|
|
|
lok-rfj dI GtIaf pYrozI qwk phuMc igaf BfrqI lokqMqr - jiqMdr pnUM iksy gIq dI qrjL aqy qol-qukFq dI nkl kr ky iqafr kIqy gey gIq nUM pYrozI ikhf jFdf hY. jdoN kuldIp mfxk ny dyv QrIikaF vfly df iliKaf gIq ‘mF hMudI ey mF, E dunIaf vfilE’ gfieaf qF kuJ icr bfad AuhdI pYrozI ‘gF hMudI ey gF, E dunIaf vfilE’ bx geI sI. pRIq hrpfl df iliKaf jYjI bYNs df gfieaf gIq ‘jIhny sfzf idl luwitaf’ sux ky BotU sLfh ny pYrozI bxf idwqI sI; ‘kIhny sfzf BeIaf kuwitaf.’ ieMj hI jdoN gurdfs mfn df ieh gIq afieaf sI; ‘vfh nI jvfnIeyN, qyrf vI jvfb nhIN’, EdoN iksy ny ieh pYrozI bxf leI sI, ‘vfh nIN isafsqy, qyrf vI jvfb nhIN.’ ijvyN buinafdI gIq iewk Kfs Bfv nUM pRgt krdf hY, qy pYrozI Aus dI BwdI sFg bx ky rih jFdI hY, sfzf Bfrq df lok-rfj vI aslI lok-rfj dI iewk inhfieq GtIaf sFg bx ky rih igaf jfpdf hY. ivcfrF dy pRgtfvy dy nFa Auqy gflHF kwZIaF jf skdIaF hn. AudGftnI smfgm mOky rfsLtrpqI jF gvrnr dI qkrIr dOrfn vI DmwcV pfieaf jf skdf hY qy hor qF hor, sLrDFjlI Byt krn smyN vI imhxybfjLI kIqI jf skdI hY. hux qF smfgm ivwc bihs dI nObq afAux qoN pihlI rsm, mYNbrI dI shuM cwukx, mOky vI Psfd hox lwg ipaf hY. sfzy pMjfb dI ivDfn sBf dI imsfl hY ik eyQy qIjI vfr hwQo-pfeI dI nObq afeI hY. spIkr sLfied pihlI vfr hI Auh ivDfiek bixaf hY, ijs Auqy iBRsLtfcfr dy dosL eyny mjLbUq hn ik sI bI afeI mukwdmf clfAux dI mnjLUrI mMg rhI hY. rfj srkfr mnjLUrI nhIN dy rhI. ieMj kr ky srkfr vwloN spIkr nUM KusL rwiKaf jf irhf hY qy spIkr Auqy srkfr clf rhy lokF nUM KusL rwKx leI mirafdf nUM axdyKI krn df ieljLfm lwg irhf hY. sLfied ies ivDfn sBf aMdr pihlI vfrI mfr-kuwt kFgrsIaF hwQoN akflI ivDfiek ieMdrjIq isMG jLIrf dI hoeI sI, ijhVf hux Esy kFgrs dy nfl KVoqf njLr afAuNdf hY. qIjI vfrI dI mfr-kuwt duvwlI hoeI, pr sLurUafq akflI ivDfiek ivrsf isMG vltohf ny kIqI sI. nfhry kFgrsI mYNbrF ny mfry sn, ijnHF dy afpxy rfj vyly akflI vI nfhry mfrdy rhy sn. Auh spIkr sfhmxy nfhry mfrn qoN bfad muwK mMqrI dy afsx vwl ho qury, qF ik Aus dy sfhmxy jf ky vI ieho kuJ krn. koeI glq hrkq kry qF Aus nUM rokx dI ijLMmyvfrI ivDfn sBf dy vfc aYNz vfrz stfPL dI hMudI hY, pr rokx leI AunHf nfl jf ky KihbV ipaf ivrsf isMG vltohf. kihxf Aus df ieh hY ik kFgrsIaF dI nIq muwK mMqrI Auqy hmlf krn dI sI, asIN afpxy bfp Auqy hmlf hMudf ikvyN vyK lYNdy? ivDfn sBf df Gtnfkrm ikDry rih igaf, muwdf ieh AuT ipaf hY ik pMJI sfl pihlF ivrsf isMG vltohf iswK stUzYNts PLYzrysLn dy kfrkun vjoN sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly nUM ipqf smfn smJdf hMudf sI qy EdoN Auh sfrf gruwp sB qoN vwD mMdf-cMgf awj dy muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl bfry hI boldf hMudf sI. pYNzf qF isafsq ny vI bhuq qYa kIqf hoAUgf, pr ivrsf isMG vltohf isafsq qoN vI bhuq awgy inkl igaf jfpdf hY. pMjfb ivwc nObq hfly hwQo-pfeI qwk hI afeI hY. AuNj EQy iesqrI mYNbrF dI hfjLrI ivwc iewk dUjy nUM Auh gflHF vI kwZIaF geIaF, ijhVIaF afpo afpxy prvfr ivwc sLfied sfzy ‘mfxXog’ mYNbr kdy nf kwZdy hox. iPr vI gwl ies qoN awgy nhIN vDI. dUjy rfj sfzy pMjfb qoN ijLafdf qrwkI kr gey hn. Auqr pRdysL ivDfn sBf aMdr mYNbrF vwloN iek vfrI iewk dUjy nUM mfeIkroPonF qoN lY ky iCwqrF qwk nfl cfiVHaf igaf kutfpf awj qwk iksy nUM Buwlf nhIN. Auhdy ipwCoN hor vI iewk-do QFeIN eydF vfpr jFdf irhf. iesy hPLqy ibhfr ivwc vI vfpr igaf hY. rfm ivlfs pfsvfn kdy jnqf pfrtI ivwc vI qy jnqf dl ivwc vI inqIsL kumfr hurF df sfQI hMudf sI. Auh vfjpfeI srkfr ivwc vI kfPLI dyr iekwTy mMqrI rhy sn. hux inqIsL kumfr qF ibhfr df muwK mMqrI hY qy pfsvfn ivcfrf pfrlImYNt dI sIt vI guaf bYTf hY. Aus ny afpxy kfirMidaF qoN lfTIaF smyq ptny ivwc mujLfhrf krvfieaf qy puls nfl twkr ho geI. hwz qwqy krvfAux ipwCoN agly idn rfj dy dovyN sdn; ivDfn sBf qy ivDfn pRIsLd, ivwc Auhdy mYNbrF ny dUjI iDr vfilaF Auqy myjL-kursIaF cwuk-cwuk mfry. hor vI bfhlf idlcsp isafsI rMg vyKx nUM imilaf pfrlImYNt ivwc. EQy idwlI dIaF 1984 dIaF KUnI GtnfvF Auqy bihs hoeI, ijnHF ivwc sYNkiVaF dI igxqI ivwc inhwQy iswK mfry gey sn. dysL dy gRih mMqrI pI[ icdMbrm nUM afm kr ky jfiejL gwl krn vflf mMinaf jFdf hY, pr Aus idn Aus ny hr pfisEN dosLI grdfny jf rhy jgdIsL tfeItlr qy swjx kumfr dy svfl Auqy Auh pYNqVf mwilaf, jo jfiejL nhIN ikhf jf skdf. mMg ieh hoeI sI ik AunHf ivruwD mukwdmy dI afigaf idwqI jfxI cfhIdI hY, qy gRih mMqrI sfihb ieh kih ky tfl gey ik Auh Aup rfjpfl nUM PLfeIl bfry CyqI PLYslf lYx nUM kihxgy. isrPL PLYslf lYx leI ikAuN, Auh mnjLUrI dyx leI ikAuN nhIN kihxgy? jvfb sI ik Aup rfjpfl dI kfrvfeI ivwc Auh dKLl aMdfjLI nhIN krnf cfhMudy, pr asl gwl nUM sB nUM pqf hY ik Auh afpxy pfrtI sfQIaF nUM musLkl ivwc nhIN PsfAuxf cfhMudy. dUjf pfsf ivroDI iDr df sI. AunHF dI agvfeI krn vfilaF doNh mYNbrF ivwcoN iewk suirMdrjIq isMG afhlUvflIaf sI, ijhVf hux BfrqI jnqf pfrtI df lIzr hY, pr kdy kFgrsI hMudf sI. KUnI GtnfvF hoeIaF sn 1984 ivwc qy afhlUvflIaf srdfr kFgrs ivwc irhf sI 1996 qwk dy bfrF hor sfl. ies dOrfn Auh pfrlImYNt mYNbr vI irhf, nrismhf rfE srkfr df kyNdrI mMqrI vI, pr mfry gey iswKF nUM iensfPL idvfAux bfry kdy boilaf hI nhIN sI. jdoN vfjpfeI srkfr bxI, Auh Bfjpf vwloN mMqrI bixaf, pr Aus srkfr ny vI jdoN jgdIsL tfeItlr qy swjx kumfr nUM ktihry `c KVHf krn leI kuJ nf kIqf, afhlUvflIaf sfihb KfmosL rhy sn. hux AuhnF GtnfvF dI crcf dOrfn afhlUvflIey srdfr ny ieh mwudf vI AuTfieaf ik 1984 dy aprysLn bilAU stfr dOrfn BfrqI PLOj sRI hirmMdr sfihb ivwcoN bhuq sfry Dfrimk gMRQ cwuk ky lY geI sI, Auh vfps kIqy jfxy cfhIdy hn. ieh gwl vI Aus ny nf qF kdy kFgrsI hMuidaF qy nf Bfjpf mMqrI hMuidaF hux qwk cwukI sI, sgoN jdoN vfjpfeI srkfr dy rwiKaf mMqrI jfrj PLrnFzyjL ny pfrlImYNt ivwc ieh ikhf sI ik PLOj kol koeI gRMQ hY hI nhIN, ieh qF EdoN vI nhIN sI boilaf. hux Auh ijMnf vI swc khI jfvy, ies nfl iewk gwl afpxy afp juV jfvygI ik Auh jLmIr dI afvfjL muqfbk nhIN, mOky dy rfjnIqk pYNqVy aqy rfjnIqk loV nUM muwK rwK ky hI boldf hY. rfjnIqk gYr-iemfndfrI dy ies kucwkr ivwc hI iewk nvIN Gtnf juV geI hY BfrqI jnqf pfrtI dI lIzrisLp ivwc adlf-bdlI dI. pfrtI ny lok sBf aMdr ivroD iDr dy afgU vjoN lfl ikRsLn azvfnI nUM pfsy Dwk ky bIbI susLmf svrfj nUM awgy kr idwqf hY. lfl ikRsLn azvfnI dy AuNj vI hux sMinafs dy idn nyVy hn qy afpxy-prfey sB Aus Auqy ivaMgF dI vfCV krdy rihMdy hn. pfrtI dI pRDfngI dy cfhvfn iewk mIq pRDfn ny qF azvfnI sfihb nUM ‘AulI lwgf hoieaf afcfr’ kihx ivwc vI iJjk nhIN sI ivKfeI. hor jLlIl hox nfloN pfsy ho jfxf hI TIk sI. ikhf jFdf hY ik Bfjpf aMdr azvfnI dI QF susLmf svrfj dI inXukqI qoN hoeI qbdIlI dI ies sLurUafq ipwCy afr aYs aYs df hwQ hY. kwtV ihMdU rfjnIqI df kyNdrI Durf mMny jfx dy bfvjUd afr aYs aYs hfly qwk Kud nUM rfjnIqI qoN htvF iewk swiBafcfrk rfsLtrvfdI sMgTn afKdf hMudf sI. ies dy mOjUdf muKI mohn Bfgvq ny af ky iswDy qOr Auqy Bfjpf lIzrF dI AUTk-bYTk krvfAuxI sLurU kr idwqI. Ausy ny ieh gwl pihlF iesLfry vjoN khI qy iPr iswDf hukm kIqf ik pfrtI dI lIzrisLp bdl ky nvIN pIVHI awgy ilafAuxI hovygI, qy mfVI-motI nFh-nuwkr ipwCoN ieh gwl mMn leI geI, pr idlcsp rhI susLmf svrfj dI ahudydfrI. jdoN aYmrjYNsI ipwCoN morfrjI izsfeI dI jnqf pfrtI srkfr bxI sI, Aus ivwc sLfml sfZy cfr pfrtIaF ivwc iewk pfrtI jn sMG vI sI, jo afr aYs aYs df jvfk mMnI jFdI sI. do sfl pUry hox ipwCoN ieh JgVf pY igaf ik purfxy jn sMGIaF ny jn sMG qoV ky jnqf pfrtI dI mYNbrI qF lY leI, pr afr aYs aYs df vlMtIarpuxf hfly vI nhIN Cwizaf. awgoN jn sMG vfilaF vfjpfeIaF, azvfnIaF qy sLyKfvqF ny sfPL kih idwqf ik jnqf pfrtI qF Cwz skdy hF, srkfr vI Cwz idaFgy, afr aYs aYs nUM nhIN Cwz skdy. srkfr vI tuwt geI, jnqf pfrtI vI. jn sMG vfilaF purfixaF ny afr aYs aYs nfl vPLfdfrI inBfAuNidaF vwKrI BfrqI jnqf pfrtI bxf leI, pr susLmf svrfj AunHF nfl jfx dI QF afr aYs aYs dy ivroD df Pwtf cwukx vfilaF smfjvfdIaF nfl KVI sI. kmfl dI gwl ieh hY ik Auh qF kursI dy moh kfrn mIlF df moVf kwt ky afr aYs aYs dI sLrx afeI hI, afr aYs aYs dI sB qoN chyqI afgU vI bx ky Auho AuBr afeI hY. qy ies nfl PLrk kI pvygf? asIN ieh qF nhIN dwsFgy ik susLmf svrfj ny bylfrI ivwc cox hfrn ipwCoN kyNdrI mMqrI bxn leI kI dfa vriqaf sI, hflFik Auh vI iewk idlcsp ikwsf hY, jF krnftk dI Bfjpf srkfr df sMkt hwl krn bdly Aus rfj dI srkfr qoN afpxy pqI leI ikhVI lfhyvMdI nvIN inXukqI leI hY, sgoN ieh dwsFgy ik ijs pfrlImYNt aMdr Aus ny ivroD iDr dI afgU hoxf hY, Aus df kI hfl hY? bIqy hPLqy ivwc keI vfrI asIN iswDI ivKfeI jf rhI lok sBf dI kfrvfeI tI[ vI[ Auqy vyKI hY. kfhdI kfrvfeI, bs mwCI mMzI df njLfrf sI. ivroDI iDr lgfqfr nfhry mfr rhI sI qy Auhdy nfhiraF dOrfn pfrlImYNt dI kfrvfeI `cwl rhI’ sI. mfxXog spIkr bIbI mIrf kumfr mMqrIaF dy nFa lY ky ibwl pysL krn nUM kihMdI sI, Auh AuT ky ibwl pVHn dI QF ‘pysL kIqf jFdf’ vrgy sLbd kih ky bYT jFdy sn qy ibnF bihs qoN spIkr bIbI ieh puwC lYNdI sI, ijhVy mYNbr hwk ivwc hn, ‘hF’ bolo. iPr ‘nFh’ vfly puwC ky nfhiraF dy rOly ivwc hI ies nUM afvfjL vI vot nfl pfs hoieaf krfr dy ky aglf ibwl ‘pfs’ krn df kMm sLurU ho jFdf sI. lokF dI ijLMdgI qy dysL dy ihwqF dy msly ibnF ivcfr kIqy qoN zrfmybfjLI ivwc pfs kIqy jf rhy sn, jF TIk ikhf jfvy qF ‘pfsy kIqy jf rhy’ sn. iewk idn qF pMdrF imMtF ivwc hI iqMn kfnUMn ‘pfs’ ho gey sn. isrPL pMdrF imMtF ivwc iqMn kfnUMn pfs ho jfxf lok rfj dI qyjL gqI df nmUnf nhIN, aslI lok-rfj dI GtIaf pYrozI mMinaf jf skdf hY, ijhVI iksy BotU sLfh jF BgvMq mfn dI bjfey sfzy ‘mfxXog’ pfrlImYNt mYNbrF ny dysL dy nfgirkF mUhry pysL kr CwzI hY. ieho ijhI pfrlImYNt ivwc hfkm iDr df afgU kOx bxdf hY qy ivroDI iDr df kOx, ies nfl iksy nUM kI mqlb, kihxf qF aMq nUM ieho hY, ‘‘vfh nhIN isafsqy, qyrf vI jvfb nhIN.’’ vwKry rfjF dI mMg : GVy nUM hwQ lfieaf qy sfrf twbr iqRhfieaf - jiqMdr pnUM muwK mMqrI pRqfp isMG kYroN dy smyN sFJy pMjfb dy iewk ijLlHy dy izptI kimsLnr hMudy sn cODrI dsONDf isMG. pMjfb dI vMz smyN Auh ijLlHf hirafxy ivwc clf igaf, pr cODrI sfihb dI inXukqI hux vfly pMjfb ivwc ho geI. kuJ hPLiqaF bfad AunHF nUM hirafxy dy Esy ijLly dy mYijstryt vwloN iewk purfxy mukwdmy dy islisly ivwc gvfhI dyx leI swidaf igaf. EQy jf ky Auh ijLlHf pwDr dy rYst hfAUs ivwc bfkfiedf kmrf buwk krvf ky smfn rwKx ipwCoN gvfhI dyx cly gey. jdoN vfps afey, AunHF df smfn kwZ ky bfhr brFzy ivwc rwiKaf ipaf sI qy Esy kmry ivwc iewk bhuq jUnIar aiDkfrI kbjLf krI bYTf sI. pwuCx Auqy rYst hfAUs dy kyar-tykr ny dwisaf ik Aus nUM ijLly dy aPLsrF ny kih idwqf hY ik rYst hfAUs hirafxy dy aPLsrF leI hY qy cODrI dsONDf isMG hux sfzf kuJ nhIN lwgdf, pMjfb df ho cwukf hY. ieh ivwiQaf Aumr dy afKLrI sflF ivwc AunHF ny ‘iqVky sLIsLy’ dy isrlyK hyT khfxI vjoN CfpI sI. cODrI dsONDf isMG nfl ieh kuJ EdoN vfpiraf, jdoN pMjfb qoN qoV ky hirafxf vwK kIqf jf cwukf sI, pr aFDrf pRdysL dI rfjDfnI hYdrfbfd ivwc EdoN vfprn lwg ipaf, jdoN hfly isrPL ies dI hfmI hI BrI geI sI. nON dsMbr dy idn kyNdr srkfr ny aFDrf pRdysL ivwcoN vwKrf qylMgfnf rfj bxfAux dI mMg mMnI qy qylMgfnf lihr dy lIzr cMdr sLyKr rfE ny mrn vrq Aus sLfm nUM Cwizaf sI. ds dsMbr dy idn smfj ivwc pftk dI ‘iqVky sLIsLy’ vrgI lkIr pYxI sLurU hoeI. igafrF dsMbr dy idn iewk pfsy qylMgfnf ivroDI ivDfiek asqIPLy dy rhy sn, dUjy pfsy rfjDfnI dy skqryq ivwc bYTy aFDrf qy qylMgfnf vfly mMny jFdy ielfikaF dy mMqrIaF ny iewk dUjy dI nmsqy df jvfb dyxf qy Pon suxny bMd kr idwqy. srkfrI kMm-kfj krn vfly klrkF qy hor amly-PYly ny iewk dUjy hwQoN PLfeIlF PVnoN nFh kr ky vwKry hox df sbUq dyxf sLurU kr idwqf. adflqF iensfPL df mMdr mMnIaF jFdIaF hn qy vkIlF nUM dlIl dI gwl krn vfly smiJaf jFdf hY. hYdrfbfd ivwc hfeI kort dy ahfqy ivwc aFDrf aqy qylMgfnf dy hmfieqI vkIlF ny vI bihs krnI Cwz ky iewk-dUjy nUM glLoN PVnf sLurU kr idwqf qy qrIkF Bugqx afey lok bONdl ky rih gey. ieh sfrf kuJ ikAuN hoieaf? ies leI ik kursI dI iewCf rwKdy sfzy rfjsI lIzr cuafqIaF lfAux qoN nhIN rihMdy. lokF dIaF BfvnfvF nfl Auh iKlvfV krdy hn, pr afp ies gwl dI sLrm vI nhIN rwKdy ik kwlH qwk AunHF dy mMUhoN kI inkldf irhf sI. anykF imsflF hn rfjnIqk lIzrF dy ies qrHF dy ikrdfr dIaF, ijs df iswtf Bugqxf sfzy lokF dy pwly pY jFdf irhf qy lIzr gwdIaF df suwK mfxdy rhy. ieh kuJ bIqy ivwc vI hMudf irhf, hux vI ho irhf hY qy awgoN vI hMudf rhygf. sfzy kol pMjfb dI imsfl hY. akflI afgU mfstr qfrf isMG qy sMq PLiqh isMG pMjfbI bolI dy sUby leI mrn-vrq rwKdy huMdy sn. AunHF dy ivroD ivwc hux dI BfrqI jnqf pfrtI dy pihly rUp ‘jn sMG’ dy afgU mrn-vrq rwK lYNdy sn qy rwKdy vI aMimRqsr ivwc sn. jdoN pMjfbI bolI dy aDfr Auqy hux vflf rfj bx igaf, Aus ipwCoN pihlIaF coxF ivwc hI kFgrs hfr geI qy ijhVI sFJI srkfr bxI, Aus ivwc akflI vI sn qy jn sMGI vI. isrPL ieho nhIN, ijhVy drbfr sfihb aMdroN jn sMGIaF nfl nijwTx dy jYkfry lfey jFdy sn, Ausy dy mMjI sfihb dIvfn ivwc bYTI sMgq nUM sMboDn krn leI jn sMGI mMqrIaF nUM ‘sFJy’ kih ky mOkf dy idwqf igaf. smF bhuqf nf lMiGaf qy Auh gurU nfnk dyv jI dy nFa Auqy iek XUnIvristI df nFa rwKx ivruwD vjLIrIaF nUM lwq mfr gey, pr 1977 ivwc AunHF ny iPr akflIaF nfl sFJI srkfr bxf leI. EdoN ipwCoN 1997 ivwc vI Auh srkfr ivwc iekwTy sn qy 2007 ivwc bxI hux vflI pMjfb srkfr ivwc vI iekwTy hn. pMjfb dI imsfl dyx ipwCoN asIN gwl krIey Aus aFDrf pRdysL dI, ijwQy hux vwKrf qylMgfnf rfj bxfAuxf mMn ilaf igaf hY. ieh ielfkf kdy QoVHf ijhf aMgryjLI rfj dI mdrfs pRYjLIzYNsI ivwc hMudf sI qy bfkI sfrf injLfm hYdrfbfd dI irafsq huMdI sI. ajLfdI ipwCoN jdoN injLfm afkV bYTf ik Aus ny Bfrq dy ivcfly rih ky vI Bfrq df aMg nhIN bxnf, ajLfd irafsq rwKxI hY qF Aus dy ivruwD dysLBgqI df JMzf kimAUinstF ny eysy qylMgfnf ielfky ivwcoN cwuikaf sI. iPr kuJ sflF bfad jdoN qylMgfnf jF qylgU bolI dy rfj df iewk hmfieqI afgU mrn-vrq rwK ky jfn dy igaf qF kyNdr srkfr ny qylMgfnf dI bjfey qylMgfnf aqy rfiel sImf dy ielfky joV ky qylgU bolI boldy bhuqy lokF df sFJf rfj aFDrf pRdysL bxfAuxf mMn ilaf. ies dy bfvjUd zfktr aYm cynf ryzI nFa dy iewk hor afgU ny iekwly qylMgfnf dy vwKry rfj dI mMg kuJ sflF bfad cwuk idwqI, pr jdoN Aus nUM plos ky kFgrs pfrtI ny pUry aFDrf pRdysL df muwK mMqrI bxf Diraf, Auh vI vwKry rfj dI mMg nUM hI Cwz igaf. hux vflI qylMgfnf rfj dI muihMm df muKI cMdr sLyKr rfE isrPL ieh nhIN kihMdf ik Aus df ielfkf ivkfs pwKoN pCiVaf hoieaf hY, sgoN ieh vI kih irhf hY ik sFJy aFDrf pRdysL ivwc qylMgfnf Kyqr dy afgUaF dI puwC-igwwC pUrI nhIN hMudI. Aus nUM zfktr mnmohn isMG dI ipClI srkfr ivwc kyNdrI mMqrI vI bxf idwqf igaf sI, pr eynf kfPLI nhIN sI. hux vwKrf rfj bxvf ky Auh muwK mMqrI bx skdf hY. jdoN Aus nUM ieh sLfhI mOkf iml igaf, keI hornF dy aMdr dI ieho lflsf AuBrnf vI hYrfnI vflI gwl nhIN mMnI jf skdI. Auqr pRdysL nUM aMgryjLF dy smyN XunfeIitz pRfivMs (sMXukq pRFq) ikhf jFdf sI. ajLfdI ipwCoN dI rfjnIqI ny iewk mOky ies df phfVI Kyqr kwt ky AuqrfKMz nFa df vwKrf rfj bxvf idwqf. AuqrfKMz vfilaF dI mMg ivwc ies pwKoN vjLn sI ik lKnAU ivwc bYTI XU[ pI[ srkfr nUM hrduafr, zyhrfdUn qy irsLIkysL dy phfVI ielfky idwsdy hI nhIN. rfj bixaf qF kdy pfrlImYNt dIaF pcfsI sItF vfly vwzy Auqr pRdysL df muwK mMqrI rih cwukf nrfiex dwq iqvfVI isrPL pMj pfrlImYNt sItF vfly ies nvyN sUby (jF sUbVI) df muwK mMqrI bxnf vI nf Cwz sikaf. Auhdy vrgy hI keI hor hn, ijhVy hux afpo afpxy vfsqy muwK mMqrI dI vwKrI kursI zfhuxI loVdy hn. dl-bdlI afsry iqMn ku mhIny pRDfn mMqrI bx gey cODrI crn isMG df puwqr cODrI ajIq isMG vI hux Esy XU[ pI[ `coN kuJ ihwsf kwt ky ‘hirq pRdysL’ bxfAuxf mMgdf hY. Esy XU[ pI[ dy pUrbI pfsy ibhfr nfl lwgdy kuJ ijLilHaF aMdr ‘pUrvFcl pRdysL’ bxfAux dI mMg AuT KVoqI hY. aFDrf pRdysL df mOjUdf muwK mMqrI rosweIaf qF qylMgfnf vwKrf bxfAux dI kyNdr dI sihmqI Auqy nwk-mMUh mroV irhf hY, Auqr pRdysL dI muwK mMqrI mfieafvqI ies qoN Ault pUrvFcl pRdysL dI mMg dy hmfieqIaF nUM aMdoln krn leI KLud hI Auksf rhI hY. Aus ny sfPL kih idwqf hY ik kyNdr Auqy jLor pf ky mnf lvo, XU[ pI[ dI ivDfn sBf ivwc ies df mqf pfs krn df kMm bhujn smfj pfrtI kr dyvygI. pwCmI bMgfl dy hflfq suKfvyN nhIN. EQy rfj Auqy kbjLy dI hfBV ny iqRxmUl kFgrs dI muKI mmqf bYnrjI df rotI-pfxI Cuzfieaf ipaf hY. nkslI smwisaf vI EQy hY. dovyN iDrF iewk dUjy Auqy nkslIaF nfl sFJ rwKx dy dosL lf rhIaF hn. iesy rfj ivwc qIh ku sfl pihlF dfrjIilMg vwloN vwKry gorKflYNz dI mMg AuTI qy keI sflF qwk ihMsk mfhOl bixaf irhf sI. hux iqRxmUl kFgrs aqy Kwby morcy dy tkrfa df lfB lY ky aqy vwKry qylMgfnf dI muihMm qoN AuqsLfhq ho ky Auho morcf iPr lf idwqf igaf hY. iKafl AunHF df ieh hovygf ik bMgfl dy rfj Auqy kbjLy dIaF dfavydfr dovF iDrF `coN koeI iewk iDr jLrUr votF Kfqr gorKflYNz dI KuwlHI jF cwup hmfieq kr dyvygI, pr AunHF dovF iDrF ny hI bMgfl dI muV vMz df ivroD kr idwqf hY. gorKflYNz dI hmfieq ivwc ipClIaF pfrlImYNt coxF smyN vI isrPL BfrqI jnqf pfrtI sI qy Aus df sfbkf ivdysL mMqrI jsvMq isMG eysy sFJ sdkf cox ijwiqaf sI. hux Auho jsvMq isMG Bfjpf `coN kwZy jfx ipwCoN afpxI sIt pwkI rwKx leI ies mMg dI hmfieq kr irhf hY qy Bfjpf cuafqI lf ky qmfsLf vyKx leI ieho kuJ kr rhI hY. jy koeI isry dI jfiejL mMg ho skdI hY qF Auh Auqr pRdysL, qy Aus dy nfl lwgdy kuJ rfjF, df kuJ ihwsf kwt ky buMdylKMz dI isrjxf hI ho skdI hY. aMqF dI grIbI hMZf rhy Aus Kyqr vwl iksy vI iDr ny hux qwk koeI iDafn nhIN idwqf. vMizaf Auh do-iqMn rfjF ivwc ipaf hY, ijnHF nfl bolI dI sFJ qF AuQoN dy lokF dI jLrUr hY, hor nf swiBafcfr hI bhuqI sFJ hY, nf rIqI-irvfjLF dI. hux qwk iksy vI rfjnIqk iDr ny Aus rfj dI isrjxf df ivroD iqwKy rUp ivwc nhIN kIqf, pr Auh grIbVy ijhy lok aMdoln krn jogy vI nhIN. svfl qF ieh hY ik Bfrq vrgy lokqMqr ivwc TIk jF glq nUM vyKdf-socdf kOx hY? eyQyF qF ‘qfey dI DI cwlI qy mYN ikAuN rhF iekwlI’ df PLfrmUlf cwldf hY. qylMgfnf dI mMg mMnI jFdy sfr hr pfsy qoN ‘mYnUM vI-mYnUM vI’ df rOlf pY igaf hY. pwCmI bMgfl ivwcoN kwt ky gorKflYNz bxfAux dI mMg hI nhIN, bMgfl qy asfm df QoVHf-QoVHf ihwsf kwt ky vwKrf ‘kfmqfpur’ jF ‘kUc ibhfr’ rfj bxfAux dI Auh mMg vI AuTI peI hY, ijhVI pihlF kdy iksy ny bfhlI suxI nhIN sI. asfm ivwc bozo awqvfdI lihr bVy icr dI vwKry ‘bozolYNz’ dI mMg cwuk rhI sI, hux Aus ivwcoN jy iewk ihwsf kwt ky ‘kfmqfpur’ dI lihr AuT peI hY qF iewk qIjf ihwsf kwt ky ‘krbI aFglONg’ qy iewk hor cOQf ihwsf twuk ky ‘AuqrI kcfr ihwljL’ dI mMg vI jLor PV qurI hY. JfrKMz nUM ibhfr nfloN nfVUaf kwt ky vwKry bxy nUM hfly msF iewk dhfkf hoieaf hY qy hux Auhdy ivwcoN vI vwKry ‘sMQfl’ rfj dI mMg AuT KVoqI hY, ijs nfl kuJ dUjy rfjF dy ielfky Auqy vI hwk jqfieaf jf irhf hY. EDr mhFrfsLtr ivwc rfjnIqk BuaFtxIaF hux qwk isLv sYnf dy bfl Tfkry qy Aus df puwqr AUDv Tfkry jF mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf df rfj Tfkry dyNdy sn, hux vwKry ivdrB rfj dI mMg AuT KVoqI hY. EQoN dI srkfr hfly cwup hY, Bfjpf vI hfly nIqI bxfAux rwuJI hoeI hY, pr isLv sYnf ny ies dy ivroD df JMzf cwuk vI ilaf hY. hYrfnI dI gwl ieh ik rfjsQfn vrgy rfj nUM vI vwKry rfjF dI ibmfrI dy ies bYktIrIaf ny Cwizaf nhIN. EQy bIkfnyr qoN awgy dy kuJ ielfky joV ky iewk nvF rfj ‘mrU pRdysL’ bxfAux df morcf lwgx lwgf hY. ieh sfrf kuJ Bfrq dI rfjnIqk lIzrisLp dI dUr-aMdysLI dI Gft df iswtf hY. jfiejL gwl nUM jfiejL ZMg nfl jfiejL smyN Auqy krn dI QF njfiejL ZMg apxfey jfx dy hflfq pYdf kIqy jFdy hn. pMjfb ivwc hrcrn isMG brfV muwK mMqrI bixaf qF Aus df sB qoN nyVlf joVIdfr nvF sLihr vflf mMqrI idlbfg isMG hMudf sI. nvF sLihr ijLlf bxfAux dI jfiejL mMg nfl joV ky jdoN hrcrn isMG brfV ny acfnk mukqsr ijLlf vI bxf Diraf qF mogf sLihr sMBflxf aOKf ho igaf sI. EdoN vwzI jnqk muihMm mgroN mogy nUM vI ijLly df drjf dyxf ipaf sI qy mjbUrI ivwc ieh drjf dyx vfly kuJ Kwt vI nhIN sn sky. hux vI Bfrq srkfr df ZMg nf qF smJfAU hY, nf iksy mMg nUM jfiejL TihrfAux dy hflfq pYdf krn vflf. nqIjy vjoN ‘GVy nUM hwQ lfieaf qy sfrf twbr iqRhfieaf’ dy hflfq bx gey hn? ijnHF nUM sMBflxf sOKf nhIN hox lwgf. ajy vI mOkf hY ik sfrIaF rfjnIqk iDrF isr joV ky bYTx, nhIN qF ‘iqVky sLIsLy’ dIaF kMkrF cuxnIaF aOKIaF ho jfxgIaF. iewk kfrtUinst ny hux qoN cflI sfl bfad dI rfjnIqI qf iewk kfrtUn bxfieaf hY, ijwQy iewk vwzy hfl ivwc pfrlImYNt mYNbrF ijMny muwK mMqrI hI bYTy hoey hn qy sMn 2050 df pRDfn mMqrI kih irhf hY ik GbrfAux dI loV nhIN, clMq sfl ivwc isrPL cOdF rfj hor bxfAux dI mMg hI AuTI hY. koeI ruwK ijMnf mrjLI PYl jfvy, Bfr jVH nUM hI Jwlxf pYNdf hY. eyny sfry muwK mMqrIaF, AunHF dy mMqrI mMzlF aqy ajokIaF brfqF ijwzIaF ivDfiekF dI zfrF df Bfr jdoN afm afdmI nUM cwukxf ipaf, EdoN BFrq df bxUMgf kI?
aprfDIaF nUM rfjsI srpRsqI dy pfey hoey hn ieh sfry puafVy - jiqMdr pnUM pMjfb ivc idno idn ivgV rhI amn-kfnUMn dI hflq df ijLkr sfzy smyq hr ijLMmyvfr klm ny ipCly smyN ivc vfr-vfr kIqf hY. ieh qF icrF qoN jfpdf sI ik jo kuJ inwq vfpr irhf hY, Auh iksy idn vwzy bKyVy df kfrn bx skdf hY, pr jo kuJ luiDafxy ivc iqMn qy cfr dsMbr dy idn sfhmxy afieaf, Aus df ikafs iksy ny vI nhIN sI kIqf. pMj dsMbr dI crcf asIN hfly nhIN kr rhy. cfr dsMbr nUM awDf sLihr kriPLAU dI kuiVwkI ivc dyxf pY igaf. ijLlHy dI puils nUM BfjV pfAuxI qF ikDry rhI, PLOj dIaF gwzIaF vI pRdrsLnkfrIaF ny Gyr ky sfV idwqIaF qy cMzIgVH qoN Aucycy afey aYzIsLnl zI[ jI[ pI[ nUM kmfn afpxy hwQ lYxI pY geI. pMjfb df puils muKI BfvyN hflfq kfbU hyT hox dI kQf krdf irhf, hkIkq ivc hr pfsy gVbV-cOQ qy BMn qoV krn vfilaF df bol-bflf sI qy siQqI prvfsI mjLdUrF aqy sQfnk lokF ivcfly tkrfa qwk vI phMuc geI sI. hflfq BfvyN pMj dsMbr nUM nUrmihlIey sMq afsLUqosL df smfgm rokx qurIaF iswK jQybMdIaF qy puils dI ByV ny hor vI ivgfVy, pr asIN ienHF nUM vwKry cOKty ivc rwK ky Aus qoN pihly do idnF dI gwl hI krnf cfhuMdy hF. ies bfry ikhf jf irhf hY ik CotI ijhI bfq df aYvyN hI bqMgV bx igaf. vyKx nUM BfvyN ieho lwgdf hY ik iewk prvfsI mjLdUr BVk AuWTy sn, pr mfmlf eynf sfdf nhIN. ieh isrPL iewk Gtnf df nhIN, GtnfvF dI pUrI lVI df pRqIkrm sI. ipCly keI mhIinaF qoN hr mhIny dy pihly swq idn qnKLfhF lY ky kfrKfinaF `coN inkldy mjLdUr iekwly-iekwly Gyr ky luwty jf rhy sn qy hr mfmly ivc ieho hMudf sI ik puils irport drj kIqy ibnF Poky idlfsy dy ky qor dyNdI sI. siQqI kfPLI gMBIr sI qy ies gwl nUM Auh kfrKfnydfr vI mihsUs krdy sn, ijnHF kol ieh mjLdUr kMm krdy sn. KLud kfrKfnydfrF ny vI jdoN duhfeI pfeI qF ijLlHy dy puils muKI ny Aus ielfky ivc jf ky lokF nfl mIitMg lf ky hflfq suDfrn df XkIn idvfieaf sI. afs qF lokF nUM bhuq sI, pr hflfq nhIN sn suDry. luwtF-KohF nf isrPL hMudIaF rhIaF, sgoN hor vD geIaF sn, pr ieh ivgVI hflq vI puils dy sQfnk amly nUM pRBfvq nhIN sI kr skI. pMjfb Br ivc puils dy Qfxf jF sb zvIjLn pwDr dy aiDkfrI ‘CotI-motI’ vfrdfq dI irport drj nhIN krdy, ikAuNik ies nfl AunHF dy ielfky ivc aprfDF dI igxqI vD geI mMnI jFdI hY. imsfl vjoN iksy df mobfeIl Pon jF prs Koihaf jfvy qF puils vfly ieh slfh Kud hI dy dyNdy hn ik Kohy jfx dI QF ikDry gvfc igaf hox dI irport drj krvf ky nvF lY lvo. kfrn ies df ieh ik jy ‘Koihaf igaf’ dI irport drj kIqI qF iPr vfrdfq hoeI mMn ky jFc vI krnI pvygI, ijs qoN puils bcxf cfhuMdI hY, jd ik guMm hoey dI jFc nhIN krnI pYNdI. ieh kMm afm hMudf hY. ijnHF lokF dy mobfeIl jF zrfeIivMg lfiesYNs jF kfrz Kohy jfx, Auh qF eydF dI irport drj krvf skdy hn, ijs mjLdUr dI mhIny dI qnKLfh Koh leI jfvy, Auh nhIN krvf skdf. Auhdy leI irport nfloN vwD aihm smwisaf bfkI mhInf Br cuwlHf grm rwKx dI hMudI hY, ijs nUM puils nhIN smJ skdI. luiDafxy ivc iqMn dsMbr dI sLfm nUM sMbMDq puils cOkI dy mulfjLmF dI iesy gYr-ijLMmyvfrfnf koisLsL ny puafVf pfieaf sI. rojL-rojL dIaF vfrdfqF qoN qMg afey pey dUUjy rfjF qoN afey hoey mjLdUr iekwTy hoey qy AunHF ny BMn-qoV sLurU kr idwqI sI. kuJ lokF ny ies nUM prvfsI mjLdUrF dI huwlVbfVI krfr idwqf qy ‘pMjfb bnfm prvfsI’ df muwdf bxfAux dI koisLsL vI kIqI. sfnUM ies gwl nUM afstrylIaf dy mYlborn sLihr aMdr rfq nUM kMm qoN muVdy luwty jFdy BfrqI muMizaF dIaF GtnfvF nfl joV ky vyKxf cfhIdf hY. ijvyN Auh muMzy iekwly-iekwly luwty jFdy iewk idn iekwTy sVkF AuWqy inkl afey sn, AuvyN hI luiDafxy dy prvfsI mjLdUr vI inkly hn. afstrylIaf dy afm lok nslvfdI nhIN qy isrPL muwTI Br nsLyVI hI rfq-brfqy eydF dIaF vfrdfqF krdyy hn. eyQy vI pMjfbI lok afm kr ky cMgy hn, pr nsLyVI iksm dy Cokry vI hux hr ipMz qy hr sLihr ivc vfrdfqF krdy iPr rhy hn. jdoN rojL dI Koh-iKMJ qoN qMg af ky prvfsI mjLdUr ros krn inkly qF AunHF nUM vI sQfnk lokF nfl tkrfa df rfh nhIN PVnf cfhIdf sI qy sQfnk pMjfbI lokF nUM vI hux ies gwl nUM bhuq vwzf muwdf nhIN bxfAuxf cfhIdf. iewk-do aKLbfrF ny ies qrHF dy tkrfa df mfhOl bxfAux dI pUrI koisLsL kIqI hY, pr sLukr hY ik AunHF dI gwl bhuqI nhIN mMnI geI. jo vI hovy, luiDafxy ivc hoey-vfpry nUM qF iekwly ‘prvfsI mjLdUrF dI luwt’ mMnxf cfhIdf hY qy nf isrPL luiDafxy sLihr df mfmlf. luiDafxy sLihr aMdr hI eydF dIaF anykF vfrdfqF ho rhIaF hn, ijnHF df isLkfr prvfsI mjLdUr nhI, sQfnk pMjfbI lok vI hMudy rhy hn. bfkI sLihrF qy ksibaF df vI ieho hfl hY. jlMDr, aMimRqsr, pitaflf qF kI, smfxy, sunfm, iPlOr qy PgvfVy vrgIaF QFvF AuWqy vI ieho kuJ vfpr irhf hY. aKLbfrF ivc vfrdfqF dI igxqI hor hMudI hY qy QfixaF dy irkfrz ivc hor. aMkVy iksy QF vI pUry nhIN imldy, ikAuNik hr QF mOky df aiDkfrI aMkVy GtfAux dy Xqn krdf hY. GtnfvF dI lMmI sUcI asIN KVy pYr dws skdy hF. hfly do idn pihlF mflvy dy iewk Coty sLihr ivc bYNk ivwcoN pYsy kwZvf ky inkldy iksfn nUM kql kr ky luwitaf igaf qy bcfAux leI aWgy afey nfl dy Gr dy vsnIk nUM jLKLmI kIqf igaf. ipClyry hPLqy doafby dy iewk Coty ksby qoN inkldy do BrfvF nUM rfh ivc Gyr ky luwitaf igaf qy ivroD krn AuWqy AunHF `coN iewk dIaF bFhF vwZ suwtIaF sn. mfJy dy iewk srhwdI ksby ivc iewk jxy qoN mobfeIl Pon qy pYsy Koh ky AuhnUM gMdy nfly ivc Dwkf dy idwqf igaf sI. Coty sLihrF nUM Cwzo, vwzy sLihrF df hfl vI cMgf nhIN. ipCly mhIny dy iewko-idn jlMDr sLihr ivc cfr QF vfrdfqF hoeIaF qy cfry QF lutyry afpxy hwQ ivc ktr lY ky afey. ijs iksy nUM PVdy sn, Aus dI DOx AuWqy ktr rwK ky zrfAux ipwCoN Ausy ktr nfl Aus df kVf jF cynI kwt ky qur jFdy sn. aMimRqsr ivc aMimRq vyly hrmMdr sfihb nUM jFdy iewk prvfsI BfrqI joVy nUM luwitaf igaf qF Auh ieh soc ky irport drj krvfey ibnF ivdysL qur gey ik ipwCoN qrIkF kOx Bugqx afvygf? ieh sfrf kuJ afKLr kI ho irhf hY qy ikAuN ho irhf hY? isrPL ies leI ik pMjfb dI puils rfjsI lokF dy dbfa hyT hY qy rfjsI lokF dI luwtF-KohF krn vfilaF qoN lY ky cOk ivc KVo ky bwicaF qoN BIK mMgvfAuNdy lokF qwk nUM srpRsqI hfsl hY. cOk ivc KVo ky BIK mMgxf vI hux bfkfiedf jQybMd grohF df kMm hY. iksy cOk ivc iewk idn bwcy rumfl vycdy imldy hn qF sLihr dy sfry cOkF aMdr bwcy rumfl hI vycdy imlxgy. agly idn Auho bwcy KflI hwQ BIK mMgdy hn qF hr cOk ivc eydF hI mMgdy hoxgy. qIjy idn iewk cOk ivc do iqMn hwty-kwty mMgqy BOVIaF df afsrf lY ky cwldy qy mMgdy iml pey qF Aus idn sLihr dy sfry cOkF ivc BAuVIaF vfly mMgqy hI imlxgy. iewko ijhI iksm dy ieh sfry mMgqy iewko idn ikwQoN af jFdy hn, socx dI loV nhIN. svyry tYNpU vfly AunHF nUM Cwz ky jFdy hn qy sLfm nUM lY ky jFdy hn qy AunHF dI srpRsqI vwK-vwK rfjsI pfrtIaF dy lIzr krdy hn. puils iksy QF vI ies ‘kfrobfr’ ivc aiVwkf nhIN pfAuNdI, ikAuNik Aus nUM pqf hMudf hY ik ienHF dy ipwCy rfjsI qfkq hY. ipClI kFgrsI srkfr dy vkq jlMDr ivc iewk aOrq dI gly dI cynI iKwc ky dOVdf iewk Cokrf PV ky lokF ny puils dy hvfly kIqf sI. mOky AuWqy pwqrkfrF dI hfjLrI ivc Aus ny kih idwqf ik Auh Plfxy kFgrsI cyarmYn df BqIjf hY. cyarmYn df nMbr imlf ky Aus dI gwl krvfeI geI qF muMzy ny Pon PVdy sfr ikhf sI: ‘‘cfcU, mYN snI bol irhf hF.’’ ijvyN EdoN ‘‘kFgrsI cfcU’’ df snI BqIjf luwtF krdf iPrdf sI, hux ‘akflI aMklF’ dy keI BqIjy vI Auho kuJ krdy iPrdy hn. puils kfrvfeI krn qoN zrdI hY. afKLr zrdI ikAuN hY puils? ies leI ik Auh hsLr jfxdI hY. kuJ mhIny pihlF luiDafxy ivc iewk mYijstryt nUM adflq ivcoN DUh ky bfhr lokF sfhmxy kuwitaf igaf sI. iewk kwCy qoN isvf Aus dy sfry kwpVy pfV idwqy gey sn. ijLlHf puils df muKI qy izptI kimsLnr Aus nUM kuwt pYNdI vyKdy rhy sn. vyKdy ies kr ky rhy ik AunHF nUM ieh aprfD krn vfilaF dI Dur AuWpr qwk dI rfjsI phMuc df pqf sI. kI ieh kfPLI nhIN sI pMjfb dI bfkI rfjsI msLInrI nUM akl isKfAux vfsqyAuN hux clMq hPLqy dy iewk idn PLrIdkot sLihr aMdr pMjfb puils dy trYiPLk skuaYz df Qfxydfr kuwitaf igaf hY. Aus df ksUr isrPL ieh sI ik Auh Bry bjLfr dy ivcfly rsqf rokI KVI lgjLrI kfr dy mflkF nUM iewk pfsy kr ky kfr lfAux leI kihx dI jurwaq kr bYTf sI. kfr dy mflk dovyN kfky pMjfb rfj ibjlI borz dy cyarmYn dy puwqr sn. AunHF ny Aus Qfxydfr nUM kutfpf cfVH idwqf. sLihr `c rOlf pY igaf. vwzy aPLsr vI mOky `qy af gey, pwqrkfr vI qy kfikaF dy hmfieqI vI. jdoN Auh vwzy Gr dy kfky aPLsrF sfhmxy vI Aus Qfxydfr nUM kuwt rhy sn, pwqrkfr qsvIrF lYx lwg pey. AunHF reIsjLfidaF ny ipsqOl qfx ky pwqrkfrF dy kYmry vI Koh ley, pr puils ny kfrvfeI krn dI QF AunHF dy bcfa df rfh PV ilaf. ieho nhIN, pwqrkfrF nUM zrfAux leI kfikaF dy bfp ny awDI rfq nUM ibjlI borz dy PLlfieMg skuaYz Byj ky AunHF dy GrF `qy ibjlI corI dy nFa hyT Cfpy mrvfAuxy sLurU kr idwqy. ieh qF jMgl dy rfj qoN vI prHy dI gwl hY, ijs nfl afm lokF nUM amn kfnUMn dI kfiemI df Brosf rwKx dI QF ‘dV vwt, idhfVy kwt’ df sMkyq idwqf jf irhf hY. jdoN pMjfb Br ivc ieh hflq hovy, puils afpxI ijLMmyvfrI nhIN Bugqf skdI. ijnHF lokF nfl afey idn luwt-Koh jF hor ijLafdqI hMudI hY, Auh ies nUM puils dI mjLbUrI mMn ky cuwp nhIN rih skdy, kdy nf kdy AuWbl pYNdy hn. AunHF df ieho ijhf Aubflf luiDafxy ivc prvfsI mjLdUrF dy DmwcV vrgf rUp vI Dfrn kr skdf hY qy koeI ies nfloN BYVf vI, ijs dI srkfr nUM icMqf krnI cfhIdI hY, qF ik rfj ivc amn kfiem rih sky. jFdy-jFdy iewk gwl asIN hor kihxI cfhMudy hF. jdoN srdfr pRkfsL isMG bfdl pMjfb dy muwK mMqrI vjoN dUjI vfrI rfj-suK mfx rhy sn, qIh ku sfl pihlF EdoN pMjfb dy puils vfilaF ny hVqfl kIqI sI. Aus hVqfl df muwZ pitafly ivc iewk akflI afgU dy puwqr vwloN iewk ispfhI nUM QwpV mfrn dI krqUq ny bMinHaf sI. hux vwzy GrF dy kfky ispfhIaF nUM hI nhIN, QfxydfrF nUM vI QwpV mfrn qwk phMuc gey hn qy pwqrkfrF AuWqy ipsqOl qfnx qwk vI. muwK mMqrI sfihb nfl iksy dI ijMnI vI nyVqf hovy, jy ieho ijhy lokF dI bylgfm hoeI aOlfd ieho kuJ krdI rhI qF nf ieh pMjfb leI cMgf hovygf, nf pMjfb dy rfj-kriqaF leI hI.
ieho ijhy lIzrF dy hwQF ivwc hY sfzy Bfrq mhfn dI kmfn - jiqMdr pnUM ipClf sLwukrvfr, CwbI nvMbr df idn, pUry Bfrq dy lokF leI iewk sog df idn sI, iewk sfl pihlF vfpry kihr dy vrHIxy df idn. Auh kihr muMbeI ivwc vfpiraf sI, ijs ivwc swT GMty eyny BfrU hoey ik iewk sO iCafhT lokF dI jfn jFdI rhI qy iqMn sO cfr jxy jLKmI ho gey sn. sKLq surwiKaf vfly QFvF Auqy pfiksqfn qoN afey dihsLqgrdF ny tolIaF bxf ky hmlf kIqf sI qy surwiKaf dy sfry pRbMD Dry-Drfey rih gey sn. dunIaf Aus hmly kfrn kMb AuTI sI, ikAuNik mrn vfly iekwly BfrqI nhIN, keI hornF dysLF dy nfgirk vI sn, ijhVy kfrobfr jF sYr-spfty leI afey sn. bVy hoxhfr puls aiDkfrI, ispfhI qy kmFzo vI afpxI vrdI pfAux smyN cwukI shMu dI lfj pfldy hoey sLhId ho gey sn qy jLKLmIaF dI igxqI vwKrI sI. bVy gihry jLKLm hn hux qwk dy Aus sB qoN vwzy dihsLqgrd hmly dy. sfl pUrf hox Auqy Bfrq dy lokF ny AunHF sfiraF nUM Xfd kIqf, jo hmly df isLkfr hoey jF PLrjL inBfAuNdy hoey jfnF kurbfn kr gey sn. QF-pur-QF AunHF dI Xfd ivwc sLok sBfvF hoeIaF. surwiKaf PLorsF ny nfgirkF nUM BivwK dI suwK-sFd dI jLfmnI dyx leI pryzF kIqIaF. keI QFvF Auqy KUn dfn dy kYNp lf ky lokF ny vI afpxI Bfvnf df pRgtfvf kIqf. pRgtfvf lIzrF ny vI kIqf, pr AunHF ny jo kuJ kr ivKfieaf, Aus dI Gwto Gwt ies mOky afs nhIN sI. asIN ipCly sfl idwlI dy bMb DmfikaF vyly vyiKaf sI ik EdoN dy kyNdrI gRih mMqrI ny aijhy nfjLk mOky vI ikMnI nftkbfjLI kIqI sI. Auh DmfikaF dI KLbr imlx ipwCoN Gtnf sQfn jF puls kMtrol rUm vwl dOiVaf jfx dI QF Gr nUM dOiVaf igaf sI sUt bdlx leI. bysLrmI BrI kmfl ieh kIqI ik Auh iqMn QF DmfikaF qoN hoey nuksfn df jfiejLf lYx puwjf qy iqMny QF pihly dI QF nvF sUt pf ky jFdf irhf, ijvyN PLYsLn pryz ivwc ihwsf lY irhf hovy. ieho ijhy mMqrI nUM kwZ idwqf hMudf qF kyNdr srkfr ies qoN bfad dI nmosLI qoN bc jFdI. jdoN muMbeI ivwc hmlf sLurU hoieaf, Aus dI sUcnf idwlI dy kmFzo kyNdr ivwc iqMn GMty pCV ky phuMcI sI. kmFzo pihlF hI iqafr kIqy hoey sn, jhfjL vI KVf sI, pr pfielt qy amlf GrIN jf cwukf sI. jdoN AunHF nUM GrF qoN bulfieaf igaf qy jhfjL Auzx lwgf, jfxkfrF dy dwsx muqfbk Esy kyNdrI gRih mMqrI df sunyhf af igaf ik Aus ny nfl jfxf hY, AuzIk kIqI jfvy. iewk-iewk imMt kImqI sI qy gRih mMqrI dI AuzIk ny iqMn GMty jhfjL hor lyt krvf idwqf. Aus ipwCoN jdoN cfry pfsy qoN nukqfcInI hox lwg peI, gRih mMqrI sfihb nUM ‘nmsqy’ kihxI pY geI sI. hux jdoN Aus sfky nUM iewk sfl pUrf ho igaf hY, iewk KLbr mhfrfsLtr qoN af geI hY. Aus rfj df gRih mMqrI afr afr pfitl Aus hmly vyly vI gRih mMqrI hMudf sI. pwqrkfrF vwloN puwCy iewk svfl dy jvfb ivwc EdoN Aus ny kih idwqf sI; ‘‘eydF dI CotI-motI vfrdfq qF ho hI jFdI hY.’’ iewk sO iCafhT lokF df mfr idwqf jfxf Auhdy leI ‘CotI motI vfrdfq’ sI. cfry pfsy inKyDI hoeI qF Aus nUM vI gwdI Cwz ky jfxf ipaf sI. kuJ mhIny pihlF hoeIaF ivDfn sBf coxF ipwCoN kFgrs-aYn sI pI gwTjoV dubfrf ijwiqaf qF afr afr pfitl iPr nf isrPL mMqrI bx igaf, mihkmf vI Aus kol muV ky puls df hI af igaf. qfjLf KLbr mhfrfsLtr dI srkfr dy izptI muwK mMqrI sLgn Bujbl df iewk ibafn hY. Auh vI afr afr pfitl dI pfrtI df hY qy afiKaf Aus ny ieh hY ik jdoN muMbeI Auqy dihsLqgrd hmlf hoieaf sI, pfitl nUM mYN Aus dy Gr jf ky ikhf sI; Gr nf bYTo, jf ky mOkf vyKo qy surwiKaf PLors dy nfl-nfl lokF df hOslf vDfE. pfitl ny awgoN ikhf sI; puls ny KLqry kfrn mYnUM bfhr nf jfx leI ikhf hoieaf hY. Bujbl kihMdf hY ik mYN ies nUM smJfieaf sI ik hor ikDry nf shI, puls dy kMtrol rUm qwk hI cly jfE, pr ies ny mYnUM ikhf sI; qusIN jfE, mYN Tihr ky afAuNdf hF. dovyN jxy iewko pfrtI dy lIzr hn, sLrd pvfr dI pfrtI dy. bfhr dy iksy gvfh dI loV nhIN, pfrtI df iewk lIzr hI jdoN pfitl dy iKlfPL ieh ibafn dy cwukf hY, Aus nUM mhfrfsLtr dI puls df mMqrI kI lokF dy jLKmF `qy lUx DUVn nUM rwiKaf hoieaf hY? Esy mhfrfsLtr df iewk hor lIzr ivlfs rfE dysLmuK hY. Auh Aus hmly vyly EQoN df muwK mMqrI hMudf sI. jdoN mukfblf muwkf, muwK mMqrI dysLmuK mOkf vyKx clf igaf. mOkf hI vyKxf sI, ipkink nhIN sI mnfAuxI, pr Auh afpxy aYktr puwqr nUM vI nfl lY igaf. Esy nUM nhIN, Aus iPLlm zfierYktr nUM vI KVy pYr nfl lY igaf, ijs ny Aus hmly bfry iPLlm bxfAuxI sI. mnsLf ieh sI ik ieh zfierYktr ies hmly bfry iPLlm bxfvygf qy myry puwqr nUM hIro df rol imlygf. bdnfmI pwly peI qF dysLmuwK nUM vI muwK mMqrI dI kursI CwzxI peI, pr koeI gwl nhIN, hux Auh kyNdr srkfr df kYbint mMqrI hY. iehnF qoN bfad sfnUM dysL dI kyNdrI rfjnIqI df hfl vyKxf cfhIdf hY. EQy vI mMubeI dy hmly bfry lIzrF ny bQyrf kucwj kIqf, pr Aus kucwj dI khfxI pfAux qoN pihlf asIN pfrlImYNt aMdr mYNbrF qy mMqrIaF dI sMjIdgI dIaF kuJ gwlF vI krnIaF cfhMudy hF. iewk kyNdrI mMqrI df nFa hY aYlfgIrI. Auh qfiml nfzU df hY qy EQoN dy muwK mMqrI kruxfinDI dy prvfr df mYNbr hox kr ky zI[ aYm[ ky[ pfrtI dy koty ivwcoN mMqrI bxfieaf igaf hY. ivcfry nUM nf qF ihMdI afAuNdI hY qy nf aMgryjLI, isrPL qfiml bolI jfxdf hY. pfrlImYNt df kMm-kfj aMgryjLI aqy ihMdI do bolIaF ivwc hMudf hY qy jy iksy ny koeI KyqrI bolI bolxI hovy qF Aus nUM pihlF sUcnf dyxI pYNdI hY, qF ik doBfsLIey df pRbMD kIqf jf sky. afp Auh mMqrI pfrlImYNt dIaF dovyN BfsLf jfxdf nhIN, agfAUN sUcnf dyx qoN kMnI kqrfAuNdf hY qy nqIjy vjoN jdoN iksy svfl df jvfb dyxf hovy, afp gYr-hfjLr rih ky afpxy jUnIar mMqrI nUM kMm BugqfAux leI kih dyNdf hY. muMbeI hmly dI brsI vfly CwbI nvMbr dy idn iesy gwl Auqy pfrlImYNt ivwc lMmI bihs ho geI ik Aus nUM ieMj krn df hwk hY jF nhIN? dUjI gMBIr gwl vI Esy idn dI hY. pfrlImYNt dy Auprly sdn rfj sBf ivwc bihs cwl rhI sI. iewk Kwby pwKI mYNbr ny cyarmYn df iDafn idvfieaf ik sdn ivwc iewk vI mMqrI mOjUd nhI, jdoN srkfr df koeI pRqIinD hI mOjUd nhIN qF bihs dy muwdy kOx not krygf? rfj sBf dy cyarmYn ny mMqrIaF dI gYr-hfjLrI not kr ky sdn pMj imMt leI brKLfsq kr idwqf. jdoN cyarmYn sfihb cly gey, ivroDI iDr dy nyqf arux jyqlI aqy Aus kol bYT ky gwl kr rhy iewk mMqrI vfielr rvI ny bfkI mYNbrF nUM puwiCaf ik sdn ikAuN brKLfsq kIqf igaf hY? EdoN sB nUM pqf lwgf ik ‘iewk mMqrI hfjLr’ sI. pMj imMt ipwCoN jdoN kfrvfeI sLurU hoeI, mMqrI ny kfrvfeI vwl iDafn nf dyx dI mfPLI mMgI, ivroDI iDr dy Bfjpf afgU arux jyqlI ny vI, pr kmfl dI gwl iewk hor vI ho geI. rfj sBf dI keI vfrI izptI cyarprsn rih cwukI njmf hYpquwlf dI sIt Bfjpf afgU arux jyqlI qoN iewk sIt Cwz ky hY. mMqrIaF dI gYr-hfjLrI df rOlf pfAux leI Auh vI kUkdI rhI sI, pr ipwCoN pqf lwgf ik mMqrI qF Aus dy nfl dI kursI `qy bYTf Esy dy lIzr jyqlI nfl gwl kr irhf sI. hws ky kihx lwgI; ‘‘mYN dyiKaf hI nhIN sI.’’ vwzf svfl ies qoN vI ieh hY ik pOxf sYNkVf mMqrIaF ivwcoN pfrlImYNt dy Auqly sdn ivwc isrPL iewko mMqrI mOjUd sI, isrPL iewko qy Auhdf vI kfrvfeI cwldI vwl iDafn hI nhIN sI. ieh gwl iksy srkfr aMdrly lokF dI sMjIdgI df pwDr jLfhr krdI hY. qy ieh koeI alokfr gwl vI nhIN, ies qoN vI vwzI gwl Esy idn iewk hor ho geI. mihMgfeI bfry keI idnF qoN pfrlImYNt ivwc muV-muV ky rOlf pfieaf jf irhf sI. vIrvfr CwbI nvMbr dy idn ies bfry vI bihs hoxI sI. jdoN ies bfry lok sBf aMdr bihs kIqI geI, pMj sO pMjqflI mYNbrF dI sBf ivwc isrPL pMjfh-swT, kdy pMjfh qy kdy swT, mYNbr hI mOjUd njLr afey. pRDfn mMqrI amrIkf dy dOry Auqy sn. sonIaf gFDI qy rfhul gFDI iksy jLrUrI kMm leI bfhr gey hoey sn. hfkm iDr dI ies bihs ivwc idlcspI Gwt ho skdI sI, pr ivroDI iDr leI qF sohxf mOkf sI ik rfj krn vfilaF nUM pYrF qoN kwZ dyNdI. hYrfnI vflI gwl ieh ik ivroDI iDr dy dovyN muwK lIzr lfl ikRsLn azvfnI qy bIbI susLmf svrfj jF pfrtI df pRDfn rfjnfQ isMG qF kI, koeI dUjI jF qIjI kqfr df afgU vI EQy nf rVikaf. bs Auh ichry bYTy sn, ijnHF nUM bhuqy lok jfxdy hI nhIN. hux gwl krIey muMbeI sfky dy imRqkF nUM sLrDFjlI dyx leI Kfs Auprfly vjoN lfey gey KUn dfn kYNp dI. pfrlImYNt dI anYksI ivwc lfey gey ies KUn dfn kYNp leI vwzI igxqI `c pfrlImYNt mYNbrF dy afAux dI Jfk rwK ky vwzy pRbMD kIqy gey sn. iewk qF mOkf Aus sfky dI vrHygMZ df sI, dUjf pfrlImYNt dy dovyN sdnF dy kuwl swq sO awsI mYNbrF `coN bjLurgF qy ibmfrF nUM Cwz ky sO qoN vwD nOjvfn qy do ku sO awDKV vI sn, pr KUn dyx leI puwjy msF sqfrF jxy. awgoN AunHF ivwcoN vI msF dsF df KUn lYxf Xog smiJaf igaf, ijnHF ivwc awT kFgrsI, iewk BfrqI jnqf dl df qy iewk jnqf dl (XunfeIitz) df sI. ijhVy pfrlImYNt mYNbr EQy KUn dI iewk boql dyx vI nhIN phuMcy, AunHF qoN hor kI afs rwKI jf skdI hY? qy afKLr ivwc krIey Auh gwl, ijs Auqy sfry dysL dy lokF df iDafn lwgf hoieaf sI. kfrvfeI sLurU hoeI spIkr vwloN idwqy swdy Auqy muMbeI dy imRqkF dI Xfd ivwc iewk imMt df mon rwKx nfl. Pyr sLrDFjlIaF sLurU hoeIaF. keI sfl pihlF ipMz ivwc rihMidaF mYN iksy dy mrn Auqy afAuNdIaF mkfxF mgr vYx pfAuNdIaF qIvIaF nUM suixaf hoieaf sI. AunHF ivcoN keI qIvIaF vYx pfAux dy mOky vrq ky sLrIkxI nUM sInf sfVn vflf imhxf vI mfr jFdIaF sn. pfrlImYNt ivwc vI ieho kMm sLurU ho igaf. ivroDI iDr dy afgU lfl ikRsLn azvfnI ny AuT ky sLrDFjlI dy do lPLjL khy qy iPr ieh kQf sLurU kr idwqI ik muMbeI dy pIVqF dy prvfrF nUM aYlfn kIqf muafvjLf jF nOkrI dyxf hfly qwk aYlfn hI hY, ies Auqy aml nhIN hoieaf. awgoN kFgrs pfrtI dy sB qoN sInIar mMqrI pRxb mukrjI sfihb BVk AuTy ik sLrDFjlI dy bhfny Bfjpf afgU rfjnIqI dI ijhVI Kyz Kyz rhy hn, Ausy kfrn iehnF nUM lokF ny awgy sbk isKfieaf hY, ieh ajy vI htdy nhIN. dovF dI ies qkrfr ny sLrDFjlIaF dy mfhOl nUM imhxybfjLI dy rMg ivwc ieho ijhf rMigaf ik ijs muwdy dI gwl CohI geI sI, Aus dI koeI gMBIrqf hI njLr nhIN nhIN sI af rhI. dovF iDrF dy lIzrF ipwCy AunHF dy ipClwg vI kfvF-rOlI pfAux qur pey sn. ieh sfrf kuJ glq hI nhIN, sLrmnfk vI sI. dovyN vwzy lIzrF ny akl dI gwl nhIN sI kIqI. jy muafvjLy nhIN sn imly qy nOkrI dy aYlfn Auqy aml nhIN sI hoieaf qF BfrqI jnqf pfrtI dy lIzr sfrf sfl boly ikAuN nhIN sn? hux vI ieh Xog muwdf AuTfAuxf sI qF iewk idn agfAUN AuTf lYNdy jF iewk idn awgy pf dyNdy, Esy idn qy EdoN hI AuTfAuxf ikAuN jLrUrI sI, jdoN gwl dihsLqgrdI ivruwD kVMGVIaF pf ky cwlx dI ho rhI sI? dUjy pfsy pRxb mukrjI ny vI afpxy aMdrly sfAUpxy qoN KihVf Cuzf ky Auh kuJ kr idwqf, jo Auh afm kr ky krdy nhIN hMudy. Auh kih skdy sn ik azvfnI jI ny jo gwlF iDafn ivwc ilaFdIaF hn, AunHF nUM Auh CyqI ivcfr kr ky aml krfAux dI koisLsL krngy, pr Auh qF rfjnIqI krn dy imhxy dyx qur pey. eydF krn vyly Auh ieh vI Buwl gey ik pfrlImYNt Auqy hmly jF kfrigl dI jMg bfry bihs dOrfn kFgrs pfrtI vI mOky dI Bfjpf dI agvfeI vflI srkfr Auqy eysy qrHF cFdmfrI krdI rhI sI. jy EdoN AunHF nUM hwk sI qF ies vyly Bfjpf vfilaF dI gwl vI brdfsLq kr lYxI cfhIdI sI, dysL dy nfgirkF vwloN sbk isKf dyx dIaF slvfqF suxfAux dI kI loV sI? lokF ny sbk kI isKfAuxf hY, bihs qoN qF ieMj jfpdf sI, ijvyN dovF iDrF dy lIzr hI dysL dy lokF nUM sbk isKf rhy hox ik ‘‘ieho ijhy lIzr Pyr vI cux ky Byjogy?’’ sfzy dysL dI iewk rvfieq hY, mhFBfrq dy idnF qoN lY ky iewk mhF-rvfieq. EdoN pFzv bnvfs Bugq rhy sn qy kOrvF df rfj Auqy kbjLf sI. dysL Auqy KLqry dy bwdl mMzlfAuNdy vyK ky pFzvF ny sunyhf Byijaf sI; ‘‘afpo ivwc lVn leI kOrv sO qy asIN pMj hovFgy, pr jdoN dysL KLqry ivwc hY, asIN sO qy pMj dIaF do iDrF nhIN, iewk sO pMj hF, iekwTy iewk sO pMj.’’ ieho sunyhf sfzy lIzrF nUM hux vI dyxf cfhIdf sI, ijhVf Auh dy nhIN sky. aPLsos hMudf hY ik ieho ijhy lIzrF dy hwQF ivwc hY sfzy Bfrq mhfn dI kmfn. pysLI pRoPYsr drsLn isMG dI, muwdf dsm gRMQ nUM mfnqf dyx jF nf dyx df - jiqMdr pnUM pRoPLYsr drsLn isMG iswKF dy Auc Dfrimk asQfn sRI akfl qKLq sfihb dy sfbkf jQydfr hn. ies qKLq dy sfbkf jQydfrF dI sUcI hux vfhvf lMmI ho cwukI hY. BfeI jsbIr isMG rozy, pRoPLYsr mnjIq isMG, BfeI rxjIq isMG, igafn pUrn isMG qy igafnI juigMdr isMG vydFqI vI ies sUcI ivwc sLfml hn. hor gwlF df vKryvF hMuidaF vI iewk gwl iehnF sBnF dI sFJI hY ik jQydfr hMuidaF ieh sfry kuJ hor boldy rhy hn, ‘sfbkf’ bxn mgroN kuJ hor bolx qoN nhIN iJjkdy. dUjI gwl ieh ik iehnF sfry sfbkf jQydfrF nUM iekwTy ibTf ilaf jfvy qF isvfey ‘boly so inhfl’ dy jYkfry qoN, hor iksy gwl bfry ienHF dI afpsI sihmqI vI nhIN, qy sLfied hux vfly ‘pMj isMG sfihbfn’ dI afpo ivwc vI nhIN. jdoN iswK pMQ nUM syD dyx vfilaF dI afpo ivwc hI koeI sur nhIN imldI, Auh iswKF nUM kI syD dy skdy hn, ieh gwl kihx dI vI hux loV nhIN. iesy kr ky idno idn ivvfd vDdy rihMdy hn qy hux iek hor ivvfd iehnF ivwc afV juiVaf hY. bIqy sqfrF nvMbr nUM ‘pMj isMG sfihbfn’ ny mqf nMbr ds rhIN sfbkf jQydfr pRoPLYsr drsLn isMG nUM hukm idwqf hY ik Auh pMj dsMbr nUM akfl qKLq ivKy pysL ho ky ‘‘dsm ipqf bfry boly gey kuV-kuPr pRcfr sMbMDI spwsLtIkrn’’ dyx. pRoPLYsr drsLn isMG ny pysL hox dI sihmqI idMdy hoey awgoN ieh kih idwqf hY ik ies muwdy Auqy spwsLtIkrn bMd kmry ivc nhIN idwqf jf skdf, iswK sMgq dy KuwlHy iekwT ivc crcf hoxI cfhIdI hY. akfl qKLq dy jQydfr igafnI gurbcn isMG ny AunHF dI ieh gwl rwd kr ky ieh pYNqVf mwl ilaf hY ik sMgq sfhmxy qF isrPL PLYslf hI suxfieaf jfvygf, bihs AuNj hI bMd kmry ivc hovygI, ijvyN pRoPLYsr drsLn isMG dy jQydfr hox smyN hoieaf krdI sI. bMd kmry ivc hoeIaF mIitMgF ny keI ivvfd pihlF hI KVy kIqy hoey hn. AuGy ivdvfn zfktr ipafr isMG nUM bMd kmry `c swd ky AuhdI gwl vI nf suxI geI qy bfhr iljf ky AuhnUM Aus df ksUr dwsy ibnF qnKLfh lf idwqI geI sI. ies dy Ault iswK ivdvfn amrjIq isMG gryvfl nfl lokF sfhmxy pUry idn dI KuwlHI bihs Aus nUM swdx vfilaF leI GftyvMdI rhI qy gryvfl ibnF koeI sjLf lvfey AuT ky af igaf sI. hux vI swc sfhmxy ilafAux leI jy KuwlHI bihs hox idwqI jfvy qF ijLafdf cMgf rhygf, pr ies dI sMBfvnf koeI nhIN. ijwQoN qwk spwsLtIkrn dIaF pysLIaF leI swdx df sMbMD hY, ipCly jQydfrF vFg hux dy jQydfr df ZMg vI mOky dI rfjsI lIzrisLp nUM KusL rwKx vflf hI jfpdf hY. jy aijhf nf huMdf qF keI hor gMBIr isLkfieqF dwbIaF nhIN sn rihxIaF qy bfdl DVy dy ivroDI cux-cux ky swdy nhIN sn jfxy. jo vI hovy, mslf bVf aihm hY, ijs bfry ies vfr pysLI dI qrIk imQI geI hY. ies dI aihmIaq isrPL iswKF leI nhIN, smuwcy pMjfbIaF leI hY, ikAuNik pRoPLYsr drsLn isMG dI pysLI isrPL cirqropfiKafn dy iqMn kFzF dI cIr-PfV qwk sImq nhIN rihxI, ies gRMQ nUM mfnqf dyx jF nf dyx dy ivvfd ivc vI AulJxI hY. pRoPLYsr drsLn isMG ny amrIkf dy Coty ijhy sLihr rocYstr dy gurduafry ivc qkrIr kridaF ijhVI kQf gurU goibMd isMG jI nfl joV ky kIqI, Auh asl ivc dsm gRMQ nUM gurU sfihb dI rcnf mMnx dy ivroD leI kIqI sI, pr qwQF dI pUrI hfQ nf hox kr ky Auh Aultf Ps gey njLr afAuNdy hn. hwQlf lyK ilKx qoN pihlF ies lyKk ny pRoPLYsr drsLn isMG nfl ies bfry Pon Auqy gwl kIqI qF AunHF ny afpxI gwl leI cirqropfiKafn dy iewkIvyN, bfeIvyN aqy qyeIvyN kFz nUM afDfr dwisaf, jo dsm gRMQ dy sPLf 838 qoN 844 qwk jFdf hY. AunHF vloN suxfeI geI kQf df sfr ienHF iqMnF kFzF dI khfxI nfl qF imldf hY. Auh iksy rfjy bfry hY, ijhVf vysvf koloN afpxI afcrxk pRpwkqf kfrn bc ky inkl afAuNdf hY, pr Auh kFz iksy qrHF vI gurU goibMd isMG jI nfl nhIN juVdf. khfxI ivc iksy QF ‘iswK’ sLbd af jfxf jF siqluj ndI kMZy ‘anMdpur’ nFa dy ipMz df ijLkr iksy vI rfjy bfry ho skdf hY, gurU sfihb bfry hox dI koeI pwkI Dfrnf iblkul nhIN bx skdI. iPr ieh khfxIaF AuNj vI bIqy smyN ivc iek vjLIr vloN afpxy rfjy nUM suxfeIaF kih ky dsm gRMQ ivc drj kIqIaF geIaF hn. jy Auh ipCly smyN dIaF hn qF ‘dsm gRMQ’ nUM dsvyN gurU dI rcnf mMnidaF iehnF nUM Aus qoN vI pihly smyN dIaF mMnxf pvygf, gurU sihb dIaF nhIN bx jfxgIaF. ies kr ky pRoPLYsr drsLn isMG dI kQf dI kicafeI CyqI hI jLfhr ho jFdI hY. dUjy pfsy ies nfloN vwzf svfl ieh KVf ho jFdf hY ik dsm gRMQ nUM gurU goibMd isMG jI dI rcnf mMnx jF nf mMnx df inbyVf kOx qy kdoN krygf? keI icrF qoN ies bfry bihs cwl rhI hY, pr iksy isry hI nhIN lwg rhI. iswKF dI ardfs ivc pMj qKLqF df ijLkr kIqf jFdf hY, pr pMjF qKLqF dy jQydfrF dI ies bfry iewksurqf nhIN. iqMn qKLqF Auqy isrPL sRI guruU gRMQ sfihb df pRkfsL qy pfT kIqf jFdf hY, ijhVy pMjfb ivc hn, pr pMjfboN bfhrly dovyN qKLqF ptnf sfihb qy hjLUr sfihb, nFdyV ivKy sRI gurU gRMQ sfihb dy nfl-nfl dsm gRMQ df vI pRkfsL qy pfT kIqf jFdf hY. lMmf smF pMjfb dy iqMnF qKLqF dy jQydfr afpxy nfl do gRMQI isMG ibTf ky ‘pMj isMG sfihbfn’ vjoN hukmnfmy jfrI krdy rhy sn. ipwCy ijhy igafnI juigMdr isMG vydFqI ny pMjfboN bfhrly dovyN jQydfr vI nfl swdxy sLurU kIqy, pr AunHF nfl bhuqf icr inB nhIN sI skI. hfly kuJ hPLqy pihlF jdoN iek mIitMg swdI geI qF ptnf sfihb df jQydfr swdy qoN ibnF hI af igaf sI, pr Aus df afey df mfx vI nf rwiKaf igaf qy syvfdfrF nUM awgy KVy kr ky akfl qKLq dy drvfjLy qoN moV idwqf igaf sI. iek vfrI hjLUr sfihb dy jQydfr nUM aMimRqsr hirmMdr sfihb afey nUM srF df kmrf dyx qoN vI nFh kr idwqI geI sI. mqByd BfvyN Dfrimk nfloN rfjsI vwD hn, qy Auh vI jQydfrF dy nhIN, sgoN jQydfrF dI srpRsqI krdy rfjnIqk afgUaF dy hn, pr jdoN vI koeI pysLI swdxI hovy, muwdf Dfrimk hI bxfieaf jFdf hY. ies vfrI pRoPLYsr drsLn isMG dy mfmly ivc vI ieho kuJ ho irhf hY. muwdf iek kQf hY jF Aus kQf dy kiQq hvfly vflf dsm gRMQ hY. ies lyKk dy kol keI Dfrimk pursLF ny mMinaf hY ik AunHF ny dsm gRMQ kdy piVHaf hI nhIN, isrPL suxy-suxfey dy afDfr Auqy bihs krdy hn. asIN Dfrimk hsqIaF vFg suxy-suxfey dy afDfr `qy bihs krn vfly nhIN, Kud ies gRMQ nUMU iek qoN vwD vfrI awKr-awKr piVHaf hoieaf hY. ies aDfr Auqy kih skdy hF ik ieh iek ieho ijhf gRMQ hY, ijs nUM mukMml mfnqf vI nhIN idwqI jf skdI qy ies nUM iek-vwiZEN rwd vI nhIN kIqf jf skdf. sLurU ivc asIN crcf krFgy AunHF gwlF dI, ijnHF kfrn ies gRMQ nUM dsvyN gurU dI rcnf qF kI, iek ‘ieqhfsk gRMQ’ vjoN mfnqf dyxf vI aOKf hY. