIn EQy vwKvfdI lihr, cIn qoN vwK hox dI lihr, vI aMdry aMdr pnp rhI hY. iek mOky 1997 dy rmjLfn mhIny dOrfn cInI puls ny kuJ sLwkI dihsLqgrd PV ley qF EQy ihMsf BVk AuTI sI. PLrvrI 1997 df cIn dy hfkmF nUM hfly cyqf hovygf, jdoN ies ihMsf kfrn EQy nON mOqF hoeIaF qy iPr PLOj nUM kriPLAU lf ky siQqI kfbU krnI peI sI.

          ieh sfrf kuJ jfx lYx dy bfvjUd cIn dy hfkm Aus pfiksqfnI hkUmq nfl jwPLIaF pf rhy hn, ijhVI dihsLqgrdF dI sB qoN vwzI pnfhdfqf mMnI jFdI hY qy ijs bfry brqfnvI pRDfn mMqrI gfrzn brfAUn kihMdf hY ik pMJwqr PLIsdI dihsLqgrd GtnfvF df sMbMD Aus dy dysL nfl juVdf hY. keI dhfky ieho glqI gfrzn brfAUn aqy jfrj bwusL dy dysLF dy hfkmF ny vI kIqI sI, ijhVI hux cIn kr irhf hY. EdoN Auh vI smJdy sn ik iehnF nUM mCrfa ky eysLIaf ivc pYdf hMudI bd-amnI nUM kUtnIqk ihwqF leI vriqaf jf skdf hY. jdoN awg AunHf dy afpxy Gr qwk jf phMucI, EdoN AunHf dIaF awKF awzIaF rih geIaf sn qy AunHf nUM suwJdf nhIN sI ik kIqf kI jfvy. ijhVy nusKy vrq ky amrIkI sfmrfj qy Aus dy joVIdfr afpxf nuksfn krvf cwuky hn, Auho nusKy hux cIn vrqx qur ipaf jfpdf hY. ijs qvy df syk vyKx lwgy amrIkIaF ny hwQ  sVvfey hoey hn, Ausy qvy nUM Coh ky hwQ sVvfAux qur pey cInI hfkmF nUM isafxy kOx afKygf?


eynIaF axikafsIaF nIvfxF nUM CUh rhy hn sfzy lIzr

- jiqMdr pnUM

          hfly isafsq dI soJI nhIN sI afeI, jdoN iehnF sqrF dy lyKk ny isafsq nfl moh pf ilaf sI. pqf eynf vI nhIN sI ik Bfrq qy pMjfb ivc kI PLrk hMudf hY, pMjfb nUM hI sB qoN vwzf dysL smJI bYTy sF, jmfq hfly CyvIN `c pVHdy qy Aumr msF igafrvyN sfl ivcfly iPrdI sI. EdoN pMjfbI sUby df akflI morcf jLorF Auqy sI. skUl qoN CwutI vyly iek idn nfl dy ipMz df jQydfr sfnUM sfiraF nUM nyVly bws awzy AuWqy lY igaf. EQy jf ky asIN KUb nfhry mfry : ‘‘kYroN dI mF mr geI, koeI zrdf rox nf jfvyN.’’ agly idn iksy ny skUl `c dwisaf ik Aus jQydfr dI afpxI mF mr geI hY. asIN pUrI gwl suxy ibnF nfhry cwuk idwqy sn : ‘‘kYroN dI mF mr geI[[[[!’’ iek mfstr ny sfnUM do-do cpyVF mfrIaF qy nfly smJfieaf ik ‘‘jQydfr jI dI mfqf gujLr geI hY, sOg df mOkf hovy qF ieho ijhI KrmsqI nhIN krnI cfhIdI.’’ smJ qF bhuqI nhIN sI peI, pr hor cpyVF pYx dy zroN cwup kr gey sF.

          keI sflF ipwCoN jdoN QoVHI ijhI hosL afeI, EdoN do gwlF pqf lwgIaF. pihlI ieh ik Aus idn nfhry mfrn df pRogrfm ies krky bixaf sI ik pRqfp isMG kYroN ny Aus idn eyDroN lMGxf sI, pr Auh eyDr afAux dI QF acfnk idwlI nUM qur igaf sI qy sfzy nfhry lfey iksy kMm hI nhIN sn afey. dUjI gwl ieh pqf lwgI ik pRqfp isMG kYroN dI mF qF pihlF hI mr cwukI sI. asIN keI idn ieho gwlF krdy rhy ik jy kYroN dI mF pihlF hI mr cwukI sI qF Aus jQydfr ny sfzy qoN ieh nfhry kI soc ky lgvfey sn, ijnHF df koeI arQ hI nhIN sI?

          AunHF hI idnF dI iek hor Gtnf myry bcpn dIaF XfdF nfl juVI hoeI hY. akflI dl dy do vwzy lIzr mrn-vrq rwKx qy iPr Cwz jfx dy sLOkIn sn. dovF dI afpo ivc bxdI nhIN sI. pftk jdoN ijLafdf vD igaf, Aus ivc imhxybfjLI sLurU ho gey. iek DVy vfilaF ny dUjy DVy dy lIzr bfry ikhf ik Auh ihMdU df pwuqr hY, iswKI ivc GwuspYT krky ies dy jVHI qyl dy irhf hY. dUjy DVy vfilaF ny jvfbI vfr kridaF pihly DVy dy lIzr bfry ieh kih idwqf ik Auh muslmfnI mF df pwuqr hY, iswKF nfl iqMn sdIaF dI dusLmxI kwZx nUM iswK bixaf hY, aMdroN qF Auh ajy vI muslmfn hY. pfiksqfn nfl srhwd AuWqy qnfa kfrn ies imhxy ny lokF ivc vwD kft kIqI qy Auh lIzr afpxy bcfa dy afhr ivc ruwJ igaf sI. AuNj ieh gwl dovF lIzrF bfry swc sI ik iek ihMdU bfp dI aOlfd sI qy dUjy dI mF muslmfnI sI, pr ies nUM rfjnIqk imhxy vjoN ikAuN vriqaf igaf, mYnUM awj qwk smJ nhIN af skI.

          qIjI Gtnf vI akflI rfjnIqI bfry myry bcpn dy idnF dI hY. pihly akflI mwuK mMqrI dy dUjI vfrI kursI sMBflx mgroN Aus vkq dy akflI dl dy pRDfn nfl sMbMD ivgV gey sn. ivgVy sMbMDF ivc kuJ pwMqrkfrF nUM plos ky dovF ny iek dUjy ivrwuD BwdI sLbdfvlI dy ibafn Cpvfey. iek jxy ny qfbV-qoV hmilaF df sfhmxf krdy hoey hor dlIlF df KihVf Cwz ky ieh muhfvrf vrq ilaf; ‘‘hfQI quiraf jFdf hY, kwuqy BNOkdy rihMdy hn.’’ dUjy ny agly idn ieh kih idwqf; ‘‘clo sfnUM BfvyN kwuqf hI ikhf, Kud nUM vI hfQI kih ky jfnvr hI mMinaf hY, bMdf qF nhIN nf mMn ilaf.’’ pihly ny aglyry idn ibafn dfg idwqf; ‘‘hfQI hfQI hMudf hY qy kwuqf kwuqf hMudf hY. kwuqf kdy hfQI nhIN bx skdf.’’ sfnUM dUjy df ibafn vI pVHn nUM iml igaf; ‘‘jy kwuqf hfQI nhIN bx skdf qF hfQI vI kdy kwuqf nhIN bx skdf.’’ Pyr ieh bihs mG peI qy iek idn asIN afpxy Kflsf skUl ivc do akflI ipCokV vfly aiDafpkF nUM ieh bihs kridaF pwgo-hwQI hMudy vyK ilaf ik hfQI cMgf hMudf hY ik kwuqf?

          rfjnIqI df ieh pwDr asIN bcpn ivc vyiKaf sI, hux vI kdy-kdy vyK lYNdy hF. ipCly sfl dy iek idn qrn qfrn ijLly dy ipMz jfmfrfey ivc iek sLrDFjlI smfgm smyN akfl qKLq df EdoN df jQydfr juigMdr isMG vydFqI aqy aMimRqsr akflI dl df pRDfn ismrnjIq isMG mfn KihbV pey. ryVkf pY igaf ies gwloN ik ‘rfj ibnF nhIN Drm cly hY’ vflf sLbd iksy gurU sfihb ny ikhf hY ik nhIN? jQydfr vydFqI ny ies nUM gurU sfihb df iliKaf mMnx qoN ienkfr kridaF kih idwqf ik Auh iek-iek lwK rupey dI sLrq lfAux nUM iqafr hn. AunHF df eydF kihxf cMgf qF nhIN sI, pr mfn sfihb ny BVk ky jdoN ieh ikhf ik sLrqF kOx-kOx lfAuNdy hMudy hn, AunHF ‘kOx-kOx’ df ijLkr kr skxf sfzy vws qoN hI bfhr dI gwl hY. jQydfr vydFqI qMbU dy ipCly pfisEN inkl ky puls dI CwqrI hyT ihrnF vflI dOV lf gey sn. AunHF ipCoN gurU gRMQ sfihb dI hjLUrI ivc BVky hoey grm-dlIaF ny jo kuJ mMUh afieaf, kih Cwizaf, pr kmfl dI gwl ieh ik iswKF dy iksy vI Dfrimk jF rfjnIqk afgU ny ieh kihx dI Kycl iblkul nhIN sI kIqI ik ieho ijhI styj qoN hI kuJ qol ky bol ilaf krIey.

          ieh pRBfv myry mn Awuqy pMjfb dI rfjnIqI bfry vDyry AwGVdy hn, pr isrPL akflIaF bfry nhIN, kFgrsIaF bfry vI hn. kYptn amirMdr isMG lIzr vjoN bfdlF nUM twkr dyx leI sB qoN qkVI iDr hY, pr Aus ny ipCly sflF ivc ijhVI GtIaf pwDr dI bol-bfxI vrqI hY, Auh isivaF dI nwukr mwl ky bYTy juafrIaF dy mMUhoN qF hjLfr vfrI inkldI rhy, iksy mwuK mMqrI pwDr dy lIzr dy mMUhoN kdy nhIN soBdI. srdfr byaMq isMG nfl myry sMbMD Aus dy muwK mMqrI bxn qoN pihlF dy sn qy aKIr qwk sohxy bxy rhy. Auh afm kr ky sihj-BfvI sI, pr bol-bfxI ivwc kdy-kdy Auh vI nIvfxF CUh jFdf hMudf sI.

          nIvfxF CUh jfx df cskf ijnHF nUM lwgf hovy, Auh rfjnIqk Kyqr ivwc hI nhIN, Dfrimk Kyqr ivwc vI sLrm nhIN krdy. sRI hrmMdr sfihb aMimRqsr df iewk gRMQI, ijhVf irtfier hox ipCoN vI izAUtI kr irhf hY, pfT krdf hoiNeaf vI Qwbyy dI gflH kwZ jfvy qF sDfrn gwl smJI jFdI hY.

          iehnF sBnF gwlF qoN mn duKI hMudf qF iPr ieh soc ky cuwp ho jfeIdf sI ik pMjfb pwDr dI gwl hY, dysL bhuq vwzf hY. bdiksmqI nfl hux dysL pwDr Awuqy vI njLfry cMgy nhIN. pfrlImYNt aMdr ipwCy ijhy iewk vfrI ibhfr dIaF do iDrF ny bFhF tMg leIaF sn. lVn qoN qF Auh rok ley gey, pr ies hMgfmy dOrfn jo bol boly gey, AunHF bfry kuJ mYNbrF, Kfs kr ky iesqrI mYNbrF, ny vfhvf iqwKf ros pRgt kIqf sI.

          lok-rfj ivwc cuxy hoey iksy vI adfry df iewk Kfs snmfnjnk QF smiJaf jFdf hY. Aus sdn dy smfgmF dI pRDfngI krn vfly spIkr jF cyarprsn dI iewjLq df Aucycf iKafl rwiKaf jFdf hY. eyQoN qwk ik Aus vwl AuNgl kr ky gwl krnf vI Bwdf smiJaf jFdf hY. sfzf lokqMqr ies gwloN mfx krdf hY ik ieh dunIaf df sB qoN vwzf lokqMqr hY, ikAuNik ies ivwc votrF dI igxqI ju iksy vI hor lokqMqr qoN vwzI hY, pr imafr dy pwK qoN ies df jlUs vI inkl jfvy, Aus dI icMqf nhIN kIqI jFdI. ies dI sB qoN BwdI imsfl mMnxI hovy qF bIbI mmqf bYnrjI dI iewk hrkq nUM mMn lYxf cfhIdf hY. Aus ny iNewk vfrI koeI muwdf AuTfAuxf sI, vyly isr sdn ivwc hfjLr nhIN sI. dubfrf muwdf AuTfAuxf cfihaf qF spIkr dy nymF df hvflf dy ky kih idwqf ik do vfrI bihs nhIN ho skdI, iewk vfrI ho cuwkI hY. spIkr dI gYr-hfjLrI `c Aus ny iPr muwdf AuTfAuxf cfihaf qF izptI spIkr crnjIq isMG atvfl ny vI Auho jvfb dy idwqf. mmqf bYnrjI AuWT ky spIkr dI kursI dy sfhmxy geI qy kfgjLF df Qwbf izptI spIkr dy mMUh AuWqy dy mfiraf. ieho ijhI mYNbr nUM sdf leI brKLfsq kr dyxf cfhIdf sI, pr kIqf nhIN sI igaf, ikAuNik ivroDI iDr dIaF kuJ pfrtIaF ny ieh stYNz lY ilaf ik bIbI dI hrkq nUM nhIN, Aus df mfniskqf nUM smJxf cfhIdf hY.

          ieh qF kuJ vI nhIN, keI rfjF dIaF ivDfn sBfvF aMdr cuxy hoey mYNbr iCwqr-pOlf vI kr cuwky hn. mwD pRdysL dI ivDfn sBf aMdr vIh ku sfl pihlF iewk vfrI iewk ivDfiek ny dUjy nUM ivKf ky DoqI vI cuwk idwqI sI.

          myry leI hux qwk ieh inbyVf krnf aOKf hMudf sI ik AuWqr pRdysL, ibhfr qy qfimlnfzU ivwcoN sB qoN nINvy drjy dI rfjnIqI vflf iks nUM mMinaf jfvy. iqMny QFvF AuWqy kdy vI kuJ vI vfpr skx dI afs rwKI jf skdI hY. ibhfr QoVHf pCV igaf qy Pyr do rfj rih gey. qfimlnfzU ivwc iewk iDr dy rfj ivwc dUjI iDr vfilaF nUM DUh-DUh ky gwzIaF `c suwtxf qy jylH ivwc qfV dyxf afm gwl ho geI sI. EQy iksy vI afgU Auqy cfl-cwlx smyq koeI vI dosL lfAux qk lIzr cly jFdy sn. iPr vI ipCly idnF dIaF GtnfvF ny Aus rfj nUM mukfbly `coN pfsy kr idwqf qy AuWqr pRdysL iekwly dI JMzI ho geI sfPL lwBdI hY.

          AuWqr pRdysL Auh rfj hY, ijs ny pMizq jvfhr lfl nihrU, lfl bhfdr sLfsqrI, ieMdrf gFDI, cODrI crn isMG, rfjIv gFDI, vI pI isMG, cMdr sLyKr, atl ibhfrI vfjpfeI afid eyny sfry pRDfn mMqrI ies dysL nUM idwqy hn. eynIaF mhfn hsqIaF vflf AuWqr pRdysL hux ijs vI afgU dI kmfn hyT afAuNdf hY, Auh ieh kih ky kMm sLurU krdf hY ik AuWqr pRdysL nUM ‘Awuqm pRdysL’ bxf dyxf hY. Awuqmqf df koeI nmUnf kdy njLr nhIN af sikaf qy ‘jMgl dy rfj vflI hflq’ kihxf vI hux jMglI jfnvrF dy swiBafcfr nUM sLrimMdy krn vflI gwl jfpdI hY rfj EQy Bfjpf, smfjvfdI pfrtI dy bhujn smfj pfrtI vfrI-vfrI kr rhIaF hn. Bfjpf dI vfrI  hux kfPLI dyr qoN afeI nhIN qy dUjIaF dovF dI KihbV eynIaF nIvfxF qwk jf phuMcI hY ik Aus qoN iksy suDfr vwl dy moVy dI koeI afs vI hux iksy nUM nhIN rih geI jfpdI. jy ies ivwc ksr sI qF Auh ies jnvrI mhIny dOrfn bhujn smfj pfrtI aqy smfjvfdI pfrtI vfilaF dy nvyN ByV ny pUrI kr idwqI hY.

          hoieaf ieh ik ipClyry mhIny rfj kr rhI iDr bhujn smfj pfrtI dy iewk ivDfiek ny iewk ieMjInIar df kql kr idwqf qy mrn qoN pihlF sihkdy hoey nUM Qfxy ivwc vI afp hI jf ky swut afieaf. kql dI vjHf ieh sI ik rfj dI muwK mMqrI bIbI mfieafvqI dy jnm idn mOky qohPLy vjoN dyx vflI rkm iekwTI kr rhy bspf ivDfiek nUM Aus ieMjInIar ny mMUhoN mMgI rkm dyx qoN nFh kr idwqI sI. ivDfiNek ny Aus nUM Aus dy GroN cuwk ilaFdf qy kuwt-kuwt ky mfr idwqf. gwl jLfhr hoeI, lokF ny rOlf pfieaf qy ivroDI iDr ny muwK mMqrI AuWqy jnm idn bhfny rkm iekwTI krn leI KUn Krfbf qwk krvfAux df dosL lf idwqf.

          mfieafvqI bIbI ny pihlF ienkfr kIqf. iPr ivDfiek dy isr ijLMmyvfrI pf ky afp pfsy ho geI. Aus dy bfad ieh ikhf ik ‘‘ivDfiek nUM sfijLsL vjoN Psf ky myry jnm idn mOky rfjnIqI KyzI jf rhI hY.’’ nfhrf ieh dy idwqf ik hux ‘‘myrf jnm idn ivroDI iDr leI ‘lfhnq idvs’ vjoN mnfieaf jfvygf.’’

          ivroDI iDr dI mohrI smfjvfdI pfrtI vI cuwp rihx vflI nhIN sI. Aus dy muKI mulfiem isMG Xfdv qy izptI muKI amr isMG ny Jwt nvF nfhrf dy idwqf ik AunHF dI pfrtI ies idn nUM mfieafvqI srkfr ivruwD ‘QUh-QUh idvs’ vjoN mnfvygI.

          mfGI dI sMgrFd qoN do idn bfad ieh idn dovyN pfsy vfilaF ny ‘mnf ilaf’ hY. mfieafvqI bIbI qy Aus dI pfrtI ny sfrf idn QF-QF pRogrfm kr ky ivroDI iDr nUM rwj ky lfhnqF pfeIaF. ivroDI iDr vwloN smfjvfdI pfrtI ny ies idn AuWqr pRdysL dIaF sVkF AuWqy puls nfl QF-QF ByV iBV ky ‘QU-QU idvs’ mnf ilaf. mIzIey ivwc hfkm pfrtI dI lIzr vI CfeI rhI hY qy ivroDI iDr qy lIzr vI.

          AuWqr pRdysL sfzy mulk df sB qoN vwzf rfj hY. Auh rfj, ijs ny hux qwk dy pRDfn mMqrIaF ivwcoN pMjF nUM Cwz ky bfkI sfry rfjnIqk pfhul dy ky pRvfn cVHfey sn. bIbI mfieafvqI vI pRDfn mMqrI bxn nUM iPrdI hY. mulfiem isMG Xfdv iewk vfrI bxdf-bxdf rih igaf sI. jdoN aYWc[ zI[ dyvgOVf dy gwdI Cwzx ipwCoN hriksLn isMG surjIq smyq sfry ikMg-mykr Aus nUM klgI lfAux nUM iqafr sn, sihXogI pfrtI kFgrs vfly Aus dI QF ieMdr kumfr gujrfl dy hwk ivwc Bugq gey sn. BivwK ivc smyN dy  rMgF df koeI pqf nhIN, iksy dy pYrF hyT vI rfjnIqI df btyrf af skdf hY. mfieafvqI bIbI nUM qF iesy pfrlImYNt cox mOky  lftrI inklx dI Jfk bxI hoeI hY qy mulfiem isMG Xfdv vI ‘kdy nf kdy’ vflI afs dI kMnI PVI bYTf hY. svfl ieh nhIN ik iehnF `coN kOx pRDfn mMqrI bxygf qy kOx nhIN, sgoN ieh hY ik jykr ‘lfhnq idvs’ aqy ‘QUh-QUh idvs’ mnfAux vfly ieh lok iksy idn swcmuwc idwlI dy vwzy qKLq qwk jf phuMcy, Aus idn sLrm nfl nwk zobx leI lokqMqr nUM cwpxI ikMnI ku lwBxI pvygI?

 


lMG gey swpF dIaF lkIrF AuWqy soty mfrn jogf rih igaf hY sfzf rfj pRbMD

-jiqMdr pnUM

          ds jnvrI dI svyr jdoN mYN ieh ilKq ilKx lwgf, myry sfhmxy ilKx leI muwidaF df vwzf Zyr hY. iehnF ivc jMmU-ksLmIr aMdr myNzr df Auh mukfblf vI hY, ijhVf swq idn lgfqfr cwldf irhf. Kbr BfrqI jnqf pfrtI dy afgU qy sfbkf AuWp-rfsLtrpqI BYroN isMG sLyKfvq dy ibafnF vflI vI CotI nhIN. JfrKMz df mwuK mMqrI AuWp cox hfr igaf qy hux jF Aus nUM kursI CwzxI pvygI, jF zyZ mhIny dy aMdr-aMdr iksy hor QF qoN cox lV ky ivDfiek bxnf pvygf. swiqam kMipAUtrjL kMpnI dy PLrfz vflf mwudf vI sO mwuidaF df mwudf hY. AwuproN vyKx nUM iehnF sfiraF df afpo ivc koeI sMbMD nhIN juVdf, pr nIJ nfl vyiKaF sFJ dI qMd lwB jFdI hY, ijhVI iehnF sBnF nUM afpo ivc pro dyNdI hY.

          myNzr df mukfblf swq idn cwilaf. rojL KLbr afAuNdI rhI ik jLmIn hyTF bxy bMkrF ivc dihsLqgrd hmly kr rhy hn qy PLOj nfl iswDf ByV ho irhf hY. qfiraF nfl moZy BiraF vfly aPLsr rojL dI rojL sUUUcnf jfrI krdy rhy. CyvyN idn ikhf igaf ik awj awgoN PLfier nhIN ho irhf, ijs qoN jfpdf hY ik AuhnF kol jF qF golI-iswkf mwuk igaf hY, jF iPr Auh mfry gey hn. swqvyN idn mukfblf mwuky qoN KLbr afeI ik bMkr KflI imly hn, koeI lfsL vI nhIN iml skI, ijs qoN jfpdf hY ik dihsLqgrd rfq-brfqy ikDry iKsk gey hn. AuhnF dy iKsk jfx dI KLbr nUM lY ky mgjL-pwcI krn dI QF mYN ieh soc irhf hF ik ikDry AuhnF ny iksy hor Kyqr ivc koeI hor bMkr vI jf mwilaf ho skdf hY. sfzf surwiKaf pRbMD eynf nfks hY ik nf Gyry hoey bMdy iKskxo rok skdy hF, nf nvyN bMkr bxn vyly koeI sUh rwK ky iksy qrHF dI agfAUN pysLbMdI krn jogy hF. ieh gwl ipCly smyN ivc keI vfrI sfbq hoeI hY, iek vfrI hor ho geI ey qy aglI Aus vfrI dI AuzIk krFgy, jdoN Pyr ieho kuJ sfhmxy afvygf.

          BfrqI jnqf pfrtI dy afgU vjoN ies vkq iqMn jxy sB qoN purfxy mMny jf skdy hn; iek atl ibhfrI vfjpfeI, dUjf BYroN isMG sLyKfvq qy qIjf lfl ikRsLn azvfnI. pihlF qF bjLurgI dy idn hMZf irhf hY. dUjf Awup rfsLtrpqI dI pdvI qoN irtfier hox ipCoN kfPLI dyr cwup rih ky hux Pyr boilaf hY. qIjy dI sfrI Aumr dI mn ivc pldI rhI pRDfn mMqrI bxn dI aiBlfsLf hux isry cVHn dI AumId vyK ky QoVHI-bhuq ichry AuWqy rOxk afeI sI, pr Auh afpixaF dI ikRpf nfl hI kfPLUr hMudI jfpdI hY. pihlf KLqrf Aus nUM nirMdr modI qoN sI, hux Auhdy nfloN vwzf KLqrf BYroN isMG sLyKfvq ny KVf kr idwqf hY.

          sLyKfvq sfihb ny gwl sDfrn khI sI ik Auh afAuNdI pfrlImYNt dI cox vI lV skdy hn. azvfnI DVy ny AuhnF nUM rokx dI koisLsL kIqI qF Auh hor BVk gey qy afpxI hI pfrtI nUM cOrfhy ivc byprd krn qury pey. sLurUafq AuhnF ny ies qoN kIqI ik ies vfrI rfjsQfn aMdr Bfjpf itktF vycIaF geIaF sn. ijs krky pfrtI hfr geI hY. Pyr eyQy af gey ik Bfjpf dI mwuK mMqrI bIbI vsuMDrf rfjy dy rfj dOrfn bfeI hjLfr kroV rupey dI hyrfPyrI hoeI hY, ijs bfry Bfjpf lIzrisLp jfx-buwJ ky cwup rhI hY qy hux pfrtI dI hfr ipWCoN Aus dI jFc krvfeI jfxI cfhIdI hY. jFc ieh kFgrs dI nvIN srkfr ny krvfAuxI hY. hyrfPyrI aqy DoKfDVI dy ikwsy Aus rfj ivc bwcy-bwcy dI jLbfn Awuqy hn qy sfbkf mwuK mMqrI vsuMDrf rfjy ny dosL lwgx qoN do idn lMGf ky vI iehnF df KMzn krn dI jurawq nhIN kIqI. ies qoN ieh qF jfpdf hY ik cor dI dfVHI ivc iqnkf nhIN, iqnikaF dI pUrI mwuT tMgI ho skdI hY, pr svfl ieh hY ik ieh iks qrHF df rfj pRbMD hY, ijwQy iek mMqrI bfeI hjLfr kroV rupey df PLrfz kr jfvy qy msLInrI df koeI purjLf ies nUM cYWk vI nf kry?

          myry sfhmxy qIjf muwdf JfrKMz dy mwuK mMqrI isLwbU sorny df ivDfn sBf Awup-cox hfr jfxf hY. afm coxF ivc pfrtI dy nfl-nfl afpxI sIt vI hfr jfx dy ikwsy keI mwuK mMqrIaF dy hn, pr ieklOqI sIt dI AuWp-cox smyN mOky dy mwuK mMqrI df hfr jfxf afjLfdI idn qoN lY ky hux qwk dy sfZy iekfhT sflF dI isrPL dUjI Gtnf hY. ies qoN pihlF iek vfrI Awuqr pRdysL df mwuK mMqrI huMidaF iqRBuvx nrfiex isMG ny iek Awup-cox ivc ieho ijhI hfr dI nmosLI pwly pvfeI sI, pr Aus nUM cflI sfl dy krIb arsf ho cwukf hY. hux ieho ijhI hfr isLwbU soryn nUM vyKxI peI hY.

          kbfielI lokF ivc ‘gurU jI’ aKvfAux vflf isLwbU soryn koeI nyk-pfk bMdf nhIN. Aus dy dfmn Awuqy dfgL eyny lwgy hoey hn ik igxny musLkl hn. afpxy hI iek sihXogI dy kql df dosL vI Aus Awuqy lwgf qy Aus kys ivc isLwbU nUM jylH vI jfxf ipaf sI. nObq ieh EdoN afeI, jdoN Auh zfktr mnmohn isMG dy mMqrI mMzl df vjLIr hMudf sI. suprIm kort ivcoN jf ky brI ho jfx qwk Aus nUM jdoN jylH aMdr rihxf ipaf sI. ieho ijhf dfgLI bMdf bfhr af ky ijLd kr bYTf ik mwuK mMqrI qF bxnf hI bxnf hY. sOdybfjLI Bfjpf qy kFgrs dovF nfl hoeI sI. zfktr mnmohn isMG dI srkfr vwloN Brosy df vot lYx leI mfry gey sOdy aDIn Aus nUM mwuK mMqrI dI kursI iml geI, pr ivDfiek nf hox kfrn Cy mhIny dy aMdr-aMdr cox lV ky ivDfn sBf mYNbr bxnf pYxf sI, ijhVf Auh bx nhIN sikaf.

          svfl ieh nhIN ik lokF ny votF ikAuN nhIN pfeIaF, sgoN ieh hY ik eydF dy dfgLI bMdy nUM mwuK mMqrI dI kursI Awuqy bYTx qoN rokx jogf vI sfzf rfj pRbMD nhIN. rfjnIqk sOdybfjLI dI kImq hfr dI nmosLI Jwl ky Aus nUM iekwly nUM nhIN cukfAuxI peI, ies isstm nUM ckfAuxI pY rhI hY, ijs ivc eyny dfgLI bMdy dI hfr qF sB ny not kIqI hY, pr ieh gwl rOly ivc hI rul ky rih geI ik Aus qoN Auprfm hoey lokF ny ijs nUM votF pf ky ijqfieaf, Aus bMdy ny vI qkrIbn ds sfl jylH dIaF rotIaF KfDIaF hoeIaF hn. sfPL hY ik lok vot pfAux vyly ieho socx lwg pey hn, ‘‘iehnUM qF hrfE ijwq BfvyN kflf cor vI jfvy, koeI gwl nhIN.’’ qy sfzf rfj pRbMD ‘kfly cor’ ijqfAux jogf hI rih igaf hY.

          cOQf mfmlf swiqam kMipAUtrjL vflf hY. sfl-dr-sfl qrwkI krdI geI ieh kMpnI bIqy sfl dy aMq qwk Bfrq dI afpxy kfrobfr dI cOQI vwzI kMpnI bx cwukI sI. iksy nUM icwq-cyqf vI nhIN sI ik ieh kMpnI nvF sfl cVHHdy sfr mrny pY cwukI hovygI. qrvMjf hjLfr mulfjmF nfl cwldI ies kMpnI dI sLfKL eynI sI ik ies nUM amrIkf dI vfl strIt aMdr vI iek BrosyXog QF hfsl mMnI jFdI sI. hux Auh sLfKL tky syr vI nhIN rih geI.

          swiqam kMipAUtrjL df ies sfry arsy df muKI rfmilMgm rfjU sLuwkrvfr dy idn puls mhUry pysL ho igaf. ieh gwl do idnF dy aMdr-aMdr sfhmxy af geI ik sfrI KfqydfrI DoKfDVI dy afDfr Awuqy iqafr huMdI rhI sI. kwul swq hjLfr awT sO kroV rupey dI hyrfPyrI hoeI dwsI jFdI hY. bhuq sfry lokF df iKafl hY ik kMpnI nUM iksy mMdy dI mfr nhIN peI, muKIey qy Aus dy joVIdfrF ny afp hI sfrf pYsf bfhr iKskf ky qsly mUDy mfr idwqy hn. ijs amrIkI kMpnI nUM Aus dy afizt, arQfq lyKy-joKy leI mukwrr kIqf igaf sI, Aus df nFa keI hor ieho ijhIaF kMpnIaF nfl vI juiVaf irhf hY, ijhVIaF swiqam vFg hI ikRsLmy ivKf ky rPUcwkr ho jFdIaF rhIaF hn.

          swiqam kMipAUtrjL dy ies Jtky ny Bfrq dI srkfr vI ihlf ky rwK idwqI hY. kyNdr df iehnF mfmilaF df mMqrI kih irhf hY ik ies kMpnI dy borz ivc afpxy ds mYNbr inXukq krky Bfrq srkfr ies dy bcy-Kucy ZFcy nUM bcfAux df Xqn krygI. sikErtIjL aYNz aYkscyNj borz afPL ieMzIaf kih irhf hY ik hux nYsLnl stfk aYkscyNj dIaF pMjfh isKrlIaF kMpnIaF dI iek-vwiZEN pVqfl krvfeI jfvygI, qF ik koeI hor DoKfDVI ikDry irwJdI peI hovy qF Aus nUM roikaf jf sky. pVqfl krn vflf ieh borz hr vfrI EdoN hI srgrm hMudf hY, jdoN koeI vwzf skYNzl vfpr jFdf hY. jy ies ny pihlF rok-Qfm nhIN kr skxI qF ieh bxfieaf kfhdy leI hY?

          sfzy kol ieho ijhy skYNzlF df iek lMmf ieiqhfs hY. pRDfn mMqrI nrismhf rfE dy vyly hrsLd mihq vflf skYNzl vI keI hjLfr kroV rupey df vfpiraf sI. sfrf dysL hI nhIN, blik dunIaf Br df kfrobfr jgq Auhdy nfl ihwl igaf sI. cfr idn sfzy dysL dIaF cOksI eyjMsIaF srgrm hoeIaF qy iPr muPLq dIaF qnKLfhF lY ky GurfVy mfrn rwuJ geIaF. Aus qoN lY ky hux qwk pMj-Cy vfr vwzy-vwzy skYNzl vfpry, hr vfrI ieh eyjMsIaF srgrm hMudIaF qy rOlf TMZf pYNdy sfr pihlF vFg cuwp vwt jFdIaF rhIaF.

          abdul krIm qylgI vflf mfmlf vI Gwt ajIb nhIN sI. Bfrq srkfr dI not Cfpx vflI msLIn purfxI vI ho jfvy qF bxI-bxfeI vycx dI QF Aus nUM AuDyV dyx df nym hYY. qylgI qy Aus dy sfQIaF ny Auh sbUqI msLIn KLrId leI. Pyr Ausy srkfrI pRYWs dy kfirMdy Auhdy kol af ky stYNp pypr Cfpx lwg pey, ijnHF nUM afm bolI ivc asLtfm ikhf jfdf hY. Auh asLtfm gYr-srkfrI hI nhIN, srkfrI kMm-kfr leI vI vrqy jFdy rhy. ipCoN pqf lwgf ik kwul jfalI ivkrI bwqI hjLfr kroV rupey sI. ijs sfl ieh bwqI hjLfr kroV rupey df gorK-DMdf sfhmxy afieaf, Aus sfl df pMjfb srkfr df kuwl bwjt aTfeI hjLfr kroV rupey df sI. pMjfb dI srkfr dy kuwl bwjt qoN vI cfr hjLfr kroV vwwD dI hyrfPyrI vfjpfeI jI dy pRDfn mMqrI hMuidaF sfhmxy afeI qy KLjLfnf mMqrI jsvMq isMG ny pfrlImYNt ivwc ikhf sI : ‘‘ies arsy dOrfn ijhVy jfalI asLtfm vrqy gey hn, Auh sfry dy sfry aslI mMny jfxgy.’’ pux-Cfx Auh vI sLurU hoeI sI, hux qwk hoeI jFdI hY, pqf nhIN kdoN qk hMudI rhygI, pr nf kuJ inkilaf hY qy nf inklx dI afs rwKxI cfhIdI sI.

          iehnF sfry vwKo-vwKry muwidaF nUM Pol ky iehnF ivwc sFJ dI ijhVI qMd lwBI jf skdI hY, Auh ieho hY ik sfzf rfj-pRbMD iksy vI puafVy nUM pYx qoN rokx leI kwK nhIN krdf, lMG gey swp dI lkIr AuWqy soty mfrn df mfhr ho cuwkf hY. jy ieho hfl irhf qF dihsLqgrdI qoN lY ky mfiek DoKfDVI qwk aqy dfgLI lIzrF dI luwt-mfr qoN lY ky cox-pRbMDF aMdrlIaF DFdlIaF qwk sfrf kuJ eydF hI vfrpdf rihxf hY. Bfrq dy nfgirkF nUM jF qF ies dI hux afdq pf lYxI hovygI, jF iPr ies dy ivrwuD JMzf cwuukxf hovygf.


prjf qF pqf nhIN iks rfjy dI hovFgy, cox qF afeI ik afeI

- jiqMdr pnUM

          mfVIaF vwD qy cMgIaF KLbrF dy ky sMn 2008 df sfl qur igaf qy nvF sfl cVH ipaf hY. asIN ipCly chuM ivwcoN iqMn sfl ieho aMdfjLy lfAuNidaF gujLfry hn ik Bfrq dI pfrlImYNt leI mwD-kflI coxF iksy vI vyly ho skdIaF hn. keI mOky eydF dy afey, jdoN coxF bhuq nyVy njLr af ky dUr clIaF jFdIaF rhIaF. kdy-kdy ieh kyNdr srkfr dIaF kuJ pRfpqIaF kfrn Aus nUM vyly qoN pihlF coxF krvfAux dI pihl kdmI jfpdIaF sn, pr EnI dyr nUM kuJ nf kuJ eynf acfnk Aulty pRBfv vflf vfpr jFdf ik coxF awgy pY jFdIaF sn. keI vfrI hfkm gwTjoV dy aMdr dI BMn-qoV kfrn srkfr KLqry `c pYNdI qy coxF qy bwdl GuMmdy jfpdy sn, pr iPr koeI hvf df buwlf srkfr dy pwK ivwc vgdf qy coxF dy bwdl Auz jFdy rhy sn. do-iqMn vfrI qF cox kimsLn ny iqafrIaF vI sLurU kr idwqIaF sn, ijnHF qoN jfpdf sI ik hux CyqI hI coxF ho skdIaF hn. nvF sfl cVHn ipwCoN ikafiPLaF dI loV hI nhIN rih geI. ies sfl meI ivwc srkfr dI imafd muwk jfxI hY qy coxF Aus qoN pihlF krvfAuxIaF hI pYxIaF hn.

          kyNdr dI srkfr awj dI GVI ijs QF Auqy KVI hY, jy KVy pYr coxF leI qrIk imQ idwqI jfvy qF Auh XkInn pihlF nfloN kuJ nf kuJ lfB Kwt ky inklygI. ies dy kol keI gwlF hn, ijnHF nUM lokF dI kcihrI ivwc pRfpqI vjoN pysL kr skdI hY. imsfl vjoN ies ny kyNdrI KLjLfny nUM iek vfrI hor pihlF nfloN vwD mjLbUq kr ivKfieaF hY. vYilAU aYizz tYks (vYt) dy lfgU hox qoN bfad tYksF dI corI kuJ nf kuJ hwd qwk GtI qy kyNdr srkfr kol eyny ku pYsy afAux lwg pey ik Aus ny hr rfj dI ipCly iksy vI smyN nfloN vwD mdd kIqI hY. smF pf ky AunHF rfj srkfrF nUM vI ies skIm nUM lfgU krnf ipaf, ijnHF ny pihlf BfrqI jnqf pfrtI dI lIzrisLp dy iesLfry Auqy ies nUM PLflqU cIjL qy afpo afpxy rfj leI GftyvMdI dwisaf sI.

          dUjf mfmlf vwK-vwK QFeI afeI kudrqI kropI df hY. jdoN sMsfr dy keI dysLf ivwc sunfmI dIaF smuMdrI lihrF afeIaF, Bfrq dy qwtI ielfikaF ivwc vI bhuq sfrf jfnI qy mflI nuksfn hoieaf sI. EdoN dunIaF Br `coN mdd dI pysLks afeI qF zfktr mnmohn isMG ny DMnvfd sihq ieh ikhf ik pysLksL krn vfly dysL sfzy guaFZ dy Coty dysLF dI mdd leI sfrI qfkq Jok dyx, Bfrq bhuq vwzf dysL hox krky afpxy pIVqF leI Kud vI kuJ nf kuJ kr lvygf. ieh pihlI vfr sI ik Bfrq ny afpxy isr ijLMmyvfrI inBfAux dI gwl khI sI, vrnf hux qwk sfzf cox insLfn TUTf hI huMdf sI. Bfrq ny Kud qF afpixaF dI mdd kIqI hI, guaFZ dy dysLF vfilaF dI bFh PVn leI vI tImF ByjIaF. ies gwl nUM BfrqI mIzIey dy kuJ ihwisaF ny BfvyN mgrUrI ikhf sI, pr sMsfr Br dy srvyKxF ivwc mnmohn isMG dI srkfr dI sLlfGf hI hoeI sI.

          qIjf mfmlf amrIkf nfl hoey pRmfxU smJOqy df sI. ies bfry hjLfr mqBydF dy bfvjUd hr srvyKx ivwc Bfrq dy lokF dI bhu-igxqI ieho khI jFdI sI ik ies nUM lfgU krn qoN ibnHF cfrf nhIN. zfktr mnmohn isMG qy sonIaf gFDI ny afpxI srkfr tuwtx df KLqrf muwl lY ky vI ijvyN Aus nUM pfrlImYNt qoN prvfngI idvfeI, Aus ipwCoN lokF ny Brosy dy vot vyly dI sOdybfjLI dI bhuqI pRvfh kIqy ibnHF Aus nUM sfry srvyKxF ivwc TIk afiKaf. eyQoN qwk ik Aus dy ivruwD votF pfAux vflI Bfjpf dy hmfieqI sMgTn vI ieh kihMdy rhy ik Auh ies mfmly ivwc mnmohn isMG nUM TIk mMndy hn. KVkvF ivroD kIqf qF isrP Kwby pwKIaf ny, ijhVy kihMdy rhy ik amrIkf vfilaF dI jLfhrf nIqI vwl nhIN, AunHF dI sfmrfjI nIq vwl dyKdf cfhIdf hY, ijs dy aDIn Auh ijhVy vI mulk nfl XfrI pfAuNdy hn, Pyr Auh nUM ajLfdI nfl KMB PVkfAux jogf nhIN Cwzdy huMdy. AunHF dI dlIl isDFqk sI, jd ik Bfjpf isrPL ivroDI iDr vjoN ivroD kr rhI sI. jo vI hovy, ies muwdy Auqy mnmohn isMG dI srkfr ny joKLm AuTfAux ipwCoN ieh Dfr ilaf hY ik Auh hux ies nUM Auh cox muwdf vI bxfvygI.

            cOQf mfmlf ies srkfr vwloN iksfnF dy krijLaF dI muafPLI df hY. BfvyN Auh sfry dy sfry krjLy muafPL nhIN ho sky, Pyr vI kuJ nf kuJ Brm-Bfa bxn jogf kMm ho igaf hY, ijs nUM kFgrs pfrtI coxF ivwc iewk muwdy vjoN AuBfr skdI hY. pMjvF mfmlf iesy srkfr vwloN afriQk mMdy dI lpyt ivwc afey hoey kfrobfr nUM TuMmHxf dyx leI jfrI kIqf igaf vIh hjLfr kroV rupey df guwPf hY, ijs nUM krobfrI jgq ny svfgqXog mMinaf hY. lokqMqrI cox pRikiraf ivwc lok qF votF pfAuNdy hn, qy isrPL votF hI pfAuNdy hn. bfkI dI cox srgrmI ivwc Aus kfrobfrI jgq df hmysLf aihm rol huMdf hY, ijhVf hux ies gwPy df huMgfrf Brdf njLr afAuNdf hY.

          pr mnmohn isMG dI srkfr dy pwly isrPL Auho gwlF nhIN, ijnHF nUM ieh pRfpqIaF smJdI hY, bVf kuJ Auh vI hY, jo ies dy ivruwD lokF dI nrfjLgI df aDfr bx skdf hY. imsfl vjoN muMbeI ivwc hoey dihsLqgrd hmly ipwCoN ijvyN pfiksqfn nUM kdy ‘iek hPLqy dy aMdr-aMdr’ kfrvfeI krn dI icqfvnI dy ky Pyr iswDf iswJx dIaF gwlF krdI-krdI srkfr aMq nUM isrPL sMsfr pwDrI kUtnIqk dbfa qwk sImq ho ky rih geI Aus ny ies df pRBfv iekdm vDf ky iekdm zyg vI idwqf hY. hux lok puwCdy hn ik jy Bfrq ny iswDf iswJxf nhIN sI, eydF dIaF zIgF mfrn dI vI kI loV sI? jMg qF koeI vI nhIN cfhuMdf, amn df kfiem rihxf hI svfgqXog hY, pr eydF dIaF BbkIaF vI kfhnUM CwzxIaF sn? eydF df kMm qF Aus vfjpfeI vrgy bMdy df aks vI Krfb kr igaf sI, ijhVf mwCI vFg iqlkdy ibafn dyx df mfhr sI, mnmohn isMG hurIN qF Auh kuJ vI krn jogy nhIN.

          dUjf mfmlf afriQk mMdI qy vDeI geI Aus mihMgfeI df hY, ijs nUM Bfrq srkfr ny sMsfr vrqfry df ihwsf ikhf sI. ijnHF lokF dy cwulHy TMZy hox dI nObq afeI peI hovy, Auh sMsfr vrqfrf nhIN vyKx jFdy hMudy. AunHf nUM qF mOky df mflk hI ksUrvfr jfpdf hY qy ies dy syk qoN zfktr mnmohn isMG dI srkfr ny bc nhIN skxf. sLyar bjLfr df mMdf ies vfrI ijhVy-ijhVy dysL ivc vI bfhlf mfrU sfbq hoieaf, AunHF dysLF dIaF srkfrF, iksy iewkf-dwukf nUM Cwz ky cox jMg ivc muV ky ijwq nhIN sn skIaF. ijwQy ijwqIaF vI Auh pwky pYrIN nhIN ho skIaF. zfktr mnmohn isMG dI srkfr nUM vI ies df kuJ nf kuJ syk jLrUr lwgygf.

          eydF dIaF keI hor vI kmIaF-kmjLorIaF kFgrs pfrtI aqy Aus dI agvfeI vfly gwTjoV dy pwly hn, pr Aus dI ivroD krn vflI iDr vI iksy mjLbUq aDfr Auqy nhIN KVoqI hoeI. sB qoN vwzI gwl ieho hY ik coxF qoN pihlF lMGy sfl ku dy arsy dOrfn hoeIaF rfjF dIaF coxF dOrfn afm kr ky kyNdr dI srkfr hfrdI qy ivroDI iDr ijwqdI huMdI hY qy Aus nfl Aus dI cox muihMm df gubfrf Br jfieaf krdf hY. ies vfrI ieh gwl nhIN vfpr skI. krnftk qF pihlF Bfjpf dy gwTjoV dy hwQF ivc sI, Pyr Aus ny sfbkf pRDfn mMqrI dyvgOVf qy Aus dy pwuqr nUM iTwbI lf ky ijwq ilaf, mwD pRdysL qy Aus dy nfl lwgdf CwqIsgVH bcf ley, pr idwlI ivc kFgrs dI lgfqfr qIjI ijwq nUM vI Auh nhIN rok skI qy rfjsQfn df rfj vI Aus dy hwQoN jFdf irhf hY. kFgrs pfrtI ny rfjsQfn qF ijwiqaf hI, jMmU-ksLmIr dI BfeIvfl vflI srkfr isrPL BfeIvflI bdl ky kfiem rwK leI, dUr Auqwr-pUrb df Cotf ijhf rfj mnIpur vI hMUJf mfrU ijwq nfl kfbU kr ilaf hY.

          ivroDI iDr dI mwuK pfrtI Bfjpf dI dUjI vwzI kmjLorI ies dy afgU lfl ikRsLn azvfnI bfry sBnF dI phMuc iewko nf hoxf hY. pfrtI aMdrly vfjpfeI qy azvfnI DVy afpo ivc hmysLf KihbVdy rihMdy hn qy idwlI qy rfjsQfn dIaF ivDfn sBf coxF ivc AunHF dI hfr dy kfrnF ivcoN vI iewk ieh sI. lIzr vjoN azvfnI jI dI kmjLorI qF pfrlImYNt dy ajlfs ivc vI muV-muV jLfhr hoeI sI. iewk mOky qF Aus ny ieh kih ky jlUs kZvf ilaf ik ijs pRmfxU psfr rokU sMDI Auqy Bfrq dy pihly pRDfn mMqrI pMzq jvfhr lfl nihrU ny vI dsKLq krn qoN nFh kr idwqI sI, Aus Auqy hux mnmohn isMG dI srkfr dsKq kr dyvygI. ivdysL mMqrI pRxb muKrjI ny AuT ky ikhf ‘‘azvfnI jI, kuJ pVH ky boilaf krn. pMzq nihrU df dyhFq ho igaf sI 1964 ivc qy Auh pRmfxu psfr rokU sMDI sfhmxy afeI sI Aus qoN Cy sfl mgroN 1970 ivc. kI koeI mr cwukf ivakqI Cy sfl bfad sMDI Auqy dsKLq krnoN ienkfr krn leI dobfrf af skdf hY?’’ ivcfry azvfnI jI dI pqlI hflq Auqy hwsx vfilaF ivc dUjy hI nhIN, Kud Aus dI afpxI pfrtI Bfjpf dy kuJ mYNbr vI sn, ijhVy bfhr kihMdy hn ik azvfnI jI nUM mulk dI vfgzor sONpxI hY.

          iehnF hI sfZy cfr sflF dOrfn BfrqI jnqf pfrtI nUM iewk hor pwKoN sB qoN vwD nmosLI JwlxI peI qy ieh sI ik Aus dy pfrlImYNt mYNbr iek-iek kr ky eyny brKLfsq hoey, ijMny bfkI sB pfrtIaF dy joV ky vI sLfied nhIN bxdy. pihlI swt qF iewk tI vI cYnl dy sitMg aprysLn nfl vwjI sI, ijs ny ivKfieaf sI ik kuJ aYm pI pfrlImYNt ivc Ah svfl pwuCdy hn, ijMnF leI AunHF nUM pYsy idwqy gey hMudy hn. kuwl igafrF aYm pI ies kuiVwkI ivc Psy qy AunHF `coN Cy jxy iekwlI Bfjpf dy sn. Pyr Aus df iewk aYm pI bfbU BfeI ktfrf sfzy pMjfb dy kpUrQly dI iek aOrq nUM afpxI pqnI qy huisLafrpur dy iksy hor pirvfr dy bwcy nUM afpxf pwuqr dws ky knyzf nUM iljFdf hoieaf hvfeI awzy Auqy PiVaf igaf. zfktr mnmohn isMG dI srkfr dy Brosy dy vot mOky ijnHF mYNbrF ny dlbdlI kr ky dUjy pfsy vot pfeI qy pfrtI ivwHp dI AulMGxf kfrn brKLfsq kIqy gey, AunHF `c Pyr vwzf gwPf Bfjpf vfilaF df sI. hux jdoN Auh coxF mOky votF mMgx jfxgy, lok vI ieh grMtI mMg skdy hn ik Bfjpf AumIdvfr eydF dI nmosLI pwly nhIN pfeygf.

          ijwQoN qwk kimAUinstF df sbMD hY, sfry jnqF dy bfvjUd Auh bfhlIaF pOVIaF cVH nhIN skxgy, pr hyTF vI nhIN izwgxgy. ijwQy ku hn, ipClIaF do-iqMn vfrIaF vFg do-cfr sItF dy vfDy-Gfty nfl coxF ipwCoN vI EQy dy EQy hI KVy njLr afAuNgy, bhuqf PLrk nhIN pYx lwgf. PLrk pvygf qF kuJ KyqrI pfrtIaF nUM, ijMnHf qoN kuJnF dy mYNbr Gtxgy qy kuJ hornF dy vDxgy vI. pMjfb df bfdl akflI dl AunHF `c nhIN afAuNdf idwsdf, ijnHF dy vDxgy. ijhVy dlF dy kuJ mYNbr vDxgy, AunHF ivc mfieafvqI dI bhujn smfj pfrtI vI ho skdI hY, jYlilqf dI aMnf zI aYm ky vI, hirafxy ivc Em pRkfsL cOtfly df ieMzIan nYsLnl lok dl vI qy cMdr bfbU nfiezU dI qylgU dysLm vI, pr bfdl akflI dl iehnF ivc nhIN igixaf jf irhf.

          afkflI dl (bfdl) dI pCyq rihx dy keI kfrnF ivcoN iewk qF ieho hY ik ipClI vfrI Auh kFgrsIaF dI kwukV-Kyh AuzfAux dI Kyz kfrn ijMnf vwzf gwPf lY igaf sI qyrF ivcoN iqMn sItF BfeIvfl Bfjpf nUM idvf ky awT Kud ijwq ky igafrF nUM phMuc igaf sI, AunI mwl dubfrf mfrI jf skxI sMBv hI nhIN. dUjf ieh ik pMjfb dy lokF nUM jdoN vI pfrlImYt cox ivDfn sBf qoN vwKrI vyKxI peI, Auh hmysLf rfj dI hukmrfn iDr dy ivrwuD Bugqdy rhy sn. ipClf qjrbf ieh hY ik 1980 ivc bfdl sfihb dI afkflI srkfr sI, pMjfb dIaF bhuqIaF sItF kFgrs lY geI sI. byaMq isMG dI mOq mgroN hrcrn isMG brfV dy mwuK mMqrI hMuidaF 1996 ivc bhuqIaF sItF akflI-bspf gwTjoV lY igaf sI. Pyr bfdl sfihb dI srkfr dy do sfl vyKx mgroN 1999 ivc kFgrs dy gwTjoV ny qyrF coN igafrF sItF ijwqIaF sn qy kYptn amirMdr isMG dI srkfr df do sfl df rfj vyKx mgroN 2004 ivc akflI-Bfjpf vfly qyrF `coN igafrF sItf ijwq gey sn. ijhVIaF gwlF EdoN nqIijaF nUM pRBfivq krdIaF rhIaF sn, Auho ies vfrI vI krngIaF qy AunHF df mfrU pRBfv pYx qoN rokx leI akflI dl (bfdl) dI lIzrisLp koeI Xqn krdI vI nhIN njLr afAuNdI.

          pMjfb df rfj dur-pRbMD df isLkfr ho irhf hY. KLjfnf KflI hY, pr lokF leI hI KflI hY, vjLIrF-ivDfiekF qy aPLsrsLfhF leI KwulHy gwPLy ijvyN pihlF prosy jFdy sn, hux vI prosy jf rhy hn. lokF dy roh nUM kyNdr srkfr ivrwuD moVn dy Xqn vI eyny nfks hn ik Auh asr nhIN pf rhy. hr mfmly ivc rfj srkfr dI koeI nf koeI kicafeI njLr afAuNdI hY. qfjLf mfmlf mflvf pwtI ivc nrmy-kpfh dI KrId df hY. EQoN KrId nf hox kfrn iksfnF df ros vyK ky jdoN eyQo dy vjLIrF qy ivDfiekF ny kyNdr dy isr ijLMmyvfrI pfAuxI cfhI qF AunHf dI QF vfprIaF ny aMkVy pysL kr ky qsvIr sfPL kr idwqI hY. Auh kihMdy hn ik rfjsQfn ivc do PLIsdI dfmI (XfnI ik kwcI afVHq dI PLIs) aqy 1[60 PLIsdI mfrkIt PLIs imlf ky isrPL 3[60 PLIsdI Krcf dyxf pYNdf hY. hirafxy ivc vI do PLIsdI afVHq aqy 1[60 PLIsdI mMzI PLIs imlf ky eynf hI bxdf hY. pMjfb ivcoN KrId krnI hovy qF 2[5 PLIsdI dfmI (kwcI afVHq) do PLIsdI mfrkIt PLIs do PLIsdI pyNzU ivkfs PLMz qy do PLIsdI sYs lf ky kwul 8[5 PLIsdI bx jFdy hn. Blf kOx mUrK kfrKfnydfr hovygf, ijhVf ZfeI PLIsdI dI QF sfZy awT PLIsdI PLIsF rfj srkfr nUM Br ky sfzI PLsl dI KrId krygf? iehnF sB gwlF df rfj srkfr dy kol koeI jvfb nhIN ho skdf.

          jo vI hovy, ieh ajy bVI dUr dI gwl hY ik coxF ipCoN asIN iks rfjy dI prjf hovFgy, pr eynI gwl pwkI hY ik hor do mhIinaF qwk Bfrq ivc coxF df cwkf irVHdf hovygf qy Auh lIzr af ky JwugIaF vfilaF awgy hwQ joVdy njLr afAuxgy, ijhVy awgy-ipwCy pYrIN hwQ lvf ky vI ieMj vyKdy hn, ijvyN lokF Auqy koeI aihsfn kIqf hovy.


BfrqI lIzrF leI agly idn hux Bly nhIN lwBxy

-jiqMdr pnUM

          Bfrq dI srkfr ny ieh mn bxf lYx df aYlfn kIqf hY ik dihsLqgrdI dy iKlfPL lVfeI hux pUry isrV nfl lVI jfvygI. amrIkf dI bdysL mMqrI kONzflIjLf rfeIs ny eyQy afx ky Bfrq dy lIzrF, hukmrfn iDr dy hox jF ivroDI iDr dy, nfl mIitMgF rfhIN afpxI srkfr dI srgrm hmfieq df XkIn idvfieaf hY. BfrqI bdysLI mMqrI pRxb mukrjI nfl sFJI pRYs kfnPrMs mOky jdoN mukrjI ny pfiksqfn vwl iqMKy qIr clfey, Aus ny ies gwl dI sihmqI vI jqfeI sI. agly idn Auh pfiksqfn geI qF AuQy jf ky Aus dI bolI kuwJ-kwuJ bdl geI. iewk pfsy Aus ny pfiksqfn nUM ieh AupdysL idwqf ik Auh Bfrq nfl jFc ivc sihXog dyvy qy dUjy pfsy pfiksqfn nUM ieh srtIiPLkyt vI dy geI ik Auh iewk ijLMmyvfrI smJx vflf mulk hY, ijs AuWqy amrIkf nUM Brosf hY ik dihsLqgrdI ivruwD KVHf rhyygf. eydF dy Brosy amrIkI hfkmF ny CwqI vfrI kIqy hn, Brosy `qy Krf pfiksqfn kdy vI nhIN Auqiraf.

          ijs idn kONzflIjLf rfeIs pfiksqfn ivc sI, Ausy idn rUs df rfsLtrpqI mydvydyv Bfrq ivwc KVHf sI. Auh vI dihsLqgrdI ivruwD jMg ivc hmfieq df XkIn idvfAux afieaf sI. jy Auh nf vI afAuNdf, ihMdusqfn nUM iPr vI ieh pqf sI ik rUs Aus dy nfl hI hY. jdoN 1971 ivc Bfrq qy pfiksqfn jMg ivc AulJy hoey sn, EdoN amrIkI hkUmq ny pfiksqfn dI hmfieq leI afpxf pcvMjf hjLfr tn df jMgI byVf eyDr nUM qor idwqf sI. Aus dy qurMq bfad rUsIaF ny afpxf isrPL aTfsI sO tn df byVf Bfrq dI mdd leI qor idwqf qF amrIkI byVy ny smuMdr ivc brykF lf leIaF sn. rUs ivc hkUmq kimAUinstF dI rhI jF kimAUinst ivroDIaF dI, Xylqisn vfly QoVHy ijhy sflF qoN ibnF rUs dI ihMdusqfn nfl ieh sFJ bxI hI rhI hY. hux vI mydvydyv df afAuxf Ausy purfxI sFJ df pRqIk hY.

          bIbI rfeIs afvy jF bfbU mydvydyv af jfvy, ijhVI jMg ihMdusqfn dy isr peI hY, Auh ies nUM afpxy blbUqy hI lVnI pYxI hY, iksy dUjy dy isr nhIN pY jfxI. ijs BfrqI rfj pRbMD ny ieh jMg lVnI hY, Aus dI hflq ies jMg df sfhmxf krn jogI nhIN idsdI.

          sfnUM suxfieaf jf irhf hY ik ijvyN amrIkI hkUmq ny tryz tfvrF AuWqy jhfjL vwjx dI Gtnf ipwCoN dihsLqgrdI nfl iswDI twkr leI  hY, AuvyN hI Bfrq vI krky ivKfvygf. ieh Auh gwl hY, ijs nfl asIN isDFqk qOr `qy vI sihmq nhIN qy kdy ho vI nhIN skdI. amrIkI srkfr dI kmfn iek bMdy kol hY qy Aus ny awgoN iek mksd dIaF sB ijLMmyvfrIaF ieko bMdy dy hwQ sONpIaF huMdIaF hn. sfzy sMivDfnk muKI vjoN rfsLtrpqI rbV dI mohr huMdf hY qy pRDfn mMqrI dI kursI sMBflx vflf afgU pfrlImYNt dy hyTly sdn ivc do sO bhwqr isrF dI sihmqI df muQfj hox kfrn vwK-vwK gruwpF dy dbfa hyT kMm krdf hY. Aus nUM awgoN mihkmy Gwt hox krky iewk-iewk vMzxy pYNdy hn qF bMdy ijjLafdf qy mihkmy dy cfr-cfr toty kIqy huMdy hn. amrIkf ivc aMdrUnI surwiKaf df mMqrI hI kstm qy iemIgrysLn dy dovyN mihkmy vI sMBfl skdf hY, pr sfzy kol eyny kMm dy bhfny iqMn mMqrIaF nUM kursI nsIb ho jFdI hY. awgoN AuhnF sBnF dI 'mYN' kfrn hr koeI mMqrI dUjy dI PLfeIl nUM aWgy qorn dI QF rokx ivc vD mfx mihsUs krdf hY. ieslfmI dihsLqgrd sMgTn vjoN ismI AuWqy pfbMdI lfAuxI hY ik nhIN, iehdy bfry vI kuJ mMqrI KuwlHm-KuwlHf iek duUjy qoN Ault ibafn dyeI jFdy hn qy nkslI smwisaf nfl inptx dy svfl Auwqy vI iewko sYmInfr ivc pRDfn mMqrI aqy gRih mMqrI vwKo-vwKrI nIqI df BfsLx JfV ky qur jFdy hn.

          dUjf pwK hY surwiKaf eyjMsIaF df. muMbeI dIaF GtnfvF vfpr jfx ipwCoN hr eyjMsI ny afpxy afp nUM TIk afiKaf. ieh gwl sB ny not kIqI ik cOksI vjoN surwiKaf eyjMsIaF dI jy kmjLorI rhI sI qF KuPLIaf sUucnf dy pwK qoN vI AuhnF nUM koeI agfAU sMkyq nhIN sI imilaf. iPr iek icwTI iewk tI vI cYnl dy hwQ af geI, ijhVI Bfrq dI sB qoN vwzI aMdrUnI sUhIaf eyjMsI, ieMtYlIjYNs ibAUro, ny kost gfrzjL aqy smuMdrI POj dy muKIaF nUM ilKI sI. icwTI ivc spsLwt iliKaf igaf sI ik krfcI qoN Plfxf jhfjL qur cuwkf hY, ijs ivc dihsLqgrd af rhy hn qy ieh smuMdr ivc ies vkq Plfxy Plfxy Kyqr drimafn hY. Aus dI siQqI spwsLt dwsI jfx dy bfvjUd Aus nUM roikaf nhIN igaf. afpxI nfkfmI mMnx dI QF smuMdrI PLOj qy kost gfrzjL ny pihlF ieho nukqf PV ilaf ik gupq icwTI bfhr ikvyN inkl geI hY? jdoN ies nfl gwl nf bxI qF dUjy muwdy nUM cuwk ilaf ik Auhnf kol smuMdrI Kyqr bhuq vwzf hY qy sUuhlqF eynIaF Gwt hn ik Auh sfry Kyqr dI ingrfnI rwK hI nhIN skdy. BfvyN ijLMmyvfrI qoN Auh Pyr vI nhIN bc skdy, pr AuhnF dI ies gwl ivc vI vjLn hY.

          vjLn ies pMWKoN ik Bfrq df bhuq sfrf smuMdrI qwt awj vI ibnF iksy pihrydfrI qoN KLflI ipaf hY. krfcI qoN afey ieh dihsLqgrd pihlF gujrfq dy sUrq ielfky dy smuMdr ivc gey dwsy jFdy hn. EQoN dy puls dy afeI jI ny tI vI kYmiraF mUhry mMn ilaf ik smuMdr ivc gsLq krn leI AuhnF kol koeI motr-bot nhIN hY. iPr kMm ikvyN cwldf hY? ies dy jvfb ivc Aus ny ikhf ik mwCI PVn vfly lok jdoN koeI sLwkI hrkq vyKdy hn qF puls nUM sUh dy dyNdy hn. mwCI PVn vfilaF nUM puwiCaf igaf qF AuhnF nY hws ky ikhf ik ijMnI dyr nUM Auh sUcnf dyNdy hn, sLwkI bMdy awgy inkl jFdy hn. ieho ijhI sUcnf iekdm nhIN idwqI jf skdI, ikAuNik nyVly smuMdrI kMZy qy njLr rwKx vflI puls cOkI ivc tYlIPon hI nhIN. ies kfrn mCyry smuMdrI kMZy dI ryq AuWqy pYdl cwl ky Aus cOkI qwk jFidaF zyZ do GMty qwk puwjdy hn qy eynf smF sLwkI bMdy ny EQy nhIN bYTy rihxf hMudf.

          awgoN mCyiraF ivc vI sfry ieko ijhy nhIN, iehnF ivcoN keIaF AuWqy mfVI motI smgilMg qoN lY ky pfiksqfn leI jfsUsI krn qwk dy dosL lwgdy rihMdy hn. mwCIaF PVdy PVdy pfiksqfnI Kyqr qwk jf puwjxf qy iPr Aus dysL dI puls dy hwQ af jfxf afm gwl hY. sfl CymfhI EDr kwt ky jdoN ieh prqdy hn qF ienHF `coN kuJnF nUM afeI aYs afeI afpxy kMm krn vfly eyjMt bxf cuwkI hMudI hY. ijhVI iksLqI ies vfrI dihsLqgrdF ny muMbeI qwk jfx leI vrqI Aus df mflk vI pfiksqfn dI ieho ijhI 'mihmfn-nvfjLI' kwt ky afieaf sI qy iek vfrI EQoN Cuwt afAux ipwCoN Aus dIaF iksLqIaF dI igxqI pihlF drjnF qwk geI qy iPr Auh keI sO iksLqIaF df mlk bx igaf sI, ijnHF `coN mhIny-do mhIny mgroN iewk-do iksLqIaF pfiksqfnI puls vwloN muV muV PVy jfx df nftk hox lwg ipaf sI. afm krky pfiksqfn srkfr iksy mCyry nUM kYd kwtx mgroN Cwzdy smyN vI Aus dI iksLqI nhIN moVdI, pr ies bMdy dIaF moV dyNdI sI.

          EDr sfzy afpxy surwiKaf pRbMwDF df hfl vI eynf mfVf sI ik dwsidaF sLrm afAuNdI hY qfj aqy Ebrfey hotlF AuWqy hmly dy vkq ijhVy iek gruwp ny vwK vwK QfeIN aMnyHvfh golIaF clfeIaF, Auhny CqrpqI isLvfjI rylvy stysLn nUM vI mfr df insLfnf bxfieaf sI. EQy qfienfq puls vfly sfry dy sfry inkMmy nhIN sn, AuhnF ivcoN ijMnF ny dihsLqgrdF df mukfblf krn dI ihMmq kIqI, AuhnF dIaF rfeIPlF ny hI sfQ nhIN sI idwqf. golIaF nfl Bry mYgjLIn tMgy pey sn, pr GoVy Pfier nhIN sn kr rhy. ipwCoN pqf lwgf ik aMgryjLF dy vyly dIaF QRI-tft-QRI ([303 bor) dIaF iehnF rfeIPLl dI isrPL nflI sfPL kr ky rwKI jFdI sI, Pfier kr ky iehnF nUM keI sflF qoN iksy ny kdy tYWst hI nhIN sI kIqf.

          sB nUM pqf hY ik pihly hwly ivc hI aYNtI tYrirst skuafz dy iqMn sInIar aiDkfrI hymMq krkry, asLok kfmty qy ieMspYktr sflskr mfry gey sn iehnF `coN pihly doh ny built prUPL jYktF pf rwKIaF sn qy qIjy ieMspYktr sflskr ny nhIN sI pfeI hoeI. hux qwk keI drjLnF mukfbly kr cuwky 'aYnkfAUNtr spYsLilst' sflskr dy ieh jYkt nf vrqx df Tos kfrn sI. keI sfl pihlF Aus dI hfjLrI ivc ieh jYkt tYWst kIqI geI qF golI afrfm nfl ies dy afr-pfr inkl geI sI. Aus ipwCoN Aus ny kdy ieh jYkt pfeI hI nhIN ikAuNik Auh vihm df isLkfr nhIN sI hoxf cfhMudf. nfl mfry gey dovyN sInIar aPLsrF dy jYkt pfeI hox dy bfvjUud bcfa nf kr skI qy ies ny ivjy mflskr dy ivcfr dI pusLtI kr idwqI. keI sfl pihlF jdoN ieh jYkt tYwst kIqI geI qy inkMmI sfbq hoeI sI, Aus df pqf rfj srkfr nUM vI sI, pr sfzIaF srkfrF nUM afpxy mMqrIaF leI kfrF qoN lY ky hvfeN jhfjL qwk KLrIdxy Xfd rihMdy hn, surwiKaf nfl juVy lokF dI surwiKaf df koeI sfmfn KLrIdx nUM Auh pihl hI nhIN dyNdIaF.

          iesy dI vMngI Bfrq dy hr rfj ivc vyKx nUM imldI hY. sfzy pMjfb ivc vI. aPLsr qF isKrly pwDr AuWqy bhuq hn, hyTF kMm krn vfly ispfhI qy hvfldfr bhqu Gwt. AuhnF nUM loVINdf sfmfn vI pUrf nhIN imldf. QfixaF qy puls mulfjLmF dy irhfiesLI kuaftrF leI ibjlI df pRbMD nhIN, iksy nyVly KMBy qoN kuMzI pf ky ibjlI corI krnI pYNdI hY. aPLsrF dy GrF ivc vI eyar kMzIsLnr cwldy hn qy dPLqrF ivc vI. hor qF hor, Qfxy ivc loVINdI igxqI ivc ispfhI nf hox krky keI vfrI munsLI iekwlf hI bYTf hMudf hY qy ivDfiekF dy GrIN qIh-qIh ispfhI bYTy imldy hn.

          ibmfrI dI jVH sfzy Aus rfj pRbMD ivc hY, ijwQy mulk nfloN 'mYN vwzI h cuwkI hY. kdy iksy rfjj dy muwK mMqrI jF mMqrI ny ieh muwdf nhIN AuTfieaf ik lokF dI rfKI leI loVINdI igxqI ivc puls BrqI kIqI jfvy. ies dI QF adflqF ivc ptIsLnF qy pfrlImYNt ivc nukqy AuTfey jFdy hn ik Plfxy lIzr nUM PlfxI kYtygrI dI surwiKaf idwqI geI hY. sfzy Plfxy lIzr dI iek drjf Gwt ikANuN hY? ijnHF lIzrF kol sI afr pI hY, Auh nYsLnl sYikErtI gfrzjL dy blYk kYt kmFzo mMgdy hn ijnHF kol ieh kmfzoN af jfx, Auh pRDfn mMqrI qy rfsLtrpqI vFg spYsLl pRotYksLn gruwp dI CqrI Bfldy hn. ieho ijhy lIzrF dI igxqI QoVHI nhIN, ijnHF ny afpxy nFa AuWqy lMmIaF-cOVIaF gfrdF lvf ky awgoN irsLqydfrF nUM mfVy-cMgy DMdy krn leI dy rwKIaF hn. ivjIlYNs dy aYWs aYWs pI isLv kumfr dy ijAUlr puwqr vloN pulsIey gMnmYn vrq ky muMbeI dy hIiraF dy vpfrI nUM luwtx df kfrf krnf iesy Kyz df nmUnf sI.

          ijs 'mYN' df mfmlf surwiKaf dy Kyqr ivc cuBdf hY, Auho 'mYN' surwiKaf qMqr dI agvfeI krn leI gwdIaF dI dOV ivc vI vfr vfr jLfhr hMudI hY. huxy huxy mhfrfsLtr dy muwK mMqrI ivlfs rfE dysLmuwK nUM afpxy inhfieq GtIaf vqIry kfrn asqIPLf dyxf ipaf. Aus dI QF nvF muwK mMqrI cuxn vyly kFgrs pfrtI aMdr 'iek anfr qy sO bImfr' vflf hfl bx igaf. aMq nUM guxf pY igaf asLok cvfx AuWqy qF sB qoN iqwKf dfavydfr nrfiex rfey iswDI bgfvq AuWqy Auqr afieaf. sfPL-sfPL Auh kihx lwg ipaf ik 'awgy vI muwK mMqrI rih cuwkf hF, hux vI myrf nFa hI aYlfinaf jfxf cfhIdf sI.' aWgy Auh muwK mMqrI ibnF sLwk rih cuwkf sI, pr kFgrs vloN nhIN, EdoN Auh isLv sYnf vloN bixaf sI. ipClIaF coxf mOky vI Auh isLv sYnf df lIzr sI, pr bfl Tfkry nfl mwqBydF kfrn isLv sYnf Cwzx leI mjbUr ho  ky kFgrs ivc af ky kYbint mMqrI bx igaf sI. ''kwlH dI BUqnI, isivaF `c awD'' dy afKx vFg afAuNdy sfr Auh muwK mMqrI dysLmuwK nUM kursI vwl Jfkx lwg ipaf. muMbeI dy dihsLqgrd hmly ipwCoN jdoN muwK mMqrI dysLmuK nUMU kursI CwzxI peI, ies ny 'ibwlI dy BFgI iCwkf tuwtf' smJ ilaf, pr jdoN iksy hor nUM klgI lfeI jfx lwgI, ieh qiVMg ho KVoqf.

          hux kFgrsI kihMdy hn ik Aus dy iKlfPL kfrvfeI kIqI jfvygI. kI kfrvfeI krngy Auh? pfrtI `coN kwZ dyxgy? awgy Auh ikhVf kdy iksy pfrtI `coN inkilaf nhIN? awgy Auh ikhVf kdy iksy pfrtI `coN inkilaf nhIN? isLv sYnf `coN kwiZaf qF kFgrs ivc clf igaf. kFgrs `coN kwiZaf qF hor ikhVf koeI drvfjLf nf lwBygf? BfrqI jnqf pfrtI sYnqF mfr rhI hY. Aus ny ierfk nfl qyl bdly anfj dy mfmly `c bwdU kr ky ntvr isMG nUM bdysL mMqrI dI kursI qoN AuTfieaf qy iPr kFgrs `coN kwZy jfx dy hflfq bxfey sn, qy iPr Esy ntvr isMG nUMU god vI lY ilaf sI. eydF hI isLv sYnf qoN qur ky kFgrsI kYNp ivc cfr sfl kwt ky muVy nrfiex rfxy nUM vI godI ibTf lvygI. kFgrs vI koeI iesy qrHF dy cfr Cy hor bYNgx iksy dUjI QFlI `coN ikrdy vyK ky JolI awz dyvygI.

          qy ieho hflq sB qoN KLqrnfk hY. ijQy koeI isDFq nhIN, koeI asUl nhIN, isrPL gwdI hI muwK rwKI hoeI hY. EQy koeI awqvfd df mwkU Twpx qy aMjfm qwk dI lVfeI lVn dI agvfeI ikvyN dy skdf hY? sfry mulk dy lok iek jF dUjI pfrtI dy ivruwD nhIN, smuwcI BfrqI rfjnIqI dy ivruwD roh nfl Bry hoey mujLfhry kr rhy hn. ieh mujLfhry koeI jQybMd nhIN kr irhf, afp muhfry Puwt rhy hn. lokIN afpxy afgUaF dI bd nIqI qoN vI avfjLr hn qy AuhnF dy inkMmypx qoN vI. jy AuhnF dy qOr ieho rhy, dihsLqgrdI qF muwky jF nf muwky, gyVy BfvyN kONzflIjLf mfrdI rhy qy BfvyN mydvydyv, BfrqI lIzrF leI agly idn Bly nhIN lwBdy.


eyny rfjnIqk inGfr dy huMidaF mukfblf ikvyN kIqf jf skygf muMbeI vrgIaF GtnfvF df?

-jiqMdr pnUM

          AunfhT GMty, lwgBwg ZfeI idn, sfry sMsfr dy lok muV-muV tI[ vI[ dy cYnl GuMmf-GMumf ky vyKdy rhy ik muMbeI dy Ebrfey hotl df kI hfl hY, qfj hotl df kI qy nyVy pYNdI nfrImn iblizMg df kI bixaf? kfrn ies df isrPL ieho nhIN ik ieh Bfrq aMdr iksy QF Auqy hux qwk df sB qoN vwzf awqvfdI hmlf sI, sgoN ieh vI sI ik iehnF iqMnF QFvF Auqy vwzI igxqI ivc ivdysLI lok vI mOjUd sn. iehnF ivdysLI lokF ivwc iKzfrI vI sn, kfrobfr vI qy sYlfnI vI. XUrpIan pfrlImYNt dy mYNbrF dI iek tIm vI Aus vkq iehnF ivwcoN iewk hotl dy aMMdr mOjUd sI. keI hor dysLF qoN afey hoey lok Esy vkq muMbeI sLihr dI iewk jF dUjI QF hox kr ky vI ieh hmlf sMsfr pwDr dI icMqf df ivsLf bx igaf.

          ZfeI idnF ipwCoN hmlfvrF dy KLfqmy dy aYlfn dy nfl jo kuJ srkfrI qOr `qy dwisaf igaf, Aus muqfbk ies duKFqk dOr dOrfn iewk sO swT qoN vwD lok mfry jf cuwky sn, iqMn sO qoN vwD jLKLmI hoey sn. mrn vfilaF ivc aTfrF ivdysLI nfgirk sn. dihsLqgrdI ivruwD rxnIqk lVfeI lVn leI nfmxf kmf cuwkf sInIar aPLsr hymMq krkry, Aus df shfiek aPLsr asLok kfmty qy mukfbilaF df mfhr mMinaf jFdf ivjy sflskr nFa df ieMspYktr vI ies lVfeI dy lyKy lwg gey. PLOj df iewk myjr vI EQy mfiraf igaf. sMdIp AunIikRsLnn nFa df ieh myjr afpxy jLKmI ho gey kmFzo hvfldfr nUM vrdIaF golIaF dI mfr `coN kwZx igaf sI. hvfldfr nUM kwZx ipwCoN afp bfhr nf inkl sikaf qy mfr hyT af igaf. bcfa leI awgy vDdy PLOjIaF nUM Aus ny EQy ruk ky afpo afpxf bcfa krn leI ikhf qy afp jLKmI ho ky vI lVdf-lVdf jfn dy igaf. zyZ drjn dy krIb kmFzo qy PLOjI ies mukfbly ivwc lVdy afpxy PLrjL qoN jfnF vfr gey.

          ijAuNdy PVy gey iewk hmlfvfr qy mfry gey Aus dy sfQIaF qoN jo kuJ imilaf, Aus dy vyrvy hfly qwk pUry qF nhIN afey, pr jo kuJ bfhr dwisaf igaf hY, Auh kUk -kUk ky kih irhf hY ik sfijLsL dI qfr pfiksqfn dy aMdroN ihlfeI geI hY. pfiksqfn dI srkfr BfvyN ieh gwl CyqI nhIN mMnygI, pr sbUq qF sbUq hn.

          ijwQy pihlf hmlf kIqf igaf sI, Aus CqrpqI isLvfjI trmInl nFa dy rylvy stysLn dI BIV `qy suwty gey hYNz-gfrnyzF ivWcoN iek cwl nhIN sI sikaf. bMb ivroDI dsiqaF dy afAux qoN pihlF dUroN kYmry PLoks kr ky tI vI cYnlF ny sfry sMsfr nUM Auh hwQ-golf idKfieaf qF Aus Auqy pfiksqfn dI srkfrI aslf PLYktrI dI mohr lwgI hoeI sI. jy ieh pihlF sbUq sI qF dUjf Aus iksLqI `coN iml igaf, ijs ivc bYT ky hmlfvr afey sn. hmlf krn jFdy smyN smfn lpytx vflIaF ijhVIaF aKLbfrF nUM rwdI smJ ky Aus suwt gey sn, Auh sfrIaF krfcI dIaF sn. qIjf sbUq iml igaf golI clf ky dOVy jFidaF puls hwQoN mfry gey iewk hmlfvr dI lfsL kol pey mobfeIl Pon qoN. Aus Pon qoN awT kflF kIqIaF geIaF sn, pMj hmlf krn qoN pihlF qy iqMn hmlf krn qoN ipwCoN puls nfl lukx-mItI kridaF qy Auh sfrIaF dIaF sfrIaF krfcI dy nMbrF dIaF sn. sfPL hY ik hmlfvr hr pl dI KLbr dyx jF agly kdm dI slfh lYx leI krfcI bYTy iksy bMdy nfl lgfqfr sMprk ivwc sI. cOQf sbUq imilaf hotl qfj ivwcoN, ijwQy AuwprlI mMjLl qoN hwQ-golf suwtdy iewk hmlfvr dy hwQoN mobfiel Pon vI nfl hI izwg ipaf. puls dy hwQ ivc af cuwky Aus mobfeIl Pon AuWqy vfr-vfr pfiksqfn dy pKqUinsqfn ivwcoN Pon af rhy sn. afKLrI sbUq ieh hY ik ijs smuMdrI jhfjL `c ieh hmlfvr afey, Auh muVdf PiVaf igaf qF Auh vI krfcI df hI  inkilaf.

          jdoN ieh hmlf hoieaf, pfiksqfn df ivdysL mMqrI sLfh mihmUd kurYsLI Bfrq dy dOry AuWqy sI. Aus nfl Bfrq dy ivdysL mMqrI pRxb muKrjI ny Pon `qy gwl krnI cfhI qF Aus ny ruwJy hox df bhfnf bxfieaf. iPr jdoN pRxb muKrjI ny ijLd kIqI ik hwQlf kMm Cwz ky huxy gwl kro qF Aus nUM krnI peI, ijs ivc Aus nUM dwisaf igaf ik sfry sMkyq Auhdy mulk pfiksqfn vwloN bMdy afey hox vwl jf rhy hn. Aus ny ies gwl Auqy koeI ijLmyvfrI ivKfAux dI bjfey pwqrkfrF kol jf ky Aultf ieh kihx nUM pihl idwqI ik Aus dy dysL vwl eydF df iesLfrf vI ikAuN kIqf igaf hY?

          muMbeI dy qfjLf duKFq nUM pfiksqfn dI srkfr dy aMdroN iksy dI sLih hovy jF nf hovy, afeI aYWs afeI nfl qMdF juVIaF hox df sLwk sB nUM hY. eysy krky ies vfrI jdoN pfiksqfn dy rfsLtrpqI qy pRDfn mMqrI ny hmdrdI qy hmfieq dy tYlIPon kIqy qF Bfrq dy pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG ny ieh mMg kr idwqI ik afeI aYWs afeI dy muKI nUM eyQy Byjo, Auh vyK jfvy ik pfiksqfn nfl qMd juVdI hox dy ikMny sfPL sbUq imldy hn. pfiksqfn dy dovF muKI afgUaF ny ies bfry afpxI sihmqI jqf idwqI qy Bfrq srkfr KusL ho geI ik pfiksqfn KuPLIaf eyjMsI df muKI eyQy afp af irhf hY. GMty bfrF nf bIqy ik pfiksqfn srkfr ny muKI dI QF Aus df numfieMdf Byjx df pYNqVf ly ilaf. afeI aYs df muKI afvy jF Aus df numfieMdf, Aus dy afAux nfl vI koeI iswtf koeI nhIN inklxf. Auh kdy vI ieh nhIN mMnygf ik ieh sbUq qswlIbKLsL hn, iehnF nfl Aus dI eyjMsI df sMbMD juVdf hY jF iPr Aus df dysL hmlfvrF dI pnfh-gfh hY. ieho ijhIaF gwlF kdy koeI mMndf hI nhIN huMdf. jfrj busL ny keI sfl afpxf bgl-bwcf mMny jFdy brqfnvI pRDfn mMqrI tonI blyar dI vI jsUsI krvfeI, pr kdy mMinaf nhIN sI. jdoN ieh gwl mIzIey ivwc af geI, EdoN vI jfrj busL dI srkfr ny ieh BulyKf-pfAU irport hI afiKaf sI. ieho kuJ pfiksqfnI KuPLIaf eyjMsI df muKI krygf.

          pfiksqfnI iDr vwloN aijhf kIqy jfx dI agfAUN gwl kihx ipwCy sfzy kol iewk Tos kfrn hY. jdoN kfrigl dIaF cotIaF qoN BfrqI ielfky Auqy hmlf kIqf igaf, pfiksqfn dI srkfr Aus nUM ‘ksLmIrI jhfdI’ gruwpF dI kfrvfeI afKdI rhI sI. ijhVy bMdy mfry gey, BfrqI PLOj ny AunHF dI sLnfKq pfiksqfnI PLOjIaF vjoN kIqI qy lfsLF vfps dyx dI koisLsL kIqI. pfiksqfn dI PLOj ny Auh lfsLF afpxy bMidaF dIaF hox qoN hI ienkfr kr idwqf. jMg muwkI qF QoVHI dyr bfad cOdF agsq dy afpxy afjLfdI idn mOky Ausy pfiksqfnI PLOj ny AunHF hI nfvF vfly PLOjI jvfnF qy aPLsrF nUM kfrigl dI jMg dy sLhId krfr dy ky mrn-AuprMq vwzy-vwzy PLOjI qmigaF nfl snmfnq kr idwqf. Auh sfry dy sfry pfiksqfn dI nfrdrn lfeIt ienPLYtrI dy sn, ijs ivwc jvfn pfiksqfnI kbjLy hyTly ksLmIr `coN qy aPLsr hor QfvF qoN BrqI kIqy jFdy hn.

          hflfq hux pfiksqfn dy aMdr vI cMgy nhIN, sfzy nfloN mfVy hI hn. EQy vI afey idn eydF dy hmly huMdy rihMdy hn. hfly do mhIny nhIN hoey, jdoN hotl mYrIat Auqy eydF df hmlf kIqf igaf sI. ijs idn EQy ieh hmlf kIqf igaf, Aus idn EQy iewk eydF dI mIitMg hoxI sI, ijs ivwc pUrI srkfr ny hfjLr hoxf sI. acfnk pRDfn mMqrI iglfnI ny afpxy invfs AuWqy mIitMg krn df ivcfr bxf ilaf, qF ik afm lokF dy afAux-jfx ivwc ivGn nf pvy, qy iesy qbdIlI ny sfry hfkm iDr dy afgUaF qy aiDkfrIaF nUM hmly dI mfr hyT afAux qoN bcf ilaf sI. Auh iekwlf hmlf hI nhIN, pfiksqfn dy aMdr hor vI keI QFeI vwzy hmly huMdy rhy hn qy Aus mulk nUM afm qOr `qy asurwiKaq smiJaf jfx lwg ipaf hY. qdy hI EQoN dy sfry hfkm muV-muV ky dihsLqgrdI ivruwD lVn dy llkfry mfrdy hn.

          llkfry mfrnf hor gwl hY qy aml ivwc dihsLqgrdI ivruwD krnf kuJ hor gwl EQy spwsLt qOr `qy qfkq dy do kyNdr bxfey jf cuwky hn, BfvyN kfnUMnI mfnqf ies dohry pRbMD nUM koeI nhIN. iewk kyNdr qF Auh srkfr hY, ijs dI kmfn kdy-kdy PLOjI aiDkfrIaF dy bjfey lokF dI lIzrI dy dfavy krn vfilaF dy hwQ vI af jFdI hY. ijvyN iksy do-mMjLlI bws dI AuqlI mMijLl Auqy ivKfvy df styairMg PV ky koeI klfkfr ibTfieaf hovy qy bws nUM clfAux vflf aslI zrfeIvr hyTlI mMjLl ivwc bYTf hovy, AuvyN hI ieh isafsI srkfr vihm pfl lYNdI hY jF vihm pfly bgYr lokF nUM vihm pfAuNdI rihMdI hY ik sB kuJ Ausy dI kmfn ivwc hY, aslI qfkq hmysLf PLOjI jnrlF dI jUMzI dy hwQ huMdI hY. jnrlF dI juMzI ieh kMm PLOjI qfxy-bfxy dy rfhIN nhIN krdI, sgoN ies kMm leI Aus KuPLIaf eyjMsI afeI aYWs afeI nUM vrqdI hY, ijhVI sfrI dunIaF ivwc bdnfmI Kwt rhI hY. sfijLsL rcx qy aml krn jF krfAux dI mfhr mMnI jFdI ies KuPLIaf eyjMsI df muKI pihlF koeI brgyzIar huMdf sI, hux PLOj df koeI lYPLtInYNt jnrl lfieaf jFdf hY, ijs df mhwqv PLOj dy jrnYl ijMnf hI huMdf hY.

          JUT bolx dy prdy hyT swc nUM Zwk ky rwKx ivwc pfiksqfn df PLOjI qMqr ikMnf mfhr hY, ies dIaF spwsLt imsflF vI mOjUd hn. kfrigl dI jMg dOrfn do BfrqI PLOjI ‘mfry gey’ sn. dovF nUM Bfrq srkfr ny jdoN ‘sLhId’ krfr dy idwqf, iewk dI pqnI pyky jf bYTI qy dUjy dI pqnI nUM Aus dy mF-bfp ny dUjI QF ivafh idwqf. do ku sfl ipwCoN jdoN dUjI QF bYTI Aus ivcfrI dy iewk bwcf dUjy pqI qoN vI ho igaf, EdoN ieh Byd vI KuwlH igaf ik Aus df pqI vI ijMdf hY qy Aus df sfQI vI qy dovyN pfiksqfn dI kYd ivwc hn. Aus dy bfad jMgI PLOjIaF bfry nymF-kfnUMnF dI AulMGxf kr ky lukvyN itkfxy `qy rwKy gey ieh dovyN jxy pfiksqfn dI srkfr nUM irhfa krny pey sn. hux iewk nvIN KLbr AunI nvMbr dy aKLbfrF ivwc af geI hY ik ‘sLhId’ rjb alI vI ijLMdf hY qy Auh vI pfiksqfn dI kYd ivwc hY. XU pI dy sulqfnpur ielfky df rjb alI 1972 dI Bfrq-pfik jMg ivwc lVdf hoieaf ‘mfiraf igaf’ sI. Bfrq srkfr ny Aus nUM ‘sLhId’ mMn ky bhfdrI dy ienfm ‘vIr cwkr’ nfl snmfnq kIqf sI. sYNqI sflF bfad Aus dI icwTI afeI qoN pqf lwgf hY ik Auh qF pfiksqfn dI kot lKpq jylH ivwc bMd hY, qy ies icwTI ipwCoN Aus dI irhfeI dI mMg AuWTI hY.

          ijhVI pfiksqfn PLOj qy Aus dI KuPLIaf eyjMsI eyzy-eyzy Byd rwKx dIaF mfhr hn, AunHF dI ies hkIkq nUM njLr aMdfjL kr ky Bfrq dy pRDfn mMqrI ny KuPLIaf eyjMsI dy muKI jnrl sLujfh pfsLf nUM Byjx dI mMg kr idwqI hY. bVI qswlI pRgt kIqI ik pfiksqfn ny ieh mMg mMn leI hY. kI imlygf sLujfh pfsLf jF Aus dy numfieMd dy Bfrq dy dOry qoN? kwK vI nhIN. Auh afvygf qy sfzy aiDkfrIaF nfl ivcfr-vtFrdf kr ky qur jfvygf. vfps jf ky afpxy joVIdfrF nfl isr joV ky bYTygf. Ahdy bfad ieh ibafn jfrI kr dyvygf ik BfrqI aiDkfrIaF vwloN pysL kIqy gey sbUq mMnxXog hI nhIN.

          ies byloVI mMg kr ky afpxI siQqI hfsohIxI bxfAux dI QF jo kuJ Bfrq dy aMdr krn dI loV hY, Auh qF kIqf nhIN jf irhf. hmlfvr BfvyN pfiksqfn qoN afAux qy BfvyN iksy hor QF qoN, AunHF nUM pnfh aqy mdd sfzy afpxy smfj ivwcoN imldI hY. smfj ivwcoN mdd krn vfly do iksm dy lok hn. iewk qF Auh aprfDI groh, ijhVy pYsy KLfqr eImfn qoN lY ky ihMdusqfn qwk sB kuJ vycx nUM iqafr rihMdy hn. dUjy Auh lok hn, ijhVy aprfDI nhIN qy byeImfn vI nhIN, pr AunHF dy mnF aMdr iewk jF dUjy kfrn kr ky bygfngI df aihsfs eynf Br idwqf igaf hY ik Auh ies mulk nUM afpxf mulk hI nhIN smJdy. hflq pihlI iksm dI hovy jF dUsrI iksm dI, ijhVy lok jF ijhVy hflfq sfzy dysL dy aMdr hn, AunHF nfl inptxf vI sfzI srkfr dI ijLMmyvfrI hY.

          pihlI gwl hY aprfDI grohF dI. ieh hux mhFngrF jF vwzy sLihrF qwk hI nhIN, Coty awizaF qwwk jQybMd qfxf-pytf bxfeI bYTy hn. hPLqy ipwCoN lwgx vflIaF CotIaF-CotIaF mMzIaF ivwc vI ieh groh dukfnF qoN hPLqf jF mhInf vsUlI krdy iPrdy hn. ijhVf nf dyvy, Aus dI dukfn AujfV ky mfr-kuwt vI krdy hn. lokF nUM ieh idwsdy hn, puls jF srkfr nUM idwsdy hI nhIN. jy ikDry cfr dukfndfr rl ky iksy nUM PV ky puls dy hvfly kr dyx qF hfkm pfrtI qy muwK ivroDI pfrtI dovF pfisaF qoN puls nUM Pon afAux lwg pYNdy hn ik ‘afpxF bMdf’ hY. ieho groh kdy-kdy dihsLqgrdF dy leI ikrfey dy ipafdy vI bx jFdy hn.

          dUjf mfmlf hY sfzy smfj aMdroN kuJ lokF aMdr pYdf huMdy jF pYdf kIqy jFdy bygfngI dy aihsfs df. BfrqI sMivDfn hr iksy nUM afpxf Drm mMnx dI KuwlH qF dyNdf hY, iksy dUjy Drm bfry hmlfvr jF inMdk ruK apxfAux dI afigaf nhIN dyNdf. ies dy bfvjUd eyQy kuJ lok qy kuJ sMsQfvF isrPL iewk Drm nUM dysLBgq qy bfkIaF nUM sLwkI grdfny jfx dI pRikiraf ivwc pey rihMdy hn. ijnHF lokF nUM pYr-pYr `qy sLwkI smiJaf jfvygf, AunHF nfl huMdy mfVy vrqfE bfry koeI awQrU pUMJx dI kfrvfeI krn dI QF mfmly tflx jF Aulty kys mVHn dI Kyz cwldI rhygI, AunHF `coN kuJ lok iPr dihsLqgrdF dy pnfh-dfqy jF slfh-dfqy vI bx skdy hn. eydF dIaF hrkqF sfzy smfj ivwc afm huMdIaF hn. kuJ rfjnIqk pfrtIaF dy lIzr isrPL kursI qwk phuMcx leI bhu-igxqI nUM Gwt-igxqIaF dy ivruwD AuksfAuNdy hn. AunHF ivruwD jF qF koeI kys drj nhIN huMdf, jF huMdf hY qF isry nhIN cVHdf qy ies mfmly ivwc puls dy nfl-nfl inaF-pfilkf dy PLYsly vI keI vfr ivqkry vfly jfpx lwwgdy hn.

          iehnF sBnF gwlF qoN vwD do gwlF hor hn, ijnHF df ielfj bfhroN nhIN, aMdroN krnf pYxf hYy pihlI gwl ieh ik sfzf sUhIaf qMqr asloN nfks sfbq hoieaf hY. ies dy bhuqy aiDkfrI dysL leI kuJ kr ivKfAux dI QF iewk jF dUjy lIzr dy jI-hjLUrIey bxn leI AunHF dI iKdmq vwl vwD iDafn dyNdy hn. Auh qrwkIaF jF mrjLI dIaF inXukqIaF leI iewk dUjy dIaF jVHF vwZx vwl vI vfhvf vkq jLfieaf krdy hn. ijs gRih mMqrI isLvrfj pfitl ny ies qMqr nUM sMBflxf hY, Auh eynf ‘gMBIr’ afdmI hY ik idwlI dy DmfikaF mgroN iqMn QFeI mOkf vyKx igaf qF iqMny QF vwK-vwK sUt pihn ky puwjf. iewk GMty dy aMdr-aMdr iqMn sUt bdlxf surwiKaf pwKoN nhIN, ies leI jLrUrI sI ik tI vI kYmiraF mUhry jfxf hY. ijhVf bMdf bMMb DmfikaF df mOkf vyKx jfx nUM ‘PYsLn pryz’ df sLoa bxf dyNdf hY, Auh KuPLIaf qMqr jF aMdUrnI surwiKaf bfry gMBIrqf ikwdF ivKf skdf hY?

          dUjI gwl ieh ik pMjvF sfl vI awDy qoN vwD gujLr cuwkf hY, sfzf pRDfn mMqrI hfly qwk afpxy afp nUM Kud-muKqfr dysL df pRDfn mMqrI smJx dI QF kFgrs pfrtI dI pRDfn df ‘BrosymMd’ sfbq krn hI ruwJf rihMdf hY. jy Aus ny sRIngr qoN mujwPLrfbfd nUM jFdI bws dI JMzI ihlfAux jfxf hY qF sonIaf gFDI swjy pfsy KVI idwsxI cfhIdI hY qy jy muMbeI dy hmly mgroN hflfq df jfiejLf lYx jfxf hY, qd vI sonIaf gFDI nf isrPL nfl cfhIdI hY, sgoN afpxy qoN iewk kdm awgy KVoqI njLr afAuxI cfhIdI hY. hr vkq Aus nUM ieho zr bixaf rihMdf hY ik koeI kFgrsI Aus dI ieh kih ky isLkfieq nf kr dyvy ik PlfxI QF jfx vyly mnmohn isMG ny qyry qoN pihlF srdl twpI sI. iksy nUM awKF ivKfAux jogf Auh roab hI nhIN ivKfAuNdf qy awiDEN ijLafdy mMqrI Auhdy khy nUM itwc jfxdy hn. ikwQy ieMdrf gFDI huMdI sI, ijs dI njLr GuMmdI dy nfl-nfl sfrf qMqr GuMm jFdf sI qy ikQy mnmohn isMG hY, ijs dI njLr hI iksy pfsy GuMmdI njLr nhIN afAuNdI. Aus nUM ieho ijhy nfjLk mOky hI roab nfl sfhmxy afAuxf cfhIdf hY, qF ik pRsLfsn nUM pqf lwgy ik hux kMm vI krnf pYxf hY.

          afKLrI gwl ieh ik sfzf smfjk, rfjnIqk, pRsLfsnk ZFcf bVI burI qrHF ivgV cuwkf hY. aMq dIaF sMvydfnsLIl icwTIaF qy sUcnfvF vI iewk aPLsr qoN dUjy dI myjL qwk jFidaF ds-ds idn hr klrk dI myjL AuWqy afrfm krdIaF hn. koeI puwCx vflf hI nhIN. byhwd nfjLk igixaF jFdIaF QFvF AuWqy surwiKaf df hfl inwGiraf njLr afAuNdf hY. ieho ijhIaF QFvF iksy hmlfvr nUM lwBx dI loV nf pvy, ies krky sfzf mIzIaf vI vfr-vfr dwsI jFdf hY ik Plfxy QF Plfxf lFGf hY, ijwQoN asfnI nfl jf ky kfrvfeI kIqI jf skdI hY. jdoN smfjk, rfjnIqk, pRsLfskI, qy nfl dI nfl mIzIaf dy pwDr AuWqy vI, ieh hflq bxI hoeI hY, dUijaF nUMU dosL dy ky asIN ik krFgy?


kfly Dwby vD rhy hn BfrqI POj dy aks Auwqy

-jiqMdr pnUM

          kdy vI PLOj df aMg nf rhy hox dy bfvjUd mYN PLOjIaF qy PLOjI aiDkfrIaF nUM bhuq nyiVEN vyiKaf hY. keI vfrI syYmInfrF mOky kuJ idn AunHF nfl iekwiTaF hI gujLfry sn. aPLsrF qy jvfnF nUM iek dUjy dI ipwT ipwCy EdF hI cuglIaF krdy vI suixaf hY, ijvyN isvl dy aiDkfrI qy pulsIey krdy hn. keI aiDkfrIaF dy GrF ivc AunHF dy bfl bwcy dy kMm inptfAuNdy hI nhIN, AunHF dy kuwqy ibwlIaF dI sPLfeI vI PLOjI jvfnF qoN krvfeI jFdI vyKI hY qy Auh aPLsr vI vyKy hn, ijhVy PLOjI vrdI qoN ibnf hor kwpVf PLOjI jvfn qoN kdy vI nhIN DuafAuNdy, Kud DoNdy qy bUt vI Kud pflsL krnf TIk smJdy hn. afm lokF ivc sLfied hI iksy hor srkfrI mihkmy dy krmcfrIaF dI eynI iewjLq huMdI vyKI hovygI, ijMnI PLOjI nUM aiDkfrIaF dI vyKI jFdI hY. ijnHF ielfikaF ivc PLOj amn kfnUMn dI smwisaf nfl iswJx Byijaf jfvy. AunHF ivc lokI iek mOky df PLOj nUM kOV nfl vyKdy hn, pr CyqI hI AunHF dI pihlF vFg iewjLq krn lwg pYNdy hn.

          Bfrq PLOj df aks dunIaf dy iksy vI hor dysL dI PLOj dy mukfbly Gwt nhIN aMigaf jf skdf. ies df siqkfr AunHF sfry dysLF dy lokF ivc bixaf, ijQy ieh XU aYn E dI sLFqI sYnf df aMg bx ky kdy vI ByjI geI sI. huxy huxy somflIafeI smMudrI zfkUaF ny keI dysLF dy smMudrI jhfjL agvf kr ky iPrOqIaF vjoN kroVF zflr Augrfhy hn. iek BfrqI kpqfn vflf jhfjL jdoN AunHF ny agvf kIqf, BfrqI mIzIey ny afpxI afdq muqfbk Bfrq srkfr ivruwD bwdU krn dI muihMm clf idwqI sI. srkfr ny bfhlf ivKfvf nf kIqf, BfrqI smuMdrI PLOj nUMU hukm idwqf qy AunHF ny smMudrI zfkUaF df iek vwzf jhfjL zob ky afpxf jhfjL Cuzf ilaFdf hY. hux XU aYn E ny BfrqI smuMdrI PLOj nUM ieh mnjLUrI vI dy idwqI hY ik Auh somflIafeI smuMdrI zfkUaF ivrwuD kfrvfeI krdy smyN sFJy kOmFqrI smuMdr qoN ipwCf krdI krdI somflIafeI pfxIaF dy aMdr jf ky vI kfrvfeI kr skdI hY.

          ieh mfx vflI gwl hY ik BfrqI PLOj, Auh Ql sYnf hovy, jl sYnf hovy jF smuMdrI sYnf, Aus df iekbfl bulMd ho irhf hY, pr qsvIr df dUjf pfsf vI hY. ijs dI khfxI pfAuNidaF sLrm afAuNdI hY. Aus dI khfxI pfAux qoN pihlF mYN 1991 dIaF grmIaF dI iek Gtnf dwsxI cfhuMdf hF. BfrqI PLOj dy EdoN dy muKI jnrl josLI iek idn jlMDr afey qy AunHF ny ieh aYlfn kr idwqf ik PLOj pMjfb ivc amn kfnUMn dI izAUtI qoN vfps bulfeI jf rhI hY. hflfq bhuq Krfb sn qy asIN smJdy sF ik ies mOky PLOj dy bfhr inkl jfx nfl pMjfb aMdr KUn KrfbF hor vwD jfvygf. ieh gwl jdoN jnrl josLI nUM khI geI qF AunHF sfP ikhf ik Auh bhuqf icr PLOj nUM isvl izAUtI leI nhIN rwK skdy, ijLafdf dyr ieh izAuUtI kridaF PLOj dy jvfn qy aPLsr vI isvl dy mulfjLmF qy aPLsrF vFg iBRsLt ho jfxgy qy iPr Auh PLOj dy kMm dy nhIN rihxy. EdoN mYnUM AunHF dI ies dlIl ivc vfhvf vjn jfipaf sI. pr awj sqfrF sfl lMG jfx ipwCoN jo kuJ vyKx nUM iml irhf hY, Auh dwsdf hY ik ijnHF ny byiemfnI krnI hY, Auh isvl dI izAUtI qoN bgYr vI krI jFdy hn.

          sfzy sfhmxy AuWBrvF nFa hY irtfierz lYPtInYNt jnrl aYs ky sfhnI df. AunHF df kort mfrsLl krn df hukm ho igaf sI qy ieh CwbI nvMbr nUM jlMDr ivc sLurU hoxf sI. irtfier ho cuwky iksy cfr-qfrf jrnYl df kort mfrsLl krn dI pihlI nObq sI. PLOjI jrnYl jdoN irtfier ho jFdy hn, agly iqMn sflF qwk irtfiermYNt dy huMidaF vI Auh PLOjI bMDyj ivc bwDy huMdy hn. jrnl sfhnI akqUbr 2006 ivc irtfier hoey sn qy hux do sflF bfad AunHF nUM ies iBRsLtfcfr leI ktihry ivc KVHf kIqf jfx lwgf sI, ijhVf Auh jrnYl vjoN nOkrIaF kridaF kr ky gey dwsy jFdy hn. iek kort afPL ienkuafrI rfhIN ieh dosL sfbq kIqy jf cuwky sn, hux kort mfrsLl ivc bkfiedf mukwdmf cwlxf sI. jnrl sfhnI ny jf ky idwlI hfeI kort dI sLrx lY leI. srkfr dy ijs vkIl ny PLOj vwloN pwK pysL krnf sI, Aus dy KVy pYr sfry qwQ mOjUd nf hox kfrn iqafrI leI smF mMg ilaf. hfeI kort ny swq jnvrI 2009 qwk df smF dy idwqf hY qy EnI dyr qwk kort mfrsLl hux sLurU nhIN hovygf.

          mfmlf adflq dy ivcfr aDIn hox kr ky asIN jnrl sfhnI dy dosLI hox jF inrdosL hox dI koeI gwl nf krdy hoey vI ieh dwsxf cfhFgy ik Aus AuWqy dosL kI hY? kort afPL ienkuafrI dIaF lwBqf muqfbk PLOj leI aMn-dfxf KrIdx dy mfmly ivc vwzI hyrfPyrI hoeI qy jnrl sfhnI Aus ivc sLfml sI. dfl dI mfVI iksm jvfnF dy lMgrF nUM splfeI krn df jdoN muwdf AwuBiraf sI, pihlI irport ivc ieh vI ikhf igaf sI ik PLOjI lMgrF leI Auh dfl ByjI geI hY, ijhVI GoiVaF dy Kfx vflI vI nhIN sI. eydF dy mfmly `c lok ieh jLrUr vyKxf cfhuxgy ik BfrqI PLOj dy eyzy vwzy aPLsr df ikrdfr kI inkldf hY?

          pr ieh koeI ieklOqf mfmlf qF nhIN. lYPLtInYNt jnrl BfvyN nhIN, myjr jnrl rYNk dy aiDkfrI qF ieho ijhy keI kysF `c kort mfrsLl df sfhmxf kr cuwky jF krdy pey hn. jdoN atl ibhfrI vfjpfeI dI srkfr huMdI sI, EdoN qihlkf zft kfm vfilaF ny qihlkf mcf idwqf sI. ‘qihlkf’ df Bfv ‘qrQwlI’ huMdf hY qy EdoN qrQwlI ies kr ky mwcI ik keI PLOjI aiDkfrI PLOj leI hiQafrF dI KrId vfsqy kimsLn mMgdy hoey kYmiraF `c kYd ho gey sn. skYNzl ivc BfvyN sLfml Bfvy rfjsI lIzr vI sn, pr AunHF df ikrdfr qF dysL dy lokF df pihlF hI pqf sI, lok ies gwloN hYrfn sn ik ijs PLOj df asIN ieMnf siqkfr krdy hF, Aus ivc vI eydF dy lok aPLsr lwgy hoey hn. iek myjr jnrl EdoN qihlkf dI irkfrizMg ivc lokF ny tI[ vI[ skrInF Auwqy bilAU irbn dI sLrfb dI boql qy iek sohxI kfl-grl ipwCy jLmIn vycx dI pysLks krdf vyiKaf sI.

          Aus qoN ipwCoN iek myjr jnrl nUM ijnsI dUr-ivhfr df dosLI pfieaf igaf sI. iek hor myjr jnrl Auqy ieh dosL lwgf sI ik Auh PLOjI kntInF leI afAuNdI ssqI sLrfb nUMy bjLfr ivc vyc ky motI kmfeI krdf irhf hY. keI QFeI PLOjI CfAuxIaF leI kbjLy `c leI jf cuwkI jLmIn awgoN iksfnF nUM ibnF ilKq-pVHq KyqI leI dy ky AunHF qoN Tyky dI rkm Augrfhux dIaF khfxIaF asIN keI vfrI suxIaF hn. iehnF sBnF qoN BYVI khfxI aMbflf CfAuxI qoN lyh-ldfK nUM jFdy zIjLl qy pYtrol dI hyrfPyrI dI sI. iek jrnYl afpxy hyTly aiDkfrIaF nfl gMZ-sMZ kr ky AunHF brPfnI ielfikaF ivwc bYTy PLOjIaF leI Byjy jFdy qyl `coN awD-pcwD kwZ ky bfhr vyc dyNdf irhf. ieh vI BfvyN CotI byeImfnI nhIN sI, pr Aus ny aglI krqUq ieh kr CwzI ik ijMnf qyl kwZxf, Enf hI pfxI pf ky tYNkr pUry Br-Br ky ByjI jfxy. ijs pYtrol jF zIjLl ivc pfxI imlf idwqf jfvy, Auh afm hflq ivc vI gwzI df cwkf nhIN GuMmx dyNdf, phfVI qy brPLfnI ielfikaF ivwc hor vI mfVf asr pfAuNdf hovygf. isr Auqy JUldIaF AuqlIaF cOkIaF AuWqy dusLmx bYTf hovy, hyToN lMGx vflI gwzI ivwc pYtrol ivwc pfxI Br ky Byj dyxf, isrPL byiemfnI nhIN, afpxy Aus mulk nfl gwdfrI krn vFg hY, ijs dI rfKI dI shuM Kf ky vrdI pfeI qy qfiraF nfl moZy Bry sn.

          ipCly smyN dOrfn BfrqI PLOj dy keI aPLsr ies dI bdnfmI df kfrn bxdy rhy hn. ikAuNik vwzy aPLsrF dy nFa vI skYNzlF ivc sLfml hox lwg pey hn, ies ny hyTly aiDkfrIaF Auqy vI asr pfieaf hY qy AunHF `coN vI keI bysLrm hox lwg pey hn. jdoN qihlkf typF ivwc iewk myjr jlrl nUM jLmIn vycx bdly iewk kfl-grl dI mMg krdy suixaf sI, Aus qoN QoVHy idn bfad iewk Gtnf jlMDr ivc vfprI sI. PLOj dy iewk krnl ny iksy kort mfrsLl ivc jwj vjoN ijLmyvfrI inBfAux jfxf sI. Auh rfjsQfn qoN quiraf qy jMmU nUM jFdf rfq nUM jlMDr ivc iksy dyh-vpfr dy awzy AuWqy pey puls dy Cfpy dOrfn ‘gfhk’ vjoN PiVaf igaf. rfq Qfxy ivc zwky rihx ipwCoN svyry jdoN adflq ivwc pysL kIqf jfxf sI, Auh pUry krnl dI vrdI pf ky ieMj igaf, ijvyN vIr cwkr pRfpq krn jf irhf hovy. kcihrI ivc iksy ny Aus nUM kih idwqf ik ‘‘ieho ijhI pysLI dy vkq sDfrn sLihrI kwpiVaF dy ivwc af jfxf sI, vrdI nf pfAuNdy, ies nfl PLOj dI bdnfmI huMdI hY.’’ jvfb Aus krnl df ieh sI ik ‘‘jy myjr jnrl vwloN kfl-grl dI mMg krn nfl bdnfmI nhIN huMdI qF myry vrgy krnl dy pysL hox nfl ikhVI ijLafdf ho jfAUgI!’’ Aus ipwCoN eydF dy keI ikwsy sfhmxy afey sn. pMjfb ivwc iewk vfrI CVy-CFt puls muKI ny ibnF ivafh qoN sLryafm koeI aOrq rwK leI sI. Aus ipwCoN iesy rIq nUM ‘styts isMbl’ mMn ky keI ijLilHaF dy puls muKIaF ny vI ‘Gr vflI’ dy nfl-nfl ‘bfhr vflI’ rwKxI sLurU kr idwqI sI. qihlkf vfly myjr jnrl dI krqUq ny krnl qwk hI nhIN, sLfied Aus dy hyTF qwwk vI asr Cwizaf hovygf.

          huxy-huxy do GtnfvF hor vfprIaF hn. iewk Gtnf qF Aus mflygfEN DmfikaF dI jFc ivwc iewk krnl dy PVy jfx dI hY., ijs ivwc igRPqfrIaF df islislf sfDvI pRigaf isMG dI ihrfsq qoN sLurU hoieaf sI. krnl puroihq nUM pihlF PLOjI aiDkfrIaF ny afp toihaf Pyr awqvfd ivroDI skuaYz dy aPLsrF nfl pUrI bihs kIqI qy jdoN XkIn ho igaf ik krnl puroihq dy mfmly ivwc kuJ nf kuJ kflf jLrUr hY, Aus nUM puils dy hvfly kr idwqf. AuhdI igRPqfrI ny awgoN iewk afpy bxy hoey sLMkrfcfrIaF dieafnMd pFzy AurPL suDfkr idvydI qwk phuMcx df rfh KolH idwqf sI. Aus krnl dI igRPLqfrI vI PLOj dI vrdI `qy Dwbf sI.

          dUjI Gtnf cMzIgVH nyVy iewk PLOjI gwzI dI qlfsLI ivwc BuwkI imlx vflI hY. Auh PLOjI gwzI ksLmIr GftI aMdr PLOjI iekfieaF nUM Kurfk splfeI krn dI izAUtI Auqy sI. iewk nfky AuWqy KVy puls vfilaF nUM sLwk pY igaf qF AunHF ny qlfsLI krnI cfhI. PLOjI jvfn awgoN qlfsLI dyx qoN ienkfrI ho gey. vwzy aiDkfrIaF dy dKLl ipwCoN qlfsLI leI geI qF nsLIly pdfrQ inkl afey. ies qoN ieh crcf cwl peI ik gwzI PVI hI hux geI hY. eydF df kMm ieho ijhIaF splfeI vflIaF gwzIaF pqf nhIN ikMnf ku krdIaF hoxgIaF.

          jdoN ieho ijhIaF KLbrF df qFqf bwJf ipaf sI, Ausy dOrfn iewk KLbr hux afvf (afrmI vfeIvjL vYlPLyar aYsosIeysLn) bfry af geI hY. aMgryjLF vyly df ieh irvfj hY ik hr iksm dy aPLsrF dIaF pqnIaF dI koeI nf koeI sMsQf bxfeI jFdI hY, ijhVI smfj BlfeI dy kMmF vwl srgrm rihMdI hY. pMjfb dy ijLilHaF aMdr rYWz krfs dIaF ijlHf iekfeIaF dI muKI df ahudf afm krky izptI kimsLnr dI pqnI leI rfKvF smiJaf jFdf hY. rYWz krfs kol PLMz bQyry huMdy hn qy AunHF PLMzF dI durvrqoN dy ikwsy vI vDyry cricq hn. ipwCy ijhy ieh Byd KuwlHf sI ik keI izptI kimsLnrF ny GrF aMdr eyar-kMzIsLnr qy mobfiel Pon vI rYWz krfs ivwcoN hI KrId rwKy sn. iewk izptI kimsLnr ny qF afpxy bwicaF leI zfiepr (poqVy) vI rYWz krfs dy PLMzF ivwcoN KrIdx qwk dI bysLrmI kIqI hoeI sI. ieMj hI PLOjI aPLsrF dIaF bIvIaF dI sMsQf ‘afvf’ bfry vI keI ikwsy suxy jFdy hn. iewk pfsy Auh PLOjI skUl clfAuNdIaF hn. Auh sfbkf PLOjIaF dI mdd vI krdIaF hn qy sLhId hoey PLOjIaF dy pirvfrF dI vI. KUn-dfn dy kYNp lfAux smyq smfj BlfeI dy jF PLOjI jvfnF dy Bly dy bhuq sfry hor kMm vI krdIaF hn. dUjy pfsy AunHF dy murfqby qy KricaF bfry AuNglF AuWTdIaF hn.

          QoVHf smF pihlF iksy irtfierz PLOjI aiDkfrI ny sUcnf dy aiDkfr vfly kfnUMn aDIn ieh puwC ilaf ik ‘afvf’ nFa dI ies sMsQf leI PLOj ikMnf ku Krcf krdI hY. ikMny ku KLrc dI mnjLUrI hY qy kI-kI shUlqF AunHF nUM idwqIaF jf skdIaF hn? ieh sUcnf dyx qoN pihlF ienkfr kr ky Pyr PLOjI aPLsrF ny ieh ilK idwqf ik ieh vwKrI sMsQf hY, PLOj df ieh aMg hI nhIN qy PLOj ies dy kMmF leI koeI Krcf vI nhIN krdI. eyQoN qwk vI ilK idwqf ik ies sMsQf leI kdy koeI gwzI leI shUlq vI nhIN idwqI jFdI. nfl Aus irtfierz aiDkfrI nUM ‘slfh’ dy idwqI geI ik ijs PLOj dI Ausny nOkrI kIqI hoeI hY Auhdy ihwq ivwc Auh ies arjLI nUM hux vfps lY lvy. ies qoN sfry pfsy ieh pRBfv igaf ik PLOjI aiDkfrIaF dIaF pqnIaF dI ies sMsQf bfry kuJ nf kuJ aijhf jLrUr hY, ijhVf lukfAux df jqn kIqf jf irhf hY.

          Auh ‘kuJ nf kuJ’ kI hY? pihlI gwl qF ieho ik ies sMsQf dI koeI kfnUMnI hoNd nhIN, ieh ax-aiDkfrq rvfieq df aMg hY. dUjf ieh ik ies dy sfry pRogrfmF leI qMbU-knfqF qoN lY ky Kfx-pIx jF qohPLy-immYNto bxfAux df hr Krcf sMbMiDq PLOjI iekfeIaF krdIaF hn, pr ieh hkIkq mMnx qoN ienkfr kIqf jf irhf hY. qIjf ieh ik ieho ijhIaF sMsQf kol ikMny PLMz ikwQoN afAuNdy hn, AunHF dI vrqoN ikhVy nymF aDIn huMdI hY, ies df koeI ihsfb vI nhIN huMdf jfpdf. ijwQy eydF df hnyr-Kfqf hovy, EQy kuJ ijLilHaF dy izptI kimsLnrF vFg jy koeI jrnYl jF hyTlf aPLsr afpxI Gr vflI dI cODr vflI ‘afvf’ dy Kfqy `coN bwcy dy poqVy vI KrIddf rhy qF koeI puwCx vflf hI nhIN hovygf. iBRsLtfcfr df eyQoN ipaf Buws awgy jf ky Pyr iksy jrnYl nUM dfl ivwc hyrfPyrI jF kntIn dI sLrfb bfhr vycx dy rfhy vI pf skdf hY.

          BfrqI PLOj qoN asIN ieh mMg nhIN krdy ik Auh hr mfmly ivwc hI pfrdrsLI ho jfvy, surwiKaf dy mfmilaF ivwc qF gupqqF rwKxI hI pYxI hY, pr ijhVIaF gwlF kwlH nUM ies aMdr iksy vwzy rog df kfrn bx skdIaF hn, AunHF dI rok-Qfm leI jo vI ho irhf hovy, Auh lokF nUM pqf lwgxf cfhIdf hY. ipClIaF kuJ GtnfvF ies dy siqkfr nUM Zfh lfAux vflIaF hn, ieh vrqfrf awgoN leI bMd hoxf cfhIdf hY qy bMd ieh qdy hI ho skdf hY, jy ies Auqy jnqk jvfbdyhI df kuMzf hovy, vrnf ieh vI bfkI mihkimaF vFg grkdI-grkdI grk jfvygI.

 


jy rfvxF qy BbIKxF qoN KihVf Cuzf lvy qF Bfrq awj vI sony dI icVI aKvf skdf hY

- jiqMdr pnUM

          ieh ilKq mYN pMdrF nvMbr dI svyr nUM ilK irhf hF, ies qoN ipClf idn, cOdF nvMbr, sfzy Bfrq leI ieiqhfsk idn sI. ieiqhfsk idn ies krky nhIN ik pMzq jvfhr lfl nihrU df jnm idn hox krky ieh Bfrq ivwc bfl idvs vjoN mnfieaf jFdf hY. ieho ijhy idvs mnfAuxy myrI smJ ivc inrf idKfvf bx ky rih gey hn. mfrc dI awT qrIk nUM iesqrI idvs AuWqy vwzy GrF dIaF bIbIaF rOxk-mylf kr ky mnf lYdIaF hn qy grIbVIaF ivcfrIaF iksy JfVI kol ivCI cuMnI Auqy bwcf iltf ky sVk Auqy imwtI dIaF tokrIaF pf ky toey pUrdIaF rihMdIaF hn. Aus idn iesqrI qy iesqrI df PLrk smJ afAuNdf hY. ieMj hI ‘bfl idvs’ mOky vI mYN keI vfrI vkq df ivaMg dyiKaf hoieaf hY. iewk vfrI iek ieho ijhy idvs mOky mYN srkfrI smfgm ivc igaf qF EQy styj Auqy aMgryjI boldy kot qy nYktfeI vfly bwicaF nUM snmfnq kIqf jf irhf sI. jdoN smfgm muwkf qF qy Kfxf vriqaf jfx lwgf qF kuJ bwcy iewk Tykydfr dy kfirMdy vjoN jUTIaF plytF cuwk rhy sn. mYN puwC bYTf ik ‘‘kI ieh idvs isrPL KFdy-pINdy GrF dy bwicaF leI hY, afh ijhVy bwcy hn, ienHF leI koeI idn kdoN mnfieaf jfvygf?’’ myry ies bdqmIjLI vrgy svfl df jvfb dyx dI QF izptI kimsLnr qy hor aiDkfrI afpxIaF kfrF vwl AuWT qury sn. jy ies ‘bfl idvs’ df mqbl nihrU Kfndfn qy AunHF vrgy hor lIzrF dy pirvfrF dy bwicaF Blf socxf hY, iPr ieh kfmXfb hY, vrnf inrf dMB bx ky rih igaf hY, hor kuJ nhIN.

          bIiqaF cOdF nvMbr sfzy Bfrq leI ieiqhfsk idhfVf sI, ‘bfl idvs’ jF iPr `cfcf nihrU’ kfrn nhIN, sgoN ies kfrn ik Aus idn Bfrq ny cMd Auwqy afpxI pihlI pYV CfpI sI. ieh CotI ijhI nhIN, anykF pwKF qoN inKrI qy prKI   jfx vflI pRfpqI df idn sI.

          keI sdIaF pihlF sfzy Bfrq dy ivigafnIaF ny ieh suPLnf ilaf sI ik cMdrmf qwk dI jfxkfrI iewk idn hfsl krnI hY. ijnHF lokF nUM mnuwKqf df ieqhfs pVHn df cskf hY, Auh jfx skdy hn ik qfiraF bfry mnuwK dI Koj df muwZ Bfrq qoN pihlF iksy hor mulk ivwc bwJf hox dy sbUq nhIN imldy. keI sdIaF, sLfied sdIaF dI sLurUafq qoN pihlF, sfzy Bfrq dy pulfV mfhrF ny sUrj gRihx qy cMdr gRihx bfry Auh PLfrmUly bxf idwqy sn, ijnHF nUM vrq ky awj vI ieh ihsfb lfieaf jf skdf hY ik aglf gRihx ikhVy sfl dy ikhVy idn jF ikhVI rfq nUM lwgygf? jdoN AunHF ny ieh lyKf lfieaf sI , AunHF kol kMipAUtr jF hor afDuink smfn qF ik, dUrbIn qwk nhIN sI huMdI. iehdy bfvjUd jy Auh ieho ijhf lyKf lf sky qF ies krky ik AunHF dy isrV nfl keI-keI sfl rfqF nUM asmfn vwl qfiraF vwl qwkidaF gujLfr idwqy sn. ihMdUksL prbq dy pfr qoN afey rfjf kinsLk ny pihlI vfrI iehnF jqnF nUM bkfiedf rUp dy ky iewk Koj-sLflf bxvfeI qy clfeI sI. eyny awwgy-awg jFdy iPr asIN BfrqI lok pCVn lwg pey qy pCVdy hI cly gey.

          sfzf pCVyvf lokF dI dyx nhIN sI, kudrqI qOr `qy vI sfzy kol iksy cIjL dI kmI nhIN sI, isrPL afgU cMgy nhIN sn iml sky. afgU vjoN sfzy pwly Auh rfjyy pey, ijnHF dI njLr nwk qoN agFh nhIN sI jFdI. Auh afpxy leI jF afpxy pirvfr dy jIaF leI rfj pwkf hI krn lwgy rhy, mulk dI qrwkI vfsqy iksy ny kuJ kIqf hI nf. rfjf hrsLvrDn hovy alqmsL qy akbr hox jF iPr mhfrfjf rxjIq isMG hovy, sB dy mulk nfloN koVmy nUM pihl idwqI. nqIjf ieh inkilaf ik mulk df siqwafnfs qF hoieaf hI, AunHF sBnF dy KfndfnI vfrs vI awj iksy igxqI ivc nhIN lwBdy.

          mYN Bfrq dI Auh iemfrq klf vyKI hY, ijs dI purfqnqf df koeI mukfblf hor ikDry vI krnf aOKf hY. idwlI ivwc kuqb mInfr dy kol gwizaf KMBf awj qwk sfrI dunIaF dy DfqU mfhrF sfhmxy vMgfr hY. Auh ieh rfj nhIN jfx sky ik keI sdIaF df pihlF bixaf ieh KMBf asl ivwc iks DfqU df hY, ijs nUM jMgfl vI nhIN lwg irhf. kYlMzr vI sB qoN pihlF Bfrq ivwc bixaf mMinaf jFdf hY. jLIro dI Koj sB qoN pihlF Bfrq ivwc hoeI sI. ihMdI ivwc jIro nUM ‘sLunX’ ikhf jFdf hY qy iesy qoN ivigafnk soc vfly iewk mwq ‘sLUnIvfd’ dI sLurUafq vI EudoN ho geI sI, jdoN  pwCm dy lok hfly jLMglF ivwc KwlF lpyt ky qury iPrdy sn.

          pwCm awgy viDaf, pUrb aqy Kfs krky sB qoN purfqn swwiBaqf df suafmI mMinaf jFdf Bfrq , pCVdf quiraf igaf. jdoN pwCm nfl irsLqy bxy, EdoN Bfrq qoN hunrmMdF df inkfs vI EDr nUM hox lwg ipaf. ieh inkfs EDr nUM hI hoxf sI, ijwDr hunr dI kdr sI. ijs dysL ivwc hr koeI afpxy qwk sIimq sI, EDr nUM iksy pfisEN inkfs nhIN sI ho skdf. bVI dyr pihlF mYN idwlI dI iewk sMgIqkfr mihPLl dI irport pVHI sI, ijs ivwc sMgIqkfrF bfry ikhf jf irhf sI ik ‘ieh pitaflf Grfxy df sMgIqkfr hY’ aqy iksy hor nUM iksy dUjy Grfxy df sMgIqkfr ikhf jf irhf sI. iewk buwDI jIvI ny AuwT kyy ikhf sI: ‘‘ieh isrP sMgIqkfr hn, GrfixaF ny qF ienHF dy huwnr nUM afpxy Grfxy df nFa cmkfAux nUM vriqaf hY jy Auh GrfixaF vfly eyzy hI sMgIq dy rsIey sn qF AunHF ny afp koeI sMgIqkfr pYdf ikAuN nhIN kIqf?’’

          kfrF dI iewk vwzI kMpnI vyKx pitafly dy iewk rfjy ny kImq puwCI qF kMpnI dy aMgryjL mflk ny ikhf sI; ‘‘ieh kfr BfrqI qF kdy nhIN KrId skdf.’’ rfjf sfihb ny bxIaF KVIaF sfrIaF kfrF KrId ilaFdIaF qy iPr jdoN Aus kMpnI dy mflkF ny afAuxf sI, Auh kfrF imwtI Zox lf idwqIaF sn, ikAuNik Aus dI axK `qy cot mfrI geI sI qy Auh juvfbI cot krnI cfhMudf sI. Aus ny axK nUM cot df moVvF vfr kr ky TIk kIqf, pr vfr krn df ZMg TIk nhIN sI cuixaf. ijMnI dOlq Aus rfjy kol sI, AuhnUM cfhIdf sI ik Aus kMpnI nfl mukfbly dI kfrF bxfAux dI kMpnI KVI kr dyNdf. lohf Bfrq ivwc ssqf sI, mjLdUrI eyQy ssqI sI, jy Auh kfr bxfAux dI pihl kdmI krdf, ies nfl mulk df vI Blf hoxf sI, pr Aus leI sFJy Bly leI socx nfloN muwC nUM qfa dyxf ijLafdf mhwqvpUrn sI.

          ijhVf kMm Aus ny EudoN nhIN kIqf, Auh afjLfdI qoN bfad sfzy snaqkfrI nfl juVy hoey isrF ny kr ivKfieaf. Bfrq dIaF bxIaF hoeIaF juwqIaF qy jrsIaF hI nhIN awj dunIaF dy bhuq sfry dysLF dy aMdr ryl gwzI dy zwby qy ieMjx vI Bfrq dy bxy hoey cwl rhy hn. kfrn ies df ieh ik sfzy kol kwcf mfl vI ssqf, mjLdUrI qy Zoaf-ZuafeI vI, ies krky lfgq Gwt hox kfrn qIjI dunIaF dy dysL hux vwzIaF qfkqF df mfl Cwz ky sfzf KrId rhy hn. sfeIkl vI sfzy bxy hoey jf rhy hn qy hor qF hor, hux kMipAUtr vI Bfrq dy bxy hoey hI keI dysLf aMdr mfrkIt ivwc ivk rhy hn. lVfeI dy mYdfn ivwc vrqx leI tYNk vI Coty dysL sfzf KrIdxf cfhuMdy hn, imjLfiel vI qy keI iksm dy hor sfjo-smfn qoN ielfvf rfzfr vI sfzf bfhr jfx lwg ipaf hY.

          mfVI gwl ieh hY ik sfzy aMdr kflIaF ByzF hn. ipwCy ijhy BfrqI PLOj ny Bfrq df bixaf iewk tYNk ieh kih ky rwd kr idwqf ik ieh CyqI grm ho jFdf hY. dUjI vfrI mYdfnI prK krn smyN izPLYNs irsrc vfly mihkmy ny Aus aMdr jhfjL vFg iewk blYk bfks lf ky Byj idwqf. prK krn vfilaF nUM ies gwl dI jfxfkrI nhIN sI. AunHF dI dI ‘prK’ ivwc Pyr ieh tYk PLylH ho igaf. pr blYk bfks ny Byd KolH idwqf ik keI iklomItr Aus nUM pUrI spIz Auqy Coty gyar ivwc clfieaf igaf sI, qF ik Auh grm hI ho jfvy. Coty gyar ivwc pUrI spIz qy Bjfieaf qF kfr dy pwly vI kwK nhIN rihMdf, tnF dy ihsfb nfl Bfry Aus tYNk ny ieh mfr ikwdF sih lYxI sI? hux AuhdI nvIN prK dIaF iqafrIaF ho rhIaF hn.

          jy ieh BbIKx Bfrq nUM nf mfrdy hox, qF Bfrq dy ivigafnk iksy vI hor qoN ipwCy rihx vfly nhIN. amrIkf ivwc jf ky sfzy zfktr hrgoibMd Kurfxf ny qy zfktr sI vI rmn ny ivigafn dy Kyqr ivwc DFk jmfeI sI. sfzI klpnf cfvlf qy sfzI sunIqf ivlIamjL ny amrIkf ivwc jf ky pulfV XfqrI hox df mfx pRfpq kIqf. jy Bfrq dy hfkmF ny ies pfsy vyly isr soicaf huMdf qF AunHF sBnF ny mulk Cwz ky nhIN sI jfxf. ijhVy jf nhIN sky, jF iPr gey nhIN, AunHF ny jdoN vI mOkf bixaf, pysL hoeIaF sB cuxOqIaF dy mukfbly nUM pRvfn kIqf qy pfs ho ky inkly hn.

          iewk smF sI, jdoN rfjIv gFDI dy pRDfn mMqrI huMidaF Bfrq ny pwCmI dysLF kol hfVy kwZy sn ik Auh sfnUM iewk supr kMipAUtr dy dyx. Auh illkVIaF kZfAuNdy rhy qy supr kMMipAUtr dyx dI gwl awgy qoN awgy iKskfeI gey sn. Pyr Bfrq dI srkfr ny mMgxf bMd kr idwqf qF Auh afp puwCx af gey ik hux cfhIdf hY qF lY lvy, pr jvfb awgoN ieh lY ky muVy ik ‘‘loV nhIN rhI, hux sfzy ivigafnIaF ny Kud hI bxf ilaf hY.’’ dunIaf dI srdfrI krn vfilaF nUM eynf sbk vI nhIN sI, AunHF ny dUjf mOkf pYdf kr ilaf. mfmlf sI krfieEjYink ieMjx df. sovIaq XUnIan dy huMidaF EQoN dI kimAUinst hkUmq ny ieh dyxf mMinaf sI, pr hflq bdlx ipwCoN rUs dy muKI bxy amrIkf dy bglbwcy vjoN jfxy jFdy Xylqisn ny sOdf rok idwqf. cOQy sfl Auhny vI iPr sunyhf Byijaf ik ‘‘hux dy skdy hF, Bfrq lY lvy’’, pr EdoN qwk Bfrq dy ivigafnk afpxy qOr `qy ieh pRbMD vI kr cuwky sn. iehnF gwlF ny drsf idwqf sI ik hflfq sfjLgfr hox, Bfrq hunrmMdI dy mfmly ivwc iksy qoN ipwCy nhIN.

          1998 ivwc Bfrq ny aYtmI Dmfky kIqy sn. AunHF df ishrf vfjpfeI srkfr ny lY ilaf, pr Aus ivwc Aus dI BUimkf isrPL Dmfky df hukm dyx qwk sIimq sI, hor koeI nhIN. aYtm bMb rfqo rfq nhIN bx jFdf. ieh Bfrq dy ivigafnIaF dI keI dhfikaF dI imhnq df iswtf sI, isrPL dunIaF qoN Byd rwKx Kfqr Dmfkf nhIN sI kIqf igaf. vfjpfeI srkfr ny swqf sMBfldy sfr PokI vfhvf Kwtx leI mhIny ku dy aMdr Dmfkf krn df hukm dy ky guaFZ nUM vI icVfieaf qy bfkI dunIaF ivwc vI Auh mfhOl pYdf kr ilaf ik pfbMdIaF lwgx dI nObq af jfvy. ijvyN AunHF DmfikaF dI smwrQf hfsl kr ky vI sfzy ivigafnIaF ny keI sflF qwk ieh Byd jLfhr nhIN sI hox idwqf, hor vI keI kuJ smwrQf dy bfvjUd sfzy ivigafnI ajy qwk Byd rwK rhy suxIdy hn.

          BydF nUM Byd rihx dyeIey qF ijnHF gwlF qoN prdf cuwikaf jf cuwkf hY, Auh vI Gwt nhIN. Bfrq ies vyly afpxf Cotf jhfjL nf isrPL bxf cuwkf hY, blik Aus dI rfq dI Auzfx smyq sfrIaF iksmF dI vI prK kr cuwkf hY. ieh jhfjL isrPL Bfrq dy kMm hI nhIN afAuxf, dUjy keI dysLF qoN KrId pwKoN buikMg vI huxy drj krfeI jfx lwg peI hY. Cotf jhfjL hY qy Coty jhfjLF dI mfrkIt ivwc hor hr kMpnI dy jhfjL nfloN ssqf hY, ies krky dUjIaF kMpnIaF leI icMqf df ivsLf bx irhf hY ik Auh ies df sfhmxf ikvyN krngIaF?

          keI lok ieh Brm KVf krn dI koisLsL kr rhy hn ik ssqI hox krky BfrqI cIjL itkfAU sLfied EnI nf hovy. DrqI AuWqy mukfblybfjLI qF ikDry rhI, hux cMdrmf Auqy BfrqI JMzy vflI KojI gwzI sPLlqf nfl Auqfr ky sfzy dysL dy ivigafnI afpxI muhrq dI DFk jmf cuwky hn. sPLlqf dI sO PLIsdI gfrMtI qF koeI kdy vI nhIN kr sikaf. amrIkf vfilaF dI spys sLtl koeI pMJI-CwbI sfl pihlF Auwzx vyly sbfh ho geI sI qy swq pulfV XfqrI mfry gey sn. hfly ipClyry sfl iPr ieho ijhf iewk hfdsf hoieaf, ijs ivwc BfrqI mUl dI klpnf cfvlf vI mrn vfilaF ivwc sLfml sI. eydF df hfdsf kdy vI iksy nfl vfpr skdf hY, pr Koj dy Kyqr ivwc Bfrq df ieiqhfs ies pwKoN dUjy iksy vI KojI dysL dy mukfbly nhIN. awgoN Aus vwloN hor dfeIey bMnHy jf rhy hn qF AunHF leI vI sB qoN pihlI cIjL surwiKaf df iDafn hI rwiKaf jf irhf hY.

          hr mfmly ivwc afpxI akl df iswkf mnvfAux vfly idmfg ijs mulk aMdr mOjUd hn, Auh mulk afpxy nfgirkF nUM do zMg dI rotI dI icMqf qoN mukq nhIN kr sikaf. ieh gwl duKdfeI ies pwKoN hI nhIN ik Bfrq aijhf kr nhIN kr sikaf, sgoN ies pwKoN vI hY ik ijnHF nUM ieh kuJ krn leI dysL dI vfgzor sONpI geI hY, Auh ies kfbl hI nhIN inkly. bdiksmqI ieho hY ik mulk dI kmfn ijnHF lok hwQ hoxI huMdI hY, AunHF rfjsI lokF kol akl vI pUrI nhIN qy mulk nfl moh dy pwKoN vI Auh AUxy hn. Bfrq sdIaF qwk sony dI icVI vjoN jfixaf jFdf irhf hY, ieh awj vI sony dI icVI aKvf skdf hY, jy ikDry sony dI lMkf vFg ieh rfvxF qy BbIKxF qoN KihVf Cuzf sky qF.

 


eyny ‘sUJvfn’ afgU iswwKF nUM cuxOqIaF dy hfx df ikvyN bxf dyxgy?

-jiqMdr pnUM

          huxy-huxy asIN iswK BfeIcfry nUM sRI gurU gRMQ sfihb df iqMn sOvF gurqf-gwdI idvs mnfAuNdy vyiKaf hY. gurU sihbfn ny ijs gurbfxI nUM gurU df drjf idwqf sI, Aus ivwc iswKF leI iewk bVf aihm AupdysL iehnF lPLjLF ivwc dy ky gey sn :

          hoie iekqR imlhu myry BfeI, duibDf dUr krAu ilv lfie]

          Bfv ieh sI ik isr joV ky bYiTE qy ivcfr vtFdry nfl duibDf, mwqByd, Brm dUr krn df Xqn kirE. hMudf ies dy Ault ieh hY ik jdoN vI iswK BfeIcfry ivwc koeI gurpurb jF sLqfbfdI af jfvy, iswK juVdy qF BIVF dy rUp ivwc hn, pr duibDf dUr nhIN krdy, sgoN pfVy hor vDf ky AuWT qurdy hn. ieho kuJ KLflsy dy iqMMn sO sflf smfgmF mOky afnMdpur sfihb ivwc hoieaf sI, ieho qrn qfrn sLihr dI sQfpqI dy cfr sO sflf smfgmF mOky qy ieho hux gurqf-gwdI dI qIjI sLqfbdI mOky hjLUr sfihb kr ivKfieaf hY. XkInn ieh rIq awgoN vI jfrI rhygI.

          mwqBydF df pihlf kfrn bixaf gurqf-gwdI qrIkF df imiQaf jfxf. iewk iDr ies bfry nfnksLfhI kYlMzr nUM muwK rwKx qur peI, dUjI iDr ny Aus kYlMzr nUM mfnqf dyx dI QF prMprf muqfbk idn imQ ilaf, jdoN keI sfl pihlF ieh nfnksLfhI kYlMzr lfgU kIqf igaf sI, vwzy bKyiVaF df muwZ qF EdoN hI bwJ igaf sI. mOky dI sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn bIbI jgIr kOr lfgU krn `qy bijLd sI qy Aus mOky df akfl qKLq sfihb df jQydfr igafnI pUrn isMG lfgU  hox qoN rokx leI morcf lfeI KVf sI. dovF iDrF ny Aus kYlMzr mgroN dsvyN gurU sfihb df jnm idn vwKo-vwKrf mnfieaf qy pihlI vfr sI ik sLRomxI kmytI dy ngr kIrqn vyly akfl qKLq df jQydfr gYr-hfjLr irhf qy akfl qKLq sfihb qoN ngr kIrqn kwZx vyly sLRomxI kmytI ny gurU gRMQ sfihb dI bIV dyx qoN hI nFh kr idwqI. EdoN df iCiVaf ieh ivvfd hr gurpurb mOky hux qwk AuvyN df AuvyN cldf af irhf hY.

          gurqf-gwdI idvs dI qIjI sLqfbdI mnfAux bfry vI iesy gwloN mwqByd ho gey. sLRomxI kmytI aqy idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI ny ieh idvs nfnksLfhI kYlMzr muqfbk mnf ilaf, pr ijwQy hjLUr sfihb jf ky gurU sfihb ny guirafeI gurU gMRQ sfihb nUM sONpI sI, EQoN dI pRbMDk kmytI vI qy Aus qKLq dy pMj iswK sfihbfn vI prMprf muqfbk bxdIaF qrIkF AuWqy hI mnfAux leI zt gey. nqIjy vjoN do vwK-vwK idnF AuWqy ieh idvs mnfey gey. sLRomxI kmytI ny afpxI mrjLI dI qfrIk AuWqy qlvMzI sfbo `c mnf ilaf, pr hjLUr sfihb vfly smfgm ivwc sLfml hox df aYlfn vI kr idwqf.

          qlvMzI sfbo dy gurqf-gwdI smfgm mOky sLRomxI kmytI qy sLRomxI akflI dl (bfdl) ny jLor lf ky BIV BrI sI. kQf qy BfsLx qF gurU gRMQ sfihb dI srb AuWcqf dy idwqy gey, pr smfgmF dI kyNdrI iKwc bfdl pirvfr hI bixaf irhf. hor qF hor, jdoN srkfr pRkfsL isMG bfdl boly, hfl KcfKc Biraf sI, pr Auh BfsLx dy ky nf akfl qKLq sfihb dy jQydfr df BfsLx suxn leI ruky, nf ardfs `c hfjLrI leI qy ‘ijwDr igaf bfxIaf, EDr igaf bjLfr’ dy muhfvry vFg smwrQkF dI BIV vI AuhnF dy mgry mgr pMzfl KLflI kr geI. iewk aKLbfr ny KLflI pMzfl mUhry BfsLx krdy akfl qKLq sfihb dy jQydfr dI Poto qF CfpI hI, nfl sfry aKLbfrF `c ieh irpotr vI af geI ik jdoN ardfs hoxI sI, EdoN qwk iswKF nUM ardfs dI mhwqqf dwsx vflf akfl qKLq sfihb df jQydfr vI pMzfl Cwz ky bfhr jf cuwkf sI. ies qoN vI pqf lwgdf hY ik gurqf-gwdI df sMdysL dyx vfly KLud ies bfry ikMny ku gMBIr sn.

          aglf mOkf sI qKLq sRI hjLUr sfihb, nFdyV ivKy hoey smfgmF df. EQoN dI pRbMDk kmytI dI kmfn iewk sInIar puils aPLsr dy hwQF ivwc hY. puils dy aYzIsLnl zfierYYktr jnrl rYNk dy srdfr psrIcf nf qF gurU sfihb bfry bhuqf jfxdyy hn, nf gurU gRMQ sfihb bfry. iewk AuhnF ny ieMtrivAU idwqI, Aus ivwc hI eynIaF byqukIaF gwlF gurU goibMd isMG jI bfry kih idwqIaF ik hr pfsy nukqfcInI huMdI rhI. jI hjLUrI krn dy mfmly ivwc Auh pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG qoN lY ky aMimRqsroN gey akflI lIzrF qwk sB dy ipwCy Bwjy iPrdy suxy gey, pr aMq nUM do byVIaF dy svfr vFg hflq ‘nf ieDr dy rhy, nf AuDr dy rhy’ vflI bxvf bYTy.

          sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df afpxy rfjsI kwd nfloN vwzI ijMmyNvfrI sMBfl irhf pRDfn avqfr isMG mwkV ijwQy vI jfvy, pUrIaF pf ky nhIN muVdf huMdf. ikrdfr dI bulMdI qF AuuhdI EdoN hI pqf lwg geI sI, jdoN mogy dI ngr pfilkf ivwc dfmfd nUM kONslr bxfAux leI puwqrF nUM lwT-mfr tolf dy ky Byijaf qy AuhnF ny EQy pwqrkfr vI jf Dmkfey sn. Auh mfmlf hfly qwk adflq ivwc hY, jo hoAU vyKI jfAUgI, pr hjLUr sfihb jf ky mwkV sfihb ny akflI afgU qy qfiml nfzU dy dy gvrnr surjIq isMG brnflf qoN isropf lYx qoN nFh kr ky iewk nvF ivvfd KVf kr ilaf. jy mwkV ny afp nFh kIqI sI qF jdoN AusnUM dUjy lokF nUM isropy dyx leI ikhf igaf, kuJ lokF ny AuhnUM vI mMc qoN Auwqrn leI mjbUr kr idwqf. ijMnf ku ‘siqkfr’ EQy mwkV sfihb df kr idwqf igaf sI, Auhdy bfad AuhnF leI iewko rfh rih igaf sI ik Auh pMjfb nUM prq afAux, qy ieh AuhnF nUM krnf pY igaf.

          ivvfd isrPL ieho hI nhIN, hor vI bQyry sn. imsfl vjoN qKLq sfihb dy kol hI inhMg isMGF ny bwkrf Jtkfa ky sLsqrF nUM Aus dy KLUn df iqlk lfAux dI rsm afrMBI qF Auh vI iewk JgVy df kfrn bx geI. pMjfboN jf ky amrIkf vs cuwky iewk iswK ny ies ‘mn-mwq’ df ivroD kIqf qF ies pRMprf dy hmfieqIaF ny Aus nUM kutfpf cfVH idwqf Ausny Cuwt ky qKLq sfihb dy aMdr jf sLrx leI qF AuuQoN AuhnUM iPr DUh ky bfhr ilafdF igaf. ijMny PuMkfry Cwzy jf rhy sn, jy puls af ky Aus nUM Cuzf nf dyNdI qF Aus idn qKLq sfihb mUhry bwkrf Jtkfey jfx mgroN bMdf Jtkfey jfx dI nObq vI af skdI sI.

          iswKI ivwc mfs Kfx bfry mnfhI vI nhIN, pr ies dI lMgrF ivwc vrqfAux dI isvfey inhMg isMGF qoN hor ikDry rvfieq vI nhIN. gurU sfihbfn dy vyly hI ieh inbyVf ho igaf sI ik lMgr mOky pMgq ivwc sMgq ny iekwTy bYT ky Bojn Ckxf huMdf hY qy EQy isrPL Auho cIjL vrqfeI jfvy, jo sfry Kf skdy hox. mfsL iewko-iewk cIjL sI, ijhVI kuJ lok KFdy sn qy kuJ ies nUM jIv-hwiqaf smJ ky Kfx qoN hI nhIN, sFJI QF vrqfey jfx qoN vI nwk mroVdy sn. ijhVy lok mfs KFdy sn, AuhnF ivwc vI gurU drbfr nfl juV cuwky muslmfn mUl dy lok isrPL hlfl Kfx dy hmfieqI sn, jdik dUjy Drm ivcoN afey pYrokfr hlfl krn nUM qrsf-qrsf ky iksy jIv nUM lY ky mfrnf kih ky ies dy ivroDI sn. gurU sfihb ny hlfl jF Jtkf nUM ivvfd df muwdf bxn qoN rokx leI isrPL lMgr ivwc ies dy prosy jfx nUM roikaf sI, Kfx qoN nhIN roikaf sI.

          Pyr vI ies nUM Kfxf jF nf Kfxf hor gwl hY, pr bwkrf Jtkfa ky Aus dy KUn nfl sLfsqrF nUM itwky lfAuxy jF kuJ QFeI insLfn sfihb dy QVHy AuWqy ies nUM lfieaf jfxf ihMdU snfqn qoN afeI buwq pUjf dI rIq qoN vwD koeI arQ nhIN rwKdf. ijnHF lokF ny ieh kuJ krnf hY, AuhnF nUM ieho ijhf vwKrf QF cuxnf cfhIdf hY, ijwQy ies nUM nf-psMd krn vfly af ky tokf-tfkI nf krn dy JgVy dI nObq nf afvy. vwKry QF dI cox df suJfa dyx df Bfv ieh nhIN ik ies rIq dI hmfieq kIqI jfvy, sgoN ieh hY ik ijvyN hor koeI vfDU rIqF inBfeIaF jf rhIaF hn, jy ies rIq nUM vI koeI inBfAuxf cfhuMdf hY, pfsy ho ky inBfAuNdf rhy, JgVy df muwdf bxn df mOkf pYdf nf kIqf jfvy.

          qy ijhVI gwl EQy jf ky sO muwidaF df muwdf bx geI, ijs df ipwCy vI koeI hwl nf inkl sikaf qy awgoN vI hfly koeI inkldf njLr nhIN afAuNdf, Auh dsm gRMQ df pRkfsL kIqf jfxf hY. iswKF df iewk vrg, jo KLud nUM sucyq hox pwKoN iksy vI hor qoN AuWpr smJdf hY qy iqwKI bol-bfxI vI vrqdf hY, dsm gRMQ df mUloN-muwZoN hI ivroDI hY. Auh qF ies bfry kdy-kdy gfhlF vrgy alMkfr vI vrqx qwk cly jFdy hn. bhuq QoVHy isWK hn, ijnHF ny ies gMRQ nUM pUrf pVH ky vyiKaf hovygf. jo kuJ ies ivwc awD qoN vwD cirqropfiKafn vjoN iliKaf igaf hY, Auh iksy vI pwKoN gurbfxI nUM guirafeI dyx vfly gurU sfihbfn dI soc qy phuMc nfl myl nhIN KFdf. iksy GtIaf qoN GtIaf kfm-Auqyjk ikqfb jF rsfly vFg Aus aMdr srIr dy aMgF dy iswDy nFa lY-lY ky aOrq-mrd cirqr-hIxqf dIaF khfxIaF pfeIaF geIaF hn. AuhnF khfxIaF df pfT kdy vI iksy vI pirvfr ivwc nhIN kIqf jf skdf.

          iesy dsm gRMQ df iewk pwK hor vI hY qy Auh ies nUM mUloN-muZoN rwd krn ivwc aiVwkf bx jFdf hY. bhuqy iswKF nUM hI nhIN, keI iswK ivdvfnF nUM vI ieh pqf nhIN ik ijhVI ardfs Auh rojL pVHdy hn, Aus df mUl ikwQy hY. Auh ardfs vI dsm gMRQ ivwc hY, qy isrPL nOvyN gurU qwk ilKI hoxI dwsdI hY ik dsvyN gurU sfihb ny ilKI hovygI, qdy hI AuhnF ny afpnf nFa qy bfkI sfrI ardfs ies ivwc sLfml nhIN kIqI. iswKF dy inwq-nym dIaF bfxIaF `coN jfpu sfihb, svwXy qy awDI rihrfs, cOpeI sfihb vI iesy dsm gRMQ ivwcoN imldy hn. jy dsm gRMQ nUM mUloN-muwZoN rwd kr idwqf jfvy, iehnF sfrIaF cIjLF df mUl sroq iPr iks nUM mMinaf jfvygf?

          ieiqhfsk pwKoN vI dsm gRMQ ivwc keI kuJ ieho ijhf hY, ijs nUM pVH ky hfsf afAuNdf hY. mhFBfrq mOky ikRsLn qy arjun hoey sn, ijs nUM krIb pMj hjLfr sfl ho gey hn. ieslfm df muwZ swqvIN sdI ivwc hjLrq mhuMmd sfihb qoN huMdf hY. sLyK, pTfx, seIad qy Kfn vI mhuMmd sfihb vwloN ieslfm dI nINh rwKy jfx qoN bfad hoey hn. dsm gRMQ ivwc ikRsLn avqfr dI kQf ivwc iliKaf ipaf hY ik jdoN ikRsLn ny sudrsLn cwkr clfieaf, sfry sLyK, pTfx, seIad qy Kfn mfry gey. ijhVy sLyK, pTfx, seIad qy Kfn pYdf hI ikRsLn qoN sfZy iqMn hjLfr sfl ipwCoN hoey sn, Auh ikRsLn dy sudrsLn cwkr nfl mrn leI kMs dI PLOj ivwc ikwQoN afx vVy? gurU goibMd isMG jI ijMny vwzy ivdvfn sn, Auh qF eydF dI gwl nhIN sI ilK skdy.

          dsm gRMQ bfry bhuqy ivdvfn qy iswK afgU KLud kuJ pVHn dI bjfey pVHy-pVHfey dy aDfr Auwyqy afpo-afpxy pYNqVy nUM shI iswD krn leI byQvHIaF mfrdy hn. iswKI bfry Auh ikMnf ku jfxdy hn, ieh pfrlImYNt ivwc zfktr mnmohn isMG dI srkfr vwloN Brosy df vot lYx mOky hI pqf lwg igaf sI. akflI afgU suKdyv isMG ZINzsf sfrI Aumr gurduafiraF dy pRbMD nfl iksy nf iksy rUp juVy rhyy hn. AuhnF qoN afs kIqI jFdI hY ik Auh iswKI bfry eynf jLrUr jfxdy hoxgy ik ijhVy sLbd iswK smfgmF jF akflI styjF qoN afm pVHy jFdy hn, Auh TIk Aucfr skx. pfrlImYNt ivwc ZINzsf sfihb cfr sqrF df ‘dyih isLvf br moih[[[‘ vflf sLbd vI TIk nf Aucfr sky. Auh hI nhIN, akflI dl dy aMdr drjnF ieho ijhy lIzr hn, ijnHF nUM puwC ilaf jfvy ik swqvF gurU kOx sI qF jvfb dyx qoN pihlF mUMh ivwc ‘ipRQm BgvqI ismrY kY[[[‘ pVHnf sLurU kr dyNdy hn, qF ik ardfs ivwc afAuNdy gurU sfihbfn dy nFa igx ky swqvyN gurU bfry dws skx. sUJ df pwDr eynf hY ik sMl 2006 ivwc nMgl nyVly gurduafrf ibBOr sfihb dy do-iqMn gRMQI ies kr ky muawql kr idwqy sn ik AuhnF ny kYptn amirMdr isMG dy kihx AuWqy bfdl sfihb df nuksfn krn leI EQy cOpeI sfihb df pfT kIqf igaf suixaf igaf sI. cOpeI sfihb df pfT ‘hmrI kro hfQ dy rwCf’ vflf iksy bMdy dI afpxI suwK qF mMg skdf hY, ieh ‘igafn’ iswK BfeIcfry nUM EdoN hI hoieaf hovygf. ijMnI vfrI iswK afgU afpo ivwc JgVdy hn, gurU gRMQ sfihb dI hfjLrI ivwc iewk dUjy dIaf pwgF lfhIaF qy ikrpfnF imafnF ivcoN bfhr kwZ lYNdy hn, jy cOpeI sfihb dy pfT nfl ieh sB kuJ ho skdf hY qF iehnF ny iewk dUjy nUM cOpeI sfihb dy pfT kr-kr ky mfr Cwzxf sI. iewkIvIN sdI cwl rhI hY qy akl df ieh pwDr hY iswK afgUaF df.

          ijhVy iswK BfeIcfry kol hrmMdr sfihb qoN hjLUr sfihb qwk hr QF eyzy-eyzy ‘sUJvfn’ afgU mOjUd hn, Aus nUM gurqf-gwdI smfgmF qoN bfad aglf koeI vI gurpurb mnfAux qoN pihlF ieh socxf cfhIdf hY ik ijnHF dy afpxy kol hI agvfeI dyx dI smwrQf nhIN, Auh iswKI qy iswKF nUM BivwK dIaF cuxOqIaF dy hfx df ikvyN bxf dyxgy?

 


mulk dIaF vMzIaF pfAux qury hoey hn mulk dy lIzr

- jiqMdr pnUM

          bVy sflF qwk asIN mfx kIqf hY ik asIN dunIaF dI sB qoN purfxI swiBaqf, isMD GftI dI purfqn smyN ivwc sB qoN vwD ivkisq swiBaqf, df aMg hF. ieh isMD GftI vflI swiBaqf hI sI, ijs dy vfsI hox krky asIN pihlF ‘isMDI’ qy iPr ‘ihMdI’ aKvfAux lwgy. sQfnk bolI vI pihlF isMDI lokF dI bolI vjoN ‘isMDIvI’ qy Pyr ‘ihMdvI’ huMdI hoeI ‘ihMdI’ bx geI. awj dIaF ijMnIaF vI bolIaF Bfrq qy pfiksqfn ivwc bolIaF jf rhIaF hn, Auh iksy ‘ihMdvI’ dy mUl nfl iksy nf iksy rUp ivwc juVIaF hoeIaF hn. kuJ lok AurdU nUM ies vrqfry qNo vwKrI krfr dyNdy hn, pr aijhf kr skxf vI sOKf nhIN. ‘AUrdU’ df arQ lsLkr huMdf hY qy jdoN aPLgfinsqfn vfly pfisEN muglIaF lsLkr Bfrq vwl afAuxy sLurU hoey, ieh bolI AudoN bxI sI. iewk jMg ipwCoN aglI jMg dI iqafrI ivwc sfl-iCmfhI vfsqy ijwQy Auh lsLkr itkdy sn, EQoN dy kuJ nf kuJ sLbd afpxy bolcfl ivwc AuNj vI prvfn kr lYNdy sn, ijvyN awj prvfsI BfeIbMd ieMglYNz, amrIkf, knyzf jF hor dysLf dy sLbd acyq qOr `qy vrqxf iswK jFdy hn. Aus lsLkrI vrqfry dOrfn PfrsI dy sLbdF nUM smoa ky ihMdI bolI `coN AUrdU ivkisq ho geI, ijs dI ivafkrx vjoN vfk-bxqr ihMdI vflI sI, pr ilKx leI vrqy jfNdy awKr purfxI AunHF dI afgfjL dy dysL `coN afeI arbI ilwpI dy sn. ies ny ihMdusqfnIaq nUM iewk nvIN ivwlKxqf pRdfn kr idwqI, ijs `qy mfx kIqf jf skdf sI.

          sdIaF lMG geIaF, pr ‘ihMd’ sbd iksy iewk iDr jF Drm df nf ho ky bloicsqfn qoN bMgfl qwk qy ksLmIr qoN kyrlf qwk dy sfry lokF dI iewk afqmkqf df pRqIk bixaf irhf. mugl bfdsLfhF leI vI ‘sulqfn-Aul-ihMd’ df iKqfb kdy-kdy vriqaf jfdF irhf. nOvNy gurU qyg bhfdr jI ny idwlI dy cFdnI cOk ivwc jf ky sIs idwqf qF Auh vI iswKI jf ihMdUaF dy prdy Zwkx vfly rihbr vjoN nhIN, sgoN smuwcy ‘ihMd dI cfdr’ vjoN hr pfsy qoN pRvfn kIqy gey. ‘ihMd’ dI eykqf qy iewkmuwTqf df drjf aMgryjLI rfj vyly vI brkrfr irhf. mhfrfxI ivktorIaf nUM ‘kueIn afPL XunfeIitz ikMgzm aYNz aYNprYWs afPL ieMzIaf’ XUnfeIitz ikMgzfm aYNz aYprYNs afPL ieMzIaf aqy ikMg jfrj nUM ‘ikMg afPL XUnfeIitz ikMgzfm aYNz aYprr afPL ieMzIaf vjoN ilK ky ieh sMivDfnk mfnqf idwqI jFdI rhI ik Bfrq iewk aKMz dysL hY. vkqI qOr `qy  toty-toty ho ky afjLfd irafsqF bx jfx dy bfvjUd ihMdusqfn nUM iewk sFJI iekfeI hI mMinaf jFdf irhf.

          iPr afey afjLfdI dy idn, ijnHF ivwc ies iekfeI nUM KMzq krn dIaF KyzF sLurU hoeIaF. muwZly dOr ivwc ihMdusqfn dI sFJI kOmI Bfvnf df pYrokfr muhMmd alI ijnfh smF pf ky vwKry ieslfmI rfj df JMzf cuwk bYTf, hflFik afp Auh ieslfmI bMDyj nUM Kfx-pIx dy mfmly ivwc aKIr qwk nhIN sI mMn sikaf. Auh iekwlf hI ikAuN, alfmf iekbfl vrgf sLfier  ‘ihMdI hYN hm vqn, ihMdusqF hmfrf’ ilKx nfl pRiswDI pRfpq krn mgroN vwKry ieslfmI rfj dy hwk ivwc ‘musilm hYN hm vqn hY sfrF jhF hmfrf’ gfAux lwg ipaf. afjLfdI dI lVfeI leI gdr pfrtI vfilaF ny, Bgq isMG qy Aus dy sfQIaF ny aqy keI hor lihrF vfilaF ny sfry dysL dy afjLfdI GulftIaf nfl pwkI pIzI sFJ pfeI rwKI, pr pMjfb ivwc kuJ ieho ijhy lok AudoN vI AuWT bYTy, jo eyQy vwKry afjLfd rfj dy hmfieqI sn. AunHF ivwcoN kuJ ieho ijhy Kwby afgU vI sn, ijhVy cflI PIsdI musilm, cflI PIsdI ihMdU afbfdI dy nfl vIh PIsdI iswK vsoN imlf ky Aus dy hwQ qvfjLn rwK ky eyQy ‘iswK dysL BUmIaF’ dI hmfieq krn lwg pey sn. sLukr hY ik ies ivcfr nUM mfnqf nf imldI vyK ky Auh vyly isr itkfxy af gey, vrnf pMjfb nUM ‘sMqflIey’ df iewk hor qfp Bugqxf pYxf sI.

          aMgryjLF dy cly jfx ipwCoN sB qoN vwzI vwKvfdI lihr jo koeI AuwTI qF Auh qfimlF dI sI. keI sfl Bfrq srkfr nUM ies lihr ny icMqf ivwc pfeI rwiKaf, pr jdoN cIn nfl jMg lwgI, pfsf hI plt igaf. qfiml lokF dy lIzr aMnfdurfeI ny ibnF iksy vwloN phuMc kIqy jfx qoN kih idwqf ik mqByd sfzy jLrUr hn, CyqI muwkx vfly vI nhIN, pr bqOr BfrqI asIN sfry iewk hF, ies kr ky jMg dy mOky asIN sfry ihMdusqfn dI eykqf qy aKMzqf dy hwk ivwc hI KVovFgy. Aus ipwCoN sRIMlMkf ivwc qF BfvyN vwKry qfiml rfj dI lVfeI cwldI rhI hY, Bfrq ivwc iPr kdy nhIN cwlI.

          ijhVf Bfrq Bfvnfqmk qOr `qy eynI cMgI qrHF guMidaf ipaf sI, hux Auh eynI pwkI ieksurqf df mflk aKvfAux jogf nhIN rih igaf. ies dy vwK-vwK iKwiqaF ivwcoN vwK-vwK surF inkl rhIaF sn. keI dhfky isrPL Auwqr pUrb ivcfly nfgf, mIjLo vqIrf hiQafrbMd gruwpF nfl lVidaF lMG gey sn. lVfeI EQy hfly vI pUrI qrHF muwkI nhIN, pr hux Auh Gwt jfpdI hY qy Aus nfloN keI guxF vwD iqwKIaF JVpF ihMdusqfn Br dy hornF rfjF aMdr ho rhIaF hn. sB qoN mfVI gwl ieh ik idwlI ivwc ‘kOmI pfrtI’ df drjf pRfpq rfjnIiqk iDrF dI bhuqf kr ky rfjF aMdr afpo afpxy pYrokfrF nUM nwQ nhIN pf rhIaF, sgoN votF qy sItF dI Jfk ivwc sQfnk qMgnjLrI dI soc nUM sLih dy rhIaF hn.

          asI kuJ mhInyy pihlF jMmU-ksLmIr ivwc amrnfQ mMdr trwst nUM QoVHI ijhI jLmIn dyx dy svfl AuWqy JVpF huMdIaF vyKIaF. ksLmIr GftI aMdr pRBfv rwKdIaF nYsLnl kfnPrMs qy pIpljL zYmokryitk pfrtI ny AuQoI dy jnUMnI DiVaF, ijnHF dI lfgfm dihsLqgrd grohF dy hwQ sI, nfl Klox vrgf jLrf ku Euhly vflf pYNqVf mwl ilaf. BfrqI jnqf pfrtI df pRBfv isrPL jMmU qwk sIimq hox krky Auh pUrI ksLmIr GftI dy lokF ivruwD morcf mwl bYTI. kFgrs pfrtI df dovIN QfeINy asr hY, kihx nUM ieh Drm-inrpwK aqy komI eykqf dI almbrbfd hY, pr ies dy afgU dovF QFvF AuWqy dovyN iDrF dy nfl KVo ky bldI AuWqy qyl pfAx lwgy rhy. iehnF dI kOmI kmfn ny vI iehnF nUM kdy nf roikaf.

          AuhnIN idnIN iewk tI vI cYnl dI bihs mOky iewk Bfjpf lIzr ny ieh muwdf KVf kr idwqf ik ksLmIr nUM loVoN vwD shUlqF dy ky mCrfa idwqf igaf hY, AuQy jf ky qF asIN bfhr dy lok mMny jFdy hF qy do knfl jLmIn vI nhIN KrId skdy. mYN Aus nUM dwisaf ik ijs rfjsQfn, ihmfcl pRdysL qy AuqrfKMz ivwc ies vyly Bfjpf dIaF srkfrF hn. ieh pfbMdI EQy vI hY, pihlF AuQoN ieh pfbMDI htf ky dUjy lokF nUM jLmInF KrIdx df hwk ikAuN nhIN sI dyNdI ? mYN EuQy jLmIn KrIdx nhIN sI jfxf, isrPL dlIl idwqI sI. ies dlIl ny Aus Bfjpf afgU nUM qVPLx hI lf idwqf.

          sfzy pMjfb ivwc asIN ieho kuJ keI sfl Bugiqaf hY. bVy aOKy idnF ivwc sMq hrcMd isMG lONgOvfl iewk vfrI qrn qfrn afey sn. iewk akflI lIzr dy Gr bYiTaF AuhnF spwsLt ikhf ik hiQafrF dI vrqoN dy Auh iKlfPL hn, pr ies df ivroD nhIN krngy, ikAuNik pfrtI df rfjnIiqk nuksfn hox df zr hY. kFgrs pfrtI dy iewk bjLurg lIzr ny kihxf cfihaf ik dysL dy ihwq pfrtI dy ihwqF qoN Auwpr rwKxy cfhIdy hn, pr sMq jI ny ieh kih ky gwl tfl idwqI ik ‘‘qusNI qF iswK ho, iswK BfvyN kFgrs ivwc vI hovy, AuhnUM asIN afpxf bMdf hI smJdy hF.’’ Aus ipwCoN Auh kFgrsI iswK sfrI Aumr dI kFgrs vflI PrmfbrdfrI Buwl ky hr QF ieho kihMdf suixaf jfx lwg ipaf; ‘‘sMq jI kihMdy sI, quhfnUM qF asIN afpxf bMdf hI smJdy hF.’’ irhf Auh kFgrs ivwc, pr ijwQy vI ikqyy gwl cwldI sI, afpxI vfrI afeI qoN Auh qoVf ieQy hI JfVdf huMdf sI ik ‘‘BfvyN kFgrsI hF, pMjfb dy ihwqF leI asIN afkflI dl dy nfl hF.’’

          sMq jrnYl isMG iBzrFvfly dI Drm pqnI df dyhFq hox nUM hfly bhuqf smF nhIN sI hoieaf. Aus dI aMqm ardfs mOky srdfr ismrnjIq isMG mfn ny ieh kih ky sB nUM dMg kr idwqf sI ik iewk vfrI kYptn amirMdr isMG ny sMq iNBMzrFvfly nUM irvflvr ByNt kIqf sI. ies gwl df KMzn iksy vI kFgrsI ny nhIN kIqf, kYptn amirMdr isMG dy bulfry ny vI nhIN. kYptn amirMdr isMG dy iKlfPL hor hr mOkf vrqx vflI pMjfb srkfr ny vI ieh gwl awKoN proKy kr idwqI. jy Auh ieh gwl cuwkdy qF kYptn amirMdr isMG nUM Kfs Prk nhIN sI pYxf, ikAuNik Aus ‘Bytf’ mOky Auh afkflI dl ivwc huMdf sI, pr keI hor kFgrsI nMgy ho jfxy sn, ijhVy Aus dOr ivwc vI do-do byVIaF dy svfr bx rhy sn. ieMj Auh kFgrsI lIzr afpxy idwlI drbfr dI jfxkfrI qoN ibnF nhIN sn krdy rhy, pr kdy iksy ny roky ies krky nhIN sn ik jo mrjLI krdy rihx, jdoN ies df lfB lY ky Auh cox lVngy, sIt qF kFgrs dI JolI hI pvygI.

          ies vyyly sB pfsy BKvF muwdf hY mhfrfsLtr ivwc AuTy Aus mrfTy Aubfly df, ijs dI agvfeI jLfhrf qOr `qy rfj Tfkry kr irhf hY. Aus dI ieMnI ku mMg jfiejL hY ik mhFrfstr ivwc mrfTI bolI nUM muwK bolI df drjf imly, srkfrI kMm-kfr ivwc vI Aus bolI dI pRmuwKqf kfiem rhy. ieho mMg pMjfbI bolI dy sMbMD ivwc asI vI eyQy krdy hF. sVkF dy mIlF-pwQrF Auwqy aMgryjI jF ihMdI dy nfl-nfl EQy mrfTI vI ilKI jfvy, mMg glq nhIN qy ieh sB dysLF ivwc huMdf hY. aglI gwl ieh kihxI ik mrfTI qoN ibnF ihMdI, aMgryjLI jF iksy hor BfsLf df nf iksy dukfn Auqy borz rihx dyxf hY, ies nUM pRvfn nhIN kIqf jf skdf. muMbeI kOmFqrI drjy df sLihr hY, ijwQy iksy vI dysL jF rfj df koeI tUirst jF kfrobfrI bMdf af skdf hY, Auh mrfTI nhIN jfx skdf. jy ieho gwl dUjy rfjF ivwc vI lfgU ho jfvy qF hr kfrobfrI bMdy jF tUirst nUM GroN bfhr kdm rwKx qoN pihlF pMj-swq rfjF dIaF bolIaF iswKxIaF pYxgIaF.

          bolI dy ies ibKyVy kfrn EQy kuJ lokF Auqy hmly hoey qy kuJ lokF AuWqy hmly hoey qy kuJ jfnF vI jFdIaF rhIaF. hYrfnI dI gwl hY ik kyNdr dI srkfr ny ies bfry mUMh `c EnI dyr GuMÕxIaF pfeI rwKIaf, jdoN qwk BfeIvfl pfrtIaF ny iswDf dosL nf lf idwqf ik sB kuJ Kud kFgrs pfrtI krvf rhI hY. ieh dosL lwgxf hI lwgxf sI kFgrsI muwK mMqrI ivlfs rfE dysLmuK glIaF-bjLffrF ivwc AuWqr-BfrqIaF nUM kuwt pYNdI vyK ky vI ‘siQqI kfbU hyT’ hox df jfp krdf irhf sI. Aus dy izptI muwK mMqrI, ijhVf sLrd pvfr dI nYsLnilst kFgrs pfrtI nfl sbMDq hY, ny AuWqr-BfrqIaF bfry rfj Tfkry dy cyilaF dI BVkfht nUM sfDfrn gwl afiKaf qy jdoN iewk AuWqr-BfrqI nUM puls ny ijMdf PVn dI bjfey byloVI qfkq vrq ky mfr mukfieaf, Aus nMgy-icwty kql leI puils dI ipwT QfpVn ivwc GMty Br dI dyr vI nf kIqI. isLv sYnf Cwz ky afieaf sfbkf muwK mMqrI nfrfiex rfxy kFgrs df kYbint mMqrI bx ky vI isLv sYinkF nfloN vwD jLor nfl Auwqr-BfrqIaF dy ivruwD PuMkfry Cwzdf iPrdf hY.

          ijwQy kFgrs pfrtI votF bfry afpxIaF igxqIaF-imxqIaF kfrn mhfrfsLtr dy muwK mMqrI dI lgfm iKwcx qoN pfsf vwt ky dysL dI eykqf KLqry ivwc pf rhI hY, BfrqI jnqf pfrtI vfilaF df vqIrf vI Gwt ajIb nhIN. Auh mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf dy muKI rfj Tfkry dI AuWqr-BfrqIaF ivruwD muihMm df ivroD krdy hn, pr jdoN Auho gwl bfl Tfkry jF Aus df puwqr AUDv Tfkry kihMdy hn, AudoN cuwp vwt jFdy hn. kfrn ies df ieh ik pMjfb dy akflIaF vFg bfl Tfkry  dI isLv sYnf nfl vI Bfjpf dIaF ipwCy sfJIaF srkfrF bx cuwkIaF hn qy awgoN bxn dI Jfk hY. Auh mhfrfsLtr ivwc sQfnk lokF nUM Auksf ky jy kuJ sItF vwD lY jfxgy qF idwlI ivwc pRDfn mMqrI bxn vfsqy lfl ikRsLn azvfnI dy nfl hI KVoxgy, iksy hor pfsy qF Auh kdy nhIN jfx lwgyy.

          aYn ieho nIqI ies pfrtI ny sfDvI pRigaf isMG dy mfmly ivwc apxf rwKI hY. ieslfmI awqvfdIaF nUM PFsI, iswK awqvfdIaF nUM golI qy nksflI awqvfdIaF nUM jVHF qoN Kqm krn dy llkfry mfrn vflI Bfjpf nUM sfDvI pRigaf isMG df ihMdU awqvfd ies krky inMdxXog nhIN lwgdf ik Aus dI inMdf kIiqaF ihMdU votF iKsk jfx df zr hY. kuJ rfj pwDrI Bfjpf afgU sfDvI dy pwK ivwc vI bol rhy hn. sfDvI Aus aiBnv mMc nfl juVI hoeI hY, ijs dI kmfn mhfqmf gFDI dy kfql nwQUrfm gOzsy dI BqIjI qy isLv sYnf dy bfnI vIr sfvrkfr dI poq-nUMh dy hwQF ivwc hY. Dmfky krn leI sfDvI ny kI-kI goNd guMdI, sfhmxy afAux ipwCoN vI Bfjpf hfly qwk cuwp hY, smF pf ky sLfied ies vrqfry nUM jfiejL TihrfAx jogIaF dlIlF vI GV ilafvygI. iewk iksm dI ihMsf ivMgI-tyZI hmfieq jF srpRsqI krn vflI iksy vI pfrtI nUM iksy dUjI iksm dI ihMsk pRivrqI ivruwD kuJ kihx df ieKlfkI hwk kI rih jFdf hY?

          Bfrq iewk nfjLk moV qy KVf hY. sfPL ikhf jfvy qF iewk cOrfhy Auwqy KVHf hY. vwK-vwK dlF ivwc iKwlrI hoeI ies dI agvfeI ies dI eykqf bfry iewk-sur nhIN. hflq eyQoN qwk puwj cuwkI hY ik mIitMg qF kOmI iekmwuTqf kONsl dI swdI jFdI hY qy BfsLx iewk dUjy AuWqy dUsLxbfjLI dy krky PLrj inBf idwqf igaf smJ ilaf jFdf hY. hmfm ivwc sfrIaF iDrF nMgIaF hn. afpo afpxI loV Kfqr iewk jF dUjI iksm dy vwKvfd nUM sLih idwqI jf rhI hY. hfly qF rfj Tfkry dy cyilaF kfrn mhfrfsLtr ivwc awg mwcdI njLr afAuNdI hY, agly idnIN afsfm ivwc ihMdI BfsLI kih ky ibhfr, XU[ pI, idwlI hirafxf aqy pMjfb qoN gey lokF dI vfrI afAux dIaF knsoaF vI iml rhIaF hn. purfxf muhfvrf hY ik rom df sLihr sVdf vyK ky vI bfdsLfh nIro bMsrI vjFAudf irhf sI. sfzy mulk ivwc mulk nUM iekwTf rwKx vflIaF qMdF tuwkIaF jf rhIaF hn qy kFgrsI pfrtIaF dy afgU aKvfAux vfly lok kOmI ihwqF df koeI iPkr nhIN, isrPL qy isrPL gwdIaF dy guxy pfAuxy hI muwK rwKy hoey hn qF kOmI ieksurqf dIaF gwlF kr ky vI kI lYxf hY, kOm dIaF vMzIaF pfAux df eyjMzf ivcfrn dI mIitMg hI ikAuN nhIN swd lYNdy? Gwto-Gwt Auh mIitMg hkIkI qF jfpygI.


lIzrF dIaF lMUbV-cflF kfrn ho rhIaF hn Bfrq ivwc aMdrUnI morcybMdIaF

- jiqMdr pnUM

          pMjfb ivwc iewk vfrI TMZ vrq jfx qoN bfad mYN afm krky awqvfd dI crcf qoN pRhyjL krdf irhf hF. ivdysL dy kuJ dOiraF dOrfn jdoN mYQoN AunHF idnF bfry puwiCaf igaf qF bhuqI vfr myrf jvfb hMudf sI ik ‘‘krn leI hor vI bhuq sfry kMm hn. Aus bIqy dOr dI muV-muV crcf krn dI QF afpF sfry ieh kfmnf krIey ik pMjfb dI aglI pIVHI nUM Auh kuJ nf dyKxf pvy, jo sfnUM Bugqxf ipaf sI’’ ies dI crcf qoN bcx ipwCy myrf mksd iewko hMudf sI ik ies nfl iksy df Blf nhIN hoxf, sgoN ijMnHF jLKLmF Auqy KrINZ af cuwky hn, Auh Pyr vlMUDryy jfxgy. pMjfb ny Aus lVfeI ivc pMJI hjLfr qoN vwD jfnF guafeIaF hn. ienHF ivc vrdI pf ky kfnUMn kfiem rwKx Kfqr jfnF dyx vfly vI sn. kfnUMn nUM cuxOqI dyx leI bMdUkF cuwkx vfly vI, pr iehnF dovF qoN vwD igxqI AunHF afm lokF dI sI, jo mfry jfx qwk vI ieh nhIN sn jfxdy ik lVfeI iks dI iks nfl ho rhI hY qy AunHF nUM iks ksUr bdly mfiraf jf irhf hY.

          hux jdoN svfl pMjfb df nhIN, smuwcy Bfrq dy nsIby df bx igaf hY, mYnUM iewk vfrI Pyr nf cfhMudy hoey ies bfry klm cuwkxI pY rhI hY. Bfrq ies vyly iPr awqvfd df sfhmxf kr irhf hY. mOjUdf awqvfd iewk iksm df nhIN, keI iksmF qy iksmF aMdrlI AuWp-iksmF df hY. nkslI lihr df awqvfd BoKVy dy mfry KflI KVkdy iZwzF vfilaF dI ‘kro jF mro’ dI Dfrnf ivwcoN inkilaf hY. dUjI iksm Drm dy nFa AuWqy PYldy awqvfd dI hY. mhfrfsLtr dI puls ny bMb Dmfky krn dy dosL hyT iewk ihMdU sfDvI qy Aus dy kuJ sfQI PVy hn. keI ihMdU jQybMdIaF ny mIzIaf irportF ivwc ies nUM ‘ihMdU awqvfd’ afKy jfx df iqwKf ivroD kIqf hY. ieh Auho jQybMdIaF hn, ijhVIaF hux qwk Gwt-igxqIaF `coE AuWBry eysy vrqfry nUM ‘ieslfmI awqvfd’ jF ‘iswK awqvfd’ kihMdIaF rhIaF hn. dUijaF bfry kihxf AunHF nUM sDfrn gwl lwgdI sI, pr hux afpxy Drm Auqy hmlf jfpdf hY.

          ijnHF idnF ivwc pMjfb ivwc mfhOl Krfb sI, keI vfrI mYN KfilsqfnI soc dy smwQkF nfl bihs ivwc AulJ ky vyiKaf. AunHF kol afpxIaF dlIlF sn, ijnHF sfrIaF nUM rwd kr dyx ipwCoN vI Auh rwd krn vfly nUM glq kihMdy sn, afpxI Dfrnf nUM nhIN. ieh gwl AunHF ivwcoN bhuq sfry mMn lYNdy sn ik AunHF dy mn ivwc Kfilsqfn df BivwK nksLf spwsLt nhIN ik bxf ky Auh krngy kI? iewk irsLqydfrI ivwc ivafh mOky mYnUM dmdmI tksfl qy aKMz kIrqnI jQy nfl juVy kuJ irsLqydfrF ny sFJy qOr `qy Gyrn dI koisLsL kIqI. sB dlIlF dy bfvjUd jdoN Auh afpxI ijLd Auqy sFJy qOr `qy aVy rhy, mYN ieh pwuC ilaf ik Kfilsqfn bxn ipwCoN afpxI pfrlImYNt dy AudGftn mOky aKMz pfT qF qusIN krvfAugy hI. AunHF df jvfb ‘hF’ ivwc sux ky mYN dUjf svfl puwC ilaf ik Auh aKMz pfT krn vyly Bog ‘rfg mflf’ pVH ky pfAugy jF ‘mMudfvxI’ dy sLbd Auqy hI pf idAugy? iewk iDr ‘rfg mflf’ dy pwK ivwc zt geI qy dUjI iDr ‘rfg mflf’ dy ivroD ivwc. myry nfl bihs bMd kr ky Auh afpo ivwc Ps gey qy mYN afrfm nfl sLgn-ivhfr krn ipwCoN aMimRqsr nUM inkl quiraf sF.

          iewk hor mOky knyzf qoN cwldy iewk ryzIE pRogrfm ivwc nf cfhMudy hoey vI iewk sroqy dy iesy svfl AuWqy bihs ivwc AulJxf ipaf ik Kfilsqfn iswKF dI loV hY jF nhIN? keI hor lokF ny vI ies bfry gwl kIqI qy bihs grm-TMZI cwldI rhI. Pyr iewk swjx ny Pon kr ky ikhf, ‘‘mYN pfiksqfnI hF, knyzf ivwc rihMdf hF qy Kfilsqfn dI hm;ieq krdf hF. iswKF ny pihlF vI pMjfb ivwc rfj kIqf hoieaf hY, jy hux Auh afpxf rfj vfps mMgdy hn qF glq kI hY?’’ mYN hws ky ikhf ‘‘EdoN iswKF dI rfjDfnI lfhOr hMudI sI, qMU afpxI srkfr nUM kih ky lfhOr df sLihr iswKF nUM idvf dyh, aMimRqsr lYx leI Aus ipwCoN mYN hmfieq kr dyvFgf.’’ Auh swjx Pon dI lfeIn kwt igaf, pr ieh bihs nf Aus idn muwk skI sI, nf muwk skxI hY.

          bihs kdy nf muwk skx df iewk kfrn ieh hY ik iswK BfeIcfry ivwc ieh rosy bhuq hn ik iswK hox kr ky AunHF nfl ivqkrf kIqf igaf hY. iehnF `coN bhuqy rosy akflI lIzrF ny afpxIaF rfjsI loVF leI lokF dy mnF ivwc ibnF iksy Tos aDfr qoN Br Cwzy hn. ‘bfq df bqMgV’ bxfAux dI imsfl hI lYxI hovy qF ipClI srkfr smyN kYptn amirMdr isMG dI knyzf dy sLihr torFto dI Aus PyrI nUM ilaf jf skdf hY, ijs ivwc Auh izksI roz gurduafry gey sn. AuQy jdoN amirMdr isMG bol rhy sn, ipwCy kMD Auqy Kfilsqfn dy nfhry ilKy hoey qsvIrF ivwc af gey. BfrqI jnqf pfrtI qoN vI pihlF ieh muwdf akflIaF ny cuwk ilaf ik Kfilsqfn smwrQk gurduafry `c kYptn amirMdr isMG igaf hY. myry kol keI Auh qsvIrF hn, ijnHF ivwc Ausy gurduafry dy Ausy hfl ivwc keI akflI lIzrF ny AunHF hI nfhiraF mUhry KVo ky BfsLx kIqy hoey hn, qy Auh pihlI pfl dy lIzr hn, pr akflI afgU afpxI gwl idwlI qwk AuCflx ivwc kfmXfb rhy. AunHF dI pRcfr msLInrI ies mfmly ivwc kFgrs vfilaF nfloN eynI qyjL vgdI hY ik afpsI mqBydF `c AulJy hoey kFgrsI Aus df mukfblf hI nhIN kr skdy.

          ies dy bfvjUd ieh mMnx ivwc mYnUM iJjk nhIN ik Bfrq ivwc Gwt-igxqIaF nfl vI qy dwbIaF-kuclIaF jfqF dy lokF nfl vI kdy-kdy ivqkrf hMudf hY. Aus ivqkry nUM dUr nhIN kIqf jFdf, sgoN ivqkry dy isLkfrF nUM ivcfry ijhy bxf ky AunHF nFl KVox dI rfjnIqI `coN awgoN keI hor puafVy KVy hMudy hn. kdy-kdfeI AunHF `coN kuJ DVy bMdUkF vI cwuk qurdy hn. ieh smJxf glq hovygf ik AunHF df bMdUkF cuwkxf jfiejL hMudf hY, pr bMdUkF cuwkx vfilaF dI afpxI Dfrnf hY ik jdoN ikDry suxvfeI aqy iensfPL dI afs hI nhIN, EdoN hor koeI rfh vI nhIN rih jFdf. AunHF dy mnF ivclI Bfvnf nUM dUr krnf srkfrF df kMm hY, pr srkfrF ies Bfvnf dI jVH lwB ky Aus df ielfj krn dI bjfey AunHF `coN do-cfr jfixaF nUM pdvIaF dy ky buwqf sr igaf smJdIaF hn. ieho ijhy ahudy bhuqI vfrI AunHF nUM idwqy jFdy hn, ijnHF dI afpxy BfeIcfry `c bfhlI puwC-igwC hI nhIN hMudI.

          bMdUkF dy rfh pYx dy ies ruJfn ivwc vI ieslfmI dihsLqgrdI hornF qoN vwKrI vMngI dI hY. Aus ivc do Dfrf spwsLt idKfeI dyNdIaF hn, cwldIaF BfvyN Auh afpsI qflmyl nfl hI hn. iewk Dfrf AunHF dI hY, jo hflfq dy sqfey hoey hn idwlI ivwc ieMDrf gFDI dy kql mgroN hoey KUn-Krfby ny sYNkVy iswK nOjvfnF nUM bdlf lYx leI bMdUkF vfly rfhy pYx vwl Dwikaf sI. alIgVH, jmsLydpur, BivMzI dy dMigaF dy dosLIaF nUM ijLkrXog sjLfvF df nf imlxf qy Pyr gujrfq ivwc goDrf kFz ipwCoN srkfrI sLih hyT keI idn hoieaf iewk-pwKI kqlyafm Aus pIVq BfeIcfry dy kuJ jF keI nOjvfnF nUM vI EDr qor skdf hY. ieslfmI dihsLqgrdI dI dUjI vMngI Aus kOmFqrI qfxy-bfxy df ihwsf hY, ijhVf aPLgfinsqfn qoN amrIkf qwk PYilaf hoieaf hY. lMmy smyN qwk Aus ny cIn nUM afpxI mfr qoN lFBy rwiKaf sI, pr hux Auh AuDr vI jVHf PYlfAux lwg ipaf hY. sfrI dunIaf leI KLqrf bxy hoey Aus ruJfn nfl Bfrq dy vwK-vwK rfjF aMdroN sQfnk kfrnF krky AuWT rhy toly afpxIaF loVF leI Kud joV joVdy njLr afAuNdy hn. ijMnf mrjLI koeI ies nUM jnUMnI ivcfrDfrf nfl joV ky vyKdf jfvy, swc ieho hY ik jy aMdrUnI hflfq suKfvyN hox qF ivdysLI qfkqF nUM sfzy Gr `c sMnH lfAuxI sOKI nhIN ho skdI.

          aMdrUnI siQqI Bfrq dy aMdr ikho ijhI hY, ies df Jlkfrf jy pihlF imilaf njLr aMdfjL kIqf igaf hY qF hux qfjLf GtnfvF nUM nmUnf smJ ky nvyN isirEN sbk kwZy jf skdy hn. ipCly kuJ mhIinaF dOrfn pihlF AuVIsf qy Pyr Aus nfl lwgdy krnftk rfj ivwc eIsfeIaF AuWqy hmly kIqy gey hn. bhuq sfry crc sfV idwqy gey, keI ipMzF dy eyny-eyny Gr PUk idwqy gey ik sfrf ipMz hI DuafiKaf njLr afAux lwg pvy. keIaF lokF nUM kql kIqf igaf. kuJ QFeI eIsfeI sfDvIaF nfl blfqkfr hox dIaF irportF vI hn. ijnHF eIsfeI Drm dIaF sfDvIaf (nMn) nfl blfqkfr kIqy gey, AunHF `coN iewk qF ivcfrI AunHF dy BulyKy ivwc hI Ps geI. Auh eIsfeI hY hI nhIN sI, AunHF dy mkfn dI sfPL-sPLfeI leI rwKI geI ihMdU nOkrfxI sI, ijs nUM ‘hr hr mhFdyv’ dy jYkfry lfAux vfilaF ny sfrI Aumr dI mfnisk rogx bxf idwqf. rfj srkfr dI qy Aus dI puls dI BUimkf mfVI hI nhIN, awq dI inKyDIXog sI. blfqkfr dI pIVq iewk nMn ny mIzIey mUhry dwisaf ik sfrf kihr vrqfAux ipwCoN Aus nUM Ausy hflq ivwc bfjLfr ivwc GMumfieaf igaf. puls vfly ijwQy ikqy njLr afey, Auh qmfsLf dyKdy rhy. iewk QF puls vwzI igxqI ivc sI, Auh BIV qoN Bwj ky Kuls tukVI dy ivcfly jf lukI. BUqrI BIV ny Aus nUM puls tukVI dy ivcfilE jf kwiZaf qy bygYrqy hoey jF Bfjpf dI BfeIvflI vflI srkfr dy hukm dy bwJy puls vfilaF ny koeI dKl hI nf idwqf.

          ijnHF idnF ivwc ieh GtnfvF vrqIaF, AunHF idnF ivwc iek ihMdU svfmI df EQy kql hoieaf sI. Auh svfmI eIsfeIaF dy ivruwD muihMm clf irhf sI. kql bfry nkslIaF ny Tok ky ikhf hY ik AunHF ny kIqf hY. pihlF Bfjpf aqy sMG pirvfr ny ies nUM mMinaf hI nf, pr jdoN ieho gwl gurIlf lVfeI lV rhy nkslI afgU ny tYlIivjLn kYmry, mUhry idwqI ieMtrivAU ivwc kih idwqI, Pyr AunHF ny dUjf pYNqVf Dfr ilaf ik eIsfeI hI nkslIaF nfl rly hoey hn. jy eIsfeI pihlF nkslIaF dy hiQafrbMd Gol df ihwsf nhIN sn qF iehnF ihMdU sMgTnF dI mfr Kfx mgroN AunHF `coN kuJ nf kuJ lok swcmuwc AuDr vflf rsqf PVn dI soc skdy hn. aijhf hoxf cMgf nhIN, pr jy ho jFdf hY qF ksUrvfr Auho hoxgy, ijnHF ny AunHF df jIAUxf hrfm kIqf, Gr qy crc sfVy, Drm-pRcfrk kuVIaF nUM blfqkfr dIaF isLkfr bxfieaf qy Auh pVuwl iqafr kIqf. ijs qoN Cfl mfry ibnF AunHF kol cfrf hI koeI nhIN sI.

          purfxI khfvq hY ik lohy nUM lohf kwtdf hY, pr iPLrkfpRsqI dy mfmly ivwc AultI gwl ieh hY ik iewk iksm dI jnUMnI iPLrkfpRsqI dUjy pfisEN jvfbI iPLrkfpRsqI df jnUMn pYdf krdI hY. ies df mukfblf TrMHmy nfl kIqf jfxf bxdf hY, qy lMmI soc mnuwKI ihwqF dy aDfr Auqy itkI hoeI hoxI cfhIdI hY. bfhly iqwKy jnUMn vfly lok hornF nUM BVkf ky afpxI jfn dI slfmqI vI cfhMudy hn. pMjfb ivwc iewk vfrI ieho ijhy mfVy hflfq ivwc aMimRqsr ivwc iewk ihMdU sMgTn df iewk kfrkuMn mfiraf igaf. Aus qoN bfad sfry sLihr ivwc BMn-qoV df mfhOl bx igaf. hflfq kfbU ivwc nhIN sn af rhy. izptI kimsLnr dI swdI hoeI mIitMg ivwc jdoN AunHF hflfq dI crcf hoeI qy Aus BMn-qoV dI inMdf vI hox lwgI qF iewk lIzr ny AuWT ky kih idwqf, ‘‘sfzf sfnH mfiraf igaf hY, ies kr ky jy asIN eynf vI nf kIqf qF kI kIqf?’’ mfrksI pfrtI dy bjLurg lIzr kfmryz rfjysLvr isMG cimafrI ny AuWT ky afiKaf, ‘‘sfnH df pqf nhIN, ikMnf ku cMgf hMudf hY, sfzf dIpk Dvn qF sLyr sI, Aus dy kql ipwCoN asIN ieh kuJ iblkul nhIN kIqf, sgoN aMqm sMskfr qy sLok smfgm mOky vI BfeIcfrf qy amn rwKx dIaF gwlF hI kIqIaF sn.’’ mIitMg muwkx mgroN asIN Esy BVkfAU lIzr nUM ijLlf puls muKI kol ieh qrlf mfrdf suixaf, ‘‘ijvyN mYN mIitMg ivwc boilaf hF, Auh gwl bfhr cly jfxI hY. myrI jfn KLqry ivwc hY. myry nfl sikErtI QoVHI ijhI hor vDf idE.’’ aYs[ aYs[ pI[ awgoN mjLfk krI jFdf sI, ‘‘qusIN qF sfnH dy sfQI ho, quhfnUM sikErtI dI Blf kI loV hY?’’

          mYN asl muwdy `qy afAuxf cfhMudf hF. ipCly kuJ smyN qoN Bfrq ivwc iewk vwKrI iksm df mfhOl isrijaf jf irhf hY. ihMdU nOjvfnF nUM awqvfd dy ivcfrDfrk mukfbly leI iqafr kIqf jfvy, ies ivwc kuJ vI glq nhIN, pr AunHF nUM qF hux hiQafrbMd mukfbly leI Auksfieaf jfx lwg ipaf hY. dusihry mOky zFgF dI pUjf krnI jF ijLafdf qoN ijLafdf iqRsLUl nUM DUP-bwqI dyxI qF keI dhfikaF qoN vyKdy afey sF, hux bMdUkF nUM DUPL dy ky moiZaF AuWqy rwK ky pryz kIqI jfx lwg peI hY. keI QfeIN dusihry mOky ies vfrI golIaF vI clfeIaF geIaF qy ies nUM sLfsqr-pUjf df nFa idwqf igaf. smfgmF mOky hiQafrF dI numfiesL aqy AunHF nfl jvfbI rxnIqI dIaF gwlF hox lwg peIaF hn.

          ipCly mhIny hoey bMb DmfikaF dy dosL ivwc ijhVy lok mhfrfsLtr puls ny PVy hn, AunHF dI muKI ihMdU sfDvI pRigaf isMG hY. Aus df bfp afpxI DI dy ies qrHF dy iksy kfry ivwc sLfml nf hox dI gwl kihMdy smyN vI kYmry mUhry rfsLtrI soiemsyvk sMG df ihMdI aKLbfr, ‘pFcjnX’ ivCfeI bYTf hY. sfPL hY ik jnUMnI iksm dI Dfrimkqf dI pihlI pfhul prvfr `coN qy ipwCoN sMG prvfr `coN imlI hovygI. sMG prvfr dI ividafrQI sLfKf ‘aiKl BfrqI ividafrQI pRIsLd’ dI Auh srgrm kfrkuMn rhI qy Ausy aMdr kMm kridaF Aus ny bfkI df jIvn afpxy Drm dI syvf dy lyKy lfAux leI sMinafs lYx df PLYslf kIqf sI. sfDvI pRigaf dI igRPqfrI df kfrn Aus df motrsfeIkl bixaf, ijhVf Auh Dmfkf krn leI vriqaf igaf sI. pRigaf dy ipqf df kihxf hY ik motrsfeIkl qF Aus ny keI icr pihlF vyc idwqf sI. KrIdx vflI pfrtI ny afpxy nFa nhIN cVHvfieaf, qy ieh gwl TIk vI ho skdI hY, pr sfDvI dy afpxy mMUhoN inkly sLbdF bfry Auh kuJ vI nhIN kih skxgy. tI[ vI[ cYnlF ny iek smfgm ivwc pRvcn krdI sfDvI pRigaf df BfsLx pysL kr idwqf hY, ijs ivwc Auh kih rhI hY, ‘‘jy iewk ihMdU mrdf hY qF Aus nfl ibMdI lf ky jvfb dyxf pvygf.’’ ibMdI lf ky jvfb dyx df mqlb hY ik iewk dI QF ds mfr idwqy jfxgy. bMb Dmfkf krn ivwc Aus dI BfeIvflI df ies qoN vwzf hor sbUq kI cfhIdf hY, sfPL hY ik nf qF Auh ies ijLMmyvfrI qoN bc skdI hY, nf Aus dI iesy kMm leI KVI kIqI hoeI jQybMdI.

          svflF df svfl sfzy sfhmxy ieh hY ik Bfrq qF pihlF hI cuPLyirEN vwjdy TUMigaF df isLkfr hY, jy iesdy afpxy aMdr vI ieMj afpo ivwc morcybMdIaF hox lwg peIaF qF ieh bcygf ikvyN? iehnF morcybMdIaF `c mohry qy afm lok dy puwqr-DIaF bxdy hn, pr muwZ bMnHx vflI sLrfrq Auh lIzr krdy hn, ijnHF ny nf kdy iksy nUM mfrn jfxf hY, nf afp mOq dy mwQy lwgx dI jurawq krnI hY. rfj-gwdIaF `qy awKF itkfeI bYTy ieh lIzr iksy dy mkfx vI jfx qF ieh soc ky sLrDFjlI dy lPLjL boldy hn ik ies nfl votF ikMnIaF ku vD skdIaF hn. Gwt-igxqIaF qF pIVq hox dy jfiejL jF nfjfiejL rosy `c bMdUk cwukx dy rfh pYx nUM jfiejL TihrfAux df jqn krdIaF sn, hux jdoN bhu-igxqI ihMdU BfeIcfry dy aMdroN vI ieho ijhy lok AuWTx lwgy hn qF jfiejL-nfjfiejL dI pVcol hor vI AulJ jfvygI. ies AulJx ivc ies gwl df iksy nUM cyqf hI nhIN afAuxf ik lMUbV vrgy lIzr afpxy lokF nUM ies rfh acyq qOr `qy nhIN, jfx-buwJ ky pf rhy hn, qF ik isvy mwcdy rihx qy AunHF isivaf dy syk afsry rfjnIqI dIaF rotIaF sykx df kMm hMudf rhy. kfsL, ikqy sfzy lok ies Kyz nUM smJ skdy.

 


afriQk Kyqr df sMsfr pwDrI mMdf kI pMUjIvfd dy PylH hox df pRqIk nhIN?

-jiqMdr pnUM

            afriQk Kyqr dy mMdvfVy ny ies vkq pUry sMsfr nUM lpyt ivwc lY rwiKaf hY. mMdy df mwuZ bwJf ikwQoN, ieh qF ivvfd df ivsLf hovygf, pr ies nUM isKrF AuWqy amrIkI stfk aYkscyNjF dy goqy Kfx ny pucfieaf hY. ijMny Jtky  EQy qyjL hMudy gey, EnI zubkI dUjy dysLF dIaF aYNkscyNjF KfdIaF rhIaF. eysLIafeI dysLF ny awgy vI keI vfrI ieho ijhI bfhroN afeI mMdy dI mfr JwlI hoeI sI, hux vI AunHF nUM JwlxI pY geI qF hYrfnI vflI gwl koeI nhIN.

            kuJ sfl pihlF amrIkI mMdy dI mfr ieMzonysLIaf qy kuJ hor dysLF vfilaF nUM lY bYTI sI. ies vfrI ijhVf mMdf sLurU hoieaf hY, Aus ny vI keI Coty mulk dIvflIafpx dy kMZy pucf idwqy hn. BfrqI iKwqy ivwc sB qoN vwD burf hfl ies ny guaFZI dysL pfiksqfn df kIqf hY. cMgf hfl qF Aus df pihlF vI BfvyN kdy nhIN hoieaf, pr ies vfrI vflI burI hflq vI Aus dy ipCly swT sflF dy Aus dI hoNd dy smyN dOrfn kdy nhIN sI vyKI geI. bIqy sLwukrvfr, sqfrF akqUbr nUM Aus dy pwly isrPL 248 kroV zflr hI bcy sn qy ieMny nfl Aus dysL leI iewk jF vwD qoN vwD zyZ mhIny qwk df rfsLx hI KrIidaf jf skdf hY. pfiksqfn dy KLjLfnf mihkmy dI vjLfrq dy hvfly nfl afeI sUcnf kihMdI sI ik dysL kol kuwl 730 kroV zflr dI ivdysLI krMsI sI, ijs ivcoN 332 kroV vpfrk bYNkF kol Psy hoey sn qy styt bYNk afPL pfiksqfn dy pwly  isrPL 398 kroV sn awgoN Aus 398 kroV ivcoN zyZ sO kroV dIaF dyxdfrIaF cukf idwqy jfx nfl bfkI isrPL 248 kroV zflr bcdy sn. bIqI igafrF akqUbr nUM Aus kol 774 kroV zflr sn qy isrPL Cy idnF ivwc 730 kroV zflr bcx df mqlb ieh ik Aus dy cuqflI kroV zflr hor ikr gey. ieh Aus dysL ivwc ivdysLI krMsI dy pwK qoN hux qwk dI sB qoN mMdI qsvIr hY.

            Bfrq vI iewk vfrI ieho ijhI mMdI hflq nUM pwuj igaf sI. rfjIv gFDI dy vkq sB qoN vwD kyrf lwgf qy iPr vI pI isMG dy pRDfn mMqrI hox smyN Bfrq nUM kMm-kfr cwldy rwKx leI irjLrv bYNk `c ipaf sonf jhfjLF AuWqy lwd ky ivdysLF ivwc gihxy rwKxf pY igaf sI. EdoN gwlF cwldIaF hMudIaF sn ik hux Bfrq srkfr iksy vkq vI dIvflIaf ho skdI hY. pr jdoN lok sBf coxF ipCoN nrismhf rfE dI srkfr ivwc KLjLfny dI kmfn zfktr mnmohn isMG dy hwQ afeI, kyrf ruk ky KLjLfnf Brn df aml sLurU ho igaf sI. Aus vkq apxfeI geI nIqI nUM ijnHF ny inMidaf sI, ipwCoN dyvgOVf, gujrfl qy vfjpfeI srkfrF vyly Auh vI AunHF nIqIaF AuWqy hI qurdy rhy qy KLjLfnf Brdf igaf sI. hux Bfrq ies hflq ivwc hY ik hor ijMny vI sMkt hox, dIvflIeypx df Gwto-Gwt koeI KLqrf nhIN.

            siQqI df ieh pwK jy vDIaf hY qF dUjf pwK mfrU vI hY. Auh dUjf pwK ieh hY ik nIqIaF nUM amrIkI afriQkqf dIaF ipClwg hI bxf idwqf igaf. bhu-kOmI kMpnIaF leI sfry drvfjLy KolH idwqy gey qy inwjIkrn nUM KusLhflI df iewko-iewk mMqr mMn ilaf igaf. srmfeydfrI dI bjLfrU mfniskqf dy vkIlF ny jnqk Kyqr ivcfly adfiraF nUM Aus sovIaq mfzl dI rihMd-KMUhd afK ky BMizaf, ijhVf AunHF dy iKafl muqfbk PylH ho cwukf sI. AunHF dy ies ngfrKfny vfly rOly-gOly ivwc akl dI quxquxI nf iksy ny sux skxI sI qy nf suxI hI geI.

            ieh kihxf glq hY ik sovIaq mfzl AudoN pUrI qrHF PylH ho igaf sI. koeI mfzl vI nuksF qoN rihq nhIN hMudf qy sovIam mfzl vI nuksF qoN rihq nhIN sI, pr PLylH Auh mfzl nhIN sI hoieaf, Aus mfzl nUM lfgU krn vflI lIzrisLp hoeI sI. lokF nfloN inwKV ky vwKrI Kfs jmfq bx cwuky lIzrF ny jdoN afpo afpxy ‘zfcy’, PLfrm-hfAUs, bxf ley qy lok GurinaF vrgy GrF `c rih gey, Auh mfzl bhuq dyr cwl hI nhIN sI skxf. afKLrI Dwkf Aus nUM pwCmI dysLF dI gorbfcyv nfl gMZ-sMZ nfl mfiraf igaf. brqfnIaF dI EdoN dI pRDfn mMqrI mfrgryt QYcr afpxIaF XfdF `c sfPL mMndI rhI hY ik sMkt dy smyN Aus nUM isrPL gorbfcyv dI slfmqI dI icMqf sI, ikAuNik Auh AunHF df bMdf sI.

            Bfrq srkfr dI KflI BVolI `c dfxy sovIaq mfzl rwd krn kr ky nhIN, afriQk nIqIaF dy aihm kdm vjoN BfrqI iswky dI kImq zygx nfl sB qoN vwD afAuxy sLurU hoey sn. ijhVI BfrqI cIjL ivdysLI vpfrI qy Kpqkfr nUM pihlF sO zflr dI KrIdxI pYNdI sI, Auho jdoN AunHF dy iswky mukfbly BfrqI iswky dI kImq Gtx kfrn isrPL swT zflrF ivwc imlx lwg peI, AunHF ny dUjy dysLF qoN idwqy gey afrzr rwd kr ky vI BfrqI kMpnIaF nUM dyxy sLurU kr idwqy. sfzy kol nf kwcy mfl dI kImq bfhlI vDI sI, nf mjLdUr dI qnKLfh vDfeI geI sI, lfgq mfmUlI PLrk nfl EQy dI EQy KVI sI, pr sfzIaF kMpnIaF sO zflr dI QF swT zflr lY ky vI lfB kmfAux lwgIaF qy Bfrq dy KLjLfny ivwc vI zflr Brny sLurU ho gey sn. mfVI gwl ieh hoeI ik ieh sfry lfB kMpnI mflkF dI jyb `c pYNdy gey. BfrqI mjLdUr jF KLpqkfr nUM ies `coN kuJ vI nf imilaf. zflrF qy pONzF dI cmk nfl ijnHF dIaF awKF cMuiDaf geIaF, AunHF ny hkIkqF nUM awKoN proKy kr ky ikrq krn vflI jnqf nUM kIVy-mkOVy smJ ilaf qy pMUjIsLfhF nUM pUjf dy Xog pRBU mMn ky AunHF dy hwQF ivwc Kyzx lwg pey.

            EdoN qwk pbilk sYktr nUM sB qoN vwD aihmIaq idwqI jFdI sI, iPr Aus dI QF hr Aus adfry nUM ploisaf jfx lwg ipaf, ijhVf awgy jf ky pbilk sYktr dI QF lY skdf hovy. aml ieh mnmohn isMG dy KLjLfnf mMqrI hMuidaF sLurU ho igaf sI, pr nrismhf rfE srkfr awgy nhIN sI vDf skI. Pyr dyvgOVf qy gujrfl srkfrF vyly vI KwibaF dy dbfa kfrn kuJ nf kuJ bMDyj rwKxf pY igaf. jdoN vfjpfeI srkfr afeI, Aus AuWqy koeI kuMzf hI nf rih igaf. EdoN qwk Bfrq srkfr df iewk mMqrflf pbilk sYktr dy adfiraF vfsqy hMudf sI. vfjfpeI srkfr vyly pihlI vfrI Aus mMqrfly dI QF iewk nvF mMqrflf, minstrI afPL izsienvYsmYNt, arQfq srkfrI pMUjI dy adfiraF df Bog pfAU mMqrflf, hoNd ivwc af igaf qy Aus ny moCy pfAuxy sLurU kr idwqy.

            zfktr mnmohn isMG dy KLjLfnf mMqrI hMuidaF nrismhf rfE srkfr ny amrIkI kfrporysLnF nfl gFZf-sFZf afrMiBaf sI qy ies df ivroD krn ivwc Kwby-pwKI qF mohrI hoxy hI hoxy sn, BfrqI jnqf pfrtI ny vI koeI ksr nhIN sI CwzI. AuhnIN idnIN mhFrfsLtr ivwc zbhol ivwc iewk ibjlI pRfjYkt nUM lwgx qoN rokx leI isLv sYnf qy BfrqI jnqf pfrtI dy lIzrF ny bfkfiedf muihMm clf rwKI sI. pfrlImYNt coxF ivc kFgrs hfr geI qy iksy pfrtI kol bhu-sMmqI nf af skx kfrn atl ibhfrI vfjpfeI dI agvfeI hyT Bfjpf gwTjoV nUM dysL dI kmfn sFBx df mOkf iml igaf. nf qF kFgrs ny AunHF df sfQ dyxf sI, nf Kwby-pwKIaF ny qy ieh XkInI sI ik ies srkfr ny pfrlImYNt ivwc Brosy df vot nhIN lY skxf. hoieaf vI ieho ik Auh qyrf idn msF kwZ ky gwdI Cwzx leI msLhUr ho gey, pr iehnF qyrF idnF dy aMdr-aMdr Ausy aYnrfn kMpnI dy pRfjYkt nUM mnjLUrI dy gey, ijs nUM rokx leI hux qwk Auh hI morcf lfeI bYTy sn. ijhVf kMm cuPLyirEN hMudy ivroD kfrn nrismhf rfE qy mnmohn isMG nf kr sky, Auh hux ivroD krdy rhy Bfjpf vfilaF ny KLud gwdI sFB dy qyrF idn dI afrjLI srkfr vyly hI kr idwqf.

            iPr Aus aYnrfn kMpnI df kI bixaf? awj Auh kMpnI ikDry lwBdI nhIN. cMd sflF ipCoN Auh kMpnI zwub geI sI. Aus dy pRbMDkF nUM lokF nfl DoKfDVI dy dosLI pfieaf igaf sI. dosLI Auh amrIkf `c mMny gey, Bfrq ivwc nf Auh hI dosLI mMny gey sn, nf AunHF df svfgq leI awKF ivCfAux vfly.

            purfxf ho igaY hY ikwsf aYnrfn df, hux Aus dI QF hor bQyry hn. amrIkI bYNk lyhmYn huxy-huxy zwubf qF Aus ny keI dysLF dI afriQkqf nUM zfvFzol kr idwqf. keI kfrporysLnF qF Aus dy asr hyT zwubx kMZy phuMc geIaF qy keIaF ny ies hflq df lfhf lY ky pihlF hI duhfeIaF pf ky kfrobfr krn ivwc muwT GwutxI sLurU kr idwqI. nqIjf ieho ijhy hflq df cMgf nhIN sI inklxf. iewk QF kfrobfr cmkx nfl ds hor QFvF df kfrobfr cmkF dyNdf hY. QoVHf ijhf vI mMdy df Jlkfrf pvy, lok CuwtIaF aqy sYr-spfty dy poRgrfm rwd kr dyNdy hn, ijs nfl iewk qF KLrcy jfx vfly pYsy iksy aOKI GVI leI bcf ky rwKx dI soc juVI hMudI hY qy dUjI ieh ik ipwCoN ikDry kMpnI CFtI krnI sLurU kr ky sB qoN pihlF CuwtI gey bMdy hI nf kwZ dyNdI hovy. AunHF ny ieh soc jdoN PYldI hY, hvfbfjLI kMpnIaF dy musfPLr vIh Gtdy hn, sYlfnI QFvF AuWqy hotlF qy rYstorYNtF dy gfhk vI qy AuQoN awgy ieh mMdf keI hornF nUM pRBfvq krdf hY. ies vyly asIN ijs dOr ivcoN lMG rhy hn, Aus ivwc vI iewk QF qoN qurI mMdy dI mfr dIvflI AuWqy clfeI jFdI ptfikaF dI lVI vFg agly qoN agly awzy vwl vDdI jf rhI hY.

            mMdy dI kFg awgy qoN awgy qurdI jfx df aml afpxI QF hMuidaF vI jo kuJ vyKx nUM iml irhf hY, Auh sfrf iesy df nqIjf nhIN. kuJ Grfxy mVHIaF qwk mnuwK df mfs nocx df aml jfrI rwKdy hn. ies vfrI vI ieho gwl EdoN vyKx nUM imlI, jdoN vI hvfbfjLI kMpnIaF ny iewk idn rlyvF kIqf qy dUjy idn sYNkVy mulfjLmF nUM nOkrIaF qoN kwZ ky qIjy idn AunHF nUM vfps vI rwK ilaf. jYWt eyarvyjL ny cOdF akqUbr nUM ikMgiPLsLr nfl ieh kih ky sFJ pfeI ik dovyN iDrF iml ky mMdy df mukfblf krngIaF. iksy nUM ies ivc kuJ glq nf jfipaf, pr agly idn Ausy jYWt kMpnI ny pihlF Cy sO, Pyr do sO hor qy aMq nUM eyny ku hor juV ky AunI sO dy krIb krmcfrIaF nUM KVy pYr kMm qoN jvfb dy idwqf. mulfjLm roNdy sn, mIzIaf AunHF df roxf drsLkF nUM dws ky vI ieh nhIN sI kihMdf ik kMpnI ny DoKf kIqf hY, sgoN ieh kih irhf sI ik mMdf hI eynf hY ik kMpnI ieh kdm cwukx leI mjLbUr ho geI hY. kMpnI ny mulfjLmF qoN leI hoeI sikErtI dI rkm vI vfps dyx dI hfmI nhIN sI BrI. agly idn Ausy kMpnI dy mYnyijMg zfierYktr df ibafn af igaf ik AunHF dI jLmIr nhIN mMndI ik mulfjLm kwZ idwqy jfx, ies kr ky sfry stfPL nUM muV ky kMm `qy vfps ilaf jf irhf hY.

            isLv sYnf qoN tuwty hoey DVy ny ikhf ik sfzf dbfa mulfjLmF dy pwK ivwc kMm kr igaf hY qy ieMj hI kuJ hor iDrF ny vI dfavy kIqy. ieho ijhy dbfa nfl eyzy keI-keI kroV mhInf dy bwjt vfly PLYsly nhIN bdldy hMudy. kyNdrI hvfbfjLI mMqrI pRPul ptyl vI kihx lwg pey ik AunHF dI srkfr df dbfa asrdfr sfibq hoieaf hY. ieh vI inrf muPLqo-muPLq df ishrf lYx vflI gwl sI. asl gwlF ivcoN pihlI ieh sI ik iehnF hvfbfjLI kMpnIaF ny keI-keI sO kroV rupey srkfr dIaF qyl kMpnIaF dy bkfey dyxy sn CyqI pYsy dyx leI AunHF `qy dbfa pY irhf sI. mulfjLmF dI CFtI df hrbf vrq ky AunHF ny Bfrq srkfr nUM blYkmyl kIqf qy ieh bkfey CyqI dyx dI QF muhlq lY leI. aglI vfrI koeI ieho ijhf hor hrbf vrq lYxgy. dUjf kfrn ieh sI ik CFtI df kuhfVf cwuk ky AunHF ny mulfjLmF dIaF qnKLfhF ivwc pMdrF qoN vIh PLIsdI kwt lfey jfx dI gwl mMnvf leI. afm hflfq ivc jy Auh qnKLfhF ivc iewk PLIsdI kwt vI lfAuNdy qF hVqflF hox df zr sI, hux AunHF ny mulfjLmF nUM nOkrI qoN jvfb dy ky pihlF pYrF qoN kwiZaf qy Pyr kMm `qy vfps lYx df idlfsf dyx bhfny pMjvF ihwsf qnKLfh Gtf dyx dI gwl vI eynI sihj nfl kih idwqI, ijvyN AunHF AuWqy aihsfn kr rhy hox.

            jYWt kMpnI vflf PLfrmUlf kuJ hor kMpnIaF ny vI vriqaf hY qy CFtI dI gwl kih ky mulfjLmF koloN KLud hI pysLksL krvf leI hY ik kMm qoN nf kwZo, QoVHI-bhuq qnKLfh GtfAuxI hY qF Gtf lE. ieh kMm kOmI pwDr dIaF kMpnIaF ny vI kIqf hY qy hyTF sLihr pwDr dIaF ny vI. ieMj iehnF kMpnIaF ny mMdy df bhfnf bxf ky smfj nUM afpxI eIn mMnvf leI hY qy ieh isrPL ies kr ky hoieaf hY ik Auh nf isrPL inwjI Kyqr dIaF kMpnIaF hn, sgoN AunHF dy mukfbly ivwc pbilk sYktr dI hoNd vI nf hox dy brfbr rih geI hY.

            ijhVy-ijhVy awizaF qoN pRfeIvyt kMpnIaF dy jhfjL AuWzx lwg pYx, EQoN srkfrI Kyqr dIaF hvfbfjLI kMpnIaF dIaF AuzfxF rwd jF lyt hox lwg pYNdIaF hn qF ieh sihn nhIN hMudf. musLkl ieh hY ik ies mfmly ivc pbilk sYktr dI mjLdUr jmfq aqy Aus dy afgU afpxf PLrjL nhIN smJ rhyy. pbilk sYktr df stIl kfrKfnf ijMnI dyr afpxI kfrkrdgI bcfeI jFdf hY, tfto  vI afpxI stIl df Bfa mn mrjLI df nhIN imQ skdy. jy pbilk sYktr dI trFsport, pbilk sYktr dy bYNk, pbilk sYktr dI eyarlfeIn dIaF tryz XUnIanF afpxy hwk mMgx dy nfl-nfl ikrq df swiBafcfr pYdf kr ky mulfjLmF nUM ies gwl leI smJfAuxf sLurU kr dyx ik ies dI hoNd sfzy awj leI hI nhIN BivwK leI vI jLrUrI hY qF inwjI Kyqr AunHF mUhry itk nhIN skdf. musLkl ieho hY ik EQy hwk qF hr koeI mMgdf hY, pr ijLMmyvfrI df cyqf krn vyly hflq ‘sFJy dfdy nUM ikhVf ipwty’ vflI bx jFdI hY.

            sMsfr Kyqr dy ajoky mMdy nUM vyK ky hux srmfeydfrI dy ZMzorcI ieh nhIN kihMdy ik pMUjIvfd df mfzl PylH ho igaf hY. jy Auh soc vwloN eImfndfr hn qF ijvyN sovIaq rUs dy tuwtx nUM smfjvfd df mfzl PylH hoxf kihMdy sn, awj vI ajoky sMsfrIkrx dy mfzl nUM PylH ho igaf kihx dI ihMmq ivKfAux. Auh kdy vI aijhf nhIN krngy, ikAuNik jo ieh gwl mMnxgy qF ieh vI mMnxI pvygI ik ijMnf dysLF ivc sB qoN vwD mMdf afieaf hY, AunHF ivc vI pbilk sYktr df Enf mfVf hfl nhIN hoieaf, ijMnf inwjI Kyqr df hoieaf, hY qy jy ieh gwl mMn leI jfvy qF iPr vl-vlfvF pf ky hI shI, soc dI zMzI iPr Ausy isstm nUM TIk TihrfAux AuWqy jf phuMcygI, ijs nUM pMdrF-vIh sfl pihlF Auh PylH ho igaf afKdy rhy sn.


vkq CyqI af irhf hY lfiraF dIaF lwpF vMzx df

-jiqMdr pnUM

          imafd dy mhIny BfvyN Cy rihMdy hn qy aglIaF lok sBf coxF meI 2009 ivwc hoxIaF bxdIaF hn, afsfr AuQoN qwk AuzIk krn vfly nhIN jfpdy. AuzIk jy iksy gwl dI hovygI qF isrPL ies dI ik sMsfr pwDr dI afriQk mMdI df dOr QoVHf ijhf TMZf pY jfvy. ies mMdvfVy dy TMZf pYx dI AuzIk dunIaf dy keI mulkF dy hfkmF nUM hY, ikAuNik ijwQy ikqy ies mfVy dOr dOrfn coxF hoeIaF, sfry sMsfr df mMdf lokF dy vyKxf nhIN qy sfrf gwusf mulk aMdrly hfkmF ivruwD kwZ dyxf hY. musLkl AunHF hfkmF dI ieh hY ik ieh dOr vfvrOly vrgf nhIN ik iewko vfrI af ky inkl jfvygf, sgoN hnyrIaF qy JwKVF dI Aus lMmI lVI vrgf hY, ijhVI jdoN ikDry sLurU ho jfvy, CyqI KLqm hox dI QF pUry mOsm jF sIjLn df rUp Dfr ilaf krdI hY.

          jy ies afriQk mMdy dy dOr dI gwl pfsy rwK ky soicaf jfvy qF zfktr mnmohn isMG dI srkfr nUM clfAux vfly lok ieh mMnI bYTy sn ik coxF leI sB qoN ZuwkvF smF ieho hY. ijhVIaF igxqIaF-imxqIaF AunHF ny ies sfl dy sLurU ivwc imQIaF sn, AunHF muqfbk kfPLI pYNzf kr cuwky smJdy hn.

          kFgrs pfrtI dIaF igxqIaF-imxqIaF ivwcoN iewk ieh sI ik dysL dy sB qoN vwzy votr vrg iksfnF nUM piqafAux leI iksfnI krjLy Auqy lkIr mfr idwqI jfvy. ieh PLYslf kr ky pfrlImYNt dI mohr vI lvf leI geI. iPr ies AuWqy aml hoieaf ik nhIN, jF ikwQy ikMnf ku hoieaf, ies dI AunHF nUM bfhlI icMqf nhIN sI. jnqk qOr Auqy ieho ijhf pYNqVf lY ky ies dy sfry ivroDF nUM rwd krn nfl Auh smJdy sn ik hux iksfn AunHF dI nyk-idlI nUM pRvfn kr cwuky hn. meI 2004 ivc swqf sMBfldy sfr vI zfktr mnmohn isMG ny sB qoN pihlF iksfnF nUM KudkusLIaF qoN bcfAux df nfhrf hI idwqf sI. AuhnUM ies dI sLurUafq qy krjLy mfPL krn dy aYlfn nUM ies dI isKr mMn ky Auh afs krdy sn. ik hux AunHF nUM coxF ivwc lfB iml skdf hY.

          votrF df dUjf vwzf vrg drimafny pwDr vfly mulfjLm jF kfrobfrIey lok hn. ies vfrI dy bwjt ivwc iehnF vwl ilhfjUpuxf apxfieaf igaf qF ies nUM vI sB lokF ny votF Awuqy awK rwK ky cwlx dI nIqI ikhf sI. rylF dy ikrfey vDfey nf gey, ienkm tYks df boJ hor pfieaf nf igaf, ies qoN mwD-vrg dy lok KusL hoxy hI sn. mfVI gwl ieh hoeNI ik mihMgfeI ieMnHI vwD geNI ik mwD-vrg nUM CotF df cyqf Buwl igaf qy nvINaF pYNdIaF CwtF dI bhuVI pYx lwg peI. ies gwl dI iBxk lokF df rONa jfxn leI inkly hoey rfhul gFDI nUM vI keI QF imlI qy jdoN Aus ny idwlI drbfr `c jf ky sB kuJ dwisaf, Pyr EhV-pohV vI hox lwg pey.

          qIjf vwzf muwdf ies srkfr kol amrIkf nfl kIqy gey Aus pRmfxU smJOqy nUM isry lgfAux df sI, ijs bfry sfry srvyKx kihMdy sn ik Bfrq dy lokF dI bhu-sMmqI ies dy hwk ivc hY. AunHF srvyKxF qoN nklI votF dI igxqI-imxqI ny kFgrs lIzrisLp nUM ieh smJOqf isry cfVHn leI hux qwk dy pwky sfQI Kwby-pwKIaF nfloN inKyVy df KLqrf shyVn leI vI iqafr kr idwqf. Kwby-pwKIaF nfloN inwKVn nfl srkfr tWut skdI sI, pr kFgrs dI lIzrisLp ny dfa-Gfq vrq ky Aus smfjvfdI pfrtI dy lIzr vI afpxy nfl gMZ ley, ijs nfl Aus ny ipCly keI sflF qoN AuWqr pRdysL aMdr isMÕ Psf rwKy sn. awgoN Auh vI ieMnHy bysLrm inkly ik Kwby-pwKIaF dI purfxI afVI Cwz ky Auysy Gr sihj nfl jf vVy, ijs dy drvfjLy qoN iewk vfr byafbrU kr ky moVy gey sn. juVy vI qF eydF ik srkfr bcfAux leI EnI bdnfmI kFgrs vfilaF dy pwly nf peI, ijMnI pfrlImYNt mYNbrF dI KrIdo-ProKq kr ky iehnF ny afpxI JolI pvf leI.

          jdoN srkfr bc geI qF kFgrs lIzrisLp leI ieh gwl vwkfr df muwdf bx geI ik aYtmI smJOqf isry ikvyN cVHfAuxf hY. eyDroN ivdysL mMqrI pRxb muKrjI dIaF AuzfrIaF amrIkf nUM qy EDroN amrIkI ivdysL skwqr kONzflIjLf rfeIs dIaF AuzfrIaF Bfrq nUM muV-muV lwgx lwg peIaF. keI aiVwky pey, pr aMq nUM amrIkI pRqIinDI sBf ny ies nUM pfs kr idwqf qy Pyr rfsLtrpqI jfrj bwusL ny vI dsKq kr idwqy. Auhdy ipCoN dovF iDrF dy ivdysL mMqrIaF ny vI aihdnfmy Auqy dsKLq kr idwqy qy mfmlf isry lwg igaf. eysy dOrfn pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG ny PLrFs, jrmnI qy kuJ hor amrIkf-pRsq dysLF nfl vI ieho ijhI gwl jf CohI. nqIjy vjoN kFgrs pfrtI smJx lwg peI hY ik hux Auh votF nUM mFjf mfr skdI hY.

          iehnF iqMnF muwK muwidaF `coN pihly doNh Auqy ivroDI iDr vwKo-vwK QF KVI hY. Kwby-pwKIaF ny iksfnF dyy krjLy mfP krn jF mwD-vrg nUM bwjt CotF dyx mOky srkfr df sfQ idwqf sI, jd ik BfrqI jnqf pfrtI ivroD dI Kfqr Auh ivroD krdI rhI sI, ijhVf Aus qoN jfiejL vI nhIN sI Tihrfieaf jf irhf. qIjy muwdy Auqy smuwcI ivroDI iDr ivroD qF kr rhI sI, pr pYNqVf vwKo-vwKrf sI. Kwby-pwKIaF nUM aYtmI smJOqy rfhIN BivwK ivc Bfrq Auwqy amrIkf df glbf idKfeI dyNdf sI, jd ik BfrqI jnqf pfrtI ikMqU-pRMqU kr ky vI ieh isLkvf nhIN sI lukf skdI ik ijhVf smJOqf zf[ mnmohn isMG nfl kIqf igaf hY Auh atl ibhfrI vfjpfeI nfl kIqf jfxf cfhIdf sI, jF Pyr lfl ikRsLn azvfnI dI afmd nUM AuzIikaf jf skdf sI. Aus df ieho ijhf ivroD vI kFgrs dI lIzrisLp nUM afpxy pwK ivwc Bugqdf njLr afAuNdf hY. ies pwKoN vyiKaF jy awj dI GVI coxF ho jfx, vot pfAux vyly BfvyN lokIN muwidaF nUM mfnqf dyx jF nf, pr kFgrs pfrtI kol AunHF kol jf ky pysL krn leI kuJ nf kuJ jLrUr hY.

          dUsrI iDr Auh Kwby-pwKI pfrtIaF hn, ijhVIaF cfr sfl srkfr nUM cwldI rwKx leI vjLIrIaF krn vfilaF nfloN vI vwD srgrm rhIaF, pr hux vwKrI QF KVIaF hn. Auh jdoN srkfr dy nfl sn, EdoN vI dlIlF qoN swKxIaF nhIN sn qy hux jdoN srkfr qoN pfsy hn AudoN vI jLordfr dlIlF nfl lYs hn. jy KVy pYr coxF vflf aYlfn af jfvy, Auh lokF mUhry jf ky keI kuJ pysL kr skdy hn. iksfnI krjLy mfPL krn mOky Auh srkfr dy nfl sn, qy kih skdy hn. ik sfzf dbfa srkfr qoN ieh PLYslf krfAux ivwc sihXogI irhf sI. aYtmI smJOqy bfry kih skdy hn ik srkfr ny BfvyN kr ilaf hY, pr asIN dysL dy lokF df BivwK Aus sfmrfjI awzy Auh gihxy pfAux qoN rokx dI pUrI vfh lfeI hY, ijs qoN awj qwk koeI vI dys Kwt ky nhIN inkilaf. srkfr nfl sihXog dy sflF dOrfn jdoN kdy mjLdUr jmfq dy pRfvIzYNt PLMz jF hor iksy muwdy Auqy loV peI, AunHF ny lokF df pwK pUiraf qy keI vfrI Auh kdm cuwky jfx qoN roky, ijhVy afm afdmI dy pyt qy lwq mfrdy sn. hor qF hor, srkfr df sfQ idMdy hoey vI mihMgfeI ivruwD morcf lfAux inkl qurdy rhy sn. ieMdrf gFDI dy vkq ‘eykqf qy sMGrsL’ dy dovyN pYNqVy iewkTy clfAux ivwc Auh kfmXfb nhIN sn ho sky. pr mOjUdf srkfr aDIn AunHF ny ‘sihXog qy sMGrsL’ df ijhVf ZMg cuixaf, Aus nUM lokF dy mUhry jf ky jfiejL Tihrf skx ivwc AunHF nUM sLfied EdoN ijMnI musLkl nhIN afvygI.

          qIjI iDr hY BfrqI jnqf pfrtI dI. Aus bfry ikhf jf irhf hY ik ‘Aus kol koeI muwdf nhIN qy Aus kol muwdy hI muwdy hn.’ ieh dovyN gwlF ieko sfhy ikvyN khIaF jf skdIaF hn? ies df Byd jfxn leI Aus pfrtI dy keI pYNqVy puxny pY skdy hn.

          sLurUafq Bfjpf ny kIqI sI ies nfhry nfl ik Aus kol Xog qy iewk sur lIzrisLp hY, jo dysL nUM iksy syD ivwc slf skdI hY. ZfeI koh nf cwlI ik ies dy aMdrlf tkrfa muV ky bfhr af igaf. vfjpfeI jI qF irtfier hoxyy hI sn, AunHF ny jFdy-jFdy iewk mMc AuWqy azvfnI nUM ‘rfm’ qy pRmod mhfjn nUM ‘lCmx’ kih ky kwlH dy jvfk vrgy pRmod nUM afpxI sfrI Aumr dy sihXogI azvfnI dy brfbr KVf kr ky pfrtI aMdr hlcl mcf idwqI. awgoN ‘lCmx’ bixaf pRmod mhfjn afpxy sky Coty Brf hwQoN golI Kf ky eydF df mUriCq hoieaf ik sMjIvnI bUtI AuzIkdf rwb nUM ipafrf ho igaf. Aus dy pwuqr nUM Aus dy vfrsL vwjoN AuBfrn dI koisLsL kIqI geI qF Auh Aus rfq vMn-suvMny nsLy, sLrfb qoN lY ky smYk qwk, vrqdf hspqfl jf lyitaf, jdoN svyry AuWT ky Aus ny afpxy ipqf dIaF asQIaF jl-pRvfh jfxf sI. Aumf BfrqI iksy pfsy qur geI, mdn lfl Kurfxf keI ipMzF dy pYNzy gfhuMdf iPiraf qy AuqoN lY ky hyTF qwk ieho ijhI drfV Bfjpf aMdr peI ik imt nhIN skI. idwlI ivDfn sBf coxF leI Bfjpf vwloN muwK mMqrI vjoN pysL kIqy gey ivj mlhoqrf nUM jdoN ‘idwlI df ivkfsL pursL’ ikhf jFdf hY qF sfPL ho jFdf hY ik Auh vfjpfeI dy DVy df pRqIinD hY, azvfnI DVy df huMdf qF Aus nUM ‘idwlI df loh pursL’ ikhf jfxf sI. hr rfj aMdr BfrqI jnqf pfrtI dy aMdr ‘ivkfs pursL’ aqy ‘loh pursL’ afpo ivwc iBVdy iPrdy hn.

          Xog lIzrisLp dy mohrI vjoN ijs lfl ikRsLn azvfnI nUM pysL kIqf jf irhf hY, Aus dI agvfeI nUM nirMdr modI qoN KLqrf bixaf ipaf hY. sLfied ieho kfrn hY ik vfr-vfr duhrfieaf jf irhf hY ik pRDfn mMqrI dI pdvI leI Bfjpf dy agly AumIdvfr azvfnI jI hI hoxgy.

          bfkIaF nfloN Xog qy iewk sur lIzrisLp dyx dy ies muwdy qoN ht ky ies pfrtI kol ijMnHy vI muwdy hux qwk dwsy gey hn, Auh ikMny sfry ho ky vI asl ivwc iewko iewk muwdf ‘ihMdUqwv’ vflf hI bxdy hn. iewk vfrI AunHF ny skUlF ivc ‘bMdy mfqrm’ lfjLmI lfgU krn dI rwt lfeI qy Bfjpf dy kyNdrI bulfry ny kih idwqf ik aglI vfrI Bfjpf iesy nUM cox muwdf bxfeygI. EnI dyr nUM sLRI lMkf qy Bfrq ivcflVy smuMdr ivwc purfxy pul vrgf ZFcf lwB ky Aus nUM ‘rfm syqU’ vjoN cwuk ilaf ijs bMdy ny ies muwdy Auwqy sfry dysL ivwc ‘ivigafnk pwK’ qoN muihMm clfAux df bIVf cuwikaf, jdoN Aus dI pVHfeI dIaF izgrIaF qoN lY ky Aus dy srkfrI ahudy dy kfrzF qwk sB jfalI jLfhr ho gey qF Bfjpf ny ivigafn nUM Cwz idwqf qy ‘rfm syqU’ nUM Bfrq dy lokF dI sLrDf qy ivsLvfs df mfmlf kih ky ies nUM cox muwdf bxfAux df aYlfn kr idwqf. muwdf ieh vI hMZxsfr nf sfbq hoieaf qy Bfjpf hwQ-pYr mfr hI rhI sI ik jMmU-ksLmIr ivwc amrnfQ mMdr dy lFGy Auqy jLmIn dyx jF nf dyx df rwPV pY igaf. idwlI bYTI Bfjpf lIzrisLp ny Jwt ieh aYlfn kr idwqf ik aglI cox mOky AunHF df cox muwdf amrnfQ df mMdr qy Aus nfl juVI sLrDf vI ho skdf hY. keI iksm dI iqlkxbfjLI mgroN Aus mfmly df vI hwl inkl afieaf qF Bfjpf nUM iPr nvyN muwdy dI qlfsL krnI pY geI. EnI dyr nUM awgV-ipwCV keI sLihrF `c bMb Dmfky ho gey qy Bfjpf ny awqvfd nUM afpxf aglf cox muwdf kih idwqf. iewk pRYsL kfnPLrMs mOky jdoN kuJ pwqrkfrF ny ieh puwC ilaf ik Bfjpf dIaF srkfrF vfly rfj `c Dmfky hox qoN rokxf qF AunHF df kMm hY, ies nUM cox muwdf bxf ky Auh iekwlI kFgrs nUM ijLmyvfr ikvyN Tihrf skdy hn qF pfrtI dy bulfry ny Jwt kih idwqf; ‘‘hmfry pfs muwdoN kI kmI nhIN hY, hm Drm pRIvrqn ky BI muwdf bnf skqy hY.’’

          qy ieho sfrI gwl df Byd hY ik Bfjpf kol mwuidaF dI kmI hY, pr muwidaF dI Gft vI nhIN. iksy iewk mwudy nUM AuBfry ibnF iewk qoN ipwCoN Auh dUjf muwdf cuwkI jFdy hn, pr sfry dy sfry lwgBg ieko syD ivc hn ik dys dy sB qoN vwzy Dfrimk BfeIcfry nfl juVy lokF dIaF votF ikvyN lYxIaF hn. awj jdoN AuVIsf ivc eIsfeIaF Auqy hmly ho rhy hn qy Bfjpf dy smrQn nfl srkfr clf irhf muwK mMqrI nvIn ptnfiek nIvIN pfeI bYTf hY, ieh Drm-pRIvrqn dy ivruwD muihMm nhIN, Drm dy nFa AuWqy smfj nUM pfV ky lok sBf coxF leI ihMdUqv df pVuwl bxfAux dI Kyz hY. AuVIsf dI hflq kfbU ivc hox qoN pihlF hI krnftk aMdr vI ieho kuJ iesy nIq aqy nIqI aDIn sLurU kIqf jf irhf hY. mhfrfsLtr dy kuJ sLihrF qoN lY ky asfm aMdr hoey dMigaF dOrfn hr QF Bfjpf dy bMidaF dI BfeIvflI jy sfPL njLr afAuNdI hY, qF iesy krky hY.

          ijhVI gwl socx vflI hY, Auh ieh hY ik jdoN dysL dIaF pRmuwK rfjnIqk iDrF cox leI lwk bMnH rhIaF hn, EdoN afm afdmI dI kr irhf hY? kI Auh vI socdf lwBdf hY ik ies vfrI iks pfrtI ipwCy Bugqxf hY? hfl hI GVI qF iblkuwl hI nhIN. Aus ivcfry nUM qF do zMg dI rotI ny vfhxIN pf rwiKaf hY. kdy qIh rupey iklo imlx vflI dfl jdoN pMjfh rupey iklo hoeI qF pMjfb dI cox df muwdf bx geI sI. hux Auh dfl pMjfh qoN twp ky sO rupey iklo dy nyVy puwj geI hY, pr ies df rfjnIqk Kyqr ivc ijLkr hI nhIN lwB irhf. ieh ijLkr lwBygf jLrUr, pr hfly nhIN, coxF nyVy jf ky lwBygf, jdoN hr pfisEN lfiraF dIaF lwpF vMzIaF jfxgIaF ik ‘jy sfzf rfj af igaf, Pyr[[[!’’


dunIaf dy dUjy isry phuMc ky vI sLFqI ikAuN nsIb nhIN pMjfbI prvfrF nUM?

-jiqMdr pnUM

          sqfrF sqMbr qoN sLurU kr ky knyzf qy brqfnIaf dy pOxI drjn sLihrf df cwkr lf cuwkf hF. agly idnF ivc XkInn kuwJ hor QfvF Auqy vI jfvFgf. iesy sfl meI-jUn ivc inAUjLIlYNz aqy afstRylIaf dy awDI drjn dy krIb sLihrF ivc vI igaf sF. pMjfbI hF, pMjfbI pwqrkfr vI hF, ies krky ijLafdfqr ivdysL vwsdy pMjfbI prvfrF nfl iml ky AuhnF dy rihx-sihx nUM jfcx dI iewCf vI rwKdf hF qy ipwCy pMjfb bfry AuhnF dI rfey jfnx df jqn vI krdf rihMdf hF. jo kuwJ iehnF PyrIaF coN inkldf hY, Auh pfTkF nfl sFJf krdf irhf hF, hux vI krnf cfhMudf hF.

          myrI ies vfrI dI PyrI ny ieh pRBfv hor vDfieaf hY ik bhuq sfry pMjfbI prvfsI GrF aMdr hflfq suKfvyN nhIN, BfvyN ieho ijhy Gr bhu-igxqI nhIN bxdy, pr Pyr vI ienHF dI igxqI nf isrP kfPI vwzI hY, sgoN idno-idn hor qoN hor vDI jFdI hY. qy ies dy kfrn vI iewk nhIN, keI qrHF dy hn.

          iewko iewk BfvyN nhIN, pr iewk  vwzf kfrn ies df ieh hY ik pihlF phMuc gey lok hux afm kr ky ieh kihMdy hn ik ‘eyQy qF hux jxf-Kxf hI quiraf afAuNdf hY.’ Auh Buwl jFdy hn ik kdy Auh vI eysy iksm dy hflfq ivcoN lMG ky EQy pMhucy sn. kmfl dI gwl ieh ik hornf nUM ‘jxf-Kxf’ dwsx vfly ieho lok Kud bVy mfx nfl dwsdy hn ik AuhnF ny afpxy ikhVy-ikhVy irsLqydfrF nUM ikhVy-ikhVy ZMg vrq ky eyQy swidaf sI qy awgoN vI iks-iks nUM swd rhy hn. ieh socxI dUijaF bfry hI nhIN, prvfr dy aMdr vI pqI-pqnI iewk dUjy dy irsLqydfrF bfry jLfhr kr dyNdy hn. bfhr dy lokF bfry ieh gwl kihx smyN dovyN iewko sur ivc boldy hn, pr Gr ivc ieh sLbd vrqx vyly iewk dujy nUM imhxf dyNdy hn ik, ‘‘qyry af skdy hn, Auh TIk hn, myry hI qYnUM ikAuN cuBdy hn?’’ prvfrF aMdrlI ies doglI socxI nUM mGdf rwKx dI cuafqI bhuqf kr ky AuhnF dy pMjfb ivc vwsdy irsLqydfrF vwloN lfeI jFdI hY, pr syk iehnF dysLoN dUur bYiTaF nUM jrnf pYNdf hY.

          dUjf vwzf kfrn ieh hY ik bhuq sfry pMjfbI prvfrF ny ieh jfxdy hoey ik AuhnF df bwcf puwqr hovy jF DI, ivgV cuwkf hY, ies bfry Ehlf rwK ky Aus dI sLfdI Bfrq ivc kr idwqI. iehnF kol af jfx ipwCoN nvIN nUMh jF juafeI nUM jdoN asl gwl df pqf lwgdf hY qF prvfrf ivc kuwVqx vD jFdI hY. Aus sUrq ivc ivgVy hoey bwcy dy mF-bfp afpxI aOlfd bfry swc df sfhmxf krn dI bjfey ivafh dy ilaFdy bygfny DI jF puwqr nUM ieh aihsfs jqfAuNdy hn ik ‘‘qYnUM asIN svrg ivc lY aFdf hY, nhIN qF ieMzIaf ivc ruldy hoxf sI.’’ iewk-do mfmly qF aijhy vI pqf lwgy hn (hoxgy ieho ijhy mfmly bhuq ijLafdf, pr sfzI jfxkfrI ivc nhIN af sky hoxgy), ijnHF ivc ivafh ky  ilaFdy jIvn sfQI jF sfQx nUM afpxy mF-bfp kol Cwz ky pwCmI dysL dy nfgirk bwcy afp mOj dI ijLMdgI gujLfrn leI vwKry itkfxy Auqy cly jFdy hn. mYnUM iewk ieho ijhy muMzy bfry vI pqf lwgf, ijhVf ivafh ky ilaFdI kuVI nUM afpxy mF-bfp dIaF rotIaF pkfAux leI Cwz ky Kud pMjfb clf igaf qy EQy iewk hor kuVI nfl ivafh krvf ky iksy nvIN KrIdI koTI ivc rih irhf hY, koTI vI sLfied nvyN shuiraf ny lY ky idwqI hY.

          qIjI iksm AuhnF muMzy-kuVIaF dI hY, ijnHF dy Bfrq ivc rihMidaF iksy nf iksy hor nfl njfiejL irsLqy bx cuwky sn, pr mF-bfp ny ivafh ky eyQy Byj idwqy. eyQy af ky pwkf huMdy sfr AuhnF dI ingfh bdl geI qy ieh dwsx ivc AuhnF ny Borf vI sLrm nhIN kIqI ik, ‘‘ivafh kfhdf, mYN qF eyQy phuMcx leI ieh sfrf kuwJ kIqf hY.’’ ieho ijhI kuVI ny qF ipCly idnIN hvfeI awzy df iemIgrysLn kfAUNtr pfr krdy sfr bfhr lYx afey hoey shury prvfr nfl jfx dI QF iewk pfsy AuzIk kr rhy iksy hor dI kfr dI aglI sIt jf mwlI sI. eydF dI bd-mjLgI krn ivc nf muMzy Gwt hn, nf kuVIaF hI, pr hYrfnI AudoN huMdI hY, jdoN AuhnF dy afpxy GrF `c ieh kuwJ vfprdf hY. iewk prvfr dy muMzy ny bygfnI DI nfl ieho kuwJ kIqf qF prvfr Aus dy nfl KVf irhf, pr jdoN jvfeI ny vI ieho kuwJ kr ivKfieaf qF duhfeI pfAux lwg pey. qy iewk prvfr qF ieho ijhf vI hY, ijs dy pMjfboN mMgfey nUMh qy jvfeI dovyN afpo ivc slfh nfl bVy nyk shuiraF nUM nfnI Xfd krvfAux lwg pey. hux Aus prvfr df Cotf pwuqr ivafh krvfAux qoN ieh kih ky isr PyrI jFdf hY ik pihlf iswiKaf sbk hI bhuq hY.

          cOQI iksm dy puafVy ikrq dy suBfa dy vKryvyN kfrn pYNdy hn. iewk ikrq krn vfly prvfr ny knyzf jf ky rfq-idn imhnq kr ky cMgI kdr pYdf kr leI. jdoN pMjfb ivcoN ‘piVHaf-iliKaf aPsr lwgf muMzf’ jvfeI bxf ilaf, Auh ivdysL jf ky EQoN dy ikrq dy swiBafcfr nUM smJ hI nf sikaf. kMm leI jfx vyly nwk-mUMh vwtxf yq afm kr ky pMjfb dy srkfrI dPqrF vFg dyrI nfl jfxf Aus nUM iewk ipwCoN dUjI kMpnI coN kwZy jfx df kfrn bxdf irhf. ivdysL ivc jMmI, plI qy pVHI kuVI ny nOkrI vwl gMBIr hox ilaf ikhf qF Aus ny kuwtxf sLurU kr idwqf. aMqm nUM gwl puls qk jf puwjI qF Bfrq Byjy jfx dy zr qoN QoVHf ijhf iswDf hoieaf, pr ivafhuqf  ijLMdgI hux dovF leI ‘joVI vflI nf rih ky ‘nrV’ vflI bx ky rih geI hY.

          pMjvIN iksm dy JyVy AuhnF prvfrF dy hn, ijnHF ny iewk jF dUjy trYvl eyjMt dy rfhIN koeI nf koeI irsLqydfr mMgvfAux df sOdf mfiraf qy pYsy Psf bYTy. ijs iksy nUM vI mMgvfAux hovy, Auh pqI-pqnI dovF df iewko ijhf irsLqydfr qF huMdf nhIN. jdoN Auh af nf sky qy pYsy vI Ps jfx qF prvfr ivc klysL sLurU ho jFdf hY. isrP iesy iewk kfrn sdkf tuwt gey keI prvfr muV ky kdy nhIN juV sky, sLfied kdy muV vI nhIN skxgy.

          jFdy-jFdy dws idwqf jfvy ik bMdy lMGfAux df kMm isrP trYvl eyjMt hI nhIN krdy, keI gfiek vI krdy hn qy keI Dfrimk sMsQfvF rfhIN vI eydF df kfrobfr huMdf rihMdf hY. Dfrimk sMsQfvF dy Byjy pwqrF Auqy afm kr ky sOKf vIjLf iml jFdf hY pr kdy-kdfeIN aiVwkf pY jfvy qF pYsy AuhnF vwloN vI nhI moVy jFdy.

          keI Dfrimk sMsQfvF qF bxfeIaF hI iesy kMm leI jFdIaF hn ik AuhnF rfhIN mMdy DMdy clf ky mfieaf hUuMJI jfvy, pr keI eydF dIaF sMsQfvF vI hn, ijnHF df lokF ivc vwzf siqkfr hox df lfhf koeI hor cusq bMdf lY jFdf hY. ies vfrI myry hwQ iewk ieho ijhI icwTI lwgI hY, ijs muqfbk iewk pwCmI dysL dy hfeI kimsLn nUM iewk siqkfrq gurduafry dy iewk ahudydfr ny awT mhIinaF dy aMdr-aMdr bvMjf rfgIaF-ZfzIaF nUM swdx dy pwqr jfrI kr idwqy sn. hfeI kimsLn vfilaF ny awk ky puwC ilaf ik iehnF nUM lfAuxf iks-iks kMm Auqy hY qy iehnF dy afAux qoN pihlF hux qk Auh kMm kOx krdy sn? ieh vI ik Auh kMm ijhVy lok hux qk krdy sn, AuhnF dI nOkrI df kI bxygf qy eyny nvyN bMdy rihxgy ikwQy? kI gurduafry aMdr eyny irhfiesLI kmry bxy hoey hn? ipwCoN pqf lwgf ik Auh isPfrsLI pwqr dyx vflf swjx ahudydfr qF sI, pr muwKI ahudydfr nf hox kr ky ieho ijhy pwqr ilKx df Aus nUM aiDkfr hI nhIN sI.

          ienHF gwlF qoN ielfvf kuwJ hor kfrn vI ivdysL vwsdy pMjfbI prvfrF ivc mfhOl axsuKfvF bxn df kfrn bxdy hn, ijnHF ivc kuwJ inwjI hn qy kuwJ smUhk icMqf vfly vI.

          imsfl vjoN pMjfb ivc pYsf lfAux bfry pIVHIaF dI soc ivc vwzy pfVy df mfmlf hY. ijhVy lok kdy pMjfboN cwl ky pwCmI dysL ivc phuMcy sn, AuhnF nUM Aus dysL aMdrlf Gr sfrI Aumr lMGf ky vI ‘rYx-bsyrf’ hI jfpdf hY qy Auh ieho socdy rihMdy hn ik ipwCy afpxy ipMz jf ky ‘ieho ijhf Gr bxf ky ivKfAuxf hY ik BfeIcfry ivc bwly-bwly ho jfvy. nvIN pIVHI sfP kih dyNdI hY ik EQy jf ky jdoN asIN kdy rihxf hI nhIN, sfzy bwicaF ny vI kdy nhIN jfxf, qF ieh pYsf EQy ikAuN lfeIey?’ EQy Gr bxfAux Auqy pYsf brbfd krn dI QF nvIN pIVHI ieh socdI hY ik ieho pYsy afpxy vsyby dy dysL ivc lfey jfx qy kfrobfr vDfieaf jfvy. myrI jfx-pCfx dy iewk prvfr ny afpxy purfxy ipMz ivc eydF df Gr bxfieaf hY, iqMn mMijLlf, Cwq AuWqy kbUqr vrgI pfxI dI tYNkI, qIjy ipMz qoN njLr afAuNdf hY. afp Auh ipCly pMj sflF ivc do vfrI mhIny-mhIny leI ipMz gey hn, pr knyzf ivc imldy hn pMjfbI imwqr nUM Aus mkfn dI Poto dy ky kihMdy hn: ‘vyKx jLrUr jfieE, jdoN jfAugyyyyy, EQoN iewk Poto iKwcvf ky sfnUM vI ByijE.’ Auh Poto AuhnF dy isrP ies kMm afAuNdI hY ik afey-gey nUM ieh kih skx ik ‘Plfxf vI igaf sI, sfzI koTI vyK ky bVf KusL hoieaf.’ krIb ZfeI kroV rupey Krc ky pMjfb ivc eyzf mkfn bxfAux qoN Auh ijMny KusL huMdy hn, EnI hI AuhnF dy puwqrF-DIaF nUM iKJ cVHdI hY qy Auh kihMdy hn ik ‘bxfeI khIdy leI hY Auh koTI, asIN qF EQy kdy jfxf nhIN?’

          mYN iehnF pMjfboN igaF aMdrly imwtI dy moh dI pUrI kdr krdf hF, pr mkfn vgYrf bxfAux dy AuhnF dy ies ruJfn dy iKlfP hF. afKr ies df koeI AudysL qF hoxf cfhIdf hY. sLrIky `c tOhr bxfAux Kfqr atfrIaF Ausfr dyxIaF qy iPr ijs nUM ‘afpxf’ kih ky cfbIaF sONpxIaF, do-cfr sflF bfad Ausy nfl kbjLf vfps lYx leI Qfxy-kcihrIaF ivc Kwjl huMdy iPrnf koeI aklmMdI nhIN khI jf skdI. ijnHF dy mkfnF Auqy hfly qk iksy ny kbjLf nhIN kIqy, Auh vI jdoN sfl-do sfl ipwCoN jFdy hn qF pihlf hPqf mkfn dI sPfeI kridaF qy ibwl nf Biraf hox kr ky kwty jf cuwky kunYksLn bhfl krvfAux dy lyKy lwg jFdf hY. mgrly do-iqMn idn iPr Gr df smfn bMnH ky nuwkrIN itkfAux ivc lwg jFdy hn, pMjfb  dy gyVy df AuhnF nUM mjLf kI imldf hovygf?

          dUjf kfrn hY pMjfb ivc pMUjI lf ky kfrobfr krn dy kOVy qjrby df. ieho ijhf ivwZ ivwZxf qF pMjfb ivc rihMdy lokF leI vI sOKf nhIN huMdf. srkfrI msLInrI nfl ihwsf-pwqI rwK leI jfvy qF Auh afpxf kimsLn Krf krn leI duMVgy lfAuNdI hY, nhIN qF ieMj bUhy awgy ibTfeI rwKdI hY ik iNewjLqdfr bMdf awk ky kihx lwgdf hY; ‘Cwzo jI, ieh kuwqf kMm sfzy vws df nhIN.’ ivdysLI pRbMD hyT hr kMm nymF-kfnUMnF anusfr huMdf vyKx vfly ieh prvfsI imwqr pMjfb dI srkfrI msLInrI qoN vI ieho afsF rwK bYTdy hn qy smJdy hI nhIN ik pMjfb srkfrI kfirMdy nUMU qF hwQ imlfAux ipwCoN AuNglF vI igx lYxIaF cfhIdIaF hn. mYN ieh nhIN kihMdf ik pMjfb df hr srkfrI aPsr byeImfn ho igaf hY, pr ijwQy ikwDry koeI bicaf rih igaf hY, Aus dy nfl tIm AuhnF TwgF-corF dI hY, ijnHF leI pYsy qoN vwD ky koeI skIrI hI nhIN. iksy kMm dI koeI PfeIl pYsy ley qoN ibnF awgy qurdI hI nhIN. mMqrI vI kih dyvy qF jy klrk dI mrjLI nf hoeI, Auh jLrUrI PfeIl kwZx dI QF acfnk ‘ishq Krfb ho geI’ kih ky CwutI clf jfvygf, kMm Aus dI QF kOx kr dyvygf?

          ies mfmly ivc ijhVy kOVy qjrby inwjI pwDr dy prfjYktF sMbMDI vI huMdy hn qy pMjfb dy smUhk ivkfs dy kMmF ivc vI hoeI jFdy hn. kuwJ prvfsI imwqrF ny afpxy ipMz dI nuhfr bdlx df ierfdf bxf ilaf. kMm Auh krdy gey qy sfl dy sfl ielfky df ivDfiek qy mMqrI af ky shfieqf df aYlfn kr ky qfVIaF mrvf jFdy hn. AuhnF dI srkfrI dy shfieqf dy cYWk isrP do vfrI phuMcy, bfkI dy aYlfn isrP aYlfn bx ky rih jFdy rhy. iPr ipMz nUM Auh ivkfs prfjYkt iml igaf, ijs ivc awDI rkm prvfsI BrfvF ny Krc krnI sI qy awDI pMjfb srkfr ny dyxI sI. prvfsI pMjfbIaF ny afpxy ihwsy df awD ivkfs kMmF qy Krc kr idwqf, srkfrI KjLfny `coN afAux vflI awDI rkm nf kFgrsI srkfr dy huMidaF afeI qy nf hux vflI akflI-Bfjpf srkfr dy zyZ sfl ivc imlI hY. igaF nUM trkfAux dy mfhr iewk srkfrI kfirMdy nUM puwCx leI mYN vI AuhnF dy nfl clf igaf qF jvfb ieh imilaf ik ‘qUhfnUM qF iewko kMm hY, sfnUM hor vI sO kMm krny pYNdy hn. sfP hY ik Aus srkfrI kfirMdy nUM ijhVy ‘hor vI sO kMm krny pYNdy hn’, Auh kdy muwkxy hI nhIN qy prvfsI pMjfbIaF dIaF CuwtIaF hr vfrI muwk jFdIaF hn.

          pMjfb dy ivkfs leI qFGdy iewk ieho ijhy suihrd prvfsI pMjfbI nUM ipMz qoN rfjDfnI qk dy gyiVaF ny gMBIr ibmfr kr idwqf. Aus df puwqr af ky kYnyzf lY igaf. jdoN ies vfr Aus df pqf lYx igaf qF Aus swjxyyd bwicaF coN iewk ny mYnUM sfP ikhf: ‘asIN jo khy, krn nUM iqafr hF, pr isrP mfiek mdd dy rUp ivc krFgy. sfzy vwloN koeI kMm hovy qy BfvyN nf hovy, asIN afpxy bfpU nUM buwZy vfry pMjfb dy dPqrF ivc bYTy bfAUaF mUhry mMgiqaF vfg XeIN-XeIN krn nhIN jfx dyxf.’

          jo kuJ AuhnF prvfrF ny Bugiqaf hY, Auh asIN qF nhIN Bugiqaf, ies kr ky sfnUM ies gwl dI gMBIrqf sLfied smJ nf af sky pr ijwdF df hfl pMjfb df asIN kr cuwky hF, qy hfly hor vI krI jf rhy hF, Aus ivc prvfsI pMjfbIaF nfl sFJ dIaF qMdF iqVk skdIaF hn, hor mjLbUq nhIN ho skdIaF. iehnF qMdF nUM mjLbUq krn leI jo kuwJ krnf cfhIdf hY, Auh huMdf nhIN idwsdf. nf ieh kMm srkfrF dy pwDr AuWqy hMudf idwsdf hY, nf prvfrF jF irsLqydfrF dy pwDr AuWqy huMdf idwsdf hY qy nf ies bfry iksy nUM koeI ijMmyvfrI df aihsfs hI njLr afAuNdf hY. nqIjf ies df ieh hY ik AuzfrIaF lf ky dunIaF dy dUjy isry jf puwjx nfl rotI qF BfvyN imlI jFdI hY, smfjk surwiKaf dI jLfmnI vI hY, pr prvfsI pMjfbIaF nUM mn dI sLFqI nsIb nhIN ho rhI, Btkx jfrI hY.


jlMDr qoN kYlgrI qwk df sPLr

-jiqMdr pnUM

            jlMDr qoN cwl ky knyzf dy sLihr kYlgrI pwujx qwk rfh df lMzn df iek rfq df pVfa hox kfrn smF qF dwugxf lwg igaf, pr ieh lfhyvMd bhuq hoieaf. eyny smyN qkrIbn solF pihrF dOrfn pMjfb df iksy vI BfsLf df koeI aKLbfr ieMtrnYwt Auqy vI nhIN vyiKaf qy BfrqI cYnl vI koeI nf imilaf, ijs qoN EQoN dIaF KLbrF sux skdf. kYlgrI pwujdy sfr jdoN tI[ vI[ Auqy iksy BfrqI nUM inAUjL cYnl qoN kuJ jfnxf cfihaf qF Auho ijhy ibafn hI sfry lIzrF dy af rhy sn, ijho ijhy EQy sux ky afieaf sF. ieMtrnYWt qoN pMjfb dIaF KLbrF pVHIaF, GtIaf iksm dy iesLiqhfrF qy ijLlHf pwDr dy lIzrF qwk dy AucycI isPfrsL kr ky Cpvfey jFdy ibafn vI sfry Auho dy Auho sn. mYN ivnobf Bfvy qy keI hornF bfry suixaf hoieaf sI ik Auh gihry icMqn leI keI vfrI mon-vrq Dfrn kiraf krdy sn, qF ik eyDr-EDr dy rOly-rwpy qoN ht ky Auh kuJ nvF, kuJ vDyry AusfrU qy vDyry gMBIrqf BrpUr soc skx. myry leI ieh solF pihr dy krIb smF vI EdF df hI sI, ijs dOrfn GtIaf pwDr dI dUsLxbfjLI aqy lIzrF dI cfplUsI krn vfly cmicaF dy ibafn pVHn dI bd-mjLf ijLMmyvfrI qoN pfsy ht ky bfkI sMsfr bfry jfnx-smJx df smF iml igaf.

            idwlI qoN lMzn qwk dy myry sPLr dOrfn myry nfl dIaF sItF AuWqy bYTy do ivdysLI sYlfnI afpo ivwc gwlF kr rhy sn qy ivsLf ieh sI ik Bfrq ikwdF df hY. Auh qfjL mihl dI KUbsUrqI dI crcf krdy hoey nfl hI Aus dy koloN lMGdI jmnf ndI dy gMdy vihx dI gwl vI kr rhy sn. kihMdy ieh sn ik BfrqI lokF nUM KUbsUrqI vI rfs nhIN afAuNdI, ieho cIjL XUrp ivc hMudI qF ilsLkF mfrdI. do-iqMn AuWGy Drm asQfnF qoN ho ky afey hox krky Auh EQy hMudI Dfrimk zrfmybfjLI dI crcf vI krdy sn. pujfrIaF vwloN lfhI jf rhI iCwl dI vI qy sLrDflUaF vwloN awKF mIt ky sB kuJ brdfsLq krdy jfx dI vI. iksy Dfrimk asQfn AuWqy AunHF ivcoN iek jxf kfly kwukV dI blI dy ky nfl ‘pRsLfd’ vjoN sLrfb dI boql cVHfeI jFdI vyK ky afieaf sI. Auh kih irhf sI ik ‘‘EQy bwkry dI blI vI idwqI jFdI hY, pr mYN qF kwukV nUM blI cVHdf dyK ky hI Gbrf igaf sI, ies krky bwkrf mrdf mYN nhIN dyiKaf.’’ ijhVI gwl Ausny nwk mroV ky khI, Auh ieh sI ik mry hoey kuwkVF dy KUn qy imMJ nfl Aus Dfrimk sQfn df PrsL icpicpf hoieaf ipaf sI, mwQf tykx afey lok Ausy ivc iqlkx qoN zrdy iek-dUjy df hwQ PV ky qury jFdy sn, ieh Blf ikwdF dI sLrDf hoeI?

            afm kr ky myrI cwup rihx dI afdq nhIN, Aus idn mYN mn ivc ieh Dfr ilaf ik bolx nfloN suxnf vDyry lfhyvMd ho skdf hY, ies krky cwup kIqf irhf. myry afsy-pfsy kuJ pMjfbI qy Bfrq dy hor rfjF dy lok vI gwlF krdy sn, afm kr ky prvfrk pwDr dIaF gwlF ies krky mYN AunHF vwl iDafn dyx dI QF iehnF do sYlfnIaF dIaF gwlF hI suxdf irhf.

            kuJ dyr bfad AunHF ivcoN iek ny ieh dwisaf ik sYr-spfty leI qy CuwtI kwtx leI bhuq ssqf hox kr ky Auh hr do-cfr sfl bfad eyQy afAuNdf hY, pr eyQy kuJ bdldf Aus nUM bhuqf njLr nhIN afAuNdf. idwlI dy ivkfs dI gwl Aus ny kIqI qF kihx lwgf ik jdoN vI afeIey, eyQy pMj-swq QFvF AuWqy nvyN pul bxdy ny, AunHF koloN lMGx df bdlvF pRbMD koeI kIqf nhIN jFdf qy ies krky AunHF dy bxn dI KusLI jF Auqsukqf nfloN vD iKJ cVHdI jFdI hY. ijMnI dyr nUM Auh bxdy hn, nvyN sLurU ho jFdy hn qy AunHF dy Gwty-imwtI ivc pihly dy bxn df cfa vI nhIN rihMdf. gwl AunHF dI afpxy dysF nfl qulnf ivwc TIk hI sI, ijQy ieho ijhy iksy vI kMm mOky jnqf dy lMGx df pRbMD eydF df kIqf jFdf hY ik lokIN buV-buV nf krdy jfx.

            Pyr AunHF dovF dI gwl eyQy afx phMucI ik Bfrq ivc pYsf bhuq hY ik grIbI? dovyN hI ieh gwl mMn rhy sn ik kuJ lokF kol aMqF df pYsf hY, AunHF qoN sMBfilaf nhIN jf irhf. dunIaf Br dI hr mihMgI qoN mihMgI gwzI AunHF ny idwlI ivc hI nhIN, afgrf, lKnAU, irsLIkysL ivwc vI jf ky vyKI sI, jd ik AunHF nfl dIaF gwzIaF eynI vwzI igxqI ivwc AunHF dy dysLF ivwc vI nhIN, ikAuNik KrIdx leI ijMny pYsy cfhIdy hn. Eny hr iksy dy vws dI gwl nhIN hMudI. dUjy ny pihly dI gwl kwt ky ies pfsy iDafn idvfieaf ik ijs dysL ivc eynIaF mihMgIaF kfrF GMum rhIaF hn, Ausy ivc hr pfsy AunHF lokF dI BIV vI hY, ijnHF kol kfr qF ikDry rhI, rihx nUM Gr vI nhIN. iewk jxy ny iewk ipMz ivwc GrF dI iewk pUrI kqfr sfhmxy awD nMigaF bwicaF nfl iKcvfeI afpxI Poto ivKfeI. Gr XU pI jF ibhfr dy jfpdy sn, pr eynI dUr jfx dI loV nhIN, jy JwugIaF mUhry hI Poto iKcvfAuxI sI qF AunHF dI iewCf idwlI ivwc hI pUrI ho skdI sI, ijQy iewk kroV qoN vwD dI abfdI ivwc pMj lwK dy krIb lok awj vI JwugIaF ivc rihMdy hn.

            lMzn afx ky ijhVI iewk rfq ibqfeI, Aus ivc kfmryz hrdIp dUhVf dy Gr bYiTaF kfmryz iekbfl vYd ny Bfrq dI ‘qrwkI’ bfry bfkI sMsfr dI socxI bfry keI gwlF dws idwqIaF. sfrI Aumr tryz XUnIan lihr dy lyKy lf cwuky iekbfl hurF nUM aMkiVaF df vI kfPLI igafn hMudf hY ik ikhVy dysL dI imhnq krn vflI jmfq bfry EQoN df rfj kI ijLMmyvfrI inBfAuNdf hY. eyQy af ky hI mYnUM kuJ idn pihlF pVHI sMsfr bYNk dI iewk irport df vI cyqf af igaf, ijs ny Bfrq dy ivkfs df lyKf-joKf kIqf hoieaf sI. sMsfr bYNk dI irport mMndI sI ik Bfrq ivc kroVpqI hI nhIN, arbpqI vI bVI qyjLI nfl vDy hn. dunIaf Br dy isKrly vIh pMUjIpqIaF ivwc qkrIbn qIjf ihwsf iekwly Bfrq dy hn, pr [Esy Bfrq dI kuwl afbfdI df cuqflI PIsdI ihwsf awj vI zyZ amrIkn zflr (qkrIbn qryhT rupey) rojLfnf dI afmdn nfl pyt pflx leI mjbUr hY. hfly ipCly mhIny Bfrq dI rfjDfnI idwlI ivc amIr sLOkInF vloN kwuqy aqy kuwqIaF dI sLfhI sLfdI df aflIsLfn pRogrfm kIqf igaf hY., pr Esy Bfrq ivwc Auh vI ‘brfbr dy nfgirk’ hn, ijhVy Aus idn Aus sLfhI ivafh mOky pMzfl dy ipwCy ies Jfk ivwc KVHy sn ik jdoN bicaf hoieaf Kfxf suwitaf igaf, Auhdy ivcoN Kfx jogf kuJ nf kuJ cux lvFgy.

            myrI dUjI Auzfx lMzn qoN knyzf dy sLihr kYlgrI vfsqy sI, ijs ivwc pMjfbI mYN iekwlf, BfrqI msF ds-bfrF qy Auh vI gujrfq jF mhFrfsLtr dy sn. jhfjL PVn qoN pihlF ijhVy aMgryjLI aKLbfr idwqy gey, AunHF ivwc ies gwl df ijLkr keI QfvF Auqy sI ik amrIkf df vwzf bYNk lyhmYn zwub jfx df sfry sMsfr dy arQcfry Auqy asr ipaf hY. myry brfbr bYTy do jixaF ny afpo ivc gwl CyVI qF AunHF dI aglI qy ipClI sIt vfly vI nfl sLfml ho gey. pqf nhIN Auh koeI kfrobfrI bMdy sn jF vwzI nOkrI vfly, pr jfxkfrI bhuq rwKdy sn. iewk jxy ny qF ieh igxqI vI krnI sLurU kr idwqI ik hux qwk ikMny bYNk amrIkf ivwc ieMj hI zwuby hn. dUjf gorf kih irhf sI ik afm afdmIaF df pYsf suPny ivKf ky ieh jmHF krvfAuNdy hn qy Pyr pYsf eyDr-EDr kr ky bYNk df dIvflf kwZ idwqf jFdf hY. pihly ny Aus nUM smJfAux vfly ZMg nfl ikhf; ‘‘qyrI gwl awDI TIk hY. iehnF ny afpxy mulk dy afm afdmI vI keI nMg kr idwqy hn. pr bhuqf insLfnf iehnF df eysLIafeI dysLF AuWqy hMudf hY. keI vfrI ieMj hoieaf hY qy hr vfrI jdoN vI koeI amrIkI bYNk zwubf hY. ies ny eysLIaf dy iksy nf iksy mulk nUM nfloN ieho ijhf zoibaf hY, ik Pyr Auh AuWTx jogf nf rhy.’’ Aus dI rfie sI ik ieho ijhy bYNkF df qyjLI nfl AuBrnf qy iPr aMbr qoN twuty hoey qfry vFg  iswDf hyTF nUM zwubkI lfAuxf sihj suBfa nhIN hMudf, amrIkI arQcfry dI agvfeI krn vfly AusqfdF dI igxI-imQI Kyz df ihwsf vwD lwgdf hY.

            dovF dI AuWcI hMudI jFdI afvfjL ivwc ijhVI qIjI afvfjL sB qoN pihlF imlI, Auh vI iek gory dI sI qy Auh kih irhf sI ik ‘‘qusIN arQcfry dIaF gwlF krdy ho, amrIkf ivwc pihlF hI mMdf cwl irhf hY, ies bYNk dy zwubx nfl lokIN nOkrI qoN vFJy ho gey hn, AunHF dy GrF dy arQcfry dI gwl kOx krygf?’’ myry sfhmxy pey aKLbfr ivwc vI ies gwl dI kfPLI ivafiKaf sI, pr nfl hI ieh vI iliKaf hoieaf sI ik lyhmYn bYNk dI nOkrI qoN vFJy ho gey lokF nUM kMmF `qy lfAux leI kuJ dUjy bYNkF ny afpo afpxy ivwq muqfbk pysLksL kIqI hoeI hY, ijs nUM kfPLI hMugfrf iml irhf hY.

            cwup qoVn df ierfdf mYN ajy bxf hI irhf sF ik pihlF vflf gorf iPr bol ipaf. Aus ny keI ieho ijhy mOky cyqy krvfey, jdoN amrIkI arQcfry nUM ies qrHF dy Jtky lwgy, pr iPr sMBfl ley gey. byrujLgfrI bfry Aus ny ikhf ik amrIkf ivc ijnHF dI nOkrI jFdI rhI hY, AunHF nUM srkfr ny mrn nhIN dyxf, kuJ nf kuJ gujLfrf Bwqf dyNdI rhygI. eyQoN dy bYNkF nUM pqf hY ik ijMnI dyr ieh lok ivhly rihxgy, gujLfry Bwqy df boJ vI bwjt Auqy pvygf, ies krky Auh pysLksL kr rhy hn qF ik iehnF nUM kMmF Auqy lfieaf jf sky. gwl Aus ny Pyr eysLIaf AuWqy lY aFdI, ijQy amrIkf dy iek bYNk df zwubxf keI kMpnIaF df byVf grk kr dyNdf hY. qy jdoN AunHF dy bUhy bMd ho jFdy hn, EQoN ivhly hoey kfimaF nUM Aus dysL dI srkfr nf koeI gujLfrf Bwqf dy skdI hY, nf koeI dUjf adfrf nOkrI dI pysLksL krdf hY. hws ky Aus ny ieh vI kih idwqf ik amrIkf qoN Ault eysLIaf dy adfry qF ieh vI socdy hn ik ieh bMdf ijs iksy adfry `c kMm krdf sI. Auh bMd ho jfx krky ieho ijhy ‘nihs’ bMdy nUM nOkrI dyxf ikDry sfzf vI bUhf bMd nf krvf dyvy.

            jhfjL qoN Auqrn vyly mYN Aus gLory nUM ‘hYlo’ kih ky ieh jfnxf cfihaf ik Auh kMm kI krdf hY, Aus ny ikhf, ‘‘ieMzonysLIaf ivwc XU[ aYWn[ E[ dy iewk imsLn ivc kMm kr irhf hF, pihlF mYN ieMzIaf dy sLihr muMbeI ivwc iewk vwzI amrIkI kMpnI ivwc kMm kr cwukf hF, pr Auh bMd ho geI sI.’’ mYN hOlI ijhI ikhf, ‘‘bMd ho geI Auh kMpnI ‘aYnrfn’ hI hovygI. ibnF boly qoN Aus df mMUh ijvyN KwulHy df KwulHf rih igaf, mYnUM ‘hF’ suxn dI loV nhIN sI rih geI qy ieh smJx ivwc vI aOK nhIN sI rhI ik ieh bMdf Kud nhIN bol irhf, hMZfieaf hoieaf kOVf qjrbf ies dy mMUhoN bdobdI inkl irhf hY.


pfiksqfn aMdrly hflfq isrPL ‘Esy dys df muwdf’ nhIN smJxf cfhIdf

- jiqMdr pnUM

          awj dI qrIk ivc ilKx leI AunHF muwidaF dI Gft nhIN, ijhVy sfzy pMjfb qy Bfrq dy lokF ivc hr QF cricq hn. iPr vI asIN iehnF sBnF nUM lFBy rwKdy hoey afpxy Aus gvFZI dys dy hflfq dI gwl krnI cfhFgy, ijs nUM sfzy bhuqy lok ‘Ausy dysL df muwdf’ smJI bYTy hn. ieh isrPL Ausy dys df muwdf nhIN. ijvyN sfzy gvFZ pfiksqfn hY, AuvyN hI Auhdy gvFZ aPLgfinsqfn dy hflfq isrPL ‘Ausy dys df muwdf’ nhIN sn rih gey., hOlI-hOlI jLmInI hkIkqF bdldIaF geIaF qy awj’ aPLgfinsqfn dy hflfq ‘Ausy dys df muwdf’ nf rih ky pfiksqfn dI hoxI nUM pRBfvq krn vfly bx gey hn.

            ipClf iewk hPLqf nhIN, mhIny qoN vwD bIq igaf hY, ijs ivc ieh KLbrF lVI bMnH ky afeIaF hn ik amrIkI PLOjF ny ikwQy-ikwQy hmlf kr ky qfilbfn hmfieqI mfry hn qy ieh vI ik keI QFeI qfilbfn dy BulyKy afm pfiksqfnI nfgirk hI mOq dI JolI pY gey hn. keI sfl pihlF jdoN amrIkI agvfeI hyT pwCmI qfkqF ny aPLgfinsqfn ivcoN qfilbfn nUM Bjf ky EQy kbjLf kIqf sI, EdoN Auh kihMdy sn ik eyQy amn kfiem krn ipwCoN asIN vfps cly jfxf hY. Aus ijwq mgroN Aus dysL df muKI bxfieaf igaf hfimd krjLeI asl ivc amrIkI hfkmF df krjLeI hY ik Aus nUM iewk mulk df muKI bxf idwqf igaf hY. prfeI mrjLI vyK ky hr kdm puwtx vflf Auh bMdf mMny jF nf mMny, amrIkI hkUmq dy iewk jrnYl dy mUMhoN igafrF sqMbr dy idn inkl igaf hY ik aPLgfinsqfn dI jMg asIN ijwq vI nhIN sky qy ijwqx bfry afsvMd vI bhuqy nhIN. dlIl Aus dI ieh hY ik qfilbfn ny jfky pfiksqfn aMdr lukxgfhF bxf leIaF hn qy AunHF lukxgfhF nUM qoVn qk amrIkf dI mukMml ijwq nhIN ho skdI.

          amrIkI hkUmq dy kfirMdy dy ies ibafn dy do ihwsy kr ky vyKxy cfhIdy hn. pihlF qF ieh iekbfl hY ik Auh dfavy BfvyN bQyry krdy rhy, aml ivc hfly qk ijwq vI nhIN sky qy ijwq bfry afsvMd vI nhIN. ibafn df dUjf ihwsf pfiksqfn ivc qfilbfn dI mOjUdgI qy Aus mOjUdgI nUM KLqm kIqy bgLYr jMg ijwq nf skx dI gwl krdf hY. ieho gwl sB qoN vwD iDafn nfl ivcfrn vflI hY. ipCly idnF ivc ijvyN awgV-ipwCV amrIkI DVy dIaF POjF ny hmly kIqy hn, ieh dlIl AunHF hmilaF nUM vI jfiejL TihrfAux vflI hY qy awgoN hor hmly krn df sMkyq dyx vflI vI.

          ieh isrPL sMXog nhIN ik do gwlF iewko vkq sfhmxy afeIaF hn. iewk pfsy amrIkI hkUmq dy PLOjI kfirMdy df Auwpr vflf ibafn qy dUjf iesy dy nfl ieh Kulfsf vI ik pfiksqfn aMdr qfilbfn kYNpF AuWqy hmly krn dI pRvfngI Kud rfsLtrpqI jfrj busL ny idwqI hY. jfrj busL dy ibafn pihlF vI afAuNdy rhy hn ik ijwQy vI ikDry koeI amrIkf df dusLmx bYTf hY, amrIkI PLOj nUM EQy kfrvfeI krn df hwk hY. qfjLf ibafn AunHF ibafnF df duhrfE hY.

          pfiksqfnI Kyqr ivc awgV-ipwCV ho rhy amrIkI hmilaF aqy Auwpr vfly dovyN ibafnF ipwCoN pfiksqfn dI PLOj dy muKI jnrl asPLfk ikafnI ny iqwKI pRqIikiraf jLfhr kIqI hY. Aus ny ikhf ik AunHF dy kmFzr huMidaF pfiksqfnI PLOj iksy vI bfhrI qfkq nUM afpxy aiDkfr Kyqr ivc afpxy afp koeI PLOjI kfrvfeI krn dI afigaf nhIN dyvygI. dys dI mfx-mirXfdf nfl joV ky idwqy gey jnrl ikafnI dy ibafn dI hmfieq EQoN dy pRDfn mMqrI XUsPL rjLf iglfnI ny vI kIqI hY. sLbdfvflI dovF vwloN ieho ijhI vrqI geI hY, ijvyN amrIkf nfl tkrfE dy rfh pYx vfly hox, pr sB nUM pqf hY ik ieh eyynf sihj nhIN ik iglfnI qy ikafnI amrIkI hfkmF nUM kwlH qk kIqIaF jFdIaF slfmF Cwz ky iewk dm iswJx leI lwk bMnH lYx.

          iksy vI vWzy inrxy ipwCy GtnfvF dI iewk lVI huMdI hY pfiksqfnI qF kI, qfilbfn dI kmfn vflI aPLgfinsqfn hkUmq vI amrIkf nfl iewkdm mwQf zfhux nhIN sI qur peI. muwZly dOr dy do-iqMn sfl qF mujfihdIn dI hkUmq KLqm krn ipwCoN aPLgfinsqfn aMdr afpxy pYr pwky jmfAux leI Auh amrIkI hkUmq dI mdd lYNdy rhy sn. Esfmf ibn lfdyn vwloN EQy af ky al-kfiedf df muwZlf ZFcf bxf lYx dy bfvjUd nf Auh amrIkIaF nfl iBVy sn, nf amrIkI hkUmq ny hI AunHF nUM KLqrf aYlfinaf sI. igafrF sqMbr 2001 dy idn jdoN inAUXfrk dy vrlz tryz sYNtr dy tfvrF AuWqy do jfhjL mfry gey qy amrIkI PLOj dy hYzkuafrtr pYNtfgn AuWqy qIjf jhfjL mfiraf igaf, Aus idn jfrj busL ny ieh aYlfn kIqf sI ik hux al-kfiedf nfl iswDI lVfeI hovygI, AudoN qk dUjy dysL dihsLqgrdI nUM Bugqdy, pr amrIkf puqlIaF df nfc krfAux hI rwuJf irhf sI. jy Auh kihr nf gujLrdf qF sLfied hfly vI tkrfa nf huMdf.

          ijhVy qfilbfn nfl amrIkf df eyzf vwzf tkrfa hoieaf ik AunHF qoN aPLfginsqfn dI hkUmq Koh lYx dy bfvjUd lVfeI muwkI nhIN, Auh pYdf iks ny kIqI sI. rUs pwKI plty mgroN bxI kimAUinst hkUmq dI jVH vwZx leI pwCmI dysLF ny pYsf qy isKlfeI dyx vfly Ausqfd Byj ky mujfihdIn dI PLOj iqafr kIqI sI. Aus PLOj df kbjLf hox ipwCoN jdoN ieh dyiKaf ik iehnF aMdrlI aPLgfnI vqn-pRsqI amrIkf dy bfkI mnsUby pUry nhIN kr skdI, iPr AunHF dI jfnI dusLmx qfilbfn df lsLkr iqafr kr ky EDr cfiVHaf igaf. eyny pfpV vyl ky vI gwl nf bx skI qy mfmlf ‘ibwlI sLIh pVHfieaf, sLINh ibwlI nUM Kfx afieaf’ vflf bx igaf qF Ausy ijMn nfl lVn qur pey, ijs nUM PUkF mfr-mfr ky afp boql `coN kwiZaf sI.

          asIN eyzI CyqI pfiksqfn dy hflfq dI crcf vwl nhIN prq skdy, kuwJ gwl ierfk dy hflfq dI vI krnI pvygI. AuWQoN df hukmrfn swdfm husYl vI lMmy smyN qk amrIkI hkUmqF dy asLIrvfd df hwkdfr bixaf irhf. iPr iewk mOkf afieaf, jdoN Aus ny rfqo-rfq PLOj cfVH ky kuvYq Auqy kbjLf kr ilaf. amrIkI hfkmF ny pFDf nf puwiCaf qy kuvYq nUM afjLfd krvfAux qur pey. vfps Bwj qurI ierfkI PLOj nUM Auh Aus dy afpxy mulk dI hwd aMdr vI jf ky kuwtdy rhy. smF bhuqf nf ieh bIiqaf ik amrIkI mIzIey rfhIN hI ieh gwl bfhr af geI ik kuvYq AuWqy kbjLy leI swdfm husYn nUM Auksfieaf vI amrIkI hkUmq dy bgdfd ivcly dUq ny hI sI qy AuksfAux ipwCy nIqI ieh sI ik ieMj krn nfl swdfm husYn nUM insLfny AuWqy rwKx df bhfnf iml jfvygf.

          EdoN amrIkf dy rfsLtrpqI hux vfly jfrj vfkr busL dy ipqf jfrj buwsL huMdy sn. ijMnf kMm ipqf jfrj busL qoN ho igaf, so kr ilaf, bfkI df awT sfl ipwCoN rfsLtrpqI bx ky Aus dy pwuqr jfrj busL ny afx Coihaf. swdfm husYn df mYN kdy vI pRsMsk nhIN irhf, bQyry pfp Ausny vI kIqy hoey sn, pr ijvyN jnqk qbfhI vfly hiQafr bxfAux df kUV pRcfr kr ky Aus nUM mfiraf igaf, ieh rfjnIqk bd-ieKlfkI dI iewk BwdI imsfl sI. ipwCoN jdoN EQy koeI ieho ijhf hiQafr hI nhIN imilaf qF sfry sMsfr sfhmxy mMn ilaf ik sfnUM glq sUcnfvF imldIaF rhIaF sn. eynI gwl mMn lYx nfl nf hux smyN dy phIey ny pwuTf igVnf hY, nf kIqI geI krqUq `qy kftf vwj jfxf hY qy nf kbjLf kIqy gey ierfk nUM KflI krn df amrIkIaF ny aYlfn krnf hY.

          aPLgfinsqfn hovy jF ierfk, AunHF dy hsLr qoN pfiksqfn dy hfkmF nUM akl iswKxI cfhIdI sI, pr Auh iswK nhIN sky, sLfied iswK vI nhIN skxgy. eysLIaf ivc amrIkI PLOj dI srhwdI cOkI df sMqrI bx ky rih gey pfiksqfn dy hfkm Aus df idwqf KFdy hn. hr sfl PLMz, grFtF, sbiszIaF EQoN afpxy dysL dy nfgirkF leI lYNdy hn, pr nfgirkF qk phuMcx dI bjfey iehnF df vwzf ihwsf sivtjrlYNz dy bYkF ivc jf puwjdf hY. ies gwl nUM amrIkI hfkm vI jfxdy hn, pr rokdy ieh kih ky nhIN ik pfiksqfn df aMdrUnI mfmlf hY, jd ik asl ivc Auh jfx-buwJ ky nhIN rokdy qF ik ieMj kfxy kIqy hoey pfiksqfnI hukmrfn amrIkf vfilaF awgy awK nf cuwk skx.

          pfiksqfnI hukmrfn ies vkq duibDf ivc hn. Auh amrIkI hkUmq awgy aV skx dy smrwQ nhIN, pr dUjy pfsy Auh qfilbfn nfl iswDf ivroD vI muwl nhIN lY skdy. amrIkI hfkmF leI kUhxI moV kwtxf sOKf ho skdf hY, ikAuNik Auh dunIaf dy dUjy isry AuWqy bYTy hoey hn, pr pfiksqfnI hfkmF ny Ausy pfiksqfnI ieslfmI smfj ivc rihxf hY, ijs nUM 1947 ivc afpxy mulk dy hoNd ivc afAux dy idn qoN AunHF ny jnUMn dy tIky lfey hoey hn. lokF nUM ‘jhfd-jhfd’ df rtx krvf ky Auh eynI CyqI AunHF nfloN inKyVf nhIN kr skdy. afm afdmI df idmfg Doqy ibnF ieh inKyVf kr ky Auh jfxgy ikwQy? qy ieho sB qoN vwzI musLkl hY ik hux afm lokF dy idmfg sfPL nhIN kIqy jf skdy, ikAuNik jnUMn dI pwuT cfVHn vfly hI eyny ho gey hn ik hfkmf dI hkIkI siQqI dI bfq df dm Brn vflf koeI nhIN iml irhf.

          jdoN pfiksqfnI hfkm afpxy afp nUM ies AulJx ivc Psf rhy sn, swdfm husYn jF qfilbfnI hkUmq dy hr hrby dI jfxkfrI rwKx vFg amrIkI hfkmF nUM pfiksqfnI hfkmF dI ies Kyz df vI Ehlf nhIN sI. Ehlf ho vI ikvyN skdf sI, afKLr mujfihdIn hox jF qfilbfn, iqafr qF pfiksqfnI kYNpF ivc hI kIqy gey sn. ijnHF idnF ivc amrIkI hkUmq aPLgfinsqfn ivruwD jMg lV rhI sI, sfrI dunIaf ny aPLgfinsqfn dI qfilbfn hkUmq nfloN sbMD qoV ley sn, qfilbfn srkfr df ‘rfjdUq’ EdoN vI svyry-sLfm pfiksqfn dI rfjDfnI ieslfmfbfd ivc pRYWs kfnPLrMs kiraf krdf sI. ieh kuwJ EdoN ho irhf sI, jdoN dUujy pfsy pfiksqfn dI hkUmq ny afpxy hvfeI awzy vI amrIkI PLOj dI mdd leI idwqy hoey sn. iewk pVfa AuWqy jdoN amrIkIaF ny kih ky pfiksqfn aMdrlf qfilbfn df ‘dUqGr’ bMd krvfieaf, AunHF df kiQq ‘rfjdUq’ afpxy Gr qoN pRYWs kfnPLrMsF krn lwg ipaf sI. ieh kMm amrIkI hfkmF dI jfxkfrI qoN ibnF qF nhIN sI ho irhf, sB kuwJ pqf sI, pr cuwp sn, ikAuNik Auh cfhuMdy sn ik pfiksqfn Aus rfh AuWqy awgy vDdf rhy hF qF ik iek pVfa Auwqy jf ky ieh kihx df mOkf nsIb ho jfvy ik ‘‘gRFtF sfzy qoN ieh dysL lYNdf hY qy srpRsqI sfzy dusLmxF dI krdf hY.’’

          hux Auh pVfa bhuqI dUr nhIN. amrIkI hkUmq df PLOjI kfirMdf kih irhf hY ik pfiksqfn aMdrly qfilbfn dy kYNp qbfh kIqy ibnF lVfeI ijwqI nhIN jf skdI qy vfisMgtn qoN ieh sUcnf inkl rhI hY ik qfilbfn AuWqy pfiksqfn dI hwd ivc jf ky hmlf krn dI afigaf Kud rfsLtrpqI jfrj busL ny idwqI sI. pfiksqfn dI POj df muKI iewk idn pihlF smuMdr ivc KVy amrIkI jMgI byVy ivc iewk amrIkI kmFzr vwloN imlx leI swidaf jFdf hY, iewk kmFzr dUjy dys dy PLOj muKI nUM imlx jfx dI QF afpxy kol swd ky Aus dI hYsIaq df aihsfs krvfAuNdf hY, qy dUjy idn pfiksqfn dI PLOj df Auho muKI jnrl ikafnI kihMdf hY ik sfzy aiDkfr Kyqr `c amrIkI PLOj nUM hmly krn dI afigaf nhIN idwqI jfvygI. do qy do cfr nhIN huMdy, bfeI vI bx jFdy hn. amrIkIaF dy iewk kmFzr nfl pfiksqfn dI PLOj dy muKI vwloN mulfkfq krn ipwCoN eydF dy ibafn Cwzxy qy AunHF ibafnF df PtfPt pRDfn mMqrI XUsPL rjLf iglfnI vwloN smwrQn krnf kuwJ Kfs arQ rwKdf hY.

          hflfq pfiksqfn dy ijs pfsy vwl vDx dy iesLfry kr rhy hn, AunHF ivc sfnUM Aus dys dy lokF dI suwK qF mMgxI cfhIdI hY pr icMqf afpxy dysL dy vI krnI cfhIdI hY. aPLgfinsqfn qoN aglf dysL pfiksqfn hY qF pfiksqfn qoN aglf dysL ihMdusqfn vI hY. zfktr mnmohn isMG qoN qF aYtmI smJOqf isry cVHn df cfa hI nhIN lwiBaf jf irhf, Aus nUM ies KumfrI `coN inklidaF sLfied lok sBf coxF vI lMG jfx.

          smF ies vyly bVI qyjL qory qur irhf hY, sdIaF df pYNzf dhfikaF ivc muwkdf mihsUs huMdf hY. bolIvIaf qy vYnjLUeylf vrgy mulk ijhVIaF hkIkqF nUM awglvFZI ho ky pCfx hI nhIN irhf. Bfrq dy hfkm qy Bfrq df mIzIaf ies pfisEN awKF mItI bYTy hn qF bYTy rihx, pr ieh muhfvrf cyqy kr lYx ik ibwlI nUM afAuNdI vyK ky kbUqr jy awKF mIt lvy qF musIbq tl nhIN jFdI huMdI.


pMjfb dI rfjnIqI : kursI, morcf qy hvf ivwc ltky lok

- jiqMdr pnUM

          pMjfb dI ivDfn sBf ivwc pysL kIqI geI iek irport rfhIN kYptn amirMdr isMG nUM iek vwzy Gfly-mfly df dosLI krfr idwqf igaf hY. lokF leI ieh nvIN idlcspI df mwudf hovygf, myry leI ieh pMjfb dI mOjUdf rfjnIqI dI ‘rGu kul rIq’ dI pflxf df isrPL iewk hor pVfa hY, ies qoN vwD kuJ nhIN. ipCly vfrI jdoN pRkfsL isMG bfdl dI srkfr bxI sI, AunHF ny afpxy qoN pihlF isrPL iqMn mhIny rfj krn vflI bIbI rfijMdr kOr BwTl nUM afAuNdy sfr kysF ivc AulJf ilaf sI, ijnHF `coN iewk kys ny qF igafrF sfl lMGf ky vI Ausdf KihVf nhIN Cwizaf, hflFik kys bxvfAux vfly mwuK mMqrI bfdl sfihb ny hI pMj sfl bfhr rihx ipwCoN dubfrf af ky kys ivc lck dy idwqI sI. mjLydfr gwl ieh ik isrPL iqMn mhIny rfj krn vflI bIbI BwTl nUM kysF `c lpytx vfly bfdl sfihb ny sfl qoN vwD rfj kr cwuky hrcrn isMG brfV bfry keI dosL lwgx dy bfvjUd jFc qwk nhIN krvfeI sI. kfrn sfPL sI ik bIbI dubfrf rfj gwdI `qy dfavf jqf skdI sI qy srdfr hrcrn isMG brfV EdoN qwk srIrk pwKoN vI qy isafsI qfkq pwKoN vI dfavydfrI jogy nhIN sn rih gey. hux jdoN kYptn amirMdr isMG ivrwuD kys bx rhy hn qF iehnF kysF nUM vI JUTy-swcy dI prK qoN pry rwK ky qKLq Auqy dfavydfrI dy pRsMg ivwc hI vyKxf bxdf hY.

          jdoN 2002 ivwc kYptn amirMdr isMG ny kmfn sFBI, AunHF ny sfry df sfrf jLor srdfr pRkfsL isMG bfdl qy AunHF dy pirvfr dy jIaF nUM jylH Byjx Auqy lf idwqf sI. kmfl dI gwl ieh ik ijs jQydfr gurcrn isMG tOhVf nUM iswKI `coN Kfrj krvfAux leI kYptn amirMdr isMG ny kdy qKLq akfl qKLq dy jQydfr BfeI rxjIq isMG awgy isLkfieq kIqI sI, Auhdy ivruwD kuJ krn dI QF sLoRRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI qoN bfdl DVy df kbjLf quVvf ky Ausy jQydfr tOhVf nUM pRDfn bxfAux leI sfrf qfx lf Cwizaf. insLfny Auwqy rwK ilaf qF isrPL ieko bfdl prvfr nUM, ijMnHF ny pMjfb dy qKLq Auqy dfavydfrI pysL krnI sI. ies kMm ivc EdoN dI kyNdrI srkfr qy pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI dKl nf dyx, ies krky BfrqI jnqf pfrtI dy sfbkf vjLIrf ivruwD Tos sbUqF vflIaF PLfeIlF hox dy bfvjUd iksy iek dy ivrwuD vI kys nf bxf ky ieh sMkyq dy idwqf ik ‘‘quhfnUM mYN nhIN CyVdf, mYnUM qusIN nf roikE, lVfeI myrI qy bfdl dI cwldI hY, cwldI rihx idE.’’ qy awgoN AunHF ny vI eydF hI kIqf sI.

          ipCly sfl iPr swqf sMBfl ky srdfr pRkfsL isMG bfdl ny vI ieho ZMg apxf ilaf. sfrI qfkq kYptn amirMdr isMG dI GyrfbMdI krn leI Jok idwqI, Aus dI pqnI, puwqr, jvfeI, nUMh afid vI lpytxy sLurU kr idwqy. kYptn amirMdr isMG dy chyqy sfbkf mMqrI vI insLfny AuWyqy rwK ley. dUjy pfsy bIbI rfijMdr kOr BwTl dy DVy dy iksy vI lIzr dI PLfeIl qwk nf KolHI geI, ikAuNik Auh hux qKLq dy dfavydfr nhIN sn jfpdy. idwlI dy kFgrsI afgU kYptn amirMdr isMG qoN KusL nhIN sn. pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG qy kFgrs pRDfn sRImqI sonIaf gFDI nUM vI muwK mMqrI hMuidaF kYptn amirMdr isMG ny gOlxf bMd kr idwqf sI. ivDfn sBf coxF mOky vI pUry-pUry sPLy dy afpxI Poto vfly iesLiqhfr `c iksy KuUMjy AunHF dI Poto ijvyN inwkI ijhI lfeI jFdI sI, Aus qoN Auh sqy pey sn. hfr hMudy sfr AunHF ny amirMdr isMG dy pr kUqr ky sfrI kmfn bIbI BwTl nUM sONp idwqI qy srdfr pRkfsL isMG bfdl ny vI Auho PLfrmUlf apxf ilaf, ijhVf kYptn amirMdr isMG ny apxfieaf sI. kYptn ny vfjpfeI-azvfnI joVI nUM ikhf sI ik bfdl nfl iswJx qoN roikE nf, Bfjpf dy iksy bMdy nUM mYN nhIN CyVdf, bfdl sfihb ny kFgrs hfeI kmfn nUM ieh sMkyq dy idwqf ik ‘quhfzy bMdy’ mYN CyVdf nhIN, iehnUM jLrf iswDf kr lYx idE, qusIN dKLl nhIN dyxf. ieho kfrn hY ik Auh pMjfb ivc zfktr mnmohn isMG dy ivruwD ijMnf mrjLI rOlf pfeI jfx, idwlI jdoN vI gey, mMgIaF nfloN vwD murFdf pUrIaF krvf ky mnmohn isMG dy GroN muVdy rhy.

          rfjnIqI dI ies sLqrMj ivc cwldy dfa smJxy bVy aOKy hMudy hn. kFgrs dy ivhVy ivc akflI dl dy eyjMt qury iPrdy hn qy bfdl sfihb ies gwloN axjfx nhIN hoxgy ik AunHF dI tIm ivc vI do-cfr bMdy kYptn amirMdr dy Kfs iKdmqgfr hn. jdoN kYptn amirMdr isMG qy vkq bfdl pirvfr nUM kysF ivc AulJfieaf igaf, EdoN vI kuJ lok pl-pl dI KLbr aMdroN pqf krky bfdl pirvfr nUM pucfAuNdy rhy sn. ivDfn sBf ivc ivroDI iDr dy afgU vjoN boldy hoey iek vfrI srdfr pRkfsL isMG bfdl ny Kud ikhf sI ik jdoN Auh ipClI vfrI muwK mMqrI sn, gurU nfnk dyv XUnIvristI dy bfQrUm ivc izwg ky cUlf tuwt igaf qF AunHF dI surwiKaf dy ieMcfrj zI afeI jI ny zfktr nUM Pon ipwCoN kIqf, pihlI sUcnf qKLq `qy kbjLy leI lV rhy kYptn amirMdr isMG nUM idwqI geI sI. Auh zI afeI jI EdoN kYptn amirMdr isMG ny nhIN sI lfieaf. mOky dy muwK mMqrI bfdl sfihb ny afpxy Brosy df bMdf hox krky lfieaf sI. pr syvf Auh AuhnF dy ivroDI kFgrsI afgU dI krI jFdf irhf sI. ipClI kFgrs srkfr dy idnIN vI ijhVy ijhVy aPLsr aMdr Kfqy bfdl pirvfr dI mdd krdy rhy sn, AunHF bfry nf bhuqf icr kFgrsI afgUaF dI Ehlf irhf sI qy nf rfjnIqI dI soG rwKx vfly pwqrkfrF nUM hI.

          hux jdoN muV ky bfdl sfihb df rfj hY, Auh iPr qKLq dy sMBfvI dfavydfr vjoN kYptn amirMdr isMG nUM insLfny AuWqy rwK ky cwl rhy hn. aMdr mIitMgF KuPLIaf hMudIaF hn, aglI svyr nUM sfrf sfr-aMsL kYptn amirMdr isMG dy kMnF qwk phMuc jFdf hY. lIzr smJdy hn ik rfj asIN krdy hF, pr rfj koeI vI krdf hovy, cflF qF Auh lok cwldy hn, ijhVy dovyN iksm dy rfj drbfr nfl inBxf jfxdy hn. iek sInIar afeI ey aYs aPLsr bhuq iBRsLt mMinaf jFdf sI. muwK mMqrI byaMq isMG dy vkq qoN hux qwk Aus dI bdnfmI GtI nhIN, vDdI hI geI hY, pr sfry muwK mMqrIaF nfl inBx df rfh Auh lwB lYNdf irhf hY. puls df iek bdnfm aPLsr hr srkfr dOrfn mOky dy muwK mMqrI dy ivroDIaF dI lwq lWkV dy isLkMjy `c dyx leI srgrm rihMdf hY, pr jdoN Auh ivroDI rfj-gwdIaF Auqy afx bYTdy hn, AunHF df PLrmfbrdfr bx ky ipCly mflkF dy gl rwsf pfAux dOV pYNdf hY.

          kI bixaf AunHF mukwdimaF df, ijhVy ipClI kFgrsI srkfr ny bfdl pirvfr dy ivruwD bxfey sn? kwK vI nhIN. bxnf vI kuJ nhIN, ikAuNik rfj bdlx ipCoN mukwdmy dI pYrvI krn vfly aiDkfrIaF ny kfnUMn vwl nhIN vyiKaf, nvyN mflkF dI vPLfdfrI inBfAux nUM muwK rwK ky cwl pey hn. jy AunHF mukwdimaF df kuJ nhIN bx sikaf qF hux bxfey jf rhy mukwdimaF df vI kuJ nhIN bx skxf. kfnUMnI pycIdgIaF dy shfry kysF nUM aglIaF ivDfn sBf coxF qwk lmkfeI jfxf aOKf nhIN hMudf. AunHF coxF ny jy koeI nvF PLqvf dy idwqf, ijs df hux irvfj bx cuwkf hY, ieh kys bxfAux vfly aihlkfrF ny vI vPLfdfrIaF bdl lYxIaF hn.

          lY-dy ky ieko mfmlf hY, ijs ivc kYptn amirMdr isMG nUM sjLf iml skdI hY qy ijs nUM pMj sflF qwk lmkfieaf nhIN jf skdf. ieh mfmlf ivDfn sBf dI kmytI dI Aus irport vflf hY, ijs df inptfrf adflqF ny nhIN, ivDfn sBf ny bhu sMmqI pMjfb dy hfkm akflI Bfjpf gwTjoV kol hY, ies krky Auh kr skdy hn. ies PLYsly nfl Auh jylH vI Byj skdy qy kYptn amirMdr isMG dI mYNbrI vI KLqm krn qwk jf skdy hn.

          kuJ lokF df iKafl hY ik akflI Bfjpf gwTjoV dy lIzr vjoN bfdl sfihb jy ieh kdm cuwkx vwl qur pey qF ieh vkqI swt qoN vwD koeI nuksfn kYptn amirMdr isMG df nhIN krygf qy aglIaF coxF mOky Aus leI rfjnIqk bdlyKorI qoN pIVq vjoN lfhyvMdf rhygf. ies ivcfr dy lok aYmrjYNsI mgroN lok sBf ivc murfrjI izsfeI srkfr vwloN sfbkf pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI ivruwD cuwky gey ieho ijhy kdm df hvflf dyNdy hn. EdoN iek purfxf muwdf, ijhVf ipClI vylf ivhfa cuwkI lok sBf nfl sbMDq sI, lY ky ieMdrf gFDI dI mYNbrI KLqm krn ipwCoN Aus nUM jylH Byjx qwk dI kfrvfeI hoeI sI. nqIjf ies df ieh inkilaf ik Auh aglIaF coxF qwk eyzI vwzI lIzr bx geI sI ik ijs mulk ivc hfly pOxy iqMn sfl pihlF Aus nUM mFjf iPiraf sI, Ausy ivc Auh hUMJf Pyr geI sI. kYptn amirMdr isMG dy ivruwD vI mfmlf clMq ivDfn sBf df nhIN, ipClI vylf ivhfa cuwkI ivDfn sBf vyly df hY. jy ies muwdy nUM cuwk ky morfrjI izsfeI srkfr dy Aus kdm vrgf kdm cuwikaf igaf qF ieh ieqhfsk GtnfvF nUM duhrfAux dI sLurUafq vrgf hovygf.

          afE hux ies qoN jLrf ku pfsy ht ky socIey. bfdl sfihb dI tIm kYptn amirMdr isMG nUM jylH Byj dyvy qF ies nfl pMjfb dy lokF nUM kI PLrk pvygf? sVkF tuwtIaF hn, tuwtIaF rihxgIaF. kYptn amirMdr isMG dy vkq Tyky Auqy sVkF cfVH idwqIaF geIaF qy tOl tYks Augrfhuxf sLurU kIqf qF bfdl sfihb ivroD krdy sn, hux kmfn sFB ky AunHF ny bfkI rihMdIaF sVkF Auqy vI tOl tYks dy bYrIar rKvfAuxy sLurU kr idwqy hn. skUlF ivc aiDafpk AunHF dy vyly vI nhIN sn, ienHF dy vyly vI nhIN. pVHfeI df byVf eynf grikaf ipaf hY ik kihMidaF sLrm afAuNdI hY. ipCly rfj vyly POj dy aPLsrF ny ikhf sI ik pMjfbIaF leI BrqI df kotf vDfAux dI mMg krdy pMjfb `c hux vfly koty jogy nOjvfn vI imafr Auqy pUry Auqrdy nhIN imldy. hux ieh KLbr afeI hY ik ijs pMjfb `c DVf-DV bI aYz aiDafpkF dy isKlfeI kflj KuwlH rhy sn, Ausy pMjfb dy bI aYz kfljF `c swT PIsdI sItF KflI peIaF hn, ikAuNik dfKly dIaF XogqfvF pUrIaF krdy ividafrQI nhIN iml rhy. hr pfisEN pMjfbI smfj jdoN nIvfx vwl irVH irhf hY, ienHF lIzrF dI cVHq `coN kI inklygf?

          qy qsvIr df dUjf pfsf ies qoN vI sLrmnfk hY. aiDafpkF nUM, zfktrF nUM jF iksy hor nUM qnKfhF nhIN imldIaF qF koeI PLrk nhIN pYNdf. ivroDI iDr vI ieho ijhy ‘Coty moty muwdy’ cuwkx dI loV nhIN smJdI hY. Aus leI rfjnIqk lVfeI aihm hY, pr jdoN nMgF dI BVolI vrgy KLjLfny ivcoN pMjfb dy ivDfiekF qy vjLIrF leI mihMgIaF kfrF KrIdx dI gwl cwldI hY, EdoN iksy pfisEN vI ivroD dI sur nhIN inkldI, srb sMmqI bx jFdI hY.

          pMjfb dy pRiswD nftkkfr gursLrn isMG AurPL ‘BfeI mMnf isMG’ df iek pRiswD nftk hY. ‘kursI, morcf qy hvf ivc ltky lok. Auh sfrf nftk ies gwl AuWqy afDfirq hY ik lokF sfhmxy iek dUjy ivruwD morcy lfAux vflI akflI qy kFgrsI lIzr aMdroN iek imwk hn. kdy kFgrsI lIzr kursI AuWqy hMudf hY qy akflI lIzr mMjI `qy bYTf njLr afAuNdf hY qy kdy akflI jQydfr kursI jf sFBdf hY qy kFgrsI lIzr mMjI afx mwldf hY. dovyN jfxy afpo ivc sYnq imlfeI jFdy hn qy jnqf smJdI hY ik Auh iek dUjy ivruwD lV rhy hn. ienHF dy kursI klysL ivc pMjfb dy lokF dI jUn nf ipCy suDrI hY, nf BivwK ivc suDr skxI hY. nftk qoN drsLk avfjLfr nf ho jfx, ies krky JfkIaF `c nvF rMg muV muV ky Brnf pYNdf hY. jo kuJ hux ho irhf hY, Auh vI nvF rMg Brn dI koisLsL hI hY, hor qF kuJ vI nhIN.


rfhq df rOlf qF hY, hVHF dy bfnHxMU dI koeI nhIN socdf

- jiqMdr pnUM

          huxy-huxy afey hVHF ipwCoN pMjfb dy rfjsI lIzrF ivc rfjnIqk rwsfksLI df iewk nvF dOr cwl ipaf hY. kFgrsI lIzrF ny muV-muV ky ikhf ik mOjUdf akflI-Bfjpf srkfr hVH pIVqF nUM rfhq pucfAux dI ijLMmyvfrI inBfAux ivc nfkfm rhI hY. akflI-Bfjpf srkfr dy mwuK mMqrI srdfr pRkfsL isMG bfdl ny kih idwqf ik asIN qF ies mwudy Auqy pMjfb ivDfn sBf `c bihs krvfAux nUM vI iqafr hF. bihs nfl lokF nUM rfhq BfvyN nhIN iml jfxI, pr bfdl sfihb EQy Auho gwl sfbq krn df qfx lfAuxgy, ijhVI AunHF ny ipCly hPqy AuBfr ky pysL kIqI hY. AunHF df kihxf hY ik AunHF dI srkfr qF hVH pIVqF dI BrvIN mdd krnI cfhMudI hY, pr kYptn amirMdr isMG dI srkfr vyly imQy gey pYmfny rfh df roVf bxy hoey hn.

          ieh Blf pYmfny ikhVy hoey, ijhVy rfh df roVf bx rhy hn? kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny pYmfnf imiQaf sI ik pUrI PLsl qbfh hox vfly iksfn nUM 50 PLIsdI muafvjLf iml jfvy qy pMjfh PLIsdI qbfhI dy mfry hoey nUM pYNqI PLIsdI iml jfvy. bfdl srkfr pUry nuksfn df muafvjLf dyxf cfhMudI hY qy ipClI srkfr dy pYmfny aiVwkf bx rhy hn. ieh gwl inrI Zwucr hY. kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny ieh pYmfny sdf leI imQ ky sIl nhIN sn kr idwqy. hux iPr nvyN pYmfny imQy jf skdy hn. Aus qoN pihlF PLsl df muafvjLf isrPL swq sO rupey eykV hMudf sI, amirMdr isMG dI srkfr ny swq sO qoN vDf ky do hjLfr kIqf qy pUry nuksfn bdly pMjfh PIsdI dy ihsfb vI iewk hjLfr rupey, Bfv ik purfxy swq sO qoN iqMn sO rupey vwD iml skdy sn. bfdl srkfr ny jo dyxf hY, Auh vI Aus muqfibk imQ lvy, rokdf kOx hY?

          ijhVI gwl dovF iDrF dI bihs qoN bfhr rih geI, Auh ieh hY ik iksfnF leI qF muafvjLf mMigaf jf irhf hY. grIbF dy hor vrgf df cyqf hI koeI nhIN kr irhf. vwzI gwl kIqI jf rhI hY qF isrP eynI ik hornF grIbF dy jy Gr afid Zih gey hox qF Aus df muafvjLf dy idwqf jfvygf. eynI gwl kfPI nhIN ho skdI. ijs ipMz ivc PLsl hMudI hY, Aus PLsl qoN Kyq df mflk qF kuJ nf kuJ kmfAuNdf hI hY. Aus dI JfV-JVfeI qoN lY ky sMBfl qk dy kMm ivc mdd krky AuQoN dy mjLdUrF ny vI kuJ nf kuJ kmfAuxf hMudf hY. hVH afey, qF iksfnF dI PLsl mfrI geI, mjLdUrF koloN vI kMm df vsIlf Kwus igaf qy cuPyry pfxI hox krky Eny idn Auh bfhr vI ikqy kMm krn nf jf sky. ieMJ hVHF dI mfr AunHF nUM vI pY geI, pr AunHF dI ies mfr df drd iksy nUM mihsUs hI nhIN ho irhf.

          muafvjLy dI ies crcf ivwc iewk gwl hor sfhmxy afeI hY, ijs bfry koeI nf koeI akflI jF BfjpfeI kuJ boldf hY qy nf koeI kFgrsI mMqrI rih cwukf afgU hI. Auh gwl ieh hY ik ipCly keI sflF qoN dirafvF dy bMnHF dI murMmq df kMm aml ivc kIqf hI nhIN igaf, jF isrP nf mfqr kIqf igaf, pr Ausdy pUry dy pUry keI sO kroV rupey dy ibwl srkfrI KjLfny `coN adf kIqy jFdy rhy. hux jdoN keI QF diraf dy bMnHF ivc pfV pY igaf, nyVly ipMz zwubx lwg pey, EdoN nwk bcfAux leI sMbMDq mihkmy dy aiDkfrIaF ny chyqy TykydfrF nUM nfl lY ky imwtI dy trwk sutfAuxy sLurU kr idwqy. ‘vyly dI nmfjL qy kuvyly dIaF twkrF’ dy aKfx vFg cVHy hoey pfxI dy vyg mUhry ieh imwtI itk hI nhIN sI skxI. hF, iewk kMm ho skdf sI ik imwtI pfAuNidaF dIaF PotoaF iKwcvf leIaF jfx, ieh kMm jLrUr huMdf irhf.

          sfzy kol pMjfb df ipClf qjrbf vI hY. mfJy dI iek vwzI nihr dI murMmq df kMm byaMq isMG dI srkfr vyly hoieaf dwisaf igaf, 1997 ivc af ky akflI-Bfjpf srkfr ny ibnF kIqy kMm dy pYsy Bry jfx df dosL lf ky Aus dI pVqfl sLurU krvf idwqI. pMj sfl Auh pVqfl iksy isry nf lwgI, nihr dI kfgjLI-pwqrI murMmq Pyr ho geI qy 2002 ivc af ky kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny nvIN pVqfl KwulHvf idwqI. Auh pVqfl vI rfh `c rul ky rih geI qy nihr dI murMmq df kMm iewk vfrI iPr kfgjLF ivc hI hor ho igaf. ipCly sfl dobfrf swqf sFB ky bfdl srkfr ny ikhf sI ik hux mukMml pVqfl hovygI. ies dy bfad vI Auh pVqfl nf hoeI hY, nf hoxI hY, nihr dI murMmq iewk vfrI hor ho jfvygI.

          hux jdoN hVH af cwuky, pMjfb dI srkfr ny kyNdr qoN mrd mMg leI. kyNdr dI tIm ny hVH-mfry ielfikaF df dOrf krn mgroN mwuK mMqrI aqy pMjfb dy aiDkfrIaF nfl mIitMg lf leI. pMjfb srkfr ny PLslF, mkfnF, dukfnF, iensfnF qy jfnvrF df kwul nuksfn igx ky nON sO pMjqflI kroV rupieaf bxfieaf. kyNdr dI tIm ny Esy vyly kih idwqf ik sMkt dI GVI vriqaf jfx vflf kyNdr df PLMz sOlF sO iCaflI kroV rupey pMjfb srkfr kol pihlF hI ipaf hY, jy nON sO pMjqflI kroV rupey Aus `coN hux vI Krc kr ley jfx, qd vI swq sO iek kroV rupey bc jfvygf. Aus PLMz ivc pMJwqr PLIsdI Bfv bfrF sO sfZy cOqI kroV, kyNdr srkfr df, qy cfr sO sfZy igafrF kroV pMjfb dy sn. pr pMjfb dy aPLsrF nUM ies dI jfxkfrI hI nhIN sI. kyNdr ny ihsfb mMigaf qF pqf lwgf ik Auh aYmrjYNsI PLMz vI bYNkF `coN kZf ky pMjfb srkfr ny pihlF afpxy KjLfny `c pf ilaf qy iPr hor pfsI Krc kr Cwizaf sI. jdoN kyNdr vfilaF ny ikhf ik ieMj kIqf nhIN sI jf skdf qy hdfieqF vI pVH ky suxf idwqIaF, mwuK mMqrI ny afpxy aPLsrF nUM ivKfvy dI JfV pf idwqI, ‘‘qusIN koeI hdfieqF afp vI piVHaf kro ik hr vfrI koeI af ky dwsygf?’’

          rfhq df ieh kMm ikMnf hoieaf qy ikMnf nhIN, ies vkq ies nfloN vI vwzy muwdy ivcfrn vfly hor isr cwuk KVoqy hn. sfzy kol qF iek sImq ijhy Kyqr ivc hI hVH afey hoey hn. ibhfr dy keI pUry-pUry ijLly iehnf dI lpyt ivc af gey hn. pMJI lwK qoN vwD afbfdI pfxI ivc eynI burI qrHF iGrI peI hY ik keI idnF qoN AunHF nUM nf Kud dy Kfx nUM kuJ pucfieaf jf sikaf, nf AunHF dy jfnvrF leI jl-Ql qy hvfeI POj dy iqMny aMg lf ky vI sfry lokF qk phMuc nhIN ho skI. mOqF dI igxqI df aMdfjLf vI hfly qk nhIN lwg irhf. mwuK mMqrI inqIsL kumfr qy kyNdr df rylvy mMqrI lflU pRsfd Xfdv Enf kMm rfhq df nhIN kr rhy, ijMnf iewk dUjy dy igwty sykx df kr rhy hn. pfxI EQy hfly keNI idn hor Auqrnf nhIN, iksy pfsy inkl vI nhIN skxf `qy lokF nUM ieMJ hI Bugqxf pYxf hY.

          EQoN dI ieh hflq ikAuN hoeI, ies nUM smJxf cfhIdf hY, ibhfr dy mwuK kosI diraf hr sdI ivc afpxy vihx bdldf irhf hY, hux iPr bdl quiraf hY. Aus diraf Auqy nypfl dI hwd aMdr iewk bhuq vwzf zYm sI, ijhVf ies vfrI pfxI dI mfr nhIN Jwl sikaf qy tuwt igaf. bMnH twutx mgroN vgy ies byqhfsLf roVH nUM kosI ndI dy vihx vflf mwuc lFGf Jwl nf sikaf qy ieh kuJ QfvF `qy AuWCl ky awDI-pOxI sdI pihlF vfly vihx ivwc vg qurI. EQy vgx leI pfV eynf cOVf nhIN sI ik Jwl sky. ies krky afsy-pfsy dy keI-keI mIl ielfky `c jl-Ql krdI geI. hux ies df pfxI cuPyry iKwlr jfx ipCoN vI bfkI QF KVHf, pr QoVHy ijhy ihwosy ivc vgdf jf irhf hY. ijQoN ieh vg irhf hY, EQy hyTlI jLmIn Kurcdy jfx kfrn jdoN ies ndI nUM vgx jogI jLmIn iml geI. afsy-pfsy dy ielfikaF aMdr iKwlr cwukf pfxI vI ieho EdoN iKwcygI, pr purfxy vihx vflI QF sLfied ieh nf jf sky.

          eydF dIaF GtnfvF inwq nhIN vfprdIaF, jdoN kdy vfprn, ies df kfrn jfnxf cfhIdf hY, qF ik awgy leI bcfa dy pRbMD kIqy jf skx. hMudf ieh hY ik ndIaF jdoN phfVF qoN vgxf sLurU krdIaF hn, rsqy ivc ijwQy ikDry kwcI phfVI hovy, Aus nUM Kurc ky imwtI nfl roVH ilafAuNdIaF hn, ijMnI dyr pfxI dy ruVHn df rsqf vwD qoN vwD invfx vflf hovy qy pfxI dI cfl Aus imwtI nUM iKwc sky, iKwcdI jFdI hY, iPr ijQy jf ky cfl mwTI pYx lwgy, ieh imwtI diraf dy ql ivc bYT ky Coty-Coty itwby ijhy bxfAux lwg pYNdI hY. QoVHI ijhI hor vD jfvy qy pfxI jLrf ku Gt jfvy qF Aus Auqy srkMzf afid AuWg ky diraf dy vihx nUM keI QFvF qoN do jF iqMn-cfr vfr vwK-vwK Dfrf ivc vMzy jfx dI hflq vI bx jFdI hY.

          kosI ndI ivwc vI ieho kuJ vfpiraf hovygf, qy sfzy pMjfb ivwc vI ieho kuJ vfpr irhf hY. diraf sqluj hovy, ibafs hovy jF rfvI, iehnF sfiraF df vihx ivcfly ql AuWqy phfVF qoN afeI imwtI ny axigxq tfpU bxf Cwzy hn. jdoN kdy ds-bfrF sflF bfad pfxI iek vfr vwD af jFdf hY, tfpU Aus nUM vgx ivc rukfvt pfAuNdy hn qy nqIjy vjoN AunHF df pfxI nyVly ielfikaF ivc jl-Ql kr dyNdf hY, ijs nUM vyKx leI mMqrI qy aiDkfrI hYlIkfptrF Auqy AuzfrIaF lfAuNdy hn.

          ieh gwl iblkul nhIN ik AunHF nUM ies gwl df pqf nhIN, sfrf kuJ pqf hY, qy kfgjLI pwqrI vI ies df ‘ielfjL’ kIqf jFdf hY. dirafvF ivcoN ryq kwZx dy Tyky idwqy jFdy hn. qF ik AusfrI dy kMm leI ryq vI imldI rhy qy dirafvF dI sPLfeI vI hMudI rhy,  pr ies kMm ivc iewk-sfrqf nhIN hMudI. Tykydfr QoVHf zIjLl PUky ky vwD pYsy kmfAux dy cwkr ivc pulF jF hor phMuc vfly QFvF AuqoN dirafvF nUM KUhF ijMny zMUGy krI jFdy hn qy bfkI QFvF Auqy lwgy ryq dy jF imwtI dy Zyr axCohy pey rihMdy hn. jy ieho KwulH afm lOkF nUM dy idqI jfvy, ienHF TykydfrF nfloN qF sLfied Auh hI vwD sPLfeI kr dyx, pr rhygI Auh kfrvfeI vI by-kfiedf hI, eynI QF kfiedf nhIN bxnI ik diraf dI sPfeI dI jLrUrq muqfibk imwtI cwukI jfvy, isrP afpo-afpxI sOK muqfbk nf cwukI jfvy.

          pMjfb srkfr dy dirafvF dI sFB-sMBfl dy mihkmy ny vI keI vfrI ieho-ijhf kMm kfgjLI-pwqrI kIqf hoieaf hY. iek vfrI drjLn dy krIb krynF ies kMm leI AucycIaF KrIdIaF sn, ijhVIaF nUM peIaF-peIaF nUM jMgl Kf igaf. ryq kwZx dy kMm Auh nhIN sn vrqIaF jf skIaF. hor qF hor, iek vfrI ‘kIqI geI KudfeI’ df iek ajIb skYNzl vI sfhmxy af igaf sI. iek vwzy aPLsr ny hyTly aiDkfrIaF `qy TykydfrF nfl iml ky kfgjLF ivwc ibwl pf ky lwKF rupey eyDr-EDr kr idwqy qy ipwCoN rOlf pY igaf ik ijQy ieh KudfeI dwsI geI hY. EQy qF kryn nhIN jf skdI. Aus QF qoN diraf cfr DrfvF qoN vgdf hY, dovyN pfsy do-do DrfvF qIh-cflI Pwut cOVIaF hn qy pfxI zMUGf hox kfrn ijhVI kryn lMG nhIN skdI, Aus nUM EQoN qk pucfAux vflI koeI iksLqI vI nhIN Aus ielfky ivc qF kI sfry pMjfb ivc nhIN, qd iPr kryn EQy geI qy sPLfeI ikvyN ho geI? ies df jvfb hux ieho idwqf jf skdf ik ijLwdF dI kryn ny sPfeI kIqI, EdF dI Aus ipwCoN jFc krn vfilaF ny pVqfl kr CwzI sI.

          ibmfrI df asl ielfj iksy pwDr Auqy vI nhIN soicaf jf irhf. kFgrsI hox jF akflI-Bfjpf vfly, Auh ieh gwl kdy nhIN ivcfrdy ik iehnF hI dirafvF nUM hr sfl QoVHf-QoVHf krky phfV dI jVH qoN hrIky pwqx qk pwky vI kIqf jf skdf hY. XUrp dy kuJ dysLF ny ieh kMm kIqf hY qy jfxkfr kihMdy hn ik Aus mgroN AuQy hVH afAuxy jy hty nhIN qF Gty qF jLrUr hn. asIN hr sfl rfhq dy kMmF Auqy jF muafvjLf vMzx Auqy ijMny pYsy Krcdy hF, jy AunHF `coN pMj-swq sflF dy pYsy ieko vfrI lf idwqy jfx qF nf isrP hVHF nUM rok lYx dI sMBfvnf hY, sgoN AunHF dirafvF rfhIN motr-bot afid clf ky smfn dI Zoaf-ZoafeI qy tUrijLm df ivkfs kIqf jf skdf hY, ijhVIaF ndIaF hux bfrsLF dy idnF `c zrfAuxIaF bxIaF rihMdIaF hn, nvyN hlfq `c Auh zrfAuxIaF vI nhIN rihxgIaF qy nyVly ielfikaF dy lokF leI rujLgfr dy mOky vI pYdf kr skxgIaF.

          pr ies skIm ivc iek nuks hY. pMjfb ivc jy iksy tuwtI hoeI sVk dI murMmq vI krfAuxI hovy qF iek pfsy akflI vjLIr dy dUjy pfsy kFgrsI ivDfiek dy nFa vfly nINh-pwQr jVH ky Poto iKcvfey qy aKLbfrF ivc Cpvfey jFdy hn. hVHF nfl lok mrngy qF AunHF dy awQrU pMUJdy prvfrF nUM muafvjLy dy cYWk PVfAux vyly iek vfrI iPr ies nOtMkI df mOkf imlygf, jy hVHF dI rok Qfm df koeI pwkf Auprflf soicaf igaf `qy ‘bdiksmqI’ nfl ieh isry vI cVH igaf, rfjnIqk afgUaF nUM hmdrdI jqfAux df mOkf ikwQo imlygf? iesy krky kFgrsI hovy jF akflI hr afgU rfhq df rOlf hI pfAuNdf hY, rok-Qfm df rfh kdy suJfAuNdf vI nhIN qy jy koeI suJfa dy dyvy qF hfmI vI nhIN Brdf.


inaF pfilkf nUM vI KoKlf krI jf rhI hY iBRsLtfcfr dI isAuNk

-jiqMdr pMnUM

          Bfrq df lok-rfj lMgVf ho cuwkf hY. ies dy aMg ; kfrj-pfilkf, dy rUp ivc kMm krdy puls smyq sfry dy sfry mihkmy sB qoN pihlF iBRsLt hoey sn. AunHF qoN bfad ies ibmfrI dI lfg ivDfn-pfilkf, arQfq rfjF dIaF ivDfn sBfvF qy pfrlImYNt, aMdr puwjI. cOQf QMmH mMny jFdy pwqrkfrI pysLy ny vI ijAuN-ijAuN sfDnF qy sroqF dy mfmly `c qrwkI kIqI, iqAuN-iqAuN kdrF-kImqF dy pwKoN igrfvt vwl quiraf igaf. hux ieh vI lwgBg Enf hI byeImfn qy bdnfm igixaF jfx lwg ipaf hY, ijMny pihly do igxy jFdy sn. lok-rfj df qIjf pfvf, inaF pfilkf, hfly qk vI Enf isAuNk KfDf hoieaf nhIN sI smiJaf jf irhf, pr jo kuJ hux sfhmxy af irhf hY, Aus ipCoN ies nUM vI Auh siqkfr dyxf aOKf hY, ijs df hwkdfr ieh afm hflfq ivc hoxf cfhIdf hY. dUjy KyqrF vFg afpxy aks nUM lwgI Zfh leI eyQy vI ijLMmyvfrI ies Kyqr nfl juVy lokF AuWqy hI af rhI hY.

          kdy suprIm kort dy iewk jwj AuWqy mhFdosL df muwkdmf Bfrq dI pfrlImYNt aMdr puwjf sI. Auh jwj byeImfn sI jF nhIN, ies df inbyVf sbUqF dy aDfr AuWqy kfnUMn dy mfhr jwjF ny nhIN sI kIqf, Kud CwqI iksm dy dosL `c iGry rihx vfly pfrlImYNt mYNbrF ny votF pf ky kIqf sI. bhu-sMmqI mYNbrF ny votF pf ky Aus jwj nUM nyk-nfmI df srtIPLkyt dy idwqf sI qy Aus ipwCoN idwlI hfeI kort smyq anykF QfvF Auqy jwjF dy ieho ijhy ikwsy pihlF nfloN vwD suxy jfx lwg pey sn. iewk kMpnI qoN muPLq mobfiel Pon lYx dI hfmI Brn dy mfmly `c qF suprIm kort dy jwjF dy nFa vI afey sn.

          Pyr iewk idlcsp ikwsf ieh vI vfpiraf sI ik idwlI dI hfeI kort dy iewk jwj kol ijhVIaF PLfeIlF Aus dy dPLqr ivc hoxIaF cfhIdIaF sn, Auh iewk Cfpy dOrfn Aus pRfeIvyt kMpnI dy dPLqr `coN PVIaF geIaF, ijs dy ivruwD kys cwl irhf sI. jwj ny Auh PLfeIlF kys dy inrxy qoN pihlF pVHn leI Gr mMgvf ky Aus kMpnI dy mflkF kol Byj idwqIaF, qF ik Auh afpxI mrjLI df hukm vI ilKvf ky Byj dyx, ijs Auqy Aus jwj ny dsKLq  kr dyxy sn, pr pihlF hI PiVaf igaf sI. Auh jwj KVy pYr asqIPLf dyx vyly vI Aus ny afpxI krqUq dI ieKlfkI ijLMmyvfrI nhIN sI kbUlI, bhfnf afpxI pqnI dI ibmfrI df bxfihaf sI. eydF dy keI hor ikwsy vI vfpr cuwky hn.

          asIN dUjy rfjF qy dUjIaF hfeI kortF dI gwl nf krIey, sfzy pMjfb ivc hI bQyrf kuJ vfpr cuwkf hY. kuJ sfl pihlF cMzIgVH ivc pMjfb dy iewk juzIsLl jwj nUM sI bI afeI ny irsLvq lYNdf PiVaf, pr PVy jfx ipwCoN Auh JkfnI dy ky dOV igaf. Auh pYsy Aus ny jlMDr dy iewk sYsLn jwj dy nFa AuWqy PVHy sn ijs sLYsn jwj df nFa afieaf, Aus dI vfrI QoVHy idnF qk hfeI kort df jwj bxn dI af rhI sI. hMgfmf ho jfx AuWqy jlMDr dI bfr ivc vkIlF ny kUk-kUk ky ikhf ik ies sYsLn jwj dy ivrwuD isLkieqF dOry AuWqy afey hfeI kort dy jwjF mUhry vI kIqIaF geIaF sn, pr iksy ny suxIaF nhIN sn. EdoN hI ieh gwl vI AuWBrI ik kuJ vkIl hI lYx-dyx krn dI ivcolgI krdy hn. ieh vI gwl AuTI ik kuJ sInIar vkIl afpxy nfl kuJ kuVIaF shfiek rwKdy hn, ijnHF rfhIN jwjF dI ‘syvf’ kIqI jFdI hY. nFa qF iksy ny nhIN sI ilaf, pr do vkIlF ny Kud hI ibafn dy idwqf ik Auh afpxIaF shfiek kuVIaF qoN ieho ijhf koeI kMm nhIN krvfAuNdy. Pyr iksy nUM nFa lYx dI loV hI nhIN sI rhI.

          kYptn amirMdr isMG df afpxf rfj vI BfvyN sfPL-suQrf nhIN, skYNzlF dI Brmfr vflf sI, Pyr vI Aus rfj dy sLurU ivc jdoN pMjfb pbilk srivs kimsLn dy muKI rivMdrpfl isMG AurPL rwKI iswDU nUM PiVaf igaf, siVHaFd df sB qoN vwzf BbUkf EdoN vwjf sI. Aus kFz ivc vI hfeI kort dy iqMn jwjF dy nFa af gey. hfeI kort dI bfr ivc hMgfmf hox ipCoN AunHF jwjF qoN kMm Koh ilaf igaf, pr CyqI hI Pyr AunHF nUM kMm iml igaf. cMzIgVH dIaF jVHF ivc njfiejL AusfrI kr ky bx rhy iewk klwb dy mflkF ny klwb dI bhuq mihMgI mYNbrI keI lIzrF qy aPLsrF dy nfl-nfl hfeI kort dy kuJ jwjF nUM vI EdoN muPLq alft kr idwqI, jdoN AunHF ivruwD EQy kys cwl irhf sI. rOlf ipaf qF bfkI dy jwjF ny AunHF jwjF ivruwD kfrvfeI dI mMg krn dI bjfey AunHF ivruwD sKLq stYNz lY rhy muwK jwj dy vqIry ivruwD iewk idn dI smUhk CwutI lY leI. jwj kdy hVqflF nhIN krdy huMdy, pr pMjfb qy hirafxf hfeI kort dy jwjF ny iewk inhfieq hI gYr-vfjb muwdy AuWqy hVqfl vI kr ivKfeI sI.

          qfjLf mfmlf iewk mihlf jwj jsits inrmljIq kOr dy Gr pMdrF lwK rupey pucfey jfx qy Aus vwloN puls nUM ies dI sUcnf dy dyx df hY. ijnHF ny ieh pYsy Byjy, AunHF ny pihlF qF ieh ikhf ik glqI nfl jwj dy Gr puwj gey, iksy hor bMdy nUM Byjxy sn. jFc awgy vDI qF keI kuJ hor vI sfhmxy af igaf. aMq nUM ies bfry eynf kuJ crcf ivc afieaf hY ik ies nUM iKwdo dIaF lIrF kihxf vI Gwt jfpdf hY.

          13 agsq dy idn jsits inrmljIq kOr dy Gr pMdrF lwK rupey lY ky pRkfsL rfm nFa df ijhVf afdmI igaf, Auh hirafxf srkfr dy aYzIsLnl aYzvokyt jnrl sMjIv bFsl df munsLI sI. jsits inrmljIq kOr vwloN Aus nUM bYg smyq puls hvfly kIqy jfx qoN bfad sMjIv bFsl dy dosq rfjIv gupqf df ibafn af igaf ik ieh pYsy Aus ny afpxy iewk BfeIbMd pRfprtI zIlr inrml isMG nUM dyx leI Byjy sn, bMdf glqI nfl inrml isMG dI QF inrmljIq kOr jwj dy Gr dy afieaf. Aus ny inrml isMG nUM pYsy Byjxy sn qF iksy hor dI QF hirafxf srkfr dy aYzIsLnl aYzvokyt jnrl dy munsLI nUM kfirMdf bxf ky ikAuN Byijaf? ies df vI iewk Kfs irsLqf lwBdf hY. keI sfl pihlF ieho rfjIv gupqf ihmfcl pRdysL `c gwzIaF corI krn dy doosL ivc PiVaf igaf sI. kuJ idn jylH kwt ky Cuwitaf qF ieho kMm krdf cMzIgVH dI puls ny PV ilaf. EdoN Aus dy iehnF kysF dI pYrvI ieho sMjIv bFsl nFa df vkIl krdf sI, ijsy ny hux hirafxy df aYzIsLn aYzvokyt jnrl bx ky jsits inrmljIq kOr dy Gr pMdrF lwK rupey Byjy qy kys puls kol clf jfx ipwCoN gwzIaF d ycor qoN pRfprtI zIlr bixaf rfjIv gupqf afpxy isr ijLMmyvfrI lY irhf hYy.

          pVqfl awgy vDI, mukwdmy bkfiedf drj hox mgroN sMjIv bFsl ny ahudy qoN asqIPLf dy idwqf qy iPr pMjfb puls dy iek vwzy aPLsr dy rfhIN pysL ho igaf. EQyy jf ky khfxI hor dI hor inkl afeI. sMjIv bFsl ny puls nUM dwisaf ik qyrF agsq nUM Auh iek kys dy sMbMD ivc idwlI ivc suprIm kort ivc igaf sI. EQy Aus ny iek hotl mflk rivMdr isMG ny hotl `c dupihr df Kfxf KfDf qy rivMdr ny qurn lwigaf Aus nUM pMdrF lwK rupey dy ky ikhf ik ieh pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dI jwj jsits inrml Xfdv nUM dyxy hn. pwkI ieh kIqI ik sLfm qwk pYsy pucf, pr sMjIv bFsl trYiPLk ivc Ps ky lyt ho igaf. jdoN rivMdr isMG ny Pyr Pon kr ky ikhf ik pYsy CyqI dyxy hn qF sMjIv bFsl ny afpxI pqnI nUM Pon kr idwqf ik Auh pMdrF lwK rupey df pRbMD kr ky POrn jsits inrml Xfdv dy Gr Byjy dyvy. sRImqI bFsl ny rfqo rfq pYsy qF Byj idwqy, pr ijs munsLI dy rfhIN Byjy, Auh jsits (sRImqI) inrml Xfdv dI bjfey glqI nfl jsits (sRImqI) inrmljIq kOr dy Gr jf viVaf qy puls dy hvfly ho igaf.

          eyQy af ky mfmlf spwsLt ho igaf ik pYsy iksy inrml isG leI nhIN jsits inrml leI Byjy gey sn, pr jsits inrml Xfdv ny pYrF Auwqy pfxI hI nf pYx idwqf. Aus ny muV muV ky ikhf ik Auhdf sMjIv bFsl nfl koeI lYx dyx nhIN qy idwlI vfly rivMdr isMG nUM jfxdI hox dy bfvjUd Auhdy nfl vI koeI ieho ijhf sMbMD Aus df nhIN. EDr sMjIv bFsl ny aglI gwl ieh kih idwqI ik rivMdr isMG dy kihx Auqy Auhny pihlF vI do iqMn vfrI jsits inrml Xfdv dy Gr miTafeI afid hI nhIN, pMj Cy lwK rupey dI rkm vI pucfeI hoeI hY. qyrF agsq nUM rOlf pYx dy bfvjUd rfqo rfq hor pMdrF lwK rupey df pRbMD kr ky vI Aus ny jsits inrml Xfdv dy Gr pucfAux df ibafn ilKf idwqf. bIbI inrml Xfdv nUM KVy pYr pYsy iks kMm leI cfhIdy sn, ieh vI Byd KuwlH igaf. AuhnF ny agly idn, Bfv cOdF agsq nUM ihmcfl pRdysL dy sLihr soln ivc iek jfiedfd KrIdxI sI, ijs dI kfnUMnI kImq pMj lwK bvMjf hjLfr pMj sO rupey dwsI geI, aslI kImq sLfied pMjfh lwK dy nyVy phMuc jfvy. eynf rOlf pYx ipCoN vI sMjIv bFsl ny pYsy puwjdy kIqy qy agly idn jsits inrml Xfdv qy Aus dy kuJ prvfrk mYNbrF ny Auh jfiedfd KrId leI.

          ieh sfrf kuJ jdoN puls jF hor vsIilaF rfhIN hfeIkort dy muwK jwj qwk jf puwjf qF AuQy kuJ sInIar jwj sfihbfn dI hfjLrI ivc jsits inrml Xfdv hfjLr hoeI. ikhf jFdf hY ik Aus nUM jFc isry lwgx qwk adflq qoN dUr rihx dI slfh idwqI geI. muwK jwj sfihb kihMdy hn ik AunHF ny ieho ijhf jsits inrml Xfdv ny Kud hI EnIN dyr adflq nf lfAux dI CuwtI lY leI hY.

          jo vI hovy, dosLF dI lpyt ivc afAux ipCoN jsits inrml Xfdv CuwtI `qy clI geI, pr cuwp kr ky nhIN bYTI. Aus ny Kud nUMU pUrI qrHF bygunfh dwsidaF pihlF ieh ikhf ik iksy hor nUM bcfAux leI Aus nUM blI df bwkrf bxfieaf jf irhf hY. Pyr Aus df qF sMjIv bFsl nfl kdy koeI sMbMD nhIN irhf, Aultf sMjIv bFsl dI vkIl pqnI Aus jsits inrmljIq kOr dI iksy smyN vkIl vjoN jUnIar shfiek hMudI sI ijs dy Gr pMdrF lwK rupey puwjdy kIqy qy PVy gey hn. pYsy dyx gey munsLI dy ienHF ibafnF nUM vI jsits inrml Xfdv afDfr bxf rhI hY ik Auh jsits inrml Xfdv dIaF ieh gwlF swcIaF hn qF iPr jsits inrmljIq kOr vI sLwk qoN pryH nhIN jf skdI. afKr iek aYzIsLnl aYzvokyt jnrl dy munsLI nUM eynf BulyKf ikvyN lwg skdf hY ik jfxf iksy hor jwj dy Gr sI, clf iksy hor jwj dy igaf?

          pMjfb qy hirafxf hfeI kort dI bfr ivc ies muwdy AuWqy vI kfPI jLordfr crcf hoeI sI. kuJ vkIlF ny ieh gwl vI khI hY ik iek kys PiVaf igaf hY. hMudf qF ieQy bQyrf kuJ hor vI hY. kuJ jwjF bfry sMkyqk sLbd vI vrqy gey qy ieh gwl muV ky bihs df muwdf bx geI ik inaF pfilkf nUM iBRsLtfcfr qoN inrlyp ikvyN rwiKaf jf skdf hY. iBRsLtfcfr ivruwD lgfqfr afvfjL AuTfAux vfly kuJ vkIlF df kihxf hY ik hfeI kort ivc sQfnk jwj iblkul nhIN hoxy cfhIdy qy ijhVy jwjF df pwuqr DI jF koeI hor irsLqydfr eyQy vkflq kr irhf hY, AunHF nUM afpxy afp hI afpxI bdlI krvf jfxI cfhIdI hY. ieh sfrI gwl jfiejL hMuidaF vI ibmfrI df pUrf ielfj nhIN. ijhVy jwjF ny jLmIn jLmIr vycxI hoeI Auh qF irsqydfrF qoN bfhr vI ieho ijhy irsLqy rwK skdy hn. hux qwk ijMny ku jwjF bfry ieho ijhy ikwsy sfhmxy afey hn. AunHF df lYx dyx pirvfr dy mYNbrF rfhIN hI hMudf irhf sI. ijs jwj dy Gr pMdrF lwK rupey df bYg phMuicaf, jF iPr ijs dy Gr phMucxf dwisaf igaf, jF iPr ijhVy jwj ny idwlIEN muVdy sMjIv bFsl nUM Pon kr ky puwiCaf ik pMdrF lwK rupey df kI cwkr hY, AunHF `coN iksy dI vI sMjIv bFsl nfl irsLqydfrI nhIN sI.

          gwl vwzI ieh hY ik bMdf jdoN jLmIr hI vycx qur pvy, EdoN Aus nUM PV skxf aOKf hMudf hY. inXukqIaF krn vyly hI vyKxf cfhIdf hY ik ieh dI aOkfq kI hY? ies mfmly ivc rfjnIqk jF kfrobfrI irsLiqaF qy ilhfjdfrIaF qoN KihVf Cuzfey ibnF inaF pfilkf bcfeI nhIN jf skdI, pr iehnF sFJF nUM Cwzx leI ies aKfVy dy BlvfnF nUM rokygf kOx? ikAuNik sfzf smfj hfly qwk ies df koeI hwl nhIN Koj sikaf, ies krky lok rfj dI ies cOQI QMmHI nUM vI iBRsLtfcfr dI isAuNk afx cMbVI hY. bfkI dy iqMnF df dfgI hoxf hI bQyrf sLrmnfk sI, ies ny qF rhI shI afs Auqy vI kftf mfr dyxf hY.


vwzy aprysLn dI loV hY Bfrq dy Kyz-qMqr ivc

-jiqMdr pnUM

          ies vfr dy ajLfdI idvs dIaF iqafrIaF dy idnF ivwc Bfrq dy iewk nOjvfn aiBnv ibMdrf ny insLfnybfjLI ivwc bIijMg AulMipk qoN son qmgf ijwq ilaFdf. hr pfsy qoN vDfeIaF df dOr cwl ipaf. ieh ikhf jfx lwgf ipaf ik ies vfrI dy ajLfdI idn df sB qoN vwzf qohPLf hY, ijhVf Bfrq dy lokF nUM imilaf hY. sfzf isrPL iewk son qmgf hI eyzy hulfs df kfrn bx igaf, jd ik dUjy dysLF kol ieho ijhy keI qohPLy hn. Eny qmgy asIN tIm dy qy inwjI imlf ky hux qk dy AulMipk dy ieiqhfs dy iewk sO bfrF sflF ivc nhIN ijwq sky, ijMny amrIkI qYrfk PYilp iewklf hI afpxI jyb ivc CxkfAuNdf iPrdf hY. sLfied ieho kfrn hY ik iewko qmgy nfl asIN iKV AuWTy ik clo aOV qF tuwtI. eydF dI KusLI EdoN huMdI hY, jdoN eyny dI vI afs nf hovy.

          qy afs bfhlI sfnUM hY vI nhIN sI. sfzy Kyz mMqrI aqy Kyz PLYzrysLnF dy GVMm-cODrI qF bIijMg nUM jfx qoN vI pihlF hI aYlfn krI jFdy sn ik mulk dy lokF nUM bfhlI afs nhIN rwKxI cfhIdI. sB qoN vwD afs bMnHfeI jf rhI sI qF rfjvrDn isMG rfTOV qoN, ijs ny ipClI vfrI cFdI df qmgf insLfnybfjLI `coN ijwq ilaFdf sI. ijwqx ipwCoN vI Aus nUM afpxy afp `qy Brosf nhIN sI, sgoN ieho khI jFdf sI ik ‘bjrMg blI dI ikRpf nfl mYzl iml igaf hY.’ Bfv ieh ik jy bjrMg blI vyly isr nf bhuVdf qF myry qoN kuwJ nhIN sI ho skxf. sLfied ieho kfrn hovy ik ies vfrI AulMipk dy AudGftn mOky df sfzf JMzf-brdfr rfjvrDn rfTOV pihly gyV `coN hI bfhr inkl igaf.

          dUjI vwzI afs bMnHfeI jf rhI sI tYins dI sMsfr dI iewk nMbr mMnI jFdI ileyNzr pys qy mhysL BUpqI dI joVI df nFa lY ky. dovyN ibhrqhIn iKzfrI hn, iewkTy hox qF iewk qy iewk imlf ik do dI QF igafrF vrgy hn, pr dovF dI hAumY eynI hY ik iewk dUjy nUM vyKxf nhIN mMgdy. ies vfrI cuPLyirE pey dbfa kfrn iewkTy Kyzxf mMn gey, pr EQy jf ky iewk dUjy nfl gwl krn qoN vI kMnI kqrfAuNdy rhy. jdoN sur hI nhIN sI imldI, sMgIq inklx dI afs vI PLjLUl sI. Auh dovyN vI tYins dI Kyz ivwcoN vyly isr hI ivhly ho ky bjLfrF ivc sLfipMg krn jogy ho gey.

          qIjI afs rwKI jf rhI sI sfnIaf imrjLf qoN, ik Auh iekwly jF joVI mukfbly ivc kwJ nf kuJ jLrUr krygI. iesLiqhfrbfjLI ivcoN iewkdm motI kmfeI ho jfx ny Aus nUM hux Ausy Kfqy jogI hI kr idwqf jfpdf hY. sMsfr pYmfny AuWqy Auh AuWpr cVHn dI QF pOVI dy zMzy AuWqrdI jf rhI hY, pr grUrI eynI ik afpxI iewCf nUM mulk dy mfx nfloN vwD vjLn dy skdI hY. AulMipk dy AudGftn mOky vI iKzfrIaF dI pryz ivc Auh Bfrq dI AulMipk tIm vflI vrdI dI bjfey afpxI mnpsMd jIn pf ky styzIam df gyVf lfAux qur peI. jdoN Kyz dy mYYdfn ivc AuWqrI, pihly sYWt ivc hI awzI drd krn lwg peI qy ieho kuJ Aus ny zbljL ivc krky afpxy nfl-nfl joVIdfr kuVI dI byVI vI zob idwqI. KyzF dy mYdfn ivc sfnIaf dI awzI keI vfrI drd krdI suxINdI hY, pr iesLiqhfrbfjLI krn vyly eydF dI isLkfieq kdy nhIN suxI geI.

          insLfnybfjLI dy Kyqr ivc sfzy mfnvjIq sMDU qy smrysL jMg jF aMjlI Bfgvq vrgy vwzy nFvF ny vI kuJ Kfs kr ky nhIN ivKfieaf. aYQlYitks ivc vI Bfrq qoN gey jfxy-pCfxy nFvF vfly iKzfrI koeI kfrgujLfrI nhIN ivKf sky.

          kfrgujLfrI ivKfeI qF Coty nFvF ny, ijnHF `coN iewk kuVI sfienf nyhvfl ny kmfl kr idwqI. aTfrF ku sflF dI Aus mlUkVI ijhI bwcI ny afpxy qoN bhuq sInIar iKzfrnF nUM iewk-iewk kr ky hrfAuNidaF kuafrtr PLfeInl qk jf phuMc kIqI. ies morcy AuWqy Auh hfrI vI qF eyny PsvyN ByV ipwCoN ik hr koeI asL-asL kr AuiTaf. iewkI puafieMtF `qy muwkx vflf iewk sYWt df mukfblf brfbr-brfbr iBVdf CwbI qk igaf, ijQy Aus ny aTfeI-CwbI dy PLrk nfl Auh sYWt afpxy nfloN sInIar kuVI qoN ijwq ilaf, pr dUjy do sYWt nf bcfa skx krky hfr geI. ibnF sLwk sfienf hfr geI, pr Aus dI hfr vI ijwq vrgI sI qy jy iesLiqhfrbfjLI dy mfrU rog qoN bcI rhI qF aglI AulMipk AuhdI ho skdI hY.

          iewk hor nvF nFa sI aiKl kumfr df. muwkybfjLI dy crvMjf ikwlo vrg dy ies hirafxvI muMzy nUM ipCly sfl qk koeI nhIN sI jfxdf qy Auh rotI-tuwk cwldf rwKx leI CotI-motI nOkrI Bfldf iPrdf sI. jfxy jFdy iKzfrI izMgko isMG nUM Byjxf sI, afKLrI vkq Aus dI QF aiKl kumfr dy nFa df nONgf pY igaf. bIijMg jf ky vI Auhdy vwl iksy df bhuqf iDafn nhIN sI, pr jdoN Auh iewk ipwCoN dUjf ByV iBVdf pRI-kuafrtr PLfeInl ivc puwjf, EQy Aus df mukfblf do vfrI dy ivsLv cYNpIan rUsI muwkybfjL srgyeI nfl hox vyly hr koeI ieh vyK irhf sI ik hfrn qoN pihlF aiKl kumfr kuwt ikMnI ku KFdf hY. ajLfdI idhfVy hoey Aus mukfbly `c pihlF qF Auh pCiVaf, iPr afKLrI dOr ivc rUsI muwkybfjL nfl mukfbly dI brfbrI kr igaf qy kMipAUtr rfhIN inkly puafieMtF dy afDfr AuWqy jyqU ho igaf. Aus dI ijwq ny ivsLv cYpINan rUsI iKzfrI nUM eynf Jtkf idwqf ik Auh aKfVy ivc hI AuWcI-AuWcI roNdf irhf qy aiKl kumfr vwloN mukfblf muwkx `qy pfeI sdBfvnf dI jwPI `coN vI iqlk ny inkl igaf. mukfbly dI kumYNtrI krn vfly ny TIk hI ikhf sI; ‘‘mYzl koeI ijwqy jF nf ijwqy, BfrqI lokF dy idl ijwq ky AulMipk qF aiKl kumfr huxy hI ijwq cuwkf hY.’’

          afE iPr prqIey aiBnv ibMdrf vwl. sfzy pMjfb df jfieaf ieh insLfnybfjL rfjvrDn rfTOV ijMnf vwzf dfavydfr nhIN sI mMinaf jf irhf. afKLrI insLfnf PuMzx nfl jdoN Aus ny sony df qmgf vI PuMz ilaf, Auh pUry ihMdusqfn df hIro bx igaf. bxn df hwkdfr vI sI. pUry aTfeI sflF ipwCoN asIN koeI son qmgf ijwiqaf sI. ies qoN pihlF asIN 1980 dy mfsko AulMipk ivc hfkI df qmgf bfrIN sflIN ies krky ijwiqaf sI ik amrIkI blfk dy sfry dysLF ny Aus AulMipk df bfeIkft kr idwqf sI qy ‘aMinHaF ivc kfxf rfjf’ dy aKfx vFg asIN sony df qmgf ijwq ilafey sF. gwl isrPL ieho nhIN, sgoN ieh vI hY ik Auh iewk pUrI tIm dI kmfeI sI, ivakqIgq qOr `qy Bfrq df koeI iKzfrI 1896 qoN sLurU hoeIaF AulMipk KyzF ivc sony df qmgf kdy ijwq hI nhIN sikaf. aiBnv ibMdrf ieh pRfpqI krn vflf pihlf BfrqI sI, ies kr ky Aus df mfx hoxf hI cfhIdf sI, ijs ny sMsfr dy Kyz ipMz ivc Bfrq dy JMzy nUM sB qoN AuWcf JlfAux df sbwb bxfieaf sI.

          ieh qsvIr df iewk pfsf hY, dUjf pwK inrfsL krn vflf hY. jdoN aiBnv ibMdrf dy glL sony df qmgf pYx ipwCoN tI vI kYmiraF ivc sLkl idKfeI dyxI sI, Bfrq dy Kyz aiDkfrI iewk dUjy nUM pfsy Dwk ky afp awgy ho rhy sn. Poto iKwcx df mOkf muwkdy sfr Auh sfry dy sfry pwqry vfc gey qy sony dy ishry sjfAux vflf muMzf KUMjy KVf rih igaf. lMmIaF kfrF sfrIaF aPLsr qy afgU lY gey, Auhdy leI EQy koeI tYksI vI nf lwBI qy pUrf awDf GMtf Auh gyt AuWqy KVf dUjy dysLF dy iKzfrIaF ivcfly mjLfk df pfqr bixaf irhf. Pyr ikDry iksy dy mn imhr peI qy Aus nUM gwzI ByjI geI.

          jy gwl eyQoN qk hI huMdI, qd vI brdfsLq kIqI jf skdI sI, pr aglI gwl qF iewk kmIngI dI Jlk vI dy geI. aiBnv ibMdrf ny ieh Byd KolH idwqf ik afKLrI mukfbly leI jdoN Aus ny rfeIPLl cuwkI sI qF Aus nUM ies gWloN mfnisk Jtkf lwgf sI ik Aus dI rfeIPLl dI isLsLq lYx vflI cfbI nfl CyV-CfV kIqI hoeI sI. jdoN isLsLq vflI Aus cfbI nfl CyV-CfV ho jfvy, insLfnf TIk QF lfieaf hI nhIN jf skdf. Aus ny ies Jtky qoN sMBl ky hor vI mn iekfgr kIqf qy sony df qmgf PuMz ilaf. pihly idn cuwp vwtI rwK ky dUjy idn Kyz aiDkfrIaF ny vI ieh swc pRvfn kr ilaf ik rfeIPLl nfl swcmuwc CyV-CfV hoeI sI, pr ijLMmyvfrI aiBnv ibMdrf `qy pf idwqI ik Aus nUM afpxI rfeIPLl df KLud iKafl rwKxf cfhIdf sI, iKafl qF Aus nUM rwKxf cfhIdf sI, pr ijwQy iksy Epry dI phuMc hI nhIN, isrPL sfzy Bfrq dy iKzfrI qy aiDkfrI hI GMMum rhy hn, EQy eynI cOksI bMdf afm krky nhIN rwKdf. hux ieh Byd jLfhr hox qoN sfPL hY ik iksy GtIaf soc vfly iKzfrI jF aiDkfrI ny hI ieh CyV-CfV dI krqUq kIqI hovygI qy mMd-Bfvnf ieho hovygI ik aiBnv ibMdrf ikDry mYzl nf ijwq jFdf hovy. afKLr kOx sI Auh BbIKx, ijhVf afpxI lMkf sVdI vyKxI cfhMudf sI? Aus buwkl dy swp dI insLfndyhI hoxI cfhIdI hY.

          insLfndyhI isrPL Ausy buwkl dy swp dI kr lYxI kfPLI nhIN, Bfrq dy smuwcy Kyz-qMqr ivc buwkl dy swpF dI Brmfr hY qy AunHF nUM lwiBaf jfxf cfhIdf hY. ies vfrI dy AulMipk mukfbly ivc Bfrq dI vyt-ilPLtr moinkf dyvI sLfml nhIN ho skI. Aus AuWqy AulMipk sLurU hox qoN cMd rojL pihlF acfnk ieh dosL lwg igaf ik Auh nsLIlIaF dvfeIaF lYNdI hY. moinkf ny ro-ro ky jy dosL swcf inkly, mYnUM golI mfr idE. ieh vI ikhf ik jFc BfrqI lYbfrtrI qoN nhIN, bIijMg dI AulMipk zop tYWsitMg lYbfrtrI qoN krvf lE. KLdsLf Aus ny ieh jLfhr kIqf ik ies mukfbly ivc kuwJ aiDkfrI Ausy purfxI vyt-ilPLtr nUM Byjxf cfhuMdy sn, jo iewk vfrI nsLIly pdfrQ lYx dI dosLI sfbq ho cuwkI hY. ies vfrI Auh isrPL qdy hI jf skdI sI, jy moinkf dyvI nf jf rhI hovy, qy iesy kr ky Aus df rfh suKflf krn leI ieh JUTI AUj lfeI geI hY. Aus dy rfj dy lokF ny vI duhfeI pfeI ik nvyN isirEN tYWst krvfE. nvyN isirEN tYwst krvfey gey qF dosL JUTy inkly, pr EdoN qk iksy iKzfrI dI AulMipk ivc ieMtrI krvfAux df mOkf lMG cuwkf sI. moinkf dyvI ies vfrI ijs qmgy dI qwkVI dfavydfr sI, Aus qoN vI vFJI rih geI qy Aus nUM sfrI Aumr leI sLwkI dfgI vjoN ikMqUaF dy Gyry ivc vI KVI kr idwqf igaf hY.

          Kyz Kyqr dy sfzy GVMm-cODrIaF ny pihlF iksy smyN isKrF CoNhdI rhI hfkI df swiqafnfs kIqf sI. hfkI PLYzrysLn df iewk afgU ijMnI dyr qk tIm ivc sLfml krn leI iksy iKzfrI qoN pYsy lYNdf sitMg aprysLn rfhIN tI vI skrIn AuWqy nf cmk ipaf, koeI ies kfly DMdy nUM swc mMnx nUM iqafr nhIN sI. Aus dy ipwCoN ky pI aYWs igwl df vI Jtkf ho igaf, kuJ hornF df vI, pr ieho ijhy kuJ koc qy aiDkfrI ajy vI EQy suxINdy hn, ijhVy hfkI dy bhfny kbUqrbfjLI qk krdy rhy hn. AunHF nUM Cfxnf lfey ibnF gwl nhIN bx skdI. ikRkt dI Kyz ivc vI iKzfrIaF qoN pYsy lY ky tIm `c sLfml hox df mOkf dyx dy dosL keI vfrI lwg cuwky hn.

          sB qoN vwD nuksfn KyzF qy iKzfrIaF df Auh kfrobfrI Grfxy kr rhy hn, ijhVy iehnF qoN iesLiqhfrbfjLI krvfAuNdy hn. ijs iKzfrI Auqy AunHF ny pYsf lfieaf huMdf hY, Aus nUM Kyzx df smF dyx dI bjfey afpxy kfrobfrI pRogrfmF ivc isqfry vjoN swd-swd ky AulJfeI rwKdy hn. mYdfn ivc jdoN Auh njLr nhIN af irhf huMdf, lok AuNglF AuTf rhy huMdy hn, EdoN ieh kfrobfrI Grfxy pYsf Krc ky tI vI cYnlF rfhIN Aus dy pwK ivc lok-rfey iqafr krdy hn ik isrPL qy isrPL ieho hY, ijs nUM mwCI dI awK ivMnHx vflf arjn ikhf jf skdf hY. afpxy GoVy nUM pwTy pfAuxy hor gwl hY, pr Auh qF dUjy mukfblybfjL dy jVHI qyl dyx qk vI jFdy hn. ijvyN droxfcfrIaf ny afpxy sLfhI sLfigrdF arjn dI agyq kfiem rwKx leI eyklivaF qoN gurU-dkisLxf dy nFa AuWqy Aus df aMgUTf vwZvf ilaf sI, ieh kMpnIaF afpxy spFsr kIqy iKzfrI dy mukfbly AuWqy AuWBr rhy iKzfrI nUM iksy nf iksy CotI-vwzI nfm-DrIk kMpnI rfhIN iekrfrnfmf ilKvf ky vI ieho ijhf nuwkry lfAuNdIaF hn ik Auh AuWBrn jogf hI nf rhy. XkInI BFvyN nf hovy, swc qF jFc qoN mgroN vI sLfied pUrf bfhr nf af sky, pr lok ieh sLwk krdy hn ik afKLrI vkq aiBnv ibMdrf dI rfeIPLl nfl CyV-CyV vI iesy cldf ihwsf ho skdI hY.

          pUrf dysL KusL hY, mYN vI KusL hF ik myry mulk df muMzf iewk sony df qmgf ijwq ilafieaf hY. hux Aus AuWqy hr pfisEN mfieaf df mINh vrH irhf hY. vrHdf rhy, mfVf nhIN, pr sfzIaF srkfrF nUM iCMJF ivc bldF dIaF dOVF lvfAux vfly sDfrn pyNzUaF ijMnI vI akl nhIN. Auh pyNzU lok iCMJ dOVn leI iljfx qoN pihlF bld nUM qyl qy vVyvyN cfrdy hn, sfzIaF srkfrF Aus nUM EdoN cfrdIaF hn, jdoN iCMJ `coN ptkf ijwq ilafvy. jy ikDry Auh ieho vVyNvy pihlF cfrn lwg pYx, Kyz Kyqr ivc Bfrq dy Bfg bdl jfxgy.

 nvF jLmfnf


muwK jwj dI itpxI TIk jfpdI hY ik ‘‘hux qF rwb vI af jfvy, ies dys nUM suDfr nhIN skdf’’

-jiqMdr pnUMU

          Bfrq Drm inrpwK dys hY. ieh gwl ies dy sMivDfn ivc drj hY, qy drj rhygI vI, pr ies dys dy lIzrF df ivhfr dwsdf hY ik aml ivc Auh dys nUM hOlI hOlI Drm inrpwKqf qoN dUr iljf rhy hn. hr nvF sfl ies dy ies srUp nUM hor qoN hor Zfh lfAux vflf sfbq ho irhf hY. Brosy dy vot qwk sImq ho ky rih geI BfrqI rfjnIqI dy cwkr ivc AulJy hoey rfjnIqk afgUaF nUM ieh icMqf hI nhIN ik dys Drm-inrpwK rhygf jF nhIN rhygf.

          ieh ilKq ilKx dI GVI amr nfQ mMdr dy trwst nUM jLmIn dyx jF nf dyx dy JgVy ny jMmU-ksLmIr df jnqk jIvn Twp kIqf ipaf hY. jMmU ivc ihMdU sMgTnF ny smwucy jIvn nUM kfT mfr rwiKaf hY qy ksLmIr GftI ivc ieho kMm musilm jQybMdIaF vfly kr rhy sn. nf eyDroN koeI gwzI-motr EDr jFdI hY, nf koeI EDroN eyDr af rhI hY.  lokIN GrF aMdr zwky pey hn. ivc-ivcfly kdy kriPAU ivc QoVHy smyN dI KwulH imldI hY qF lokIN Gr df iek-awD jIa Byj ky bfjLfroN Kfx df smfn mMgvf lYNdy hn, ibnF loV qoN bfkI dy jIa bfhr inklx qoN qRihkdy hn.

          DmwcV hux jMmU-ksLmIr qwk sImq nhIN irhf. ieh pihlF pMjfb nfl joVdy pRmwuK lFGy mfDopur dy pul nUM Twp krn qwk pwujf qy Pyr QF-QF dy kfPLly roky gey. kriPLAU dI AulMGxf hr QF igx-imQ ky krvfeI geI. surwiKaf PLorsF kwut Kf rhIaF hn, pr kriPLAU nUM Aus dy aslI arQF ivc lfgU nhIN kr rhIaF, jLrf ijMny inwjI ijhy JgVy ivwc vI nyVlI pUrI afbfdI nUM kutfpf cfVHn qur pYx vfly PLOjI sVk AuWqy KVo ky BVkI hoeI BIV qoN iewtF-roVy mrvf rhy hn, pr koeI jvfbI kfrvfeI nhIN kr rhy, ikAuN ik AunHF dy hwQ bwJy hoey hn.

          ikAuN hwQ bwJy hn? iks ny hwQ bMnHy hoey hn? ieh dwsx dI loV nhIN, sgoN smJx dI loV hY. hwQ ies krky bMnHy pey hn ik AuQy ieh sfrf KrUd Aus bhu-igxqI dy pRqIinD krvf rhy hn, ijs dI hmfieq dI hr rfjsI pfrtI nUM afAuNdIaF pfrlImYNt coxF mOky loV hY. koeI vI iDr bhu-igxqI nUM nfrfj krn df KLqrf mwul nhIN lYxf cfhMudI. ies dy Ault pwTy lfAux dI hr pfsy dOV lwgI peI hY.

          iPLrkfpRsqI bhuq KLqrnfk hMudI hY. afpo-afpxy Drm dI pflxf krnI, jF afpxf Drm dUijaF sfiraF nfloN vDIaf hox df Brm pfldy rihxf vI iPLrkfpRsqI nhIN hMudf. iPLrkfpRsqI EdoN mMnI jFdI hY, jdoN afpxy Drm qoN ibnF dUjy DrmF nUM aYlfny jF ax-aYlfny qOr `qy insLfnf bxf ky AunHF pRqI inrfdr df pRgtfvf kIqf jfvy. asIN ieho ijhy keI sfDF-sMqF nUM jfxdy hF, ijhVy kQF kridaF hr iensfn nUM brfbr df kih ky iPr ‘mukqI df mfrg’ isrP afpxy Drm `coN dwsdy hn. ieh AunHF dI kMm-aklI hY, vrnf Auh jfxy jFdy ik eydF df QoVHy-bhuq PLrk vflf ‘mukqI df mfrg’ dUjy DrmF vfly vI dwsI jFdy hn. kMm-aklI nUM iPLrkfpRsqI qoN lFBy rwK ky scmwuc dI iPLrkfpRsqI EdoN njLr afAuNdI hY, jdoN keI sMq khfAuNdy lok afpxy pYrokfrF nUM dUjy DrmF ivrwuD AuksfAuNdy hn. bfbrI msijd nUM Zfh ky Aus dI QF rfm mMdr bxfAux dI muihMm ivwc lwgy sfDUaF qoN sfDvIaF ny ieho iPLrkUpuxf kIqf sI, ies dy nqIjy vjoN dMgy ho ky hjLfrF lok mfry gey qy iehnF dy afsLrmF dI mihmf AunHF dy KUn nfl hor vD geI sI.

          ‘smrwQ ko nhIN dos gosfeI’ dy slok anusfr ‘iPLrkfpRsqI’ df Pwtf vI ieh vyK ky tMigaf jFdf hY ik ijs dy glL Pwtf ltkfAuxf hY, AuhdI qfkq ikMnI ku hY. mYN pMjfb dy keI ieho ijhy ivdvfnF qy bwuDIjIvIaF nUM jfxdf hF, ijhVy eyQy bYT ky bMglf dysL dI qslImf nsrIn dy hwk ivc vI boldy hn, mMubeI ivc bYTy mkbUl iPLdf husYn dy hwk ivc vI, aqy kihMdy hn ik iehnF AuWqy iPLrkU hmlf ho irhf hY, pr jdoN kdy aMimRqsroN AuTI iPLrkU soc iksy iswK ivdvfn dI sMGI ivwc ibMg TokdI hY, EdoN boldy hI nhIN. AunHF nUM ‘rwb nyVy ik GsMun’ dy muhfvry qoN ieh syD imldI rihMdI hY ik kdoN iks bfry bolxf hY qy kdoN iks bfry cwup rihxf hY. jy socx vfly sUJvfn isrF df ieh hfl hY qF rfjnIqI krn vfilaF dy vI ies soc qoN vwKry hox dI afs nhIN rwKxI cfhIdI. Auh vI Gwt-igxqI dI iPLrkfpRsqI nUM hr gjL nfl mfpdy qy hor zMzy nfl iswJdy hn qy bhu-igxqI dI iPLrkfpRsqI vyly hor gjL qy hor zMzf cux lYNdy hn.

          iPLrkfpRsqI iksy vI iksm dI KLqrnfk hMudI hY, pr jdoN kdy ieh bhu-igxqI dI iPLrkfpRsqI hovy, Pyr hor vI KLqrnfk mMnI jfxI cfhIdI hY. bhu-igxqI dI iPLrkfpRsqI nfl inptx smyN iek pfsy rfjsI afgUaF nUM votF dI icMqf rihMdI hY, dUjy pfsy pRsLfsn aqy puls ivc bhu-igxqI Ausy BfeIcfry dI hox kr ky Auh ilhfjU rvweIaf rwKdy hn. Bfrq ivc ieh kuJ hMudf keI QF vyiKaf jf cwukf hY, Kfs krky dMigaF vyly lwgBwg hr QF pRsLfsn ny bhu-igxqI df sfQ hI idwqf hY. ies dIaF keI imsflF idwqIaF jf skdIaF hn.

          idwlI ivc 1984 dy kqlyafm mOky ihMdU puls aPLsrF ny ihMdU hmlvfrF ivrwuD koeI kfrvfeI nhIN sI kIqI, sgoN svY-rwiKaf leI jUJdy vyKy iswKF nUM PV-PV ky clfx kIqy sn. musilm puls  aPLsr do gwlF kr ky cwup rhy sn. pihlI gwl ieh hY ik ies mOky bhu-igxqI nfl mwQf lfAuxf KLqrnfk hovygf qy dUjI ieh ik jdoN idwlI `c musilm ivroDI dMgy hoey sn, EdoN iswKF ny vI AunHF dI mdd nhIN sI kIqI. alIgVH, jmsLydpur, BivMzI, lwgBwg sB jgHf sQfnk puls aMdrlI BfrU BfeIcfry dI bhu-igxqI ny dMgy rokx dI kfrvfeNI aml ivc nhIN sI afAux idwqI. gujrfq dy dMigaF ivwc muslmfn sfbkf mYNbr pfrlImYNt nUM bcfAux leI puls awgy nhIN sI afeI, sgoN svY-rwiKaf krnoN rok ky kfqlF df kMm sOKf kIqf sI. iewk puls aPLsr ny ihMdU BfeIcfry dy lokF qoN Cwq AuWqy cVH ky ipwCy msijd ivc pnfh leI bYTy muslmfnF AuWqy insLfny lfAux dI afigaf mMgI qy ieh insLfny keI lokF dy sfhmxy lfey sn. eydF dIaF keI imsflF ksLmIr GftI dIaF hn, ijwQy musilm bhu-igxqI ny ihMdUaF Auqy hmly kIqy qy pRsLfsn `c BfrU musilm aPLsrF ny vI awKF bMd krI rwKIaF sn.

          hux amrnfQ dy mwudy Auqy jo kuJ ho irhf hY, Auh vI eysy KMz df nqIjf hY. iek Bfjpf hmfieqI gvrnr sfZy cfr sflF df smF afrfm nfl rfj mfxdf irhf. Aus dI srpRsqI hyTly amrnfQ mMdr borz AuWqy brPL dy pwGr cwuky isLv ilMg nUM brPL Qwp-Qwp ky sLrDflUaF nfl DoKf krn dy dosL lwgdy rhy. jfx lwgf Auh Ausy mMdr borz nUM Aus Kyqr ivc jLmIn alft kr igaf, ijwQy kIqI nhIN sI jf skdI. eynI gwl nfl Auh AunHF ihMdUaF ivc rfqo-rfq hIro bx igaf, ijhVy kwlH qwk Aus qoN asqIPLf mMgdy rhy sn.

          dUjy pfisEN jMmU-ksLmIr dy rfj krdy gwTjoV dI pihly ZfeI sfl rfj mfx cwukI iDr pIpljL zYmokryitk pfrtI ny ksLmIr GftI dy muslmfnF aMdr afpxf afDfr hor pwkf krn leI iesy jLmIn dI alftmYNt ivrwuD morcf lf idwqf. ieh gwl Pyr vI afpxI QF kfiem hY ik gwdI Cwzx qoN pihlF gvrnr isnhf ny ijhVI alftmYNt dI sLrfrq kIqI, Aus dI PLfeIl Auqy dsKLq iksy kFgrsI mMqrI ny nhIN, pI[ zI[ pI[ nFa dI iesy pfrtI dy mMqrI ny kIqy sn. jo ieh kMm glq ho irhf sI qF Aus nUM qy Aus dI pfrtI nUM EdoN hI aV jfxf cfhIdf sI. inwjI loVF leI EdoN cwup rih ky ipCoN Auh vI rfjnIqI dIaF rotIaF sykx qur pey.

          glq hoeI ies anftmYNt nUM rwd krn leI AuTy ksLmIr GftI dy lokF dy dbfa hyT kFgrs pfrtI ny vI eynI kfhl-kdmI kIqI ik koeI bdlvF hwl vI nf soicaf. hwl kI socxf, slfh-msLvry dy Auh ZMg vI nf vrqy, ijhVy bfad ivc idwlI ivwc srb pfrtI mIitMg lf ky vrqxy pY gey.

          kyNdr aqy jMmU-ksLmIr dIaF dovF srkfrF dI hPVf-dPVI qoN pYdf hoey mfhOl df lfB lYx leI BfrqI jnqf pfrtI dy iesLfry Auqy jMmU dy ihMdU sMgTn srgrm ho gey. ‘bMd’ qoN sLurU ho ky BMn-qoV qoN lMGdf ieh aMdoln ihMsk qoN ihMsk hMudf igaf. ksLmIr GftI qoN afAuNdy qy EDr nUM jFdy lokF nUM insLfnf bxfieaf igaf, pr ieh insLfndyhI kr leI jFdI rhI ik Auh ihMdU nf hox. EDr nUM mfl jfx Auqy rokF lf idwqIaF geIaF. pMjfb vwl df mfDopur vflf ieklOqf mwuK lFGf jfm kr idwqf igaf. afiKaf ieh ik hux qF ihMdU Drm dy gOrv df svfl hY.

          keI idn ieho kuJ hMudf rihx mgroN ksLmIr GftI aMdr vI jvfbI aMdoln cwl ipaf. Auh jMmU qoN geIaF gwzIaF nUM cux-cux ky insLfnf bxfAux lwg pey. nfhry iewk-dUjy dy ivrwuD jMmU jF ksLmIr Kyqr dy afDfr Auqy nhIN, dovF KyqrF aMdrly bhu-igxqI BfeIcfry drimafn tkrfa df pRBfv dyx lwg pey. jMmU `coN keI icrF df vwKrf rfj bxfAux leI AuTfeI jf rhI Bfjpf dI mMg qF ik EQy ihMdU bhu-igxqI dy afsry kdy afpxI srkfr bxfeI jf sky, iPr AuWTx lwg peI. jvfb ivc ksLmIr aMdr isrPL jMmU qoN vwK hox dI nhIN, sgoN Bfrq qoN vI vwKry hox dI Auh sur Pyr AuwcI hox lwg peI. ijhVI ipCly kuJ smyN qoN mwTI pYNdI njLr afAuNdI sI. hux ieh vI kih rhy hn ik jy sfzf mfl trwkF `coN kwZ ky jMmU dy cOkF ivc sfiVaf jfxf hY, asIN eyDr Byjx dI bjfey pfiksqfnI kbjLy hyTly ksLmIr ivcly mujLwPrfbfd nUM ByjFgy, Bfrq vwl nUM Byjxf hI nhIN. nvF gvrnr aYn aYn vohrf kih irhf hY ik hflfq iPr 1947 vrgy bxfey jf rhy hn.

          hflfq scmwuc KLqrnfk hn, 1947 vrgy vI ho skdy  hn, pr 1947 ivc jdoN Auho ijhy hflfq bfkI dysL ivwc sn, EdoN jMmU-ksLmIr ivc iblkul nhIN sn. nYsLnl kfnPLrMs aqy kFgrs dI agvfeI hyT EdoN hr ksLmIrI muslmfn Bfrq nfl juVn dy pwK ivc KVoqf sI. pfiksqfn bxdy sfr Aus dysL dy bfbf-ie-kOm muhMmd alI ijnfh ny ksLmIr df dOrf krnf cfihaf qF ksLmIrI muslmfnF dy iqwKy ivroD kfrn Aus nUM rfh ivcoN ipwCy prqxf ipaf sI. jy EdoN dy Bfrq dy hflfq vrgy hflfq awj jMmU-ksLmIr `c bxdy jfpdy hn qF ies df ksUrvfr kOx hY?

          ksUrvfr hux df ieh pRsLfsn hY ijhVf bhu-igxqI awgy hwQ joVI KVHf hY. PLOj df kfPlf ikDry vI roikaf jfvy qF rokx vfly swuky nhIN Cwzy jFdy, jy ieMj hI koeI PLOjI kfPlf kdy pMjfb ivc iswKF ny jF ksLmIr GftI ivc muslmfnF ny roikaf hMudf, kI EdoN vI ieMj hI PLOj cwup rihMdI? PLOj cwup hY, ikAuNik kyNdr dy hfkm hr kdm votF dI igxqI kr ky cwukxf cfhMudy hn.

          dysL dI afjLfdI ipwCoN jdoN Bfrq nUM Drm-inrpwK rfj mMinaf igaf, EdoN dysL dI hflq jo vI hovy, dysL dy lIzrF dI mfnisk hflq hux vflI iblkul nhIN sI. pihly pRDfn mMqrI pMzq jvfhr lfl nihrU dy nFa nfl hI ‘pMzq’ lwgdf sI, soc vwloN Auh pwky Drm-inrpwK sn. pihlI cox mOky AunHF dy mukfbly ihMdU Drm aMdrlIaF iPLrkfpRsq iDrF ny iek ihMdU sMq nUM AumIdvfr bxf ilaf. nfmjLdgI kfgjL Brn vyly Aus sMq ny ieh gwl afKI ik ‘‘nihrU ny afpxI DI iksy muslmfn nfl ivafh idwqI hY, ies qoN ihMdU Drm nUM KLqrf hY. mYN cox nhIN, Drm dI jMg lVnI hY, ies leI sfrI cox muihMm dOrfn iek vI sLbd nhIN bolFgf, mMUh `qy pwtI bMnH ky lokF ivc GuMmFgf.’’ pMizq nihrU dI DI ieMdrf gFDI ny muslmfn nfl nhIN, pfrsI nOjvfn nfl ivafh krvfieaf sI. Aus sfDU nUM ieh vI pqf nhIN sI ik muslmfn qy pfrsI ivc kI PLrk hMudf hY. jdoN ieh gwl pqf lwgI. pMzq nihrU ny ikhf, ‘‘jy Aus ny mMUh bMd rwK ky lokF `c GMumxf hY qF mYN Aus dy mukfbly leI sfrf ipV KflI nhIN CwzFgf, hlky ivc hI nhIN jvFgf qy lokF nUM PLYslf krn idaFgf ik Auh Drm-inrpwK nihrU qy ihMdUqvI sMq `coN iks nUM TIk smJdy hn.’’ pMzq nihrU ijwq gey, mukfbly Auqy KVy sMq dI jLmfnq vI jLbq ho geI qy Aus ny pMzq nihrU nUM qfr dy ky ikhf sI. , ‘‘ieh quhfzI nhIN, quhfzI Drm inrpwKqf dI ijwq hY, mYN afpxI hfr pRvfn krdf hF.’’

          ijs pMzq nihrU ny ‘pMzq’ aKvf ky vI Drm-inrpwKqf df eynf sKLq iemiqhfn eynI sLfn nfl pfs kIqf sI, Aus ny nf isrPL sfrI Aumr Kud nUM iPLrkU qwqF qoN dUr rwiKaf, sgoN iksy vI Drm vwl Aulfr hox df dosL lwgx qoN rokx leI dysL df pRDfn mMqrI hMuidaF iksy vI Drm asQfn df kdy gyVf hI nhIN sI lfieaf. smF bdilaf qF Aus pMzq nihrU dI DI ieMDrf gFDI ny hr iksm dy Drm-asQfnF, sfDU-sMqF dy afsLrmF qMqr-mMqr krdy iPrdy cMdry svfmIaF qy bRhmcfrIaF dy awizaF Auqy vI mwQy GsfAuxy sLurU kr idwqy. iPLrkfpRsqI nfl iswDI-sfhvI twkr lYx dI bjfey hr iksm dI iPLrkfpRsqI nUM vrqx df rfh PV ilaf. ihMdU sfDUaF `coN kuwJnF nfl Bfjpf dy ivroD leI qMd joV leI qy akflIaF dy iewk jF dUjy DVy nfl vI iswDf-aiswwDf sMprk sfD ilaf.

          ieho CotIaF-CotIaF KyzF smF pf ky Aus bhuq vwzy kwd vflI lIzr dy aMq df kfrn bxIaF, pr Aus dy qjrby qoN akl Aus dy pwuqr ny vI nhIN sI iswKI. Auh kdy sLfh bfno kys ivc muslmfnF nUM KusL krn leI suprIm kort PLYslf AultfAux qur ipaf qy kdy ihMdU votF Auqy awK rwK ky aXwuiDaf ivcly JgVy vfly asQfn df qflf KwulHvf ky pUjf krn pwuj igaf. pfrtI aMdrly Drm-inrpwK qwqF nUM Kwuzy lfAux df aml Auhdy ipCoN nrismhf rfE vyly vI jfrI irhf qy zfktr mnmohn isMG vyly qwk qF do vfrIaF rfj kr cwukI Bfjpf hI pRsLfsn nUM iPLrkU qwqF nfl eynf BrpUr kr cwukI sI ik iewkdm kUhxI moVf kwtxf aOKf ho igaf sI. Pyr vI afs kIqI jFdI sI ik sonIaf gFDI aqy zfktr mnmohn isMG purfxI Drm-inrpwKqf nUM lIh AuWqy ilafAux df hIlf krngy, pr AunHF kIqf nhIN jF AunHF qoN ho nhIN sikaf, soc ieh hY ik hflq suDrn dI QF hor qF hor ivgVdI geI qy Aus nUM dysL awj vfly moV qwk lY afeI hY.

          loV qoN awj ies gwl dI hY ik dysL aqy dysL vfsIaF dy Bly leI muV ky purfxIaF Drm-inrpwK rfjnIqk DfrnfvF vwl mMUh kIqf jfvy, pr aijhf ho nhIN skxf. pRsMg BfvyN iksy ivc vI ikhf hovy, dysL dI sB qoN AuWcI adflq dy mwuK jwj dI ipCly hPLqy kIqI ieh itwpxI swc jfpdI hY ik ‘hux qF Auh rwb vI af jfvy, ies dysL nUM suDfr nhIN skdf.’’

nvF jLmfnf


ikwsf qy kfrn zyiraF aMdr hMudy ku-krmF qy kfqlF df

- jiqMdr pnUM

          ihMdU smfj dy pRmwuK sMq bfpU afsf rfm dy zyiraF aMdr awgV-ipwCV hoeIaF cfr bwicaF dI mOqF nfl hr pfsy vwKo-vwK gwlF suxn nUM iml rhIaF hn. pihlF AunHF dy gujrfq vfly zyry ivcoN do bwcy gMum ho gey. AunHF dovF dIaF lfsLF dUr iewk dldl vfly ielfky `coN imlIaF. pRbMDkF df kihxf sI ik bwcy afsLrm `coN afpy dOV gey sn. bwicaF dy mfipaF df hI nhIN, bhuq sfry hor jfxkfrF df vI kihxf ies dy Ault ieh sI ik ijMnI dUr jf ky lfsLF imlIaF, Coty-Coty mfsUm bwcy eynI dUr afpxy afp jf hI nhIN sn skdy qy iPr rsqf eyny KLqiraF nfl BrpUr sI ik jMglI jfnvrF ny hI EQoN qwk nhIN sI jfx dyxy. sfPL sLwk kIqf jf irhf sI ik bwicaF dy kql hoey hn qy krqUq ieh iksy bfhrI bMdy dI nhIN, sgoN afsLfrfm dy aMdrly iksy ansr dI hY.

          AunHF bwicaF dy kqlF dI jFc dI mMg nUM lY ky iewk bwcy dy ipqf ny Drnf lf idwqf. gwl vDdI dyK ky bfpU afsf rfm Aus nfl aPLsos krn qur ipaf. Aus bMdy ny afey hoey afsf rfm bfpU dI iksy gwl df huMgfrf hI nf Biraf. hoieaf ies ipCoN ieh ik pwqrkfr jdoN ies bfry qwQ lwBx Aus zyry pwujy, afsf rfm dy cyilaF ny AunHF Auqy hmlf kr idwqf. iewk pRmwuK tI[ vI[ cYnl dI irportr kuVI nUMU vflF qoN PV GsIitaf igaf qy zFgF nfl Aus dI kwut-mfr kIqI geI. pwqrkfrF kol irkfrizMg mOjUd hY ik ies hmly qoN pihlF bfpU afsf rfm ny kQf kridaF afpxy syvkF nUM iewk gwuJf sMkyq kr idwqf sI ik jy ieh pwqrkfr ieho ijhI Koj-pVqfl aqy ‘afsLrm ivruwD pRcfr’ qy nf htx qF AunHF nfl kI bIq skdI hY.

          mfmlf hfly gujrfq vflf TMzf nhIN sI ipaf ik bfpU afsf rfm ny mwD pRdysL vfly afsLrm ivc iewk bwcf ax-afeI mOq mfiraf igaf. lok BVky hoey jdoN ros pRgt krdy iPrdy sn qy gujrfq dI bI[ jI[ pI[ srkfr vFg mwD pRdysL dI bI[ jy[ pI[ srkfr vI bfpU dy bcfa leI lokF Auqy lfTIcfrj kr rhI sI, EdoN Ausy afsLrm ivwc iewk hor bwcy dy mrn dI KLbr af geI. do bwcy gujrfq dy afsLrm ivc mry sn, do hI mwD pRdysL vfly ivc mfry gey. bfpU afsf rfm jdoN cuPLyirEN svflF ivc iGr igaf qF Aus ny rfjnIqk lIzrF vFg ikhf, ‘‘myry afsLrm ky iKlfP koeI sfijLsL ho rhI hY.’’ sfijLsL kOx krdf hY? dovyN afsLrmF vfly rfjF ivc bfpU afsf rfm df asLIrvfd pRfpq BfrqI jnqf pfrtI dy lIzr mwuK mMqrI hn, Auh AunHF qoN ies sfijLsL dI jFc ikAuN nhIN krvf lYNdy? jFc kI krvfAuxI, bfpU afsf rfm ny qF mwuZly qOr Auqy hr jFc df rfh rokx dI vfh lfeI sI. dovyN srkfrF vI jFc leI afpxy afp iqafr nhIN sn hoeIaF, mjLbUr ho geIaF sn, ikAuNik lok sVkF Auqy inkl afey sn, qy hor koeI rfh hI nhIN sI rih igaf.

          jdoN mfmlf eyQoN qwk phMuc igaf, Pyr bfpU afsf rfm dy ipCokV dIaF prqF vI gMZy dIaF iCwlF vFg lwQx lwg peIaF. Aus dy afsLrmF dI AusfrI leI srkfrI jF sLfmlft jLmInF Auqy njfiejL kbjLy dy purfxy cwldy mukwdmy vI aKLbfrF ivwc crcf df ivsLf bx gey. KojI iksm dy pwqrkfrF ny ieh vI Byd kwZ ilaFdf ik kuJ sfl pihlF qwk bfpU afsf rfm sfeIklF dI murMmq kr ky afpxy prvfr df gujLfrf msF clfAuNdf sI. EdoN Aus dy vfry-inafry ho gey qy hux Auh lwgBg pMj hjLfr kroV rupey dI jfiedfd df mflk hY.

          asIN ies gwl ivc nhIN jFdy ik bwicaF dI mOq leI bfpU Kud ikMnf ijLMmyvfr hY qy Aus dy Qfpy hoey krqy-Drqy ikMny ku ksUrvfr hn, isrP ieh khFgy ik mOqF kudrqI nhIN hn, hfdsf vI nhIN, ieh kql hn qy iehnF kfqlF dI jFc hoxI cfhIdI hY. kqlF ipCy kfrn anyk ho skdy hn. sB qoN vwzf mMinaf jf irhf kfrn ieho ijhy zyiraF aMdr Auh ku-krm hn, ijhVy jdoN qwk sfhmxy nf af jfx koeI vI mMndf nhIN hMudf. ijMny Coty bwcy mry hn, ho skdf hY ik Auh iksy ieho ijhy bd-nIqI df isLkfr nf hoey hox, pr Auh bwcy ieho ijhI iksy hrkq dy gvfh ho skdy hn, ijs nUM CupfAux leI AunHF dI jLbfn bMd krnf mjLbUrI bx igaf hovy. swq-awT sfl df bwcf pfxI dI zyZ Pwut AuWcI bfltI ivc isr prny izwg ky kdy vI zwub nhIN skdf. Aus nUM lwqF qoN PV ky hI zoibaf igaf hovygf. lwgBwg ieho ijhI koeI gwl hI dUjy kysF `c hoeI ho skdI hY.

          zyry aMdr ku-krm df hoxf asIN dfavy nfl jy asIN afK nhIN skdy qF koeI dfavy nfl ies dosL nUM rwd vI nhIN kr skdf. bVIaF sMprdfvF hn, ijnHF aMdr ieho ijhy GtIaf kFz vfpr gey ik jLfhr hox ipwCoN hr koeI AuNglF twukdf rih igaf sI.

          ijs gujrfq aMdr bfpU afsf rfm dy pihly zyry aMdr do bwicaF dI mOq hoeI, Ausy gujrfq ivwc iewk vfrI svfmI nrfiex pRMprf dy kuJ sfDU vI PVy gey sn. svfmI nrfiex sMprdf bfkI Dfrimk sMprdfvF qoN ies gwloN vwKrI hY ik ieh isrP pUjf-pfT jF krm-kFz krn kfrn aqy mukqI df mfrg dwsx vfilaF nfloN ht ky Bfrq dI pRfcIn swiBaqf dy mfx-mwqy pihlUaF, DrqI dI AuqpqI, bRihmMz dy psfry, cuPLyry PYl, rhy pRdUsLx afid bfry vI lokF nUM igafn dI loa vMzdI hY. ivdysLF ivc iehnF dy svfmI nrfiex mMdr ivc jf ky kuJ iswKx dI afpxy jfx-pCfx dy lokF nUMU mYN Kud vI keI vfrI slfh idwqI hoeI hY. siQqI df dUjf pihlU ieh hY ik eynf cMgf kMm kr rhI ies sMsQf Auqy Bfrq qoN EQy iljfey gey dsqkfrF krmcfrIaF qy syvkF dI rwjvIN lwut krn dy dosL lwgdy hn. Gwto-Gwt qnKLfh dyx dI QF dsKLq EQoN vfly ihsfb nfl dsKLq krvf ky qnKLfh BfrqI lyKy muqfbk dyx dI crcf afm hMudI rihMdI hY. keI vfrI Kyzn krn dy bfvjUd ies dy krmcfrIaF bfry ieh swc muV-muV bfhr afAuNdf hY.

          Ausy svfmI nrfiex sMprdf dy gujrfq ivcly iek afsLrm Auqy kuJ sfl pihlF puls ny Cfpf mfiraf. Cfpy ivc asLlIl ikqfbF Auqy kMipAUtr sI zIjL hI nhIN, nsLIly pdfrQ imlx dI KLbr vI afeI koeI hor rfj hMudf qF Drm Auqy hmlf krfr dy ky sB qoN vwD rOlf Bfjpf ny pfAuxf sI, pr Cfpf vI gujrfq dI Bfjpf srkfr dy hukm Auqy EQoN dI puls ny mfiraf sI. lokI dMg rih gey sn brfmd cIjLf bfry jfx ky. AunHF leI ieh mMn skxf bhuq aOKf sI ik sMqF vfly ieh lok eydF vI inkl skdy hn.

          ihMdU smfj dy jF pMjfboN dUr dy sMqF dI gwl krnI hovy qF keI ikwsy cMdrfsvfmI qoN lY ky sLMkrcfrIaf jYieMdr  qwk bfry Poly jf skdy hn, pr asIN pMjfb qoN pfsy kfhnUM jfeIey, eyQy vI bQyrf kuJ hMudf rihMdf hY.

          zyrf swcf sOdf df muKI gurmIq rfm rhIm isMG ies vyly iswK sMgTnF nfl tkrfa dy dOr ivcoN gujLr irhf hY. hux vflf tkrfa Dfrimk mwudy nUM cwuk ky rfjnIqk ikVF kwZx leI ho irhf hY. jdoN Aus dy ikrdfr dy ikwsy sfhmxy afey sn, EdoN hux dy tkrfa ivc mohrI iPrdIaF iDrF ivcoN iksy dI dMdl hI nhIN sI twutI. Aus zyrf muKI Auqy afpxy zyry aMdr rihMdIaF kuJ kuafrIaF sfDvIaF nfl Kyh-KrfbI dy dosL vI lwgdy rhy. iewk sfDvI ny zyrf Cwzx dI koisLsL kIqI qF Aus dy prvfr nUM eyny kihr df insLfnf bxfieaf igaf ik dUjI koeI jurawq hI nf kr sky. iksy qrHF iek kuVI ny gMumnfm icwTI ilK ky aMdr dy hflfq bfhr kwZy qF rOlf pY igaf, pr hux vfly Aus dy ivroDI iPr vI cwup rhy sn. hux jdoN Auh adflq ivc burI qrHF iGrdf jf irhf hY, Aus dy ivruwD Auh mfhOl bxfieaf jf irhf hY, ijs ivc Auh adflq mUhry jf ky afpxy rfjnIqI qoN pIVq hox df roxf roa sky. Aus dy ikwsy byprd krn kr ky Aus dy zyry vfly sLihr isrsy df pwqrkfr df kys cwuikaf sI. asIN EdoN vI iliKaf sI ik CqrKqI nUM ‘pUrf soc’ bolx dI kImq qfrnI peI hY. Auh ‘pUrf soc’ ieho sI ik keI hor zyiraF vFg swcf sOdf zyry ivwc vI Drm dy Ehly hyT ku-krm ho rhy sn.

          pMjfb ivc nfnksrI sMprdf keI vfrI crcf ivwc af cwukI hY. iewk vfrI ies dy iewk zyry `coN iKVkI `coN cIkF mfr-mfr ky iewk kuVI ny rfh jFdy lokF qoN mdd mMgI sI. Aus nfl bIqy Bfxy Auqy prdf pfAux leNI Aus nfnksrI zyry dy muKI ny atfrI bfrzr nyVly iewk ipMz dy iewk muMzy nUM mfsko Byjx df bhfnf bxf ky mrvf idwqf sI, isrP ies leI ik mMuzf Aus sfD dy ku-krmF qoN qMg af ky Aus dy eyar-kMzIsLnz Bory ivcoN inkl Bwijaf sI.


eyny ‘Aucy’ pwDr nUM phuMc gey hn Bfrq dy pfrlImYNt mYNbr

-jiqMdr pnUM

          Bfrq dy lokqMqr ny Jtky qF pihlF vI bQyry KfDy hn, pr ies vfrI ies ny ijhVI vMngI pysL kIqI hY, Auh ipClIaF sfrIaF qoN vwKrI hY. srkfrF Brosy df vot pysL kr ky hfrdIaF vI rhIaF qy ijwqdIaF vI, keI vfrI ivroDI iDr vWloN pysL byBrosgI mqy Auqy vI hfr jF ijwq ho jFdI rhI, pr pfrlImYNt dy aMdr Auh kuJ kdy nhIN sI ho sikaf, jo ies vfrI ho igaf.

          gwl ivwc kI sI? sfZy cfr sflF qoN iewk srkfr clf rhI sI kFgrs pfrtI kuJ hornF dlF df gwTjoV bxf ky qy Aus nUM bfhroN mdd kr rhy sn Kwby pwK vfly. Kwby pwKIaF dI ieh mdd keI moVF Auqy Bfrq dy ikrqI lokF leI lfhyvMd vI rhI. bwjLt pysL krn vyly mjLdUr jmfq Auqy boJ pYx qoN Auh rok dyNdy rhy. qnKLfhdfr mulfjLmF dI ikrq `coN kwitaf igaf pRfvIzYNt PLMz AunHF leI irtfiermYNt ipwCoN dI afs dI ikrn huMdf hY. ipClI vfjpfeI srkfr Aus jmHF pUMjI Auqy ivafj dI dr GtfAuNdI geI, qF ik pMUjIpqIaF nUM ikrqIaF dI kImq Auqy ssqy krjLy dy sky. zfktr mnmohn isMG dI srkfr ny jdoN vI ies pfsy vwl mUMh kIqf, Kwby-pwKIey aV jFdy rhy qy ieh mulfjLm mfrU PLYslf hox qoN rok lYNdy rhy. eydF dy keI hor mOky vI afey, jdoN AunHF df dKLl hF-pwKI irhf.

          Pyr aiVwkf pY igaf amrIkf nfl pRmfxU smJOqy dy mwudy Auqy. ieh smJOqy hoey nUM cfr ku sfl ho cwuky hn qy EdoN qoN hI do iksm dI gwl brfbr-brfbr cwl rhI sI. hfkm iDr ies nUM hr hIly isry cfVH dyxf cfhuMdI sI qy hfkm iDr dy bfhrI mddgfr Kwby-pwKIey ies nUM hr hIly rokx Auqy quly hoey sn.

          jo vI hovy,zfktr mnmohn isMG dI srkfr aYtmI smJOqy Auqy jfrj buwsL nfl kIqy kOl-krfr inBfAux qur peI. ieh smJOfy eydF df hY ik Bfrq ies Auqy aml nfl vI aOKf hovygf qy aml kIqy ibnF vI Aus df gujLfrf nhIN. hflfq dI mjbUrI hY ik ies nUM iksy nf iksy srkfr nUM krnf hI pYxf sI. ivroDI iDr dI muwK pfrtI Bfjpf dy lIzr vI ieh iblkul nhIN kihMdy ik Auh smJOqy dy ivroDI hn,sgoN ieh kihMdy hn ik swqf ivwc afey qF ies nUM soDx dI koisLsL krngy. lfl ikRsLn azvfnI ny sfrI qkrIr ivwc smJOqy bfry jF smJOqy dI dUjI iDr amrIkf bfry iewk lPLjL vI ivroD df nhIN boilaf. afiKaf qF isrPL ieh ik ieh smJOqy do dysLF ivcfly nhIN, amrIkI rfsLtrpqI jfrj buwsL aqy BfrqI pRDn mMqrI mnmohn isMG, dy ivcfly hI sI. ieh vI isry dI hfsohIxI gwl hY. smJOqf qF jdo vI hovy, do dysLF dy muKI hI kiraf krdy hn,qy Auh do dysLF df hI mMinaf jFdf hY. azvfnI jI df ros qF ieh hY ik smJOqy AuWqy dsKLq zfktr mnmohn isMG dy ikAuN hn, myry ikAuN nhIN?

          jdoN Kwby pwiKaF ny vyiKaf ik zfktr mnmohn isMG ny hux rukxf nhIN, AunHF ny srkfr dI hmfieq vfps lY leI qy srkfr ny pfrlImYNt qoN Brosy df vot lYx df aYlfn kr idwqf. ivdysLF nfl smJOiqaF bfry prlImYNt `c bihs qF ho skdI hY, ies Auqy pfrlImYNt dI bhu-sMmqI dI mohr jLrUrI nhIN huMdI. srkfr ny iPr vI ieh ikhf ik hux pfrlImYNt df Brosf ijwq ky hI smJOqy Auqy aml vwl kdm vDfAuxf hY. jdoN Brosy df vot ijwqx leI qrIk imwQI geI, EdoN nvI srgrmI sLurU ho geI.

          sB qo hYrfnIjnk pYqVf smfjvfdI pfrtI dy mulfiem isMG qy amr isMG df sI. Auh Kwby pwKIaF nUM iKskdy vyK ky Jwt kyNdr srkfr dI hmfied Auwqy af gey. cfr sfl pihlF Auh iek iznr mOky kFgrs pRDfn sonIaf gFDI dy Gr cly gey sn, kfmryz hriksLn isMG surjIq dy kihx AuWqy swdf-pwqr qoN bgYr hI jf vVy qF drvfjLy qoN moVy gey sn. jdoN ies AuWqy ros kIqf qF kFgrs dy iek afgU ny ikhf sI: ‘‘ibnHF bulfieaF isrPL mMgqy qy kuwqy afAuNdy hn, iehnHF nUM swdf-pwqr qo ibnHF afAuxf hI nhIN sI cfhIdf.’’ EdoN ies itpxI nUM lY ky dovyN jxy keI mhIny rOlf pfAuNdy rhy sn ik sfnUM mMgqy aqy kwuqy vrgf ikhf igaf hY. hux jdoN dvfry qoN swdf afieaf qF AunHF ny pYrIN juwqI pfeI qy hmfieq df aYlfn krn leI sonIaf gFDI dy Gr nUM dOV pey qy mfrksI pfrtI vfilaF nUM vI nf puwiCaf, ijnHF nfl sB qoN nyVlf irsLqf mMinaf jFdf  sI.

          kfmryz hriksLn isMG surjIq dy irtfier hox ipwCy dI mfrksI pfrtI ivwc hux nf koeI kfmryz joqI bfsU nUM gOldf hY, nf sIqf rfm XycurI jF iksy hor nUM. pRksL kfrq qy virMdf kfrq mIaF-bIvI dI mrjLI hI cwldI hY. mulfiem isMG aqy amr isMG dy morcy dy idwqy Jtky ipwCoN kfrq hurIN Jtfpt Auqr pRdysL dI muwK mMqrI aqy bhujn smfj pfrtI dy pRDfn bIbI mfieafvqI nUM imlx dOV pey. pqf sI ik bIbI nUM mulfiem isMG qy amr isMG dy ivruwD morcy dI sihXogI bxfieaf jf skdf hY qy jy jLrf ku PUk Ck geI qF mohrI bx ky pfrlImYNt aMdr Aus dI PLOj nUM EdF dI lVfeI leI vI vriqaf jf skdf hY, ijwdF dI XU pI dI ivDfn sBf `c afm ho jFdI hY. sihXogI Auh Jwt bx geI qy jdoN kih idwqf ik Auh pRDfn mMqrI vI bx skdI hY qF Auh pihlI pfl df morcf mwlx vI qur peI. cODrI ajIq isMG qy sfbkf pRDfn mMqrI dyvgOVf vrgy vI hmysLf vFg QflI dy bqfAuN bx ky dovIN pfsIN irVHn ipwCoN iesy morcy nfl afx Klooqy. ijs cMdr bfbU nfiezU ny 1998 ivwc afpxy jI aYm sI bflfXogI nUM pfrlImYNt df spIkr bxvf ky Bfjpf dy morcy dI vfjpfeI dI srkfr nUM hmfieq dyx vfly qIjy morcy nUM tky syr nUM nhIN sI pwuiCaf, Auh vI iehnF nfl jf rlIaF.

          EDr kFgrs vfilaF vI sfm-dfm-dMz-Byd sB vrqy. hfly iewk hPLqy pihlF jMmU-ksLmIr ivwc AunHF dI srkfr ies krky izwgI sI ik EQy BfeIvfl pIpljL zYmokryitk pfrtI ny sfQ Cwz idwqf sI. Auho pfrtI pI zI pI idwlI ivwc hux kFgrsI srkfr nUM hmfieq dyx qur peI. jMmU-ksLmIr ivwc iehnF dovF dy sFJy ivroDI nYsLnl kfrPLrMs vfly vI idwlI ivwc iehnF nfl jf KlOqy. Aus pfrtI dy lIzr Aumr abduwlf ny ieh vI kih idwqf ik mYN vfjpfeI srkfr `c mMqrI sF, jdoN gujrfq `c dMgy hoey qF mYnUM asqIPLf dyxf cfhIdf sI, pr mYN asqIPLf nf dy ky glqI kIqI sI, awgy qoN kdy nhIN krFgf. jfnx vfly jfndy hn ik vjLIrI iml jfvy, iksy pfisEN vI iml jfvy, Auh asqIPLf vI kdy nhIN dyvygf, ipwCoN hI glqI mMnygf.

          Bfrq dI pfrlImYNt ies gwloN ‘mfxXog’ hY ik ies dy iewk sO vIh mYNbrF Auqy kql, corI, DoKfDVI, blfqkfr, kbUqrbfjLI afid dy kys cldy hn. kuJ mYNbrF nUM Aumr kYd qwk dI sjLf vI ho cuwkI hY, pr Auh pfrlImYNt dy ‘mfxXog’ mYNbr hn. Brosy df vot pfAuNx leI AunHF nUM adflq ny afigaf dy idwqI qy Auh lokqMqr df mhfn PLrjL adf krn af gey. iehnF `coN kuJ swjx kFrgs dy pwK `c KVoqy, Gwt hI shI,pr kuJ BfrqI jnqf pfrtI aqy bhujn smfj pfrtI nfl vI KVoqy njLr afey. kuJ qF ieho ijhy sn, jo jylH jfx vyly hor pfrtI nfl sn,jLmfnq `qy af ky vot pfAux vyly hor pfrtI nfl. JfrKMz mukqI morcy dy muKI isLwbU soryn nUM kql kys `c sjLf hox `qy kyNdr dI vjLIrI CWzxI peI sI. ies vfrI Aus dy pMj mYNbrI gruwp dI hmfieq lYx leI kFgrs ny kyNdr dy kolf mihkmy df mMqrI bxfAux df vfadf kr ilaf, pr jy ieh sOdf nf huMdf qF BfrqI jnqf pfrtI vI JfrKMz ivwc afpxy muwK mMqrI qoN asqIPLf idvf ky isLwbU soryn nUM muwK mMqrI bxfAux dI pysLksL kr cuwkI sI. dOV dovF iDrf ny lfeI, Bfjpf pCV geI qy kFgrs sOdf mfr geI sI.

          nftk dI afKrI iksLq pfrlImYNt aMdr vot pYx vfly idn bfad dupihr nUM sB qoN vwD ‘idlcsp’ rhI. BfrqI jnqf pfrtI dy iqMn mYNbrF ny dosL lf Diraf ik AunHF nUM iqMn-iqMn kroV rupey ivwc KrIdx dI koisLsL kIqI geI hY qy ies kMm leI bfkI pYsy kFgrs dy pwK `c vot pfAux qoN ipwCy dyx df vfadf kr ky iewk-iewk kroV pihlF dy idwqy gey hn. smfjvfdI pfrtI dy amr isMG qy kFgrs dy aihmd ptyl nUM ies sOdybfjLI dy sMcflk dwisaf igaf. jdoN amr isMG nUM puwiCaf igaf qF Aus ny hws ky ikhf ik ipCly iqMn idnF qoN pfrlImYNt mYNbr dI bolI pMJI kroV, qIh kroV qoN huMdI cODrI Bjn lfl dy muMzy ny sO kroV dI pysLksL dI gwl vI khI hoeI hY. kI Bfjpf dy mYNbr eyny ssqy hn ik iqMn-iqMn kroV `c ivk jFdy hn qy pysLgI rkm vI isrPL iewk kroV lY ky hI mMn jFdy hn? dlIlF Aus dIaF afpxIaF QF, pr pfrlImYNt ivwc nOtMkI cMgI ho geI. dys dy lok qF cfhuxgy ik ies mfmly `c swc sfhmxy afvy, pr afAuxf kdy nhIN, bfkI mfmilaF vFg ieh swc vI jFc dy rOly `c rul ky rih jfvygf.

          votF peIaF qF hor vI hYrnIjnk siQqI pYdf ho geI. BfrqI jnqf pfrtI ny KVHy pYr mMn ilaf ik Aus dy ds mYNbr pfrtI nUM Cwz ky srkfr dI mdd vot pf ky jF gYr-hfjLr rih ky kr gey hn. do jxy Aus dI sihXogI jnqf dl (XUnfeIitz) dy, iewk-iewk BfeIvfl pfrtIaF bIjU jnqf dl isLv sYnf qy akflI dl df vI eydF kr igaf. qIjy morcy vfilaF ivwcoN qylgU dysLm dy do mYNbr nUM agly idn hI brKfsq krn qoN ielfvf pfrlImYNt dI mYNbrI vI rwd krfAux df aml sLurU kr idwqf, pr qylgU dysm ny eynf smF vI nf AuzIikaf. ielYktrfink voitMg df nqIjf afAuNdy sfr jdoN pqf lwgf ik AunHF dy do mYNbrF ny zfktr mnmohn isMG dI hmfieq df btn dwibaf hY, AunHF df gruwplIzr Xyryn nfiezU kuJ hornF nUM nfl lY ky AunHF dovF nUM lwBx qur ipaf, pr Auh afpxIaF sItF Auqy nhIN sn. asl ivwc Auh vot pfAuNdy sfr iKsk gey sn, pr bdiksmqI AunHF dovF dI ik spIkr ny siQqI Auqy kMtrol rwKx leI lfbI KflI krvf ky sfry drvfjLy bMd krvf idwqy sn. bfhr Auh Bwj nf sky qy Xyryn nfiezU hurF ny jf Zfhy. jy iksy mYNbr qoN btn glq dwibaf jfvy qF afKLrI igxqI qoN pihlF Auh ilK ky dy skdf hY ik vot glq pY geI hY, soDx df mokf idwqf jfvy. AunHF dovF mYNbrF nUM pfrlImYNt dI lfbI ivwc kwut-mfr  kr ky AunHF qoN dsKLq vrvfey gey ik vot glq pY geI hY, soDx idwqI jfvy, pr EnI dyr nUM srkfrI iDr spkIr aqy lok sBf dy skwqr jnrl nUM sfrf kuJ ibafn kr cuwkI hox kr ky ieMj nf ho sikaf qy AunHF dI vot zfktr mnmohn isMG dy Kfqy ivwc hI igxI geI.

          aMqly inrxy ivwc ies df lfB hoieaf srkfr clf rhI iDr nUM. Auh hux amrIkf nfl smJOqy Auqy aml leI vI afjLfd hY qy afriQk nIqIaF ivwc mn-mrjLI krn leI vI. sfry aKLbfrI jF ielYktrfink mIzIaf dy srvyKx ieh vI jLfihr kr rhy hn ik pRDfn mMqrI df aks vI viDaf hY, pihlI vfrI Aus nUM afpxy isr gwl krn jogf mMinaf igaf hY qy srkfr nUM smrQn vI vwD jfp irhf hY. Kwby-pwKIaF dy ies kdm bfry ieh ikMqU qF keI krdy hn ik mihgfeI dy svfl AuWqy hmfieq  vfps lYxI bxdI hox Auqy vI leI nhIN qy ivdysL nIqI dy svfl Awuqy byloVI hwd qk jf ky ijLd kIqI hY, pr ies df coxF mOky kI asr pvygf, hux hI kfhly aMdfjLy lfAuxy TIk nhIN.

          jy iksy df aks ijLafdf Krfb hoieaf hY qF Auh mfrksI pfrtI hY, ijs ny iek ipCoN dUjf ivvfd CyVI rwiKaf hY. pihlF ieh ikhf hY ik somnfQ cYtrjI spIkr hox dy nfl-nfl sfzf mYNbr vI hY qy sfzy kihx Auqy spIkr dy ahudy qoN asqIPLf dy dyvygf. iPr ieh ikhf ik somnfQ cYtrjI nUM pfrtI df PLYslf Toisaf nhIN jfvygf qy jo Auh TIk smJxgy, krngy. jdoN Aus ny spIkrI nhIN CwzI qF Aus nUM pfrtI `coN kwZ idwqf. ijs mIitMg ivc kwiZaf igaf, Aus ivc somnfQ cYtrjI dy rfj pwCmI bMgfl df isrPL iek mYNbr qy Auh vI pRkfsL kfrq df pwkf Bgq mMinaf jfx vflf sI, bfkI sLfml hI nhIN sn hoey. PLYslf lYx mgroN ies nUM pRYs ivwc pysL krn dI iksy vI lIzr dI ihMmq nf peI qy iewk ilKqI ibafn bxf ky vMz idwqf igaf, pr jdoN tI[ vI[ cYnlF ny rOlf pfieaf ik pfrtI lIzrisLp mMUh Cupf rhI hY qF iPr vI vwzf lIzr koeI awgy hI nf afieaf, iewk jUnIar nUM pwqrkfrF nfl gwl krn leI awgy kr idwqf igaf.

          iehnF sfiraF qoN ht ky jy hor iksy nUM ies sfry Gtnf krm nfl vwzI Zfh lwgI hY qF Auh BfrqI jnqf pfrtI `qy Aus df afgU lfl ikRsLn azvfnI hY. iek vfrI gujrfq coxF mOky gwl cwl peI ik mwuK mMqrI nirMdr modI iksy idn Bfrq dy pRDfn mMqrI vI ho skdy hn. sLfm pYx qoN pihlF lfl ikRsLn azvfnI ny kyNdrI Bfjpf lIzrF dI mIitMg bulf ky ieh aYlfn krvfieaf sI. ik Bfjpf vwloN aglIaF coxF ipwCy dysL dy pRDfn mMqrI dI pdvI leI lfl ikRsLn azvfnI hI ‘bfkfiedf AumIdvfr’ hoxgy. AudoN qoN Auh hr kdm Aus kursI qy awK rwK ky cwukdy rhy sn. ies vfrI jdoN Brosy dy vot leI srgrmI dOrfn Kwby pwKIaF `qy qIjy morcy dy hornF dlF ny bIbI mfieafvqI nUM pRDfn mMqrI dI pdvI dI dfavydfr vjoN pysL kr idwqf, agly do idn hr tI[ vI[ cYnl qy hr aKbfr ivc Aus AuuwcI kursI dy dfavydfr vjoN Ausy dI crcf hMudI rhI. iPr iek mOkf Auh vI af igaf, jdoN tI[ vI[ cYnlF ny Bfjpf dy isKrly sroqF dy hvfly nfl ieh KLbr PLlYsL kIqI ik mfieafvqI df nFa eynf cVH jfx ipwCoN azvfnI jI sdmy ivc hn. sLfied ieho sdmf sI ik Auh pfrlImYNt aMdr vI AuKVy-AuKVy boly. AuKVy vI eyny ik AunHF ny kih idwqf ik do pRDfn mMqrIaF pMzq jvfhr lfl nihrU qy murfrjI izsfeI ny pRmfxU psfr rokU sMDI Auqy dsKLq krn qoN nFh kr idwqI sI. ivdysL mMqrI pRxb muKrjI ny AuWT ky ieh sMDI qF 1970 ivwc hoeI sI, jdik pMzq nihrU 1964 ivc svrg isDfr gey sn, Cy sfl ipwCoN sMDI AuWqy dsqKLq krn qoN ienkfr krn leI Auh ikwQy af gey? ieh gwl sux ky azvfnI sfihb AuNglF dy ptfky pfAuNdy lokF ny tI[ vI[ AuWqy vyKy sn.

          sdn ivc jo hoieaf, so hoieaf, ipCoN jdoN bfgI ho gey mYNbr Kfrj krny sn. lfl ikRsLn azvfnI jI iPr Ps gey. bfgIaF nUM ‘gdfr’ kih ik PLYslf df aYlfn qF AunHF ny bVy DVwly nfl kIqf, pr pwqrkfrF ny nwukry pfAux vfly svfl dfg idwqy azvfnI jI nUM Xfd krvfieaf igaf ik qihlfkf typF ivc pYsy vI lYNdf vI kOmI pRDfn Bfjpf df bMgfrU lksLmx Pisaf sI, pfrlImYNt ivwc svfl pwuCx bdly pYsy lYx df sOdf mfrdy PVy gey igafrF ivwcoN Cy aYm pI vI Bfjpf dy sn, ibgfnI aOrq nUM pqnI aqy prfey bwicaF nUM afpxf puwqr dws ky kbUqbfjLI krdf PiVaf igaf aYm pI vI Bfjpf df sI, hux ijhVy AunI ku mYNbrF ny afpo afpxI pfrtI qoN pfsy jf ky vot pfeI hY, AunHF `c vI ds isrPL Bfjpf dy hn. afKr kfrn kI hY ik eydF dy kfly Dwby muV-muV ky eysy pfrtI Auqy lwgdy hn? azvfnI jI df kihxf sI; ‘‘asl ivwc Bfjpf df BivwK eynF rOsn hY ik lfB lYx leI ‘eydF dy’ lok vI sfzy ivwc af rhy hn.’’

          ijs dys ivwc ‘eydF dy’ lokF df iksy pfrtI `c hoxf Aus pfrtI dy sunihry BivwK df sbUq mMinaf jfvy, ijwQy pfrlImYNt dy 543 ivwcoN 120 mYNbr aprfDI ikrdfr vfly hox, jdo cuxy hoey mYNbrF nUM Ausy adfry dI lfbI ivwc AunHF df lIzr kuwt ky dsKLq krvf lYNdf hovy, Aus dys dy lokqMqr df BivwK swcmwuc ‘rOsLn’ hMudf hY,’rOsLn’ vI eynf ik awKF cMuiDaf jFdIaF hn, kuJ njLr hI nhIN afAuNdf. sfnUM aPLsos hY ik aglIaF pIVHIaF leI eynf ‘rOsLn’ BivwK sfzIaF awKF sfhmxy isrijaf jf irhf hY.


‘sLhIdIaF’ dy nFa AuWqy huMdI rfjnIqI ikwQy lY jfvygI pMjfb nUM

-jiqMdr pnUM

          ijs gwl df zr asIN keI vfrI pRgt kr cuwky sF, Auh aTfrF julfeI dy idn iPr vfpr geI. pMjfb qy hirafxy dI hwd AuWqy pYNdy zwbvflI ksby ivc swcy  sOdy vfilaF aqy iswK sLrDflUaF dy JgVy `c iek hor iswK dI mOq ho geI. kql df prcf drj hoieaf qF kfqlF ivc pihlF nFa Esy dI mfsI dy puwqr df sI. hux dovyN BYxF afpo afpxy GrIN roNdIaF hoxgIaF. iek df puwq mfiraf igaf, dUjI nUM afpxy puwqr dI grdn duafly lpyitaf PLFsI df rwsf rfq nUM suPLny ivc hI nhIN, idny vI JAuly pYNidaF njLr afvygf. Aus pirvfr dy duKFq qoN inrlyp kuJ sMq qy kuJ isafsdfn aglI rfjnIqI krngy.

          mMzI zwbvflI ivc kriPLAU hY. dukfnF bMd hn. dovyN iDrF dy zyiraF ivc Kfx-pIx df pUrf ieMqjLfm hY, pr ijs grIb ny sfrf idn imhnq krky pirvfr dI rotI df jugfV krnf sI, Auh BuwKf bYTf nIvIN pf ky socdf hovygf ik sfnUM iks gunfh dI sjLf idwqI geI hY? hirafxy df ijLlHf kyNdr isrsf vI bMd ipaf hY qy  pMjfb vwl dy biTMzy ivc vI keI dukfndfrF ny dukfnF KolHx qoN pihlF ds vfrI soicaf hY. ivrlf-tfvF gfhk afvygf, ikAuNik hr pfsy pwsrI iKwcoqfx kfrn ijs iksy dI koeI Kfs mjbUrI nf hoeI, Aus ny GroN nhIN inklxf. mflvy dy keI ijLilaF nUM imlfAuNdI sVk Auqy pYNdy slfbqpurf awzy AuWqy ibnF kriPLAU vrgI hflq hY. EDr jf ky koeI bMdf koeI mfVI-cMgI hrkq nf kr dyvy, ies dI rok-Qfm dy pRbMDF ny dukfndfrF df kfrobfr Twp kIqf ipaf hY. ijs qrHF ieh vrqfrf awgy vD irhf  hY, agly idnIN ikQoN qk jfvygf, ies df vI isrPL aMdfjf hI lfieaf jf skdf hY.

          cMzIgVH ivc kuJ sMq Drnf lf ky bYTy hoey hn Drnf ies gwl leI hY ik swcy sOdy zyry dy muKI nUM igRPLqfr kIqf jfvy. dys ivc kfnUMn df rfj hY. adflqF ivc mukwdmy cwl rhy hn. Auh sfD sfzI njLr ivc vI swcf-suwcf nhIN, pr ijMnf icr kfnUMn dI bFh Aus qk nhIN phuMcdI, EnI dyr puls Aus nUM igRPLqfr nhIN kr skdI. iek jF dUjI iDr dy dbfa hyT eydF dIaF igRPLqfrIaF jdoN vI hoeIaF, aMq nUM nmosLI pwly pvf ky srkfr nUM bMdf Cwzxf ipaf. jy adflqI pRikiraf rfhIN ieh nObq afvy qF vwD TIk hovygf, pr jy cfr sMqF dy dbfa hyT ieh kIqf igaf, iPr swcy sOdy vfly nUM kfnUMnI moGiraF dIaF guMjfiesLF df lfB iml jfvygf.

          ieh siQqI hosLmMdF leI hY, pr inry josL aDIon BVky hoey lokF nUM BVkfAux vfilaF dI iek afpxI Kyz hY. AunHF `coN jy iksy  dy sfhmxy cOky-Cwky mfr ky dUijaF nfloN awgy inkl jfx dI soc hY qF iksy hor dy sfhmxy iksy dUjy nUM Psf ky qmfsLf bxfAux dI vI hY. kuJ DVy ieho ijhy vI hn, ijhVy mOky dI rfj srkfr nUM iksy Kfs mksd leI AulJfAxf cfhuMdy hn qy kuJ ieho ijhy vI hn, ijhVy aMdroN srkfr clf rhI iDr nfl pUrI vPLfdfrI inBf rhy hn, pr bfhr iehnF ivc af ky bfkIaF qoN iqwKy nfhry lf rhy hn, qF ik aMdr dIaF juVIaF qfrF df iksy nUM sLwk nf pvy. mihqf cONk ivc awj qoN sqfeI sfl pihlF jdoN sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly ny igRPLqfrI idwqI sI, EdoN kFgrs dI pMjfb dI qy kyNdr dI srkfr dy iKLlfP sB qoN qwqI qkrIr idwlI vfly jQydfr sMqoK isMG ny kIqI sI, ijhVf idwlI ivc AunHF hI hfkmF df sB qoN Kfs bMdf igixaf jFdf sI. hux sB qoN qwqIaF qkrIrF bfdl srkfr dy iKlfPL Auh swjx kr rhy hn, ijhVy aMdroN pwky qOr `qy iNes srkfr aqy srkfr dy srdfr dy pwky afVI mMny jFdy hn.

          bygfny puwqrF nUM blI dy bwkry bxfAux df irvfj hux pMQk rfjnIqI df pwkf pYNqVf bx cuwkf hY. ijs iksy ny vI awgy vDxf hovy, Auh bygfny puwqrF dIaF zfrF nUM CyV ky qmfsLf vyKdf hY, afpxf puwqr vI iksy ny nhIN mrvfieaf qy afp vI iksy ny golI nhIN KfDI. pMjfb dy sMqfp dy sflF ivc awKF ivc surmf pfAux vflf iek lIzr idwlI drbfr nfl vI qMdF joVI rwKdf sI qy bMdUkF vfly bflikaF nfl vI Auh afpxI lIzrI kfiem rwKdf sI. ijs idn Aus dy afpxy Auqy hmlf hoieaf, dovyN pfisEN cwlIaF golIaF `c Aus dy nfl kfr dI sIt AuWqy Kwby qy swjy bYTy dovyN mfry gey qy Auh bc igaf sI. sfPL hY ik Aus nUM afpxI built prUPL jYkt Auqy vI pUrf XkIn nhIN sI, ies kr ky hr vkq do ku bygfny puwqr nfl rwKdf sI, ijMnHF nUM Zfl vjoN vrqn leI Kwby qy swjy pfsy ibTf ky afpxy afp nUM surwiKaq kr sky. QoVHy-bhuq bdly hoey rUp ivc ieh Kyz awj vI jfrI hY.

          swcy sOdy vfilaF nfl ijnHF ny qwqIaF qkrIrF kIqIaF, ijhVy qlvMzI sfbo qoN lsLkr  lY ky goinafxf mMzI df zyrf Zfh ky slfbqpury nUM ieMj vDy sn, ijvyN bGyl isMG iksy vyly idwlI dy lfl iklyH vwl viDaf sI, AunHF ny jdoN KfkI vrdIaF dI vfV hoeI dyKI, ‘aq hI rx my qb jUJ mroN’ df sLbd pVHnf Cwz ky iKsk gey sn, pr jFdy-jFdy vI ieh kihxoN nhIN sn AuWky ik ‘iswK pMQ BfjI moVygf.’ BfjI moVn dI ijLMmyvfrI iswK pMQ dy isr pf ky AunHF ny sDfrn iswKF dy jjLbfq nUM ieho ijhf tuMibaf ik agly idnIN swcy sOdy vfly zyrf muKI dy isr dy ienfm rwKy jfx lwg pey qy afp ieh cuwp vwt gey sn.

          iek qKLq df jQydfr pihly idn kihMdf sI ik ijhVf koeI jf ky swcy sOdy vfly muKI df isr lfh ky ilafvygf, Aus nUM hIry-moqIaF nfl qolFgy. do ku idnF bfad cMzIgVHoN afey iek afgU ny bMd kmry ivc ibTf ky ‘smJfieaf’ qF Auh afpxIaF khIaF gwlF qoN hI muwkr igaf sI. ieho isMG sfihb jdoN hfly jQydfr nhIN sI bixaf, sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df mYNbr huMdf sI. AuhnIN idnIN sLRomxI kmytI coxF ivc swcy sOdy vfilaF dIaF vI votF huMdIaF sn. votF lYx leI bfkI sBnF vFg ieh vI swcy sOdy  dy pRymIaF awgy qrlf mfrn jFdf irhf sI. ieh gwl keI vfrI aKLbfrF ivc afeI, pr awj qk Aus ny ies df KMzn nhIN kIqf. hux jdoN Auh swcy sOdy vfilaF ivruwD sB qoN iqwKf boldf hY qF jfxkfr dwbI jLbfn nfl kihMdy hn ik ieMj kr ky  Auh afpxy bIqy pwqiraF Auqy kftf mfrn dI koisLsL krdf hY.

          18 julfeI dy idn mfiraf igaf hrmMdr isMG sDfrn iswK sLrDfvfn sI. lVfeI hirafxy dI hwd ivc hoeI, pr jQf pMjfb dI hoNd `coN cwl ky igaf sI. awDI zwbvflI mMzI hirafxy `c hY qy awDI pMjfb ivc. hirafxy vfly pfsy Aus zyry dy iek pYrokfr dy Gr AunHF df pRogrfm cwl irhf sI. Auh afpxy Gr dI cfr -dIvfrI dy aMdr kI krdy hn, ies bfry kfnUMn vI bhuqIaF bMdsLF nhIN lf skdf, pr ies nUM rokx vfilaF ny pMjfb `coN jQf qor idwqf qy afp nfl hI nf gey. sfPL sI ik gYr-kfnUMnI ZMg nfl iksy dy Gr dKLl dyx iek jwQf jf irhf hY, pr ies nUM nf pMjfb dI puls ny roikaf, nf hirafxy dI ny qy jdoN duKFq vfpr igaf, EdoN lkIr Auqy soty mfrn leI dovyN rfjF df pRfsLsn vI hrkq ivc af igaf qy puls dy nfl-nfl pYrf-imltrI PLors vI phuMc geI.

          ipCly sfl sunfm ivc kMvljIq isMG mfiraf igaf sI. cwldy sfl ivc ipCly mhIny muMbeI ivc blkfr isMG mfiraf igaf. hux hrmMdr isMG dI jfn jFdI rhI hY. iswK sMq iehnF nUM ‘sLhId’ df drjf dyxgy. sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df pRDfn iehnF dIaF Poto iswK ajfieb Gr ivc lf ky  ijLMmyvfrI pUrI kr lvygf. qKLqF dy ijhVy jQydfr ipCly sfl kihMdy sn ik pMjfb Br `coN swcy sOdy dy sfry zyry cuwkvf ky dm lYxf hY, pr srhMd qoN qur ky muhflI kol jFidaF iek srkfrI kfirMdy nUM mMg-pwqr dy ky muV afey sn, Auh ‘sLhId’ dI Poto qoN prdf cuwk ky  Poto iKwcvf lYxgy.

          iksy nUM ‘sLhId’ df drjf dy dyxf bhuqf aOKf nhIN huMdf, pr ‘sLhId’ df mqlb kI huMdf hY, ieh isrPL ‘sLhId’ df pirvfr jfxdf hY. hux qk dy ijMny vI morcy lwgy, AunHF ivc jFnF dyx vfilaF dy pirvfrF nUM ipwCoN kdy iksy ny nhIN puwiCaf. cuhwqr idn BuwKf rih ky iql-iql kr ky  mr  jfx vfly drsLn isMG PyrUmfn dy pirvfr dI iksy ny kdy sfr nhIN leI, pr vwzf akflI afgU hfdsy `c vI mr jfvy qF awj Aus df puwqr ivDfiek qy Blky vjLIr bixaf huMdf hY. aprysLn bilAU stfr vyly ijnHF iswK PLOjIaF ny Drm dI KLfqr bgfvq kIqI, AunHF dy cwuilaF Auqy Gfh AuWg ipaf sI, pr AunHF nUM bgfvq dy swdy dyx vfilaF ny rfj-gwdIaF Auqy bYT ky vI kdy AunHF dI sfr nhIN sI leI. Auho Kyz hux vI jfrI hY. pfqr bdly hn, pYNqVy Auho hn. ijhVy pfqr ies vkq rfj-gwdIaF Auqy hox kfrn bol rhy hn, jdoN kwlH-kloqr nUM srkfr nf rhI, iPr purfxf qvf vjfAux lwg pYxgy.

          keIaf nUM sLfied ieh gwl hYrfnI vflI lwgy, pr ieh swc hY ik sLhIdIaF nfl vI kuJ lokF df ibjLins cwldf hY. Auh ‘sLhIdN dI Xfd ivc’ aKMz-pfTF dI lVI qoN qurdy hn, iPr ‘sLhId pirvfr dI shfieqf leI’ mfieaf iewkqr krn ivdysLF nUM inkl qurdy hn. pMdrF ku sfl pihlF mihqy cOk qoN bfkfiedf icwTI lY ky ies kMm leI igaf iek rfgI isMG ieMglYNz ivc iek vysvf dy nfl ku-krm krdf jylH jf puwjf. aKLbfrF ivc Aus dy adflqI ibafn qy  svfl-jvfb Cpy  sn. srkfrI vkIl ny puwiCaf sI; ‘‘Dfrimk pursL ho ky eyNdf df gMdf kMm krn vyly qYnUM koeI gunfh df aihsfs ikAuN nf hoieaf?’’ Aus df jvfb sI; ‘‘aihsfs qF hoieaf sI, pr mYN soicaf ik vfps jf ky pMj ipafiraF qoN qnKLfh lvFgf.’’ Aus ibafn dIaF kfpIaF awj vI sfzy kol hn, ijhVIaF EdoN keI aKLbfrF ny CfpIaF sn.

          sfiraF bfry qF asIN ieh nhIN kihMdy ik Auh Ausy vrgy hoxgy, pr sLhIdIaF dy nFa Auqy  mfieaf iewkqr krn dy ibjLins dIaF do gwlF hor dwsxf cfhuMdy  hF. iek vfrI sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly dI Drm pqnI bIbI pRIqm kOr qy puwqr eIsr isMG dI ivdysLF dy iswKF dy nFa Auqy mfieaf nf idE,ieh sfzy kol phuMcI vI nhIN qy sfnUM cfhIdI vI nhIN, kuJ hor lok hI CkI-CkfeI jFdy hn. sMq iBMzrFvfly nfl byhwd nyVqf rwKdy rhy do lyKkF ny afpo afpxIaF ikqfbF ivc vI ies vrqfry  dI pusLtI kIqI sI. dUjI imsfl iek kql kys ivc PLFsI df hukm pf cuwky pRo[ divMdrpfl isMG Buwlr dI hY. Aus dy pirvfr nUM vI iek vfrI ieh apIl krnI peI ik Buwlr dy nFa Auqy iswK sMgqF iksy nUM mfieaf nf dyx, ikAuN ik ijwQy Aus df kys puwj igaf hY, AuQy nf hux adflqI Krcy leI mfieaf kMm afAuxI hY, nf Buwlr jF Aus dy  pirvfr nUM hI mfieaf dI loV hY. ieh apIlF kIqIaF jfxIaF afpxy  afp ivc iek sbUq hn ik kuJ lok afp kdy sLhId hox df suPLnf vI ley ibnF ‘sLhIdIaF dI lVI bMnH idaFgy’ df llkfrf isrPL ies leI mfrdy hn, qF ik sLhIdIaF dI pMrprf vI cwldI rhy qy sLhIdIaF dy bhfny AunHF dI dukfndfrI cwlI jfvy.

          sfnUM pqf hI hY ik swcy sOdy vfly muKI dy ivruwD bhuq sfry lokF dy mn ivc Dfrimk kfrnF kr ky roh hY, pr AunHF nUM ieh smJxf cfhIdf hY ik bdly hoey Xuwg ivc roh dy purfxy ZMg dy pRgtfvy jF iswDy ByV hux kfnUMnI qOr `qy jfiejL nhIN mMny jFdy. vwzy-vwzy mfmly vI adflqF dy spurd huMdy hn.  swcy sOdy vfly dy ivruwD vI adflqF ivc kys cwl rhy hn qy ajy qk ijvyN Aus nUM adflqF ny muV-muV sMmx jfrI kIqy qy ktihry `c KVHf kIqf hY, Aus qoN iksy lck df sMkyq vI nhIN imilaf. PLYslf jjLbfq nUM sfhmxy rwK ky nhIN, pysL huMdy sbUqF-gvfhIaF nUM kfnUMn dI ikqfb ivcly gjL nfl imx ky hoxf hY. EQy pYrvI kIqI jfvy qF koeI vI glq nhIN afKygf, pr iksy awg Augldy BfsLxkfr, iksy zyry dy sMq, iksy qKLq dy jQydfr jF prdy ipwCy rih ky dUijaF nUM lVn qorn vfilaF vwloN jo kuJ krvfieaf jf irhf hY, Auh iksy dI rfjnIqI vfsqy qF lfhyvMd BfvyN ho jfvy, pMjfb df jF iswKF df koeI Blf kdy nhIN krn lwgf.

 


arQF dy anrQ nf krI jfE afpxIaF rfjsI grjLF leI

- jiqMdr pnUM

          iswKI afpxy afp ivc iewk vwKrf Drm  aqy iewk pUry df pUrf vwKrI jIvn-jfc qy vwKry Dfrimk akIidaF qy irvfieqF vflf BfeIcfrf hY. ies dy aMdr dIaF gwlF afm qOr `qy iesy nfl sMbMDq lokF dy ivcfr gocry rihxIaF cfhIdIaF hn, pr keI mfmly ieho ijhy hMudy hn, ijnHF bfry ies Drm jF iksy vI hor Drm dI crcf bfkI smfj AuWqy vI pRBfv pfAuNdI hY, ies krky AunHF bfry smwucy smfj nUM ivcfr krnI cfhIdI hY.

          pMjfb aMdr bhuq sfry zyry qy sMprdfvF cwldy hn. AunHF ivcoN keIaF aMdrly kUV-kuswq aqy kukrmF dI jfxkfrI pfTkF nUM dyx ivc asIN mohrI rhy hF. ies mfmly ivc nf asIN kdy iksy iswK sMq df ilhfjL kIqf hY qy nf iksy gLYr iswK sMq df nfnksrI sMprdf dy kuJ zyiraF aMdr hMudy mfVy kMmF bfry vI sB qoN pihlF asIN afvfjL AuTfeI sI, Binafrf vfly ipafrf isMMG, nUrmihl vfly svfmI afsUqosL jF swcy sOdy vfilaF bfry vI mwuZly pVfa AuWqy ienHF sfry zyiraF ivc akflI afgU cOkIaF Brdy rhy, loV peI qoN ienHF ivruwD zFgf cwuk KVoqy qy iswK BfeIcfry nUM iehnf dy ivroD leI Auksf ky hr vfrI kuJ nf kuJ mnwuKI jfnF df nuksfn krvfAux ipwCoN afp nf isrPL cwup kr jFdy rhy, sgoN crcf df rwuK hI iksy hor pfsy moV dyNdy rhy.

          aYn ieho kuJ bIqI Cy julfeI nUM vfpiraf, jdoN swcy sOdy vfly gurmIq rfm rhIm isMG dy gMnmYn hwQoN mMubeI ivc mfry gey blkfr isMG df sLrDFjlI smfgm Aus dy ipMz ivc ho irhf sI. EQy blkfr isMG vI Buwl igaf. swcy sOdy vfly vI qy mslf ‘mfn bnfm vydFqI’ df bx ky rih igaf.

          hoieaf ieh ies leI ik sfrIaF iDrF ies smfgm ivcoN afpo-afpxy DVy leI lfB lyxf cfhMudIaF sn. smfgm dy iewk idn pihlF dmdmI tksfl dy BfhI hrnfm isMG DMumf DVy ny AuQoN dy pMzfl dI smwucI kmfn jf ky sFB leI sI. sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRDfn srdfr avqfr isMG mwkV ny pwqrkfrF nUM ikhf sI ik smfgm sLRomxI kmytI dy kMtrol hyTF cwlygf, pr smfgm vfly idn Auh svyry-svyry jf ky pMzfl ivc mwQf tykx qy pIVq prvfr nUM imlx mgroN Bog pYx qoN pihlF hI iKsk gey. ieho kMm bfdl akflI dl dy kuJ hor afgUaF ny kIqf. kfrn ies df ieh sI ik bfbf hrnfm isMG DuMmf nfl sLRomxI kmytI dI sur nhIN sI imldI. hfly ipClyry sfl bfbf Tfkr isMG dy dyhFq ipwCoN jdoN dmdmI tksfl doPfV ho geI sI, EdoN sLRomxI kmytI aqy bfdl akflI dl vfly BfeI rfm isMG dy DVy nUM awKoN proKy kr ky BfeI hrnfm isMG DuMmf nUM dsqfr Byt krn gey sn, pr inhMg isMGF dy buwZf dl dy muZI bfbf sMqf isMG dy dyhFq ipwCoN jdoN Aus dy vfrs nUM dsqfr ByNt krnI sI, EdoN sLRomxI kmytI qy BfeI rfm isMG iewko mMc AuWqy sn, BfeI hrnfm isMG DuMmf dUr jf cuwkf sI. ieh dUrI hux blkfr isMG dy Bog mOky qrn qfrn ijLlyH dy ipMz jfmrfey ivc hor KuwlH ky sfhmxy af geI, jdoN BfeI Dumf dy DVy dI kmfn vyK ky sLRomxI kmytI vfly mYdfn Cwz ky hI iKsk gey.

          sLRomxI kmytI aqy bfdl akflI dl dy lIzrF dy iKsk jfx ipCoN EQy gey sLRI akfl qKLq sfihb dy jQydfr igafnI juigMdr isMG vydFqI nUM bdly hoey smIkrxF df aMdfjLf hI nf ho sikaf. ho vI nhIN sI skxf, jdoN jQydfr sfihb ny dysL nfloN bdysLF ivc vwD rihxf hY qF iewQoN dy hflfq df aMdfjLf ho ikvyN skdf hY? aMdfjLy dI iesy Gft kfrn Auh srdfr ismrnjIq isMG mfn nfl Aus dy BfsLx dI iewk quk nUM lY ky AulJ pey. AulJy vI eyny ik gwl sLrqF lfAux qoN qurI qy vydFqI sfihb dy puls dI mdd nfl EQoN inklx qwk puwj geI.

          ismrnjIq isMG mfn nUM akflI dl aMdr piVHaf-iliKaf bMdf mMinaf jFdf hY, pr iswKI bfry Aus dI pVHfeI suxy-suxfey dy afDfr AuWqy aKLbfrI lyK ilKx vfilaF dIaF ilKqF pVHn qwk sImq hY. gurbfxI dIaF qukF Auh keI vfr ieMj bol jFdf hY ik AuhnF dy arQ hI bdl jFdy hn. jfmfrfey ipMz ivc blkfr isMG dy Bog mOky Aus ny iek quk ‘rfj ibnF nhIN Drm cly hY, Drm ibnF sB dly mly hY, bol ky nfl ieh vI kih idwqf ik gurbfxI ivc drj hYy. eydF dIaF qukF nUM asIN keI vfrI keI lIzrF dy mUMhoN suixaf hY, ijhVIaF gurbfxI ivcoN nhIN hMudIaF, pr Auh lIzr gurbfxI dIaF khI jFdy hn. Auprokq quk vI keI vfrI bolI jf cuwkI hY qy iek vfrI pMj isMG sfihbfn dI hfjLrI ivc sRI hrmMdr sfihb aMdr mMjI sfihb dI styj qoN bfdl akflI dl dy iewk AuWGy afgU ny vI bolI sI, pr EdoN pMjy isMG sfihbfn cuwp kIqy rhy sn.

          EdoN cuwp rihx vfilaF ivc jQydfr vydFqI vI sLfml sn, pr ies vfrI jdoN Auho quk bfdl akflI dl dy iksy afgU dI QF srdfr ismrnjIq isMG mfn ny PV leI qy kih idwqf ik ieh ieh gurU gRMQ sfihb ivcoN nhIN, ies krky mfn sfihb nUM ieh gurbfxI dI quk nhIN kihxI cfhIdI. mfn smwrQkF, kuJ dmdmI tksfl vfilaF qy kuJ inhMg isMGF ny ikhf ik jy gurU gRMQ sfihb `c nhIN hY qF kI hoieaf, dsm gRMQ ivc qF hY, Auh vI gurbfxI hY. dsm gMRQ nUM mfnqf dyxI jF nf dyxI vwKrf ivsLf hY, pr jQydfr vydFqI ny aglI gwl kih idwqI ik ieh qF dsm gRMQ ivc vI hY nhIN. nfl hI ieh vI afK idwqf ik ‘‘jy koeI sfbq kr skdf hY qF kr dyvy, mYN ies bfry iek-iek lwK rupey dI sLrq lfAux nUM iqafr hF.’’ akfl qKLq dy jQydfr nUM sLrqF lfAux dy nIvyN pwDr qwk nhIN sI jfxf cfhIdf, pr ismrnjIq isMG mfn AuhnF qoN vI vwD pOVIaF AuWqr ky ieh dwsx lwg pey ik sLrqF kOx lok lfAuNdy huMdy hn. sLrqF lfAux vfly ijhVy lok Auhnf dy igxfey, AuhnF df ijLkr kr skxf, sfzy vws df nhIN hY, eysy krky iksy hor pwqrkfr ny vI irport `c Auh sLbd nhIN vrqy.

          mfn sfihb dy lPLjLF ipwCoN EQy ieho ijhf rOlf ipaf ik ijhVy Dfrimk afgU pihlF sMgqF nUM zyiraF df KihVf Cwz ky akfl qKq dy lV lwgx dI iswiKaf dy rhy sn, AuhnF ny hI akfl qKLq dy jQydfr nUM BfsLx ivcoN bMd kr ky puls dy pihry hyT iKskx leI mjLbUr kr idwqf. hor qF hor, jQydfr sfihb nUM BfsLx dI smfpqI vjoN rvfieqI PLqih bulfAux df mOkf vI nf iml sikaf. KLqry dy GuwgU vjfAuNdIaF ijpsIaF ivcfly AuhnF dI kfr aMimRqsroN Aury nhIN sI KloqI.

          ieh sfrf kuJ iswKF leI do pwKF qoN vfcx vflf hY. pihlI gwl ieh hY ik EQy gey qF sn blkfr isMG nUM sLrDf dy Puwl Byt krn aqy swcy sOdy vfly zyry ivruwD afpsI iekmuwTqf hor pwkI krn leI, pr mgroN nf iksy nUM blkfr isMG df cyqf irhf, nf swcy sOdy vfilaF df, sfry msly ipwCy pf ky afpsI iKwcoqfx muwK muwdf bx geI. ies nfl sB qoN vwD rfhq puwjI hovygI swcy sOdy vfilaF nUM, ijnHF ivruwD cFdmfrI leI bxy hoey morcy dy aMdr afpo ivc cFdmfrI iCV geI sI. ieh gwl sfbq krdI hY ik iswKF nUM bfhrly dusLmxF dI loV nhIN, AunHF dy lIzr qF afp hI iek dUjy dy dusLmx bxy pey hn.

          dUjI gwl ieh hY ik jy iswKF dy lIzrF, Dfrimk pursLF qy ivdvfnF df ieh hfl hY ik jo mrjLI kih ky Aus nUM ‘gurU sfihb df hukm’ afK dyxf hY, qF afm iswKF nUM igafn dI loa kOx pucfvygf? mYN ivdvfn nhIN, iswKI df iek Cotf ijhf ividafrQI hF qy iswK sfihq nUM pMjfbIaq dI ivrfsq mMn ky smJx-vfcx df jqn krdf rihMdf hF. ijMnF ku piVHaf hY, Aus dy muqfbk ‘rfj ibnF nhIN Drm cly hY, Drm ibnF sB dly mly hY’ dI quk sRI gurU gMRQ sfihb ivc vI nhIN qy dsm gRMQ ivc vI nhIN. mYN qKLqF dy jQydfr sfihbfn, kQf-vfckF aqy gurmq dy KojIaF qoN pqf krn dI koisLsL kIqI qF hflq Auh bx geI, ijvyN dMigaF dy idnF ivc aPLvfhF vyly hMudI hY. aPLvfh ieh PYldI hY ik bws awzy Auqy iksy ny bMdf mfr idwqf hY, bws awzy jf ky puwCo qF lok kihxgy ieQy nhIN, rylvy stysLn lfgy mfiraf igaf qy awgoN EQoN vfly CfAuxI dy ielfky dI dws pf dyxgy. ieMj hI iek ivdvfn ny ieh quk dsm gMMMRQ ivc nf hox dI pusLtI kridaF ies nUM ‘sLRI gurU soBf’ gMRQ df aMg dwisaf, dUjy ny ‘sRI gurU soBf’ vflI gwl nUMU rwd kridaF BfeI gurdfs jI dI rcnf afiKaf qy qIjy ny ‘pyRm sumfrg’ ivc hox dI gwl kih idwqI. ijMny vI gRMQF df ijLkr afieaf, iksy ivc vI ieh quk nhIN lwB skI. kuJ ieho ijhy iswK lyKkF nfl vI gwl hoeI, ijnHF ny mMinaf ik AuhnF ny ieh quk afpxIaF ilKqF ivc vrqI hY, pr Auh vI ieh nhIN dws sky ik quk drj ikhVy gRMQ `coN lwB ky kI lYxf hY, ieh sfzI pRMprf ivcoN sInf-b-sInf clI afeI ho skdI hY.

          ieh Dfrnf TIk nhIN. eydF dIaF keI afpy GVIaF hoeIaF qukF gLlq ZMg nfl vrqIaF jFdIaF hn. myry dfdf jI inhMg isMGF qoN aMimRq Cikaf hox krky 1975 ivc afpxy dyhFq qwk idn ivc cfr vfrI suwK-inDfn Got ky Ckdy huMdy sn. AuhnF ny do-cfr hor inhMg isMGF nfl iml ky suwK-inDfn dI ardfs krn vyly ieh quk vI ardfs ivc vrqxI, ‘‘suwiKaf suwK vrqfeIN, duwKF df krI nfs. nfnk suwKy CkidaF, sBy kfrj rfs.’’ isrPL ‘nfnk’ sLbd lf ky suwKF Got ky pIx nUM Dfrimk rMgq dy leI jFdI  sI. mYN keI vfr ikhf sI ik ieh gwl gurU nfnk dyv jI jF iksy vI hor gurU sfihb ny kdy nhIN khI, pr dfdf jI kihMdy huMdy sn, ‘‘qUM pihlF jMimaf sI ik mYN? gwzy ijwzI ies dlIl nfl myrf vfsqf iek mrg dy Bog do ku sfl pihlF iPr pY igaf sI, jdoN iek QF sLRomxI kmytI dy pRbMD hyTly iek pRiswD gurU-Gr dy hYwz-gMRQI ny ikhf sI, ‘‘gurU sfihb df hukm hY; jnnI jny qo Bgq jn, kY dfqf kY sUr. nhIN qF jnnI bfJ rhy, kfhY gvfvy nUr.’’ mYN aslIaq dwsx dI koisLsL kIqI qF Aus isMG sfihb ny vI ikhf sI, qusIN myry qoN vwD qF nhIN jfxdy.’’

          iksy gRMQ ivcoN lwBx qoN ibnF vI ijhVy lok afpxIaF rfjsI qkrIrF ivc mfn sfihb vflI ies quk nUM vrqxf cfhMudy hn, AuhnF dI jfxkfrI leI ieh dws dyxf kuQF nhIN hovygf ik ies dy jo arQ Auh kwZdy hn, Auh TIk nhIN kuJ hor hn. ‘Drm’ df sLbidk arQ koeI vwKrf mjLhb hI nhIN, sgoN ‘inafie’ vI hY. jdoN ikhf jFdf hY, ‘‘rfj ibnF nhIN Drm cly hY’ qF ies df Bfv ieh iblkuwl nhIN ik ‘rfj qoN ibnF Drm nhIN cwl skdf.’ gurU nfnk sfihb ny jdoN iswKI df bUtf lfieaf qy pfilaf sI, EdoN AuhnF kol rfj dI sLkqI nhIN sI, sgoN rfj-sLkqI vfly bfbr dI qF jylH vI vyKxI pY geI sI. pMjvyN gurU sfihb ny rfj-sLkqI mUhry pihlF mhfn blIdfn idwqf sI. CyvyN gurU sfihb ny gvflIar dI kYd kwtI sI. nOvyN gurU sfihb ny idwlI dy cFdnI cONk ivc rfj-sLkqI mUhry jf ky sIs dIaf, pr isrV nhIN sI Cwizaf. dsvyN gurU sfihb ny srbMs vI vfr idwqf sI, pr rfj-sLkqI nfl aMqly smyN qwk twkr leI sI. AuhnF ny qF rfj qoN ibnF hI Drm clfieaf sI, hux vfilaF nUM Drm dI cVHq leI rfj dI loV pqf nhIN ikAuN pY rhI hY?

          PLOjF ivc iek hukm afm crcf df ivsLf bixaf rihMdf hY, ‘‘roko mwq jfny do.’’ ies hukm ivc TihrfE leI kOmf lfey qy iKskfey jfx nfl sfrf kuJ plt jFdf hY. PLrk vyKxf hovy qF kOmf ‘mwq’ qoN pihlF aqy ipwCoN lf ky vyiKaf jf skdf hY. jy ‘mwq’ qoN pihlF lfeIey qF ‘‘roko, mq jfny do’’ bxygf, pr jy mwq qoN bfad lfeIey qF ‘‘roko mq, jfny do’’ bx jfvygf. dovF dy arQ vwKo-vwK hn. ieMj hI purfxI kfiv sLYlI muqfbk keI sLbd TihrfEN ky kOmy leI vrqx vfly dI akl AuWyqy inrBr krdy hn. mYN ijnHF iswK ivdvfnF nfl gwl kIqI hY, AuhnF ivcoN keIaF df iKafl hY ik ‘‘rfj ibnF nhIN Drm cly hY’’ nUM TIk arQ lYxy ho qF ‘‘rfj, ibnF nhIN Drm, cly hY’’ pVHnf cfhIdf hY qy ‘Drm’ dy arQ ‘inafey’ mMn ky piVHaf jfvy qF Bfv ieh inklygf ik ‘‘Drm (inafey) qoN ibnF rfj nhIN cwl skdf.’’

          ies crcf nUM smytx dI smrwQf sfzy ivc nhIN. isrPL iswKF df nhIN, smuwcI pMjfbIaq dI ivrfsq df mfmlf hox krky asIN cfhFgy ik ieho ijhy muwidaF bfry ivdvfn spsLwt krn, ies nUM gfmy-mHfjy dI cuMJ-crcf gocrf nf Cwizaf jfvy.

 


kI kFgrs pfrtI akflI-Bfjpf df bdl pysL krn dy smrwQ hY?

-jiqMdr pnUM

          pihlF pMcfieq sMmqIaF  qy ijLlf pRIsLdF, iPr ipMzF dIaF pMcfieqF qy ipwCoN Coty sLihrF dIaF ngr kONslF dIaF coxF ivc sfrf kuJ guaf lYx mgroN pMjfb dI kFgrs iewk vfr iPr KfnfjMgI df isLkfr hoeI lwBdI hY. AunHF dy idwlI vfly afgU vI pfrtI nUM iksy jogI bxfAux leI kuJ krn dI QF ijMnI ku hY, EnI ku Auqy hI sbr krI bYTy hn. pfrtI dy Kurdy afDfr vwl vyKx dI QF Auh ies gwl nUM pihl dyNdy hn ik eyQy pRDfngI Aus ivakqI dy hwQ hovy, ijhVf pfrtI df kuJ kry jF nf kry, svyry-sLfm sonIaf gFDI dy nFa dI mflf Pyrdf irhf kry. mflf Pyrn dI ieh pRikiraf ieMdrf gFDI dy vkq sLurU hoeI sI, rfjIv gFDI dy vkq awgy vDI qy hux ieh eynI awgy vD geI hY ik sonIaf gFDI nfloN vI vwD rfhul gFDI vwl PrmfbrdfrI ivKfeI jfx lwg peI hY.

          ies mfmly ivc kFgrsIaF dI mjbUrI vI hY. jdoN dUjy rFjf dy jI-hjLUrIey bysLrmI dI hwd CUh rhy hox, jy ieh AunHF dy nyVy-qyVy vI nf puwjx qF hfeI kmfn nUM pMjfb dI kFgrs ‘inkMmI’ njLr afAux lwg pYNdI hY. ieh pfrtI hux eyQy puwj cuwkI hY ik sonIaf gFDI dI DI ipRaMkf gFDI dy Gr puwqr jMmx dI KLbr sux ky idwlI dIaF sVkF Auqy XUQ kFgrsI vrkr BMgVf pf ky gfAuNdy hn; ‘‘mYN qo mfmf bn igaf.’’ ieMdrf gFDI nUM iek vfrI Aus qoN igafrF sfl vwzy kmlfpqI iqRpfTI ny kFgrsI kfnPLrMs ivc ‘aMmf’ ikhf sI qF aKLbfrF ivc huMdI nukqfcInI vwl iDafn dyx dI QF kyNdr dy kFgrsI afgUaF dI ies gwl `c mukfblybfjLI iCV peI sI ik ‘aMmf’ nUM swcmuwc afpxI ‘aMmf’ kOx vwD smJdf hY.

          idwlI bYTI kFgrs hfeI kmfn kol ieho ijhy cfplUsF dI hr rfj ivc vfhvf qkVI PLOj hY, qy iesy kr ky Auh cfplUsF ivc iGry rihx dI afdq pf cuwkI hox kr ky ieh vyKxf hI Buwl geI hY ik ikhVy QF pfrtI dI hflq ikwdF dI hY. Aus dI kyNdrI tIm dy abjLrvr qy ieMcfrj rfjF dy pRDfnF qoN pfrtI PLMz bhfny afAuNdIaF rkmF btordy hoey hux BfVy `qy igwJI hoeI mwJ vrgy bx cuwky hn. keIaF bfry qF iswDf ikhf jf irhf hY ik ijs rfj ivc kFgrs ivroDI srkfr hY, EQy Auh gYr-kFgrsI muwK mMqrI nfl vI awK-mwtkf krdy rihMdy hn. ieh gwl pMjfb dy sMbMD ivc vI kuJ kyNdrI lIzrF bfry khI jf rhI hY.

          aglf sfl cVHdy sfr pfrlImYNt dIaF coxF df mYdfn mG pYxf hY. ijvyN ipMzF qoN lY ky sLihrF qwk hux kFgrs pfrtI nUM mFjf iPiraf hY, jy hflfq hux vfly hI rhy qF AunHF coxF smyN vI kFgrs pfrtI pMjfb `coN iewk-do sItF qoN vwD dI afs nhIN kr skdI. jdoN 2004 ivc pfrlImYNt dIaF coxF hoeIaF sn, EdoN akflI-Bfjpf vfly qyrF ivwcoN igafrF sItF lY gey, pr asl ivc EdoN Auh nhIN sn ijwqy, kFgrs hfrI sI. svyry votF pYxIaF sn qy sLfm nUM kFgrs dy idwlI qoN afey lIzrF dI tIm sfbkf muwK mMqrI bIbI BwTl dy Gr Aus nUM mnfAux vfsqy bYTI hoeI sI. awwDI rfq hoey awD-pcwDy ijhy rfjLnfvyN df sunyhf vI hyTF nhIN puwjf ik votF pYxIaF sLurU ho cuwkIaF sn. ies hfl ivc Auh ijwq ikvyN jFdy?

          Auh coxF kFgrs pfrtI dI guwtbMdI ny hrfeIaF sn, hux vflIaF pyNzU qy sLihrI coxF ies pfrtI dI pMjfb dI lIzrisLp dI gYr-srgrmI ny hrf idwqIaF hn. kYptn amirMdr isMG ny phfVF Auqy zyry lfeI rwKy qy sfrI cox pRikiraf dOrfn pMjfb vwl mUMh hI nf kIqf. iewk gwloN TIk vI kIqf, jy pMjfb ivc gyVy mfry huMdy qF iPr Aus AuWqy aMdr-Kfqy sfboqfj kr ky pfrtI df byVf grk krn df dosL lwgxf sI. Aus dI ies lMmI gYr-hfjLrI dOrfn sfrf mYdfn bIbI rijMdr kOr BwTl leI ivhlf sI qy jy Auh cfhuMdI qF akflI-Bfjpf gwTjoV nfl iswDI twkr lY ky pMjfb kFgrs dI pRDfn vjoN afpxI Buwl bxf skdI sI, pr Aus ny Kycl hI nhIN kIqI. ieh khI jfxf afpxI Bfjpf gwTjoV ny DwkysLfhI bhuq kIqI, jo ik hr rfj ivc hux afm gwl bx geI hY qy ipCly kFgrsI rfj ivc vI Gwt nhIN sI kIqI, dwsx vflI gwl qF ieh hY ik Aus DwkysLfhI ivruwD pfrtI dI pRDfn vjoN bIbI BwTl ny isvfey ibafn dfgx qoN hor kIqf kI hY? jy ieh puwiCaf jfvy ik Auh cox dOrfn ikMny vfrzF jF ikMny ku pyNzU KyqrF ivc gey sn, bIbI jI drjn qoN vwD QfvF dy nFa nhIN igxf skxgy. iewk sLihr ivc bIbI jI isrPL afpxy vkIl dy vfrz df cwkr lf ky muV afey qy ijhVy iek hor sLihr dy isrPL ieko vfrz ivc zyrf lfeI rwiKaf, AuQoN kFgrs pfrtI ijwq nhIN skI.

          kFgrs df iek DVf ieh dosL muV-muV lf irhf hY ik afpxy ivruwD cwldf iBRsLtfcfr df kys KLqm krfAux ivc muwK mMqrI srdfr pRkfsL isMG bfdl dI hmfieq imlx ipwCoN bIbI BwTl AuWqy aihsfn df boJ hI eynf ijLafdf hY ik Auh bfdl srkfr nfl twkr vwl mUMh nhIN krdy. ijMnIaF ku sPLfeIaF idwqIaF sn, Auh huxy hoeIaF coxF ivc bIbI dy srgrm nf hox ny ipwCy pf idwqIaF hn.

          ies bfry iksy nUM vI sLwk nhIN ik iehnF coxF ivc hfkm akflI-Bfjpf gwTjoV ny, qy Kfs kr ky bfdl akflI dl ny, qy rwjvIN DwkysLfhI kIqI hY. vrqI qF srkfrI msLInrI vI Gwt nhIN; pr muwK qOr AuWqy hirafxy dy joVIdfr qoN mMgvfeI hoeI grIn brgyz aqy suKvIr isMG bfdl dI srdfrI hyT KVI kIqI geI nvIN stUzYNt jQybMdI dy AunHF vrkrF nUM vriqaf igaf hY, ijhVy asl ivc stUzYNt hI nhIN. akflI dl dy hux qwk dy ieiqhfs ivc kdy vI koeI sMgTn bxdf irhf qF Aus dy nFa ivc iswK jF akflI sLbd jLrUr huMdf sI. ies ividafrQI jQybMdI dy nFa ivc ieh dovyN sLbd vI gfieb hn, Bfv ieh ik nf ieh akflI PLOj hY, nf hI iswKI dy Aus muwZ nfl juVI hoeI, ijwQoN akflI dl jMimaf sI.

          coxF hfr jfx ipwCoN bIbI BwTl ny ieh llkfrf mfr idwqf hY ik hux kFgrs pfrtI vI XUQ brgyz KVHf krygI,ijhVf coxF mOky kFgrs ivroDI DFdlIaF hoxoN rok sky. qfjLf-qfjLf phfVoN AuWqry kYptn amirMdr isMG ny kih idwqf hY ik kFgrs aqy ies dy nfl-nfl nYsLnl stUzYNts XUnIan afPL ieMizaf pihlF hI hn, hornF dI loV nhIN. jy koeI qIjf lIzr boilaf qF kih dyvygf ik kFgrs kol syvf dl vI hY. asIN iqMnF nUM jfxdy hF. XUQ kFgrs dy iek pRDfn AuWqy kql df kys bixaf, BgOVf hoieaf. iPr kuJ icr ipwCoN iek hor AuWqy pfrtI dy aMdroN dosLF dI buCfV ho geI. ipwCy ijhy jlMDr sLihr df XUQ kFgrs  df pRDfn sLrfb pI ky puls vfilaF nfl iBV igaf qy loV jogI tihl-syvf krvfAux ipwCoN hux Auh jylH ivc bYTf hY. nYsLnl stUzYNt jQybMdI hux kfgjLI ijhI bx ky rih geI hY, ijs ivc lIzrF dy pirvfrF dy bwcy afpo ivc ahudy vMzI iPrdy hn. syvf dl df hfl ies qoN burf hY.

          ieho ijhI hflq ivc nf qF ieh iqMny jQybMdIaF kFgrs pfrtI df qfkqvr ivMg bx skdIaF hn, nf bIbI BwTl koeI XUQ brgyz KVf krn dI smrwQf rwKdI hY. eyNdf dI smwrQf vflf lIzr Auh huMdf hY, ijs kol pfrtI aMdrly AuWbldy KUn nUM hor Aubflf dyxf jfxdf hovy. awj dI pMjfb dI kFgrs pfrtI aMdr jy koeI eyNdf koeI lIzr Aubflf dyx vflf hY qF Auh isrPL jgmIq brfV hY. ieho XUQ brgyz bxfAux dI ijLMmyvfrI AuhnUM sONp idwqI jfvy qF mhIny dy aMdr-aMdr KVf kr skdf hY, pr AusnUM nf bIbI BwTl psMd krygI, nf kYptn amirMdr isMG ny krnf hY.

          qd iPr pMjfb dI kFgrs df bxygf kI? ies sMbMD ivc mYN iek purfxI Gtnf df ijLkr krnf cfhFgf.

          rfj, muwK mMqrI byaMq isMG df sI. sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI jQydfr gurcrn isMG tOhVf sI qy sRI akfl qKLq sfihb df kfrjkfrI jQydfr pRoPLYsr mnjIq isMMG pUrI jQydfrI dI Jfk ivc jQydfr tOhVf dy khy AuWqy PLuwl cVHfAux ruwJf hoieaf sI. AuhnIN idnIN akflI dlF ivc eykqf dI gwl cwlI, ijs ivc bfdl ivroDI swq pMQk DVy iewkTy ho gey. pRoPLYsr mnjIq isMG dy rfhIN srdfr pRkfsL isMG bfdl Auqy dbfa bxfieaf igaf ik Auh bfkIaF vFg afpxf akflI dl BMg kr ky akfl qKLq dI aDIngI ivc af jfx qy jo vI PLYslf idwqf jfvy, bfkIaF vFg isr Jukf ky svIkfr kr lYx. ies df Bfv ieh sI ik Auh jQydfr tOhVf dI srdfrI mMn lYx.

          iek idn acfnk mYnUM AuWGy akflI afgU srdfr kuldIp isMG vzflf df sunyhf imilaf ik duiphr bfad AunHF dy Gr afvF, iksy Kfs bMdy ny imlxf hY. mYnUM EQy GMty dy krIb AuzIk krnI peI qy iPr jQydfr vzflf aMdr cly gey, ijwQy srdfr pRkfsL isMG bfdl qy akflI lIzrF dI iek pUrI pltx bYTI hoeI sI. AunHF ivc bfrF ku sfl iBMzrFvflf prvfr nfl juiVaf irhf jQydfr rxjIq isMG bRhmpurf vI sI, pRym isMG lflpurf vI, blivMdr isMG BMUdV qy suKdyv isMG ZINzsf vI, syvf isMG syKvF vI qy do-iqMn jxy hor vI. pMj-ds imMt dIaF rsmI gwlF ipwCoN bfdl sfihb ny myrf hwQ PiVaf qy nfl dy kmry ivc lY gey. EQy jf ky afiKaf ieh ik ‘‘akfl qKLq AuWqy hux jo kuJ ho irhf hY, Aus bfry mYN quhfzf lyK pVH ilaf hY. qusIN TIk iliKaf hY ik dbfa sfzy AuWqy bhuq pfieaf jf irhf hY,pr ieh nhIN iliKaf ik hux sfzf cuwikaf koeI kdm lokF AuWqy kI asr pfvygf, asIN krIey kI?’’

          mYN spwsLt ikhf; ‘‘jo kuJ aMimRqsr ivc ho irhf hY, ieh iswKI dI gwl nhIN, tOhVf DVy dI rfjnIqk Kyz hY. qusIN ies eykqf qoN jy ienkfr vI kr idE, lokIN AunHF dy sfry rOly dy bfvjUd nfl KVoxgy, AunHF nfl nhIN .’’ ies df kfrn,jo myrI smJ muqfbk sI, mYN ieh dwisaf ik pMjfb dy lok byaMq isMG dI srkfr nfloN hux moh qoV rhy hn qy AunHF nUM iksy bdl dI qlfsL hY. ijhVf koeI bdl pysL krygf,Auh Ausy nUM lIzr mMnxgy. AuhnIN idnIN jlMDr dI pfrlImYNt Aup-cox ho ky AumrfE isMG hurI kFgrs dI itkt AuWqy pfrlImYNt ivc puwj gey sn qy nkodr dI ivDfn sBf sIt KflI ho cuwkI sI. EDr kFgrs ivDfiek hrcrn isMG dy dyhFq kfrn ajnflf sIt KflI hoeI peI sI qy dovF dI AuWp-cox df aYlfn ho cuwkf sI. mYN bfdl sfihb nUM ikhf ik ajnfly leI AumIdvfr sfbkf ivDfiek zfktr rqn isMG vI quhfzy kol hY qy nkodr df AumIdvfr kuldIp isMG vzflf vI. dUjy swq pMQk dlF kol imlf ky vI koeI AumIdvfr nhIN, ijhVf dovF `coN iksy QF KVf kr skx. lVfeI qusIN dyxI hY qy pMjfb dy lok akfl qKLq dy aYlfn dI prvfh Cwz ky quhfzy nfl qurngy.

          ieh qF mYN nhIN kihMdf ik rfey myrI mMnI sI, pr bfdl sfihb ny kIqf vI ieho sI qy nqIjf vI ieho inkilaf sI. awj vI pMjfb dy lok mOjUdf akflI-Bfjpf srkfr df bdl Bfl rhy hn. bdldI Bfl qF lokF nUM iehnF hflfq ivc kFgrs pfrtI ivcoN hI hY, pr huMgfrf lok Ausy kFgrsI lIzr ipwCy dyxgy, ijhVf iNes srkfr nfl tkrfa df pYNqVf mwlygf. ieh lIzr hovy qF BfvyN koeI vI, pr Auh hI hovygf, ijhVf idwlI vwl bhuqf Jfkx dI QF pMjfb dIaF AunHF glIaF nUM gfhux vwl mUMh krygf, ijwQy lok vwsdy hn, pMjfb dy Auh afm lok jo vfl-vfl duKI hn.

 


rfjnIqI-clMq msly

nvIN icMgfVI pMjfb dy amn nUM iPr nf lFbU lf dyvy

-jiqMdr pnUM

          pMjfb ies vyly sLFq hMudy hoey vI pUrI qrHF sLFq nhIN. aMdroN aMdr vD irhf qnfa iksy vkq vI bykfbU ho skdf hY. vIh ku sfl pihlF jdoN pMjfb ivc rfq-idn bMdUkF gUMjdIaF sn, AuhnIN idnIN hkUmqI gilafiraF ivc iek sLbd suxINdf sI : ‘kMtrolz anfrkI,’ ijs df pMjfbI ivwc Bfv ieh sI ik ‘QoVI bhuq gVbV, ijhVI kfbU qoN bfhr nf jf skdI hovy, jy cwldI rhy qF koeI hrj nhIN huMdf.’ asIN kihMdy hMudy sF ik ‘anfrkI’ arQfq gVbV kdy vI iksy dy kMtrol ivc sdf nhIN rih skdI. qjrby ny ieh gwl swc sfbq kr idwqI sI. hux iPr ikhf jf irhf hY ik  ‘kMtrol tYnsLn’ jy cwldI vI rhy qF koeI bhuqI Krfb nhIN rfjnIqk pwK qoN TIk hI rhygI. ies kMtrolz tYnsLn’, arQfq qxfa ny vI kfbU hyT sdf nhIN rihxf, iksy vkq bfhly cusq hwQF ivco inkl skdf hY qy jdoN hI inkilaf, iPr AunHF hwQF ivc clf jfvygf, ijhVy hux kMtrol krn vfilaF nUM vI tky syr nhIN smJdy.

          qfjLf iKcfa df mUl zyrf swcf sOdf vfly muKI gurmIq rfm rhIm isMG dy mMubeI dOry dOrfn cwlI golI qoN Aupijaf hY. EQy golI zyrf muKI dy gMnmYn ny clfeI sI, ies gwl qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf, pr ienkfr ies gwl qoN vI nhIN kIqf jf skdf ik clfeI EdoN sI, jdoN Aus dy kfPly df rfh roikaf jfx vrgf ros pRgtfvf ho irhf sI. tI[ vI[ dIaF qsvIrF qoN jy ieh lwBdf hY ik gMnmyn ny afpxI hwd qoN bfhr jf ky golI clfeI qF ieh vI njLr afAuNdf hY ik ros pRgt krn vfilaF ivwcoN vI iewk-do jfixaF dy hwQ bMdUkF sn qy qlvfrF qF afm sn. kys dI suxvfeI vyly ieh gwl adflq ivwc zyrf muwKI dy vkIl vrqxgy ik jy ros pRgtfvf sLFqmeI sI qF iPr qlvfrF qy bMdUkF ikAuN sn?

          qIh sfl pihlF aMimRqsr ivwc inrMkfrI smfgm dy bfhr golI cwlI qF dovF iDrF dIaF imlf ky zyZ drjn dy krIb jfnF clIaF geIaF sn, ijnHF ivc inrMkfrIaF dIaF cOQf ihwsf hI sn. mukwdmy dI suxvfeI dOrfn inrMkfrI iDr dy vkIlF ny PLOjdfrI kfnUMn dI ieh mwd AuBfr ky pysL kIqI, lVn leI kOx iks dy Gr igaf. AunHF ny iesy gwl nUM mwuK mwudf bxfieaf ik AunHF df smfgm qF kfnUMnI pRvfngI lY ky cwl irhf sI, lVn leI dUjI iDr cfr iklomItr cwl ky afeI sI, ijs dy jvfb ivc AunHF nUM afpxI rfKI krn df kfnUMnI hwk sI.

          hux vfly mfmly ivwc vI ieho dlIl vrqI jfvygI. kfnUMnI pwK qoN ikhf jfvygf ik jFdf kfPLlf ijnHF ny roikaf, KUn-Krfby dy hflfq AunHF ny pYdf kIqy sn. adflqF ny rfjsI phMuc jF BfvnfvF nfl nhIN kfnUMn muqfibk PLYslf krnf hY. ieh gwl pMjfb dy kuJ lIzr smJ nhIN rhy.

          ieiqhfs afpxy afp nUM duhrf irhf jfpdf hY. ichry bdly hn. sMsQfvF bdl geIaF hn. GtnfvF df vihx ieko ijhf hY. ijvyN 1978 dI ivsfKI mgroN inrMkfrI iPLrky dy muKI dy hr dOry smyN Gyrn dI koisLsL kIqI jFdI sI, AuvyN hI hux zyrf swcf sOdf vfly muKI nUM Gyrn dI koisLsL ho rhI hY. Auhdy AuWqy pMjfb qoN bfhr mwD pRdysL ivc hmlf hoieaf qy iek aOrq smyq kuJ mfry gey sn. iehdy AuWqy hmlf nf vI mMnIey, rsqf rokx dI Gtnf ny iewk mnuwK dI , jo ros krn vfilaF ivcoN sI, jfn lY leI, pr mfmlf Aus mwD pRdysL vfly vFg pMjfboN dUr muMbeI df hY. dosL Auhdy Auqy vI Dfrimk jjLbfq BVkfAux qy gurU sfihbfn df inrfdr krn df lfieaf igaf sI, iehdy AuWqy vI ieho lfieaf jf irhf hY.

          eydF dIaF sMprdfvF vfly afm krky KLud nUM gurU hI khfAuNdy hn. swcy sOdy vfly AuWqy qF gurU sfihbfn dI sFg rcx jF AunHF dI brfbrI krn df dosL lwgdf hY, mYN AunHF nUM vI jfdxf hF, ijhVy KMud nUM iswKF df siqgurU afKdy hn. Auh cMdoey lf ky gurU gRMQ sfihb dy brfbr bYTdy hn, ardfs ivc AunHF nUM siqgurU kih ky vizafieaf jFdf hY qy iswK pMQ df lIzr khfAux vflIaF vwzIaF-vwzIaF hsqIaF Aus ardfs ivc sLfml hox ipwCoN AunHF dy crnF nUM CUh ky KusLI pRfpq krdIaF hn. ijMnI dyr Auh rfjnIqI ivc iehnF dy KwulHy ivroD AuWqy nhIN afAuNdy, AunHF nUM vizafieaf jfvygf, pr ieh vMizafeI Ausy idn ivroD ivc bdl jfvygI, ijs idn kuJ Kfs lokF dI rfjsI lOV nf pUrI kIqI geI.

          zyrf swcf sOdf vfly dy ivrwuD 1997 ivwc sB qoN pihlF klm cwukx dI gusqfKI iehnF sqrF dy lyKk ny EdoN kIqI sI, jdoN pMjfb dI hr rfjsI pfrtI dy afgU Aus dIaF cOkIaF Br rhy sn. Aus dy cyilaF dIaF afp hudrIaF qoN aFZ-gvFZ dy lok duKI sn , pr bol nhIN sn skdy. jdoN asI AunHF dI afvfjL bxy, zyZ rupey vfly Aus idn dy aKLbfr dIaF Poto-kfpIaF pMjfh-pMjfh rupey ivc Poto-stYt dIaF dukfnF qoN ivkdIaF rhIaF sn. iewk pfisEN zyry dI ds-mYNbrI tIm sfnUM smJfAux dy nFa AuWqy DmkfAux leI sfzy dPLqr phuMcI sI, ijs dI asIN prvfh nf kIqI qy dUjy pfisEN lokF dy Pon aqy guMm-nfm pwqr af rhy sn ik TIk kIqf hY, eyNdF hI krdy irho. asIN koeI mfarkybfjLI nhIN kIqI, hkIkq hI sfhmxy ilaFdI sI, ijs df mksd isrPL pwqrkfrI dy PLrj dI pUrqI sI.

          Aus dy bfad iek pMjfbI aKLbfr dy do pwqrkfrF ny Ausy zyry ivrwuD kuJ irportF Cfp idwqIaF. bfGf purfxf dy bfjLfr ivc AunHF df kuwt-kutfpf hoieaf qy jlUs kwZ ky Qfxy iljfieaf igaf. mfPLI mMgx leI AunHF AuWqy hI dbfa pfAux vfilaF ivc swcy sOdy vfilaF dy nfl AunHF rfjnIqk iDrF vfly lok vI KVoqy sn, ijhVIaF awj Ausdf ivroD kr rhIaF hn. jdoN swc df sfQ dyxf bxdf sI, votF lflsf kfrn iehnF ny EdoN nhIN sI idwqf.

          asIN ieh jfnxf cfhFgy ik awj qF hr koeI sMG pfV-pfV ky swcy sOdy vfilaF dy iKlfPL cIk irhf hY. AudoN jLubfn qflU nfl ikAuN lwg rhI sI? ikMny sfry akflI dlF dI dldl aMdr EdoN koeI bulblf vI ikAuN nf AuiTaf? qKLqf dy jQydfr sfihbfn ny vI EdoN cwup ikAuN vwtI rwKI sI? sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy ahudydfrF qy mYNbrF EdoN mMUh ikAuN nf KoilHaf? awj-kwlH iek qKq df ijhVf jQydfr swcf sOdf zyry ivrwuD sB qoN iqwKf vg irhf hY, EdoN Auh sLRomxI kmytI df mYNbr sI qy Ausy ielfky ivwcoN sI, EdoN Auh vI mUMh ivwc GuMÕxIaF pf ky ikAuN bYTf sI. swcy sOdy vfilaF dy smrwQkF dIaF sLRomxI kmytI ivc vI votF hn qy Auh votF pfAux jFdy rhy hn, kI Auh jQydfr ies gwloN ienkfr krygf ik sLRomxI kmytI cox leI Auh votF afpxy hwk ivwc Aus ny vI vrqIaF sn? rfjsI gONa kfrn ijhVy EdoN cwup kIqy rhy, AunHF nUM hux kUkx df kI hwk hY?

          zyry df muKI afpxy bMidaF rfhIN ipCly smyN ivc BfrqI jnqf pfrtI dI lIzrisLp dy iewk qkVy ihwsy qwk phuMc bxf cuwkf hY. kFgrs qwk AusdI phuMc pihlF hI hY, ikAuNik Aus df kuVm kfgrsI pfrtI vwloN ivDfiek hY. afAuNdIaF lok sBf coxF ivc BfrqI jnqf pfrtI idwlI dy vwzy qKLq AuWqy kbjLf krnf cfhMudI hY. pMjfb ivwc Aus nUM imlx vflIaF aMimRqsr, gurdfspur, huisLafrpur, dIaF sItF Awuqy ies rOly df Kfs asr pYxf nhIN qy hirafxy dIaF ijhVIaF ds sItF leI Aus ny pUrf qfx lfAuxf hY, EQy swcy sOdy dI hmfieq qurp df pwqf sfbq ho skdI hY. jdoN Aus rfjnIqk hmfieq dI loV hoeI, Bfjpf vfilaF ny akflIaF nUM Aus zyry dy ivroD AuWqy iewk hwd qoN awgy nhIN jfx dyxf. ipClIaF srkfrF ivc akflI dl dI afpxy isr jdoN bhu-sMmqI bxn lwg peI qF Auh Bfjpf dI bfhlI prvfh krn qoN ht gey sn, pr hux dI pMjfb dI ivDfn sBf ivc AunHF ny isrPL aTqflI mYNbr hn. afjLfdF dI hmfieq lY ky vI Auh EnI dyr srkfr nhIN clf skdy, ijMnI dyr Bfjpf vfly moZf nf zfhuxgy. ies hflq ivc mfmlf BfvyN swcy sOdf df hovy qy BfvyN koeI hor, akflI EQy hI ruk jF swqf Cwzx leI mjLbUr ho jfxgy, ijwQy jf ky Bfjpf lIzrisLp AunHF nUM ‘pryz QMmH’ df hukm dy dyvygI.

          AuNj vI ijhVy akflIaF ny ipClIaF ivDfn sBf coxF ipCoN ies mfmly nUM AulJfieaf aqy mOjUdf moV qwk pucfieaf, AunHF dI kdy iksy nfl kdy pwkI dusLmxI nhIN rhI. inrMkfrIaF nfl ‘rotI qy bytI’ dI sFJ nf rwKx dy hukmnfmy dy bfvjUd awDI-awDI rfq jf ky imldy rhy qy qflmyl hMudf irhf. jdoN akflI afgU AunHF nfl tkrfE dy rfhy pfey sn, AuhnIN idnIN Auh icwTIaF sfhmxy afeIaF sn, ijnHF ivc inrMkfrI muKI nUM ‘sRI siqgurU jI’ sMboDn kr ky akflI afgU coxF ivwc mdd mMgdy rhy sn. hux Auh iPlm muV-muV tI vI AuWqy ivKfeI jf rhI hY, ijs ivwc bfdl-bfp bytf hwQ joV ky sWcy sOdy vfly dy AuWcy qKLq mUhry inmfxy jIvVy bx ky votF dy pRsLfd leI pysL hMudy njLr afAuNdy hn. jy inrMkfrIaF nfl eynf tkrfa ho ky iPr cox lfBF leI gwTjoV dI qMd iKwcI jf skdI hY qF BivwK ivc ieho ijhI qMd swcy sOdy vwl vI iKwcI jf skdI hY.

          afm lok ieh gwl nhIN smJdy, pr rfjnIqk gilafiraF ivwc kMtrolz tYnsLn’ kfbU ivc rwKI jf skdI iKwcoqfx dI crcf ijvyN hux afm gwl suxn lwg peI hY, Auh vIh sfl purfxI ‘kMtrolz-anfrkI’ aMq nUM ‘kMtrolz’ nf rih ky kfbU qoN bfhr ho geI sI. qy ‘kMtrolz tYnsLn’ kfbU ivc rhygI, ies dI vI koeI gfrMtI nhIN lokF dIaF BfvnfvF nfl iKlvfVy dy bfhly iqwKy moV dyx vfly qjrby krnf aklmMdI nhIN. keI vfr loV vyly vrqx leI rwKI icMgfVI kwulf vI sfV idaf krdI hY. ijhVy lok ieh Kyz Kyz rhy hn, Auh ieh sLyar jLrUr kdy-kdy Xfd kr ilaf krn :

          vo vkq BI dyKf, qfrIK kI

                       GVIA ny,

          lmhoN ny KLqf kI kI, sdIA ny

                       sjLf pfeI.

          rfjsI loVF dy zMgy lokF dI ieho ijhI glqI dI jo sjLf pMjfb keI vfr pihlF Bugq cwukf hY, ikDry Pyr nf Aus nUM BugqxI pY jFdI hovy.

 


dUijaF dI itpxI qoN qVPx dI QF ijLMmyvfrI inBfAux vwl mMUh kro

-jiqMdr pnUM

          inAUjLIlYNz aqy afstrylIaf dy pMdrF idnF dy dOry qoN vfps prqdy sfr igafrF jUn dI svyr vyly ijhVI pihlI KLbr tYlIvIjLn qy suxI, Auh mhfrfsLtr dy mwuK mMqrI aqy mMbeI dI myar df iewko sur ivc amrIkf ivrwuD idwqf igaf ibafn sI. bVI vfrI amrIkf ivrwuD idwqy gey ibafn suxy qy pVHy hoey sn qy afm krky AunHF sfry ibafnF nUM asIN TIk TihrfAuNdy rhy hF. sMsfr Br ivc jo DmwcV amrIkI hkUmqF pfAuNdIaF rihMdIaF hn, AunHF nUM vyKdy hoey hYrfnI amrIkf dy ivrwuD jfrI huMdy iksy ibafn kfrn nhIN, sgoN AudoN huMdI sI, jdoN kdy ieho ijhf ibafn dyxf bxdf huMidaF vI Bfrq dI srkfr kMnI kqrf jFdI sI. anykF mOky ieho ijhy afey sn, jdoN KLud vI amrIkf ivrwuD iliKaf sI. iPr vI ies vfrI mYnUM ieh ibafn isry dI byhUdgI qy ijLMmyvfrI dy aihsfs qoN Bwjx df jqn jfpy.

          ies vfrI ieh ibafn amrIkf dy iewk srkfrI bulfry dy Aus ibafn ivrwuD jfrI kIqy gey sn, ijs ny amrIkI nfgirkF nUM ikhf sI ik brsfq rwuq ivc Auh sYr-spfty leI mMubeI jfx qoN prhyjL krn, ikAuNik EQy mINh df pfxI kwZx leI ngr ingm vfly keI QF sIvryj dy mYn hol KwulHy Cwz dyNdy hn, ijs nfl koeI hfdsf vfpr skdf hY. mhfrfsLtr df mwuK mMqrI ivlfs rfE dysLmwuK vI ies ibafn qoN qiVMg ho igaf qy myar bIbI vI Awubl peI. AunHF nUM ieh ibafn Bfrq dy mfmilaF ivc dKl vI jfipaf qy mhfrfsLtr dy lokF dI byiewjLqI krn vflf vI. lwK vfrI ieMj jfpdf rhy, pr ies nukqfcInI ny nhIN bdl jfxf.

          hkIkq qF Esy idn hI jLfhr ho geI. amrIkf ivrwuD sKLq sLbdfvlI vflf ibafn dfgx mgroN myar bIbI muMbeI df hfl vyKx inkl qurI. tI vI kYmry vI nfl-nfl sn. jFdy sfr Aus nUM sVkF AuWqy ibnF Zwkx qoN KwulHy pey sIvryj dy mYn hol vyKx nUM iml gey qy Aus ielfky dy drsLn vI ho gey, ijwQy gozy-gozy pfxI hox kfrn ieh pqf hI nhIN sI lwg skdf ik sIvryj df KwulHf ipaf mYn-hol hY ikwQy ku, ijs qoN bc ky lMGx dI loV hY. amrIkI qF Aus nUM EQy nf imly, pr Aus dy afpxy sLihr dy vsnIkF ny Gyr ilaf ik ‘‘af bIbey , qYnUM votF pfAux vfly asIN lok ijhVf nrk hMZAuNdy hF, Aus df njLfrf ivKfeIey.’’ CotIaF nihrF vFg vgdy pfxI vflIaF glIaF `c Auh BfvyN nf geI, pr ijMnf kuJ vyK ilaf, Asy ny sLfm qwk Aus dI bol-bfxI idwqI sI.

          mMubeI sfzy pMjfb qoN vfhvf dUr hY, pr eyQoN dy njLfry vI agly idn hI dyKx nUM iml gey. jlMDr dI iewk kflonI dy lokF ny Bfjpf dy ivDfiek nfl DOl-DwPf kIqf qy kNOslr nUM awgy lf ky sVkF Auqy Bjfieaf. kfrn eyQy vI sIvryj sI. bIbIaF ny ivDfiek nUM PV ky gMdy pfxI dy ivcfly jf KVf kIqf qy dwisaf ik ‘‘qYnUM votF pfAux ipwCoN asIN rojL ies pfxI `coN lMGdIaF hF.’’ ieh vI ivKfieaf ik ipClyry mhIny bxfeI sVk twut ky sVk dy ivckfr Auh Kwzf bx igaf hY, ijs ivc pYr pY ky jy koeI bwcf izwg ipaf qF bc nhIN skxf. lokF df roh eynf jLordfr sI ik ivDfiek nUM EQy KVo ky sfrI ivgVI hoeI hflq leI hI afpxI pfrtI vwloN bxfey gey ies sLihr dy myar nUM ijLMmyvfr afKxf ipaf. kfrporysLn dy aiDkfrI qF eyny ksUqy Psy KVoqy sn ik isr nhIN sn cwuky jf rhy. ieh isrPL mMubeI jF jlMDr dI nhIN, pMjfb qy Bfrq dy lwgBg hr Coty-vwzy sLihr dI khfxI hY qy ipMzF df hfl hor vI burf hY.

          pMjfb dy sB qoN vwzy sLihr luiDafxy ivwc hfly kuJ sfl pihlF iek rfq iewk drdnfk hfdsf vfpiraf sI. iewk dysLBgq prvfr dI nUMh qy iewk ivwidak adfry dI muKI bIbI rfq nUM iksy QF qoN muVidaF srIrk mjbUrI kfrn gwzI rukvf ky iewk QF hyTF AuWqrI sI. iPr Auh muVI nf. tfrcF dy cfnx ivc vyiKaf qF nyVy sIvryj dy iek mYn-hol df Zwkx KwulHf ipaf sI. sfrI msLnIrI lf ky do-iqMn idnF ipwCoN Aus bIbI dI lfsL Aus sIvryj ivc lwBI geI sI. ngr ingmF dy inkMmy aiDkfrIaF aqy rfjsI qfkq dy pRqIk myarF leI ieh iek Cotf ijhf hfdsf sI, pr ijs prvfr nfl ieh duKFq vfpiraf, AunHF df drd isrPL Auho jfx skdy hn. hfdsf nhIN, ieh qF Auho ijhI mujrmfnf koqfhI sI, ijvyN koeI nlfiekI nfl kfr clfAuNidaF iksy nUM imwD ky mfr dyNdf hY. Auho ijhy kfr hfdsy ivwc ijvyN kfr dy zrfeIvr AuWqy ‘ibnF ierfdy qoN hwiqaf’ kr dyx df kys drj huMdf hY, Auho ijhf kys Aus hfdsy mgroN sLihr dy myar, kimsLn, sMbMDq aiDkfrIaF krmcfrIaF AuWqy vI drj hoxf cfhIdf sI, pr nhIN sI hoieaf. kIqf ikvyN jf skdf hY, jdoN kfrporysLnF ies nUM iek afm ijhI gwl mMndIaF hn?

          mujrmfnf koqfhI dy ieh sfry ikwsy iksy hor vkq leI Cwz ky mYN iPr Aus ibafn vwl prqxf cfhMudf hF, ijhVf amrIkf dI srkfr dy iewk bulfry ny idwqf hY. KwulH ky kihxf cfhIdf ik ies ibafn AuWqy qVPx dI nhIN, ies qoN iswKx dI loV hY. dunIaF Br dy ijMny vI ivksq dys hn, AunHF sBnF dIaF srkfrF afpo afpxy nfgirkF leI ieho ijhIaF slfhF jfrI krdIaF hn. iejLrfeIl nUM PlsqIn dI ksLmksL jdoN vI iqwKIaF JVpF df rUp Dfr lvy, Auh afpxy nfgirkF nUM EDr nf jfx df msLvrF jfrI krdIaF hn. ipCly sfl jdoN pfkisqfn dy hflfq bhuqy ivgVy, AunHF dysLF dIaF srkfrF ny afpxy nfgirkF nUM pfkisqfn dy dOry qoN guryjL krn dI slfh idwqI sI. KfVI dI jMg dOrfn AunHF ny afpxy nfgirkF nUM lwgBg sfry ieslfmI dysLF qoN QoVHf ijhf pfsf vwtx leI ikhf sI. ieho nhIN, jdoN iksy QF kdy ‘brz PLlU’ jF iksy hor KLqrnfk ibmfrI dI knsoa suxI jfvy, AunHF dysLF dIaF srkfrF afpxy nfgirkF nUM EQoN pry rihx nUM vI ikhf krdIaF hn. hux jy brsfqF dy idnF ivc AunHF ny afpxy nfgirkF nUM ies mfmly ivwc jLrf ku sfvDfn rihx leI kih idwqf qF glq kI kIqf hY?

          glqI hY qF sfzy lIzrF dy ivhfr ivwc. iehnF ny Bfrq dy nfgirkF leI nf kdy eyQy rihMidaf sfvDfn rihx leI koeI vrxnXog icqfvnI jfrI kIqI hY, nf ivdysLf ivdysLF ivc. jdoN kdy bMb Dmfky ho jfx, EudoN sfvDfnI dI slfh jfrI krn dI rsm pUrI jLrUr kIqI jFdI hY, do idl lMGf ky iPr Aus df cyqf Bulf idwqf jFdf hY. ivdysL ivc iPrdy iksy BfrqI nfl kI Bfxf vfprdf hY, ies dI icMqf krn nf BfrqI lIzrF dI ijLMmyvfrI hY, nf AunHF dysLF aMdrly BfrqI imsLn qy dUqGr dy aiDkfrI afpxI ijLMmyvfrI smJdy hn.

          huxy-huxy jdoN mYN inAUjLIlYNz qoN priqaf, hfly Bfrq nhIN sF pwujf qy afstrylIaF ivc hI ieh KLbr iml geI ik inAUjLIlYNz dy sLihr afklYNz ivwc iewk pMjfbI nOjvfn nvqyj isMMG df kql ho igaf hY. Aumr vwloN Aus df hfxI jlMDr nyVly rMDfvf msMdF ipMzF df nvqyj EQy myry nfl hMudf sI, ies krky myrI icMqf jfgI qy mYN Pon krn lwg ipaf. jy sfzf nvqyj nvqyj rMDfvf swuKI-sLFdI sI, qF ijhVf nvqyj mfiraf igaf, Auh vI sfzf sI, ies krky mYnUM Aus dI mOq df gm sI, pr mYN iksy BfrqI lIzr df jF Bfrq qy pMjfb srkfr dy iksy bulfry  df ies kql bfry ibafn EQy nhIN sI piVHaf. kI dysoN dUr jFdy sfzy vqn-vfsI mF mihwtr mMny jFdy hn? iPlpfeIn ivwc hr mhIny iewk-do pMjfbI muMzy kql ho jFdy hn. sfzy dysL jF pMjfb dI srkfr dy iksy bulfry ny kdy koeI slfh jF kql dI inKyDI df ibafn Qf kfiedf qOr `qy jfrI nhIN kIqf.

          iPLwjI dy lokF dy hrmn-ipafry lIzr mihMdr cODrI df ikwsf sB nUM Xfd hovygf. hirafxy dy iewk ipMz ivwc Aus dIaF jVHf sn qy BfrqI mUl dy lokF dy nfl-nfl iPLwjI vfly afm lokF ny vI hmfieq dy ky Aus nUM mulk df pRDfn mMqrI cux ilaf sI. jfrj spIt dI agvfeI hyT rFj pltf kr ky Aus nUM gwdI qoN lfhux dy nfl-nfl keI idn ieMj kYd vI rwiKaf igaf ik Aus dy ijMdf hox jF nf hox dI pusLtI hI nhIN sI ho rhI. Bfrq dy lIzrF dI jLbfn qflU nfl lwg rhI. AuhnIN idnIN Bfrq ivwc atl ibhfrI vfjpfeI dI iml goBf srkfr sI. idwlI ivwc hoey iewk sYmInfr dOrfn iewk kyNdrI mMqrI nUM mYN pwuC ilaf ik ‘‘qusI mihMdr cODrI bfry kuJ boldy ikAuN nhIN?’’ Bfjpf dI iewk sihXogI pfrtI nfl juVy hoey Aus mMqrI ny afpxf nFa nf Cpx dI sLrq Awuqy kih idwqf, ‘‘jy asIN EQy mihMdr cODrI dy pRDfn mMqrI bxn dI hmfieq krFgy qF eyQy sonIaF gFDI df ivroD ikvyN kr skFgy?’’ sfPL hY ik AunHF leI Bfrq qoN dUr vwsdy BfrqI mUl dy lokF dI icMqf krn nfloN afpo afpxy rfjsI ihwqF dI icMqf krnf pihlI gwl sI. ipCoN Byd KwulHf ik mihMdr cODrI dI mrd dy nFa AuWqy lokF qoN iekwTf kIqf igaf PMz vI Aus dy afpxy rfj dI hfkm pfrtI dy afgUaF ny afp hI Ck ilaf sI.

          Bfrq ivwc kdy-kdy koeI amrIkI jF iksy hor ivkisq dys df nfgirk iksy kys ivc  igRPqfr vI kIqf jFdf hY. ieho ijhy hr mOky Aus dys dy dUqGr jF hfeI kimsLn dy pRqIinD KVy pYr EQy pwuj jFdy hn. PiVaf igaf AunHF df nfgirk BfvyN mUl vjoN Bfrq df jMimaf jfieaf hI hovy, iPr vI Auh afpxy Aus nfgirk dy pwK ivwc kfnUMnI shfieqf qoN lY ky srkfrI pwDr Auqy iswDI gwlbfq krn qwk jFdy hn. ijwdF dI icMqf Auh krdy hn, EdF dI kdy sfzI iksy srkfr ny nhIN kIqI.

          PVy gey iksy nfgirk dI icMqf iksy ny kI krnI hY, sfzy hfkm qF mfry igaf dI pux Cfx leI vI iqafr nhIN huMdy. keI sfl pihlF mfltf kol smMudr ivwc iewk iksLqI zwub geI sI. Aus hfdsy ivwc drjnF mOqF hoeIaF ik sYNkVy. ies df pqf vI nhIN sI lwgdf. sQfnk puls qwk gwl geI, pr aPLsrF df kihxf sI ik ‘vfikaf’ sfzy aiDkfr Kyqr qoN bfhr df hY. pMjfb srkfr dy bulfry ny ieh kih idwqf ik dysoN dUr df mfmlf hox krky ieh Bfrq srkfr dI ijLMmyvfrI bxdI hY. Bfrq srkfr dy bulfry ny ieh hYrfnIjnk mwuZlI itwpxI kIqI ik Auh lok njfiejL ZMgF nfl dys qoN bfhr gey sn, ies krky kuJ nhIN kIqf jf skdf.

          aYn ies moV Awuqy iewk pRYWs kfnPrMs kIqI jlMDr dy vfsI aqy iewk ivdysLI jhfjLrfnI kMpnI ivwc jhfjL dy kYptn srbjIq iZwloN qy Aus dy sfQIaF ny. AunHF ny kfnUMnF df hvflf dy ky ieh gwl AuGfVI ik dysLo dUr gey hr nfgirk dI ijLMmyvfrI vI Bfrq srkfr dy isr hI rihMdI hY. jy Auh nfgirk glq ZMg nfl vI gey hn qF ijs srkfr ny AunHF nUMU aijhf krn qoN rokx dI bxdI ijLMmyvfrI nhIN inBfeI, Auh AunHF dI slfmqI dI ijLMmyvfrI qoN EnI dyr qwk nhIN Bwj skdI, ijMnI dyr ieh sfbq nhIN ho jFdf ik AunHF lokF ny iks kfnUMn dI AulMGxf kIqI hY. ijhVy BfrqI lok iksy vI dys dI iksy vI adflq vwloN dosLI Tihrfey jfx qoN ibnF hI prdysLF ivwc mOq dy mMUh jf pey hn, AunHF dI ijLMmyvfrI Bfrq srkfr dI hI bxdI hY, ijs dy idwqy hoey pfsport lY ky Auuh gey sn.

          kYptn srbjIq iZwloN qy Aus dy sfQIaF dy ies dKLl ipCoN Aus kys df ruK hI plt igaf sI. ijhVI puls kys vI drj krn nUM vI iqafr nhIN sI, Aultf AunHF mMuizaF dy mfipaF nUM zrfAuNdI iPrdI sI ik AunHF df pwuqr glq ZMg nfl ivdysL igaf hox krky Auh kfnUMnI isLkMjy ivwc Ps jfxgy, Auho puls axpCfqy dysLIaF ivrwuD mwuZlI irport drj krn leI mjbUr ho geI sI. bfad ivwc ies kys ivwcoN jFc dy nFa AuWqy kOx ikMnI kmfeI kr igaf jF iPr kfrobfr krn vfly eyjMt ikvyN bc inklx ivwc kfmXfb rhy, ieh vwKrf ikwsf hY, pr ies kys ny nfgirkF pRqI Bfrq srkfr dI ijLMmyvfrI df pwDr pwDr vI jLfhr kr idwqf sI qy gYr ijLMmyvfrI df vI. mfltf kFz pihlF vI nhIN sI, afKrI vI nhIN, iesy krky Aus kFz mgroN vI BfrqI hfkmF df vqIrf lwgBwg Auho hI df Auho irhf hY.

          hux jdoN amrIkI srkfr ny afpxy nfgirkF leI iewk slfh jF icqfvxI jfrI kIqI hY, qF ies nUM afpxy nfgirkF pRqI iksy srkfr dI icMqf vjoN ilaf jfxf cfhIdf hY. amrIkf dIaF hor bhuq sfrIaF gwlF hn, ijnHF kfrn Aus df ivroD kIqf jFdf rhygf, qy krnf vI bxdf hY, pr ies slfh jF icqfvxI krky ivroD krn dI QF kuJ hor krnf cfhIdf hY. keI trwkF ipwCy asIN iliKaF sfry gfhy -bgfhy pVHdy hF, ‘‘sV nf, rIs kr.’’ BfrqI hfkmF nUM vI ieho slfh idwqI jf skdI hY, ‘‘qVPo nf, rIs krn dI koisLsL kro. jy amrIkI hfkm afpxy nfgirkF dI eynI icMqf krdy hn, qusIN eynI nf shI, awD-pcwDI hI kr ky ivKf idE.

 


jdoN AuqilaF pwly dysLBgqI nhIN, afm lok vI puwqrF dI blI kdoN qwk dyxgy?

-jiqMdr pnUM

          jy qUM jfxf jMg nUM, hws-hws jfvIN vy.

          duwD myry nUM puwqrf, lfj nf lfvIN vy.

          ieh gIq kdy sfzy pMjfb ivc bVf msLhUr huMdf sI, qy eysy qrHF dy kuJ nf kuJ gIq Bfrq dy dUjy rfjF ivc vI jLrUr pRcwlq rhy hoxgy. hux eydF dy gIq iksy pfsy nhIN gfey jf rhy. Auh idn hI hux nhIN rhy, jdoN mFvF mwQf cMum ky puwqrF nUM dysL dI rfKI leI qordIaF huMdIaF sn. bdly hoey nvyN Xuwg ivc hflq ieh hY ik BfrqI PLOj ivc jvfnF dI igxqI vI pUrI nhIN qy aPLsrF dI vI Gft hY. Bfrq srkfr ny ies Gft nfl inptx leI bVf vwzf kdm jy koeI cuwikaf qF isrPL eynf ik PLOj ivc aPLsrF dIaF pOxy iqMn hjLfr asfmIaF hor vDf idwqIaF hn. ies dy nfl hI ieh kIqf ik lYPLtInYNt BfrqI hox vfly nOjvfn leI pihlF myjr qwk dI qrwkI XkInI huMdI sI, aglI pOVI cVHn qoN bhuq sfry rih jFdy sn, jdik hux lYPLtInYNt krnl qwk dI qrwkI XkInI bxf idwqI geI hY. afs ieh kIqI geI hY ik ienHF PLYsilaF ipwCoN PLOjF vwl nOjvfnF df Jukfa kuJ nf kuJ jLrUr vDygf.

          ibmfrI dI jVH lwBy ibnF kIqy gey EhV-pohV nfl kdy vI ielfj nhIN ho skdf. Bfrq srkfr dy ieh PLYsly dI ibmfrI df EhV-pohV hI hn. jy ibmfrI PVnI huMdI qF sB qoN pihlF qnKLfhF dy mfmly ivc isvl dI nOkrI krdy puils jF pRsLfsn dy aiDkfrIaF mukfbly PLOjIaF nfl huMdf ivqkrf dUr kIqf jfxf cfhIdf sI. kIqf qF eynf kMm vI nhIN igaf qy kuJ sYNkVy postF vDf ky afs kr leI ik smwisaf hwl ho jfvygI.

          smwisaf ijLafdf gihrI hY, qnKLfhF-BwiqaF dy ivqkry vI Aus dy sfhmxy koeI vjLn nhIN rwKdy. aslI smwisaf qF Bfvk vI hY qy mfnisk vI, ijs vwl kdy iksy srkfr df iDafn igaf vI nhIN qy sLfied CyqI kIqy jfvygf vI nhIN. sfnUM ieh mihsUs hI nhIN ho irhf ik pYsy dI loV aqy rfjnIqk aKfVy dy BlvfnF dIaF klfbfjLIaf ny dysL BgqI dI Auh Bfvnf vI pRBfvq kr CwzI hY, ijs kfrn lokIN dys leI kurbfnIaF krn jFdy huMdy sn. ies df kfrn lwBxf cfhIdf hY.

          pihlf kfrn qF ieho hY ik mltI-nYsLnl qoN mltI-plYks qwk dI dOV ny iek nvF swiBafcfr isrj idwqf hY, ijs ivc hr kMm nUM Auicq jF axAuicq ieh vyK ky afiKaf qy mMinaf hY ik ies ivc pYsf ikMnf ku imlygf. vwK-vwK XUnIvristIaF qy ieMstIicAUtF dy pRYWs not sfzy kol afAuNdy hn ik sfzy Plfxy ividafrQI nUM PlfxI kMpnI ny zyZ lwK rupey mhInf dy pYkyj Auqy nOkrI dy idwqI hY. klfs ivc Auh ividafrQI iekwlf qF nhIN huMdf, Auhdy nfl dy qIh-cflI hor vI huMdy hn, AunHF nUM kI imilaf, kuJ imilaf vI jF byrujLgfrF dI kqfr ivc hI jf KVoqy hn, ieh gwl kdy nhIN dwsI jFdI.

          pMjfb dI iewk XUnIvristI dy pwqrkfrI ivBfg dy iek sYmInfr ivc myry smyq keI bulfry sn. AuQy iek kOmI pwDr dy aKLbfr df sMpfdk boilaf qF ieho hI dwsdf irhf ik pwqrkfrI ivc ieho ijhy mOky hn ik KuwlHf pYsf imlygf. iewk tIvI cYnl dy iek Kfs pwqrkfr dI crcf Aus ny ieh kih ky kIqI ik ‘‘myry qoN Aumr ivc Auh Cotf hY, huxy hI ZfeI lwK rupey mhIny dy lY irhf hY.’’ afpxI vfrI afeI qoN mYnUM ieh dwsxf ipaf ik tI vI vfly Ausy pwqrkfr dI jmfq ivc pVHy Plfxy pwqrkfr nUM ies sMpfdk df aKLbfr isrPL AuWnI hjLfr rupey mhInf dyNdf hY, pwqrkfrI dy iemiqhfn ivc Aus ZfeI lwK lYx vfly nfloN AuWnI hjLfr lYx vflyy iehnF dy AuWp sMdfdk dy nMbr vwD afey sn.

          Kud myrI jfx-pCfx vI myry pwqrkfrI dy sPLr df ijLkr krn dI QF ieh kih ky krvfeI geI ik ies nUM pMjfb srkfr ny sLoRmxI pwqrkfr df aYvfrz idwqf hY, ijs ivc ‘iewk lwK rupey df nkd’ ienfm huMdf hY. ies ‘iewk lwK rupey nkd’ dy ijLkr df asr hI hoieaf hovygf ik myry BfsLx ipwCoN hoey svflF ivc iewk bwcy df svfl sI, ‘‘sfnUM ieh dwso ik asIN ieho ijhy lyK ikwdF ilKIey ik sfnUM vI sLoRmxI aYvfrz iml sky.’’ bVI musLkl nfl mYnUM Aus bwcy nUM smJfAuxf ipaf ik ilKx leI qF aYvfrz iml jFdy ny, pr aYvfrzF leI ilKIdf nhIN. ilKx vfly isrPL cuxy gey muwdy nfl qy afpxI soc nfl iensfPL krIdf hY qY ieh iKLafl vI rwKIdf hY ik ies df mulk jF mnuwKqf AuWqy koeI mfVf pRBfv nf pvy, pr klm nUM ‘iewk lwK rupey nkd’ dI Jfk ivc nhIN JrItxf cfhIdf.

          mfieaf mgr Bwjx dy ies vrqfry df asr jdoN hr pfsy ho irhf hY, hor qF hor, kIrqn leI rfgI jwQf buwk krn smyN vI ieh nhIN ikhf jFdf ik ‘‘Plfxf vDIaf kIrqn krdf hY’’, sgoN kihMdy hn, ‘‘Plfxy nUM buwk kro, Aus dI PLIs sB qoN vwD hY’’, qF nOkrIaF lwBx vyly vI nOjvfn dysLBgqI dI Bfvnf nfloN pYsy nUM pihl ikAuN nf dyxgy? iPr vI ieh mMnxf pvygf ik dysLBgqI dI Bfvnf nUM Zfh isrPL pYsy dI dOV ny hI nhIN lfeI, ies dy hor vI keI kfrn hn.

          bhuq sfry kfrnF ivwcoN iewk kfrn ieh hY ik eyQy hwkdfrF dI QF dUijaF nUM ienfmF nfl invfijaf jfx lwg ipaf hY. pMjfb ivc vIh ku sfl pihlF hoey iek gihgwc mukfbly ivc iewk ijLlHf puls muKI nUM golI lwg geI. lVfeI lVidaF jLKLmI hoey Aus aYWs[ aYs[ pI[ nUM jdoN rfsLtrpqI mYzl imlxf sI, Aus qoN pihlF Aus dy zI afeI jI nUM Esy ienfm dI isPLfrsL ho geI, hflFik zI afeI jI Aus QF golI cwlxI bMd hox qoN bfad puwjf sI.

          puils ivc hI nhIN, ieh kuJ PLOj ivc vI huMdf hY. kfrigl dI jMg qoN pihlF ksLmIr GftI `c iek myjr dysL dI rfKI krdf bhfdrI nfl lVdf sLhId ho igaf. XUint qoN lY ky pwCmI kmFz qwk sfry aPLsrF ny Aus nUM mrn AuprMq sB qoN vwzf ienfm ‘asLok cwkr’ dyx dI isPLfrsL kIqI. idwlI jf ky Aus dI PLfeIl guafc geI qy Aus dI QF iek lYPLtInYNt dy nFa dI isPLfrsL ho geI, ijhVf lVdf hoieaf nhIN, lVn leI jFdf hoieaf afpxy hwQ ivwc hwQ-golf Ptx nfl mfiraf igaf sI. jdoN Aus sLhId myjr dI PLfeIl lwBx dy sfry Xqn PLylH ho gey, Aus dy pirvfr dy dwsx AuWqy mYN EdoN dy kyNdrI mMqrI blvMq isMG rfmUvflIaf dy rfhIN AudoN dy rwiKaf mMqrI mulfiem isMG Xfdv qwk sunyhf pucfieaf qy ieh vI kih idwqf ik mfmlf suprIm kort qwk iljfvFgy. mulfiem isMG dy dKLl ipwCoN cOvIN GMitaF ivc PLfeIl vI inkl afeI qy sLhId dI pqnI nUM swd ky ieh vI suxf idwqf igaf ik hux asLok cwkr leI qF smF lMG igaf hY, pr dUjf vwzf ienfm ‘kIrqI cwkr’ Aus dy pqI dy nFa kr idwqf jfvygf. eydF dy Dwky hox dIaF keI irportF sfzy kol keI mihkimaF qoN pwujdIaf rihMdIaF hn, ijnHF dI crcf AunHF nOjvfnF qwk vI puwjdI hovygI, ijnHF ny hfly jIvn dI sLurUafq krnI hY. AunHF df mn Kwtf Blf ikvyN nf huMdf hovygf qy PLOj dI nOkrI rfhIN dysL dI syvf krn Auh iksy jjLby nfl qurngy?

          iPLrojLpur vfly mohx lfl Bfskr df hfly lokF nUM cyqf nhIN Buwl igaf hoxf. iek vfrI ajLfdI idn dy jlsy ivc Aus ny iek dysL BgqI dI kivqf pVHI sI. styj qoN AuWqrdy nUM iek kyNdrI eyjMsI dy aiDkfrI ny Gyr ky kih idwqf, ‘‘dysLBgqI dIaF gwlF krnIaF hI sOKIaF hn, kdy kurbfnI krn dI loV peI qF kr skFgf?’’ Aus ny ihwk Tok ky cuxOqI kbUlI qy Aus eyjMsI dy hukm AuWqy pfiksqfn nUM jfsUsI krn qur ipaf. afAuNdf-jFdf iek vfrI Auh PiVaf igaf. asih aqy akih mMny jfx vfly qsIhy Aus ny Jwly, lMmI kYd vI kwtI, PFsI dI koTVI vI vyK ky muiVaf. ijs eyjMsI ny Byijaf sI, Aus dy aiDkfrI Aus dI qnKLfh vI Aus dy Gr dyx dI QF Kud KFdy rhy. keI sflF ipwCoN jdoN idn prqy qy Auh irhfa ho ky afieaf qF mOky dy pRDfn mMqrI morfrjI izsfeI nUM jf imilaf. dovF dI vIh sfl purfxI jfx-pCfx sI. sfrI khfxI dws ky jdoN Bfskr ny ieh ikhf ik dys Kfqr pfiksqfn dIaF jylHF aMdr ijLMdgIaF gfl ky afAux vfilaF nUM muafvjLf kuJ nf kuJ jLrUr imlxf cfhIdf hY qF izsfeI df jvfb sI; ‘‘kYp myN afp ko pfiksqfn kI srkfr ny rwKf, muafvjLf hm ikAuN dyvyN?’’ eydF dy lIzrF qy afp hI mOq dy mUMh bMdf Byj ky Aus dIaF qnKfhF Kf jfx vfilaF aPLsrf dy huMidaF koeI hor mohx nfl Bfskr ieho ijhI dysL BgqI leI hF krn qoN pihlF ds vfr nhIN, sO vfrI socygf. mohx lfl Bfskr dI ilKI hoeI jIvnI ‘mYN sF pfiksqfn ivc Bfrq df jfsUs’ keI aKLbfrF ny lVIvfr CfpI hoeI hY qy lwKF lokF ny pVH CwzI hY.

          ijnHF afm lokF qoN asIN dysLBgqI dI afs rwKdy hF, AunHF dI agvfeI ieho ijhy lIzrF dy hwQ hy, AuhnF bfry vI qF iksy nUM koeI Ehlf nhIN. vwKo-vwK rfj-GrfixaF dy ijhVy rfjy qy mhfrfjy Bfrq AuWqy rfj krn vyly aMgryjLI hkUmq dy iewk iesLfry AuWqy afpxy lokF df Gfx krdy huMdy sn, AunHF nUM ‘PLrjLMdy-Kfs dOlq-ie-iewgilsLIaF’ dy iKqfbF nfl invfijaf jFdf sI. ‘ieMgilsLIaF’ hkUmq dy Auho ‘PLrjLMdy-Kfs’ (Kfs puwqr) afjLfdI ipwCoN idwlI dy nvyN hfkmF dy jI-hjLUrIey bx gey. ajLfdI lihr ivc afm lokF dIaF kurbfnIaF sdkf rfj-gwdIaF `qy bYTy nvyN lok-rfjI hfkmF dI iesy gwl nfl hI qswlI ho geI ik mhfrfjy qy mhfrfxIaF hux sfzI srdl AuWqy isr JukfAux lwg pey hn. AunHF ny iksy rfjy nUM kyNdr df mMqrI, iksy nUM rfj df muwK mMqrI jF iPr gvrnr qy jy Auh vI nhIN qF iksy dUjy dysL ivc rfjdUq lf ky iPr rfijaF vrgf mfx-qfx bKsL idwqf. ijnHF rfijaF dI kFgrs vfilaF nfl sur nf imlI, AunHF ny ivroDI iDr dy pihlI pfl dy afgUaF nfl jf qfrF joVIaF. kuJ qF gvflIar dy rfj Grfxy vFg ieho ijhy vI rhy, ijnHF dI kFgrs hfeI kmfn aMdr vI ihwsf-pwqI sI qy ivroDI iDr vwl vI. pMjfb ivc vI vyKIey qF aMdroN sYnq imlf ky cwlx vfly ieh purfxy rfjy kFgrs qy akflI dl dovF dy ivhVy aMdr vyKy jf skdy hn. ajLfdI ipwCoN qF lokF Bfxy hyTlI AuWqy ho geI sI, jy Pyr vI rfjy qF rfjy hI rihxy sn qy afm lokF dI ijLMdgI suDfrnI nhIN sI, afm lok vI dysLBgqI dy nFa hyT afpxy puwqrF dI blI dyx nUM pihl kdoN ku qwk dyeI jFdy?

          rfijaF-mhfrfijaF dI gwl Cwzo, lokqMqr dI ikRpf sdkf rfj mihlF qwk puwijaF lIzrf df hfl vI jy vyKxf hovy qF do imsflF sfzy kol hn. iek imsfl hY ipCly hPLqy dI. kyNdrI mMqrI arjn isMG ny iek smfgm dI pRDfngI krnI sI. smfgm ieh Bfrq dI afjLfdI dI sB qoN pihlI lVfeI 1857 dy gLdr dI zyZ sOvIN vrHygMZ mnfAux leI kIqf jf irhf sI. arjn isMG jdoN styj dIaF pOVIaF cVHn lwgf, iek bjLurg ny rOlf pf idwqf; ‘‘sfzy vwzy-vzyry qF Aus afjLfdI dI lVfeI ivc kurbfn hoey sn, arjn isMG dy vzyry EdoN aMgryjLF dy hukm AuWqy jLulm krn vfilaF ivc KVoqy sn, ieh bMdf Aus ajLfdI dI lVfeI dI vrHygMZ dI pRDfngI ikvyN kr skdf hY?’’ puils ny Aus bjLurg nUM hyTF ibTf idwqf qy arjn isMG smfgm dI pRDfngI krdf irhf, pr swc qF sfhmxy af hI cuwkf sI.

          dUjI imsfl hY sfbkf pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI dI. ajLfdI sMgrfm dOrfn Auhdy ipMz hoeI iewk mIitMg kfrn ipMz dy kuJ kol igRPLqfr kIqy gey sn. atl ibhfrI vfjpfeI vI AunHF ivc sLfml sI. ies ny afpxI jfn bcfAux leI bfkIaF dy iKlfPL gvfhI dy ky aMgryjL srkfr dI syvf kr idwqI. aMgryjLF ny atl ibhfrI vfjpfeI nUM qF Cwz idwqf qy Aus dI gvfhI kfrn bfkI sfiraF nUM kYd kwtxI peI. kYd kwtx vfly vI vfjpfeI goqr dy hI sn, gvfhI dy ky goqr dy ky kYd krfAux vflf vI, pr aMgryjLF dI syvf krn vflf vfjpfeI qF dysL df pRDfn mMqrI bx igaf qy kYd kwtx vfly vfjpfeI ipMz ivc Gfh Koqdy rih gey. Aus dy pRDfn mMqrI bxn ipwCoN ieh mslf pfrlImYNt aMdr vI AuiTaf. EdoN dy ibafnF dy irkfrz dI mOjUdgI ivc muwkrnf qF sMBv nhIN sI, atl ibhfrI vfjpfeI ny ieh kih ky KihVf Cuzfieaf ik ‘‘ijs vkq dI ieh Gtnf hY, AudoN myrI Aumr aTfrF sfl qoN Gwt sI, myrI hfly socx-smJx dI Aumr hI nhIN sI, jy mYN bflg huMdF qF ieMJ nhIN sI hoxf.’’

          asIN nOjvfnF df ksUr nf kwZIey ik Auh dysL dI syvf leI PLOjF vwl nhIN af rhy, sgoN hflfq nUM smJIey. ijs iksm df vfqfvrx sfzy smfjk jIvn ivc bxdf jf irhf hY, Aus ivc dysLBgqI hux kdy-kdfeIN iksy iPLlm df ivsLf jF sYmInfr df muwdf bxdI jf rhI hY. iksy vI mulk leI Auh GVI bdiksmqI vflI huMdI hY, jdoN Aus dy lok dysLBgqI dIaF BfvnfvF qoN AudfsIn hoxy sLurU ho jfx. sfzy mulk dy pwly ijs iksm dI rfjnIqk lIzrisLp peI hY, jdoN AunHF leI dysL dI syvf df arQ afpxy puwqrF nUM klgIaF lfAuxf hI rih igaf hovy, bfkI lok vI ies lok-rfj dI nINh hyT afpxy puwqrF dy isr kdoN ku qwk dyNdy rih skdy hn.

 


eynIaF alfmqF dy bfvjUd ies nUM lokqMqrI pRikiraf hI kihxf pvygf

-jiqMdr pnUM

            ijvyN pMjfb ivc Psl dI ibjfeI vfZI jF ghfeI dy ‘sIjLn’ cwldy hn, awj kwlH `coxF df sIjLn’ cwl irhf hY. bIqI bfrF meI dy idn pMjfb Br ivwc ijLlHf pRIsLdF qy pMcfieq sMmqIaF leI votF peIaF qy nqIjy cOdF meI nUM afey sn. aMimRqsr sLihr dy dwKxI ihwsy vflI ivDfn sBf sIt dI Aupcox bfeI meI nUM ho ky nqIjf Aus df cOvI meI nUM afvygf. isrPL pMJI meI df idn lMGf ky CwbI meI nUM ipMzF dy pMcF aqy srpMcF dI cox hovygI qy sqfeI meI nUM Aus df nqIjf afAux qoN ds idn bfad ksibaF dIaF ngr kOslF dI cox leI pMjfb srkfr df sQfnk srkfrF df mihkmf kmr kwsI bYTf hY. awT-awT-ds-ds idn bfad huMdIaF coxF df ieh Gmsfn pqf nhIN ikwQoN ku qwk jfvygf?

            pihlf gyV coKy mfr-DfV vflf sfbq hoieaf hY. iek QF kFgrsI sfbkf ivDfiek nUM kutfpf cV igaf, dUjI QF Bfjpf dy mOjUdf ivDfiek nUM isr `qy pYr rwK ky Bwjxf ipaf qy kfr Aus dI Ausdy BfeIbMd akflIaF ny hI sfV idwqI, jdoN ik qIjI QF iek AumIdvfr nUM hfkm pfrtI dy iesLfry AuWqy ielfky dy Qfxydfr ny kuwtmfr ky aglI dunIaF lwBx qor idwqf. cox amly vfilaF `coN iek QF iek rItrinMg aPLsr nUM kFgrsIaF ny ies kr ky kutfpf cfiVHaf ik Auh votF vfly bksy srkfrrI gwzI dI QF afpxI inwjI gwzI ivc lwdI iPrdf sI, dUjI QF akflIaF dI mdd AuWqy afey hirafxvI grIn brgyz ny jfalI votF pfAux leI cox stfP nUM Qfxy dI nuwkry ibTfey mulfjLmF vFg KuMjy ibTf rwiKaf qy iek hor QF ivcfry irtrinMg aPLsr dI lfsL agly idn iksy ruwK nfl ltkdI iml geI.

            sB qoN burI hoeI BfrqI jnqf pfrtI vfilaF nfl. AunHF nUM ies cox cwkr dOrfn akflI pfrtI dy vrkrF hwQoN jLKLmI vI hoxf ipaf qy jlIl vI. rihMdI ksr AunHf dI kyNdrI lIzrisLp ny pUrI kr idwqI. pihlF ijs kyNdrI lIzrisLp ny gFE kI Er cly df nfhrf dy ky AunHF nUM ipMzF ivc akflIaF nfl srIkf krn qoiraf sI, kuwt KfiDaF dy jLKLmF `qy mlhm lfAux dI QF Esy lIzrisLp ny ieh kih ky lUx DUV idwqf ik ‘‘jo vI hflq hox, sLFq rihxf hY, ikAuNik pfrlImYNt cox ivc akflIaF dI sfnUM loV hY.’’ nqIjy vjoN pMjfb dy Bfjpf vrkr afpxy kyNdrI lIzrF leI nIlI JMzI vfly pIr mUhry blI dyx vfly bwkry bx ky rih gey.

            iek dOr lMiGaf qF dUjf ivDfn sBf dI aMimRqsr dwKxI vflI Aup cox df dOr afAux qoN pihlF pMjfb dy kFgrsI Bfrq dI rfsLtrpqI nUM ieh mMg-pwqr dyx qur pey ik eyQy rfsLtrpqI rfj lfgU kr idwqf jfvy. mMg df afDfr ieh bxfieaf igaf ik ijLlHf pRIsLd qy pMcfieq sMmqI coxF ivc DFdlI bhuq hoeI hY. jdoN hfly ieh DfdlI sLurU vI nhIN sI hoeI, asIN qF AudoN hI ies df sMkyq dy idwqf sI, pr sfzy `qy kFgrsIaF dy kihx ivc vwzf Prk hY. AunHF nUM isrP ieh idwsdf hY ik akflI-Bfjpf rfj ivc hI eydF vfpiraf hY, jd ik sfnUM kFgrsI rfj vyly dI Aus DFdlI df vI cyqf hY, ijs nUM AudoN kFgrsI lIzr DFdlI hI nhIN sn mMndy huMdy. sfnUM qF sgoN ieh vI cyqf hY ik 1989 dIaF pfrlImYNt coxF mOky sI[ afr[ pI[ aqy bI[ aYs[ aYP[ dI hfjLrI ivc KfilsqfnI smwrQkF dy huwkm Auqy cox stfP ny afpy mohrf lfeIaf sn qy ieh vI ik 1992 dIaF coxF ivc ieho rsm puls ny hI kFgrsIaF nUM pMjfb ivDfn sBf `c pucfAux leI keI QF BugqfeI sI.

            Pyr muwK mMqrI byaMq isMG dy rfj aDIn hoeIaF pMcfieq coxF `c AunHF srb sMmqIaF df hVH af igaf sI, ijhVIaF ipMzF dIaF swQF ivc nhIN nyVly Qfixaf dy aYWs[ aYWs[ E[ dy kmiraF ivc hoeIaF sn. ijhVf bMdf nFh-nuwkr krdf sI, Aus nUM coxF dy idn qwk Qfxy rihxf pYNdf sI. iek ijLlHy dy puls muwKI ny afpxy iek tfAUt nUM iksy ipMz df srpMc bxfAuxf sI qy mukfblf iek zI[ aYs[ pI[ dy bfp nfl sI. zI[ aYWs[ pI[ df bfp jdoN mMndf nf vyiKaf qF aYWs[ aYWs[ pI[ ny AuhnUM vI Qfxy bMd krvf idwqf. Kud Aus aYs[ aYws pI df Brf vI srpMcI df AumIdvfr sI. Qfxy ibTfey Aus bjLurg dy zI aYWs pI puwqr ny afpxy iksy Qfxydfr nUM Byj ky aYWs aYws pI df Brf cwuk ilaFdf. Pyr smJOqf hoieaf qF dovF dy irsLqydfr Cwzy jfx mgroN coxF ho jfx qwk afpo afpxy ipMz nhIN sn vVy.

            hux jdoN pMjfb dy kFgrs vfly eyQy rfsLtrpqI rfj dI mMg cwukx lwgy hn, AunHF nUM afpxy idn Xfd hI nhIN rhy. Auh akflI-Bfjpf nfl mYdfn ivc iswDf iswJx, jy lokqMqrI pRikiraf ivc Kot rVkdf hY qF rfKI leI afpxy vflMtIarF df pRbMD vI krn qy adflqF df shfrf vI lYx, pr rfsLtrpqI rfj dI mMg AunHF nUM nhIN sI krnI cfhIdI. Bfrq ivc lokqMqr hY, ibnF sLwk hr nvyN idn ieh hor qoN hor klMkq hMudf jf irhf hY, pr ijwdf df vI hY, ieh lokqMqr qF hY qy ijMnI dyr lokqMqr hY, ieh sfry dys leI hoxf cfhIdf hY. pMjfb ivc ieho ijhf koeI sMivDfnk sMkt KVf nhIN hoieaf ipaf ik rfsLtrpqI rfj dI mMg kIqI jfvy. ijhVI bIbI rijMdr kOr BwTl qy Auhdf Qfipaf bulfrf rfsLtrpqI rfj dI mMg cwuk rhy hn, AunHF nUM ieh smJ nhIN pYNdf ik ieh mMg krnf kFgrs pfrtI dI pMjfb nfl ‘iek hor mMd-Bfvnf’ vjoN ilaf jfvygf. irkfrz Pol ky idnF dI igxqI vI kr lYx qy vfrIaF dI vI, sB qoN vwD vfrI rfsLtrpqI rfj pMjfb ivc lwgf hY, sB qoN vwD smF vI qy ieh vI swcfeI hY ik ajLfdI ipwCoN pihlF rfsLtrpqI rfj vI pMjfb ivc hI lwgf sI. ieho ijhy rfjF dI igxqI QoVHI nhIN, ijhVy hr pwK dI gVbV nUM qoilaF pMjfb qoN keI guxf vwD mfVf aks pysL krdy rihMdy hn, pr AuQy ieh mMg nhIN AuwTdI.

            jy kFgrsIaF df ieh hfl hY qF akflI-Bfjpf vfilaF df vI cMgf nhIN. imMt-imMt dI KLbr rwKx vfly muwK mMqrI srdfr pRkfsL isMG bfdl keI axsuKfvIaF GtnfvF bfry pqf hMuidaF vI ieh kih dyNdy hn ik ‘‘mYnUM qF hfly pqf hI nhIN lwgf.’’ sB qoN kmfl dI gwl AunHF ny AudoN kIqI, jdoN cox JgiVaF dy ros vjoN Bfjpf dy vjLIr aqy ivDfiek afpxy asqIPLy dyx AunHF dI koTI gey sn. KVy pYr smJOqf ho igaf qy sulhfnfmy muqfbk qrn qfrn dy izptI kimsLnr aqy ijLlHf puls muwKI dI POrn bdlI dI gwl kih idwqI. puls dy iek aYWs pI aqy iek zI aYws pI nUM KVy pYr muawql krn df aYlfn vI kr idwqf. cOQI vfrI mwuK mMqrI bxy bfdl sfihb nUM ieh vI Xfd nf irhf ik votF pY cuwkx qy igxqI hfly nf hoeI hox krky cox jLfbqf lfgU sI qy ies siQqI ivc pMjfb dy iksy aPLsr dI bdlI rfj srkfr kr hI nhIN sI skdI, jdoN qwk Kud cox kimsLn ies iksm df koeI ivsLysL hukm jF afigaf nhIN sI dy dyNdf. iPr cox jLfbqf Ausy cox qwk sImq nhIN sI. ijLlHf pRIsLd qy pMcfieq sMmqIaF dIaF coxF isry cVHn qoN pihlF hI pMcfieqF dIaF coxF df vI aYlfn ho jfx kr ky ieho jLfbqf sqfeI meI nUM pMcfieqF dy nqIjy afAux qwk vI rihxf sI. jdoN ies iksm dy hukm cox jLfbqy dI hwd twp ky ho hI nhIN sn skdy qF aYlfn krn dI vI koeI quk nhIN sI bxdI ieho ijhy aYlfn kr dyx qy ipwCoN AunHF aYlfnF Auwqy aml nf hox ny Bfjpf vrkrF dy mnF ivc hor vI ros Br idwqf ik sulhf dy nFa AuWqy vI AunHF nUM nvIN iTwbI lf idwqI geI hY.

            rfjsI lIzr ijho ijhIaF KyzF Kyzdy hn, Auh koeI nvIaF nhIN, pr ijs cox kimsLn ny sMivDFnk pwKoN ies pRikiraf AuWqy pihrf dyxf huMdf hY, Aus dy dPLqr ivc bYTy aPLsr vI ieMj ivhfr krdy hn, ijvyN kMipAUtr dy sfPLtvyar ivc vfiers af igaf hovy. AunHF ny qF cox jLfbqy dy nym vI nhIN pVHy jfpdy. jy pVHy hMudy qF Auh kuJ nf hMudf, jo cox kimsLn ny aMimRqsr dy izptI kimsLnr dI bdlI dy sMbMD kr ivKfieaf kIqf hY. ieho ijhy kdm cox kimsLn ny awgV-ipwCV cwuky ik Aus dI iKwlI AuWz rhI hY.

            pihlI gwl qF ieh ik aMimRqsr dy izptI kimsLnr ivruwD iksy vwloN koeI ilKqI isLkfieq kIqI hI sfhmxy nhIN afeI. jy isLkfieq hovy qF sMbMDq rfj dI srkfr qoN Aus df pwK puwiCaf jFdf hY, jo puwiCaf hI nhIN igaf. Pyr jy koeI aPLsr iksy kfrn krky bdlxf vI hovy qF cox kimsLn sMbMDq rfj dI srkfr qoN iqMn aPLsrF dy nFa puwCdf hY, ijnHF `coN iksy iek nUM EQy lfieaf jf sky. aMimRqsr dy mfmly ivc nf koeI pwK puwiCaf, nf iqMn aPLsrF df pYnl mMigaf qy cox kimsLn ny mohflI dy izptI kimsLnr nUM aMimRqsr df nvF izptI kimsLnr lf idwqf. kfhl-kdmI ivc glqI ieh hoeI ik nvyN lfey izptI kimsLnr dI jwdI ijLlHf vI nf vyiKaf igaf qy hukm kr idwqy jfx ipwCoN pqf lwgf ik aMimRqsr df vfsI hox krky Auh qF aMimRqsr ivc lfieaf hI nhIN jf skdf. Gfbry hoey cox kimsLn nUM iPr ieh nf suwJf ik rfj srkfr qoN aPLsrF dy nFvF df pYnl mMg leIey, AunHF ny iswDf hI bIbI jspRIq qlvfV nUM aMimRqsr jf ky izptI kimsLnr df cfrj sFBx df hukm Cwz idwqf. awgoN pMjfb srkfr ny jdoN ieh dwisaf ik jspRIq qlvfV qF pMjfb ivc hY hI nhIN, Auh kyNdr dy kors leI msUrI geI hoeI hY qF iCwQy pey cox kimsLn nUM pMjfb srkfr nUM iqMn aPLsrF df pYnl Byjx leI kihxf pY igaf. ieh nfKusLgvfr siQqI iksy hor ny nhIN, Kud cox kimsLn ivc bYTy bfhly isafxy isrF ny pYdf kIqI qy afpxf jlUs kwZvf ilaf. ies nUM vI iek vMngI smJxf cfhIdf hY, AuNj cox kimsLn AuWqy bQyry ikMqU hor vI AuWTdy rihMdy hn.

            ijs rfj ivc hfkm pfrtI iksy nym-bMDyj dI prvfh nf kry, ivroDI iDr afpxf ipCokV Xfd rwKy ibnF AUl-jlUl ibafnbfjLI krI jfvy, pRsLfsn dy purjLy iek jF dUjI iDr dy kfirMdy bx ky rih jfx, cox jLfbqf kfiem rwKx vflf cox kimsLn afpxy isrF df sMquln vI kfiem nf rwK sky, Aus rfj ivc cldI pRikiraf nUM vI ‘lokqMqrI pRikiraf’ kihxf pYNdf hY. jdoN asIN lokqMqr nUM prvfn kIqf hY qF Aus dIaF alfmqF brdfsLq krnf vI mjbUrI hY, ijs nUM hor iksy qrHF nhIN, AurdU sLfier ipRqpfl isMG bMdvI dy lPLjLF `c ibafn kIqf jf skdf hY :

            iesLk kIaf hY, qoN iPr sbr krnf BI sIK ‘bMdvI’,

            ies myN XhI sb hoqf hY, byvjh isLkfieq awCI nhIN hoqI.

 


nvyN rfjnIqk nksLy df muwdy bMnH skdIaF hn pMjfb dIaF mOjUdf pMcfieq coxF

-jiqMdr pnUM

          ijLlHf pRIsLdF, pMcfieq sMmqIaF qy pMcfieqF leI pMjfb ivc cwl rhI cox pRikiraF ivc bhuq kuJ Auh ho irhf hY, ijhVf hr iksy nUM sfP njLr afAuNdf hY, pr bVf kuJ ieho ijhf hor vI vfpr irhf hY, ijs df asr huMxy nhIN, kuJ icr bfad sfhmxy af skdf hY. pRikiraf ieh ies vfrI eynI bdnfm ho cuwkI hY, ijMnI pihlF kdy nhIN sI hoeI. ieMn-ibMn ieho sLbd asIN kYptn amirMdr isMG dy rfj ivc hoeIaf coxF bfry vI ilKy sn, pr hux vflI AunHF nUM vI bhuq ipwCy Cwz geI hox krky hux iPr kihxf pY irhf hY ik ‘‘eynI bdnfm ho cuwkI hY ijMnI pihlF kdy nhIN sI hoeI.’’ ijhVy aiDkfrIaF ny ieh cox isry cVHfAuxI hY, Auh cox kimsLn qoN bhuqIaF hdfieqI nhIN lYNdy, muwK mMqrI jF Aus dI pfrtI dy nOjvfn pRDfn df Pon AuzIkdy hn. jo AunHF dovF ivwcoN iksy ny iksy srkt hfAUs ivc Tihrnf hovy qF sfry aPLsr EQy koeI srkfrI mIitMg rwK ky bhfny nfl AunHF dI hfjLrI Brn cly jFdy hn qy jy Auh iksy hotl ivc Tihry hoey hox qF EQy iksy pRfeIvyt kMpnI qoN mIitMg rKvf ky phuMc jFdy hn. mqlb dovF mIitMg df ieko huMdf ik sLihr `c afey muwK mMqrI jF Aus dy puwqr dI ardl ivc hfjLr rihxf hY.

          cox pRbMD krn vflI msLInrI eynI aMnHI vg rhI hY ik Aus dy rMg vyK ky sfAU bMdf mwQy `qy hwQ mfrn lwgdf hY. keI QFeI nOkrI qoN irtfier ho cuwky hI nhIN, mOq dI JolI pY cuwky afdmIaF nUM vI iehnF coxF dy pRIjLfeIizMg aPLsr qy poilMg aPLsr lfieaf jf irhf hY. iek drjn qoN vwD QFvF ieho ijhIaF hn, ijwQy cpVfsI qF poilMg bUQ df pRIjLfeIizMg aPLsr hovygf qy klrk jF tIcr hI nhIN, Gwto-Gwt pMj QFeI gjLitz aPsr vI AunHF pRIjLfeIizMg aPLsr bxy cpVfsIaF dy aDIn poilMg krmcfrI inXukq kr idwqy gey hn. AuqoN aYlfn ieh hY ik ijs dI izAUtI coxF leI lwg geI, Aus nUM ieh krnI hI pvygI, kwtI nhIN jf skdI. ijnHF dI phMuc ijLlHy dy izptI kimsLnr jF ielfky dy hfkm pfrtI vfly ivDfiek jF iPr iksy mMqrI qwk hY, AunHF dI izAUtI iewko Pon krvfAux Auqy kwtI vI jFdI hY. keI mfmly ieho ijhy hn, ijwQy ieho ijhI pMhuc dI vI loV nhIN, bfpU gFDI dI Pooto vflf pMj sO rupey df iekoN not irtrinMg aPLsr dy shfiek nUM dy idE qF izAUtI kwtI jFdI hY. ieh hY sfzf lokqMqr, ijwQy sMivDfnk PLrjL pMj sO rupey dy not df mQfj bx cuwkf hY.

          ijhVy cox aiDkfrI cox pRbMDF ivc eydF df hnyr-Kfqf clfeI jf rhy hn, Auh rfjsI mhF-pRBUaF dy khy Auqy hfkm iDr dy eyjMt bx ky ivroDI iDr nfl ieMJ isMJ kr rhy hn ik iksy nym-kfnUMn dI vI pRvfh nhIN kIqI jf rhI. jdoN akflI mMqrI ieh iesLiqhfr aKLbfrF ivc CpvfAuNdy hn ik ‘‘srdfr pRkfsL isMG bfdl dy asLIrvfd aqy srdfr suKbIr isMG bfdl dI sucwjI agvfeI sdkf’’ AunHF dy hlky ivc aYny AumIdvfr AunHF dy qF ‘‘ibnF mukfblf cuxy gey hn’’ qy kFgrs pfrtI df iek vI nhIN, qF Auh glq nhIN kihMdy. aMimRqsr qoN klkwqy qwk ijwQy vI koeI ‘isLkfr df mIt’ vycdf hY, jy Auh pMjfbI hY qF ieh jLrUr ilKdf hY ik ‘‘ieh mIt aMimRqsr vfly ‘BfeI sfihb’ dy asLIrvfr nfl bxfieaf jFdf hY.’’ akflI mMqrI qy keI QFeI sfbkf mMqrI vI TIk hI kihMdy hn ik AuWproN imly hoey ‘asLIrvfd aqy sucwjI agvfeI’ sdkf AunHF dy bMdy ‘ibnF mukfblf’ ijwq rhy hn. eydF dy ‘asLIrvfd’ vflI iek QF cox insLfnF dI vMz leI ivroDI iDr dy AumIdvfr gey qF irtrinMg aPLsr ny hws ky ikhf, ‘‘ikhVy cox insLfn, qusIN qF afpxy kfgjL vfps lY cuwky ho.’’ rfqo rfq AunHF dy jfalI dsqKLq kr ky AunHF dy kfgjL vfps lYx dy Pfrm Br ky irtrinMg aPLsr ny jy PfeIl nfl tMgx dI dlyrI kIqI qF ieh bgLYr AuproN imly asLIrvfd qoN nhIN ho skdf. iek hor QF cox aPLsr Auh lfieaf, ijs df afpxf akflI prvfr vflf ipMz vI Ausy hlky ivc sI qy jdoN gwl kimsLn qwk phMucI qF AuhdI QF Ausy prvfr dy jvfeI aPLsr dI izAUtI lf idwqI geI.

          ieho ijhy keI mfmly hfeI kort qwk vI phuMcy qy cox kimsLn kol qF sgoN iskfieq df hVH afieaf ipaf hY. kFgrs pfrtI ny PrIdkot dy pUry ijLlHy ivc iehnF coxF df bfeIkft kr idwqf hY qy keI QFeI blfk pwDr AuWqy bfeIkft krn dI leI mjLbUr ho rhI hY. keI QFeI kimAUinstF nfl vI eydF dy Dwky hoey hn. kFgrsI qF afpxy rfj vyly kIqI DwkysLfhI df bdlf Bugq rhy hoxgy, kimAUinstF nfl dovNy srkfr vyly ieho huMdI hY.

          iehnF isLkfieqF dI lVI lMmI huMdI vyK ky jdoN QF-QF svfl puwCy jfx lwgy qF bfdl bfp-byty df jvfb isrP eynf huMdf sI ik ijLafdqIaF krn igwJy hoey kFgrsIaF nUM akflI-Bfjpf rfj ivc sfPL-suQrI cox pRikiraf vI ijLafdqIaF vflI jfpdI hY. afm afdmI nUM BfvyN Auh ieho ijhf jvfb dy ky tfl skdy hox, pr AunHF hkIkqF AuWqy prdf nhIN pf skdy, ijhVIaF akflI-Bfjpf gwTjoV nUM vI iehnF coxF ivc afhmo-sfhmxy krI bYTIaF hn.

          ipCly bfrF sflF qoN hr cox iewkTy lVdf af irhf akflI-Bfjpf gwTjoV hux vflIaF pMcfieq, pMcfieq sMmqI qy ijLlHf pRIsLd coxF mOky AuproN hyTF qwk duPfV ho igaf. BfrqI jnqf pfrtI ny ipMzF ivc jVHf lfAux leI pMcfieqI adfiraF ivc afpxy AumIdvfr KVy kr idwqy. AuumIdvfr KVy krn mOky akflIaF nUM afs sI ik iml-imlf ky mMnvfAux ipwCoN Bfjpf vfly mYdfn KflI kr jfxgy, pr aijhf ho nhIN sikaf. kyNdr qoN pRDfn mMqrI dI kursI leI Bfjpf dy aYlfny hoey AumIdvfr lfl ikRsLn azvfnI df dKl vI kMm nhIN af sikaf qy dovy iDrf morcy `qy ztIaf rhIaF. kuVwqx eynI vD geI hY ik kFgrsIaF nUM qF ijLafdqIaF dy afdI hox krky ijLafdqrIaF df rOlf pfAuNdy kih idwqf hY, pr Bfjpf dy afgU vI akflI dl bfry nf isrP ieho isLkfieq kr rhy hn, sgoN aPLsrF Auqy akflI dl dy kfirMdy bx jfx df ieljLfm vI lfAuNdy hn.

          biTMzy ijLlHy ivc Bfjpf dI iek cox rYlI nUM sMboDn krn leI Bfjpf mMqrI mnorMjn kflIaF pMhucy sn. jy Bfjpf nUM pMjfb ivc izptI cIP minstr df ahudf imlxf sI. muwK mMqrI qoN bfad sB qoN sInIar mMny jFdy ies mMqrI dI cox rYlI AuKfVn leI akflI dl dy iek sfbkf mMqrI dy puwqr ny, jo AuQoN Bfjpf mukfbly akflI AumIdvfr hY, nyVy ilKf ky iek gwzI qoN spIkr `qy rOlf pvf idwqf, qF ik Bfjpf mMqrI df BfsLx lokIN nf sux skx. ies nUM rokx leI vfr-vfr khy jfx Auwqy vI koeI aiDkfrI EnI dyr awgy nf afieaf, jdoN qwk Bfjpf vrkr Kud hI do-do hwQ krn leI afp nf AuWT KVoqy. mfmlf Twpy jfx ipwCoN Aus styj qoN ijMny vI Bfjpf afgU boly, sB ny ieho ikhf ik jo akflI eydF krdy hn qF Bfjpf pMjfb ivc bfdl srkfr dI hmfieq vfps vI lY skdI hY. AunHF ieh vI muV-muV ky suxfieaf ik akflI dl kol qF pMjfh ivDfiek vI nhIN, jy Bfjpf sfQ Cwz geI qF srkfr ZfeI idn nhIN cwl skxI. kihx qoN sMkoc kIqf qF isrP mnorMjn kflIey ny, ijs nUM afpxI pdvI dy ilhfj nfl hI bolxf pYxf sI.

          ies qoN aglI gwl ieh hY ik Bfjpf ny cox kimsLn kol iskfieq jf kIqI hY ik akflI dl nfl AunHF df ijwQy smJO nhIN, afhmo-sfhmxy AumIdvfr KVy hn, akflI dl ny EQy afpxy iesLiqhfr qy bYnr ieh ilK ky lfey hn ik AunHF df AumIdvfr akflI-Bfjpf df sFJf AumIdvfr hY. cox jLfbqy dI AulMGxf dy ies mfmly ivc KVy pYr jvfb dyx vyly akflI dl nUM glqI mMnx dy nfl-nfl bhfnf bxfAuxf ipaf ik ieh iesLiqhfr qy bYnr smJOqy dI gwlbfq tuwtx qoN pihlF hI bx gey sn. kFgrsIaF dy dosLF nUM qF akflI jo mrjLI kih ky rwd krdy rihx, sihXogI pfrtI Bfjpf dy iehnF dosLF nUM ikvyN rwd krngy? hux BfvyN dovF dI koeI gwl isry vI cVH jfvy, iek vfrI kIqI hoeI, ieh isLkfieq cox kimsLn dy irkfrz AuWqy af geI hY ik akflI dl ny DwkysLfhI krn vyly hor iksy nUM kI bKLsLxf hY, ies ny qF afpxI srkfr ivc BfeIvfl pfrtI nUM vI nhIN bKLisLaf? jy hflfq hux vfly nf vI rhy, ies isLkfieq dy hvfly Pyr vI idwqy jFdy rihxgy.

          svfl qF ieh AuWTdf hY ik ies qrHF dI nObq afeI ikAuN? ies dy pRmuwK kfrn do hn.

          pihlF ieh ik ipCly sfl ngr ingm qy ngr kONsl coxF mOky ijhVI iTwbI srdfr suKbIr isMG bfdl ny Bfjpf nUM lfAux dI koisLsL kIqI sI, Bfjpf AuhdI BfjI moVn dy rAuN ivc hY. AunHF cOxF mOky ijhVy sLihrF `c Bfjpf hux qwk pihly nMbr dI pfrtI sI, sItF dI vMz ivc Aus nUM akflI dl nfloN Ausy purfxy ihsfb nfl vwD sItF idwqIaF geIaF sn. bfgI hr pfrtI `coN huMdy hn qy Auh Bfjpf `coN vI hoey aqy AunHF `coN keI jxy cox vI ijwq gey. srdfr suKbIr isMG bfdl ny Bfjpf dy bfgIaF nUM akflI dl ivc sLfml krn dI ivsLysL muihMm clfeI qy ijQy AunHF dI igxqI bfgIaF nUM joV ky Bfjpf qoN vDdI jfpI, AuQy Bfjpf dI bjfey akflI myar bxfAux dI gwl cuwk idwqI. ies qoN Bfjpf vfly hwdoN bfhly nrfjL hoey. Aucycf mfmlf jlMDr df sI, ijwQy 14 akflI qy 16 Bfjpf dy ijwq ky ngr ingm AuWqy iehnF df kbjLf huMdf sI, pr myar Bfjpf df nf bxy, ies leI srdfr suKbIr isMG bfdl ny Bfjpf dy cfr bfgI kONslr afpxy nfl imlf ky akflI dl dy 18 bxfey aqy mMg rwK idwqI hY ik eyQy hux myar akflI dl df hovygf. idwlI dy Bfjpf afgUaF dy dKLl ipwCoN vwzy bfdl sfihb nUM mMnxf qy kihxf ipaf sI ik eyQy myar Bfjpf dI hI hovygf. ijhVI aVfAuxI EdoN akflIaF ny iekwly jlMDr ivc pfeI sI, Auh hux Bfjpf keI ijLlf pRIsLdF qy pMcfieq sMmqIaF ivc pfAux dy hflfq pYdf kr rhI hY.

          dUjf kfrn smJx leI sfnUM pMjfb Bfjpf dy sfbkf pRDfn ibRj lfl irxvF df ibafn cyqy krnf pvygf. Aus ny ikhf sI ik Bfjpf ny hmysLf leI pMjfb ivc akflI dl dI CotI BfeIvfl bx ky nhIN rihxf, ieh ies rfj ivc srkfr dI agvfeI vI krnf cfhuMdI hY qy ivDfn sBf dIaF awDy nfloN vwD sItF vI mMg skdI hY. hirafxy ivc ieh iksy igxqI `c nhIN sI huMdI, pr pihlF cODrI bMsI lfl qy iPr cODrI Em pRkfsL cOtflf nfl juVn-tuwtx dy aml ivc hux hOlI-hOlI rfj srkfr AuWqy dfavf krn vflI iDr bxdI jf rhI hY.

          pMjfb ivc mflvy ivc jdoN swcy sOdy vfilaF nUM kuwtx leI akflI dl ny afp quKxI dy ky jQy qory sn, kYptn amirMdr isMG qF phFVo nhIN sI Auqiraf qy bIbI rfijMdr kOr BwTl afpxy kys dI vfpsI dI Jfk ivc akflI muwK mMqrI nUM nrfjL nhIN sI krnf cfhuMdI. bjLfrF ivc nMgIaF ikrpfnF lY ky muV-muV ‘bMd’ krvfAuNdy jiQaF ivruwD pMjfb qy idwlI dy Bfjpf afgU ies krky boly sn ik AunHF df pwkf vot-bYNk vpfrI vrg cIk AuWiTaf sI. iehnF dy ivroD kfrn bfdl sfihb nUM ‘bMd’ dy swidaF qy nMgIaF qlvfrF vfly jlUsF Auwqy rok lfAuxI peI sI.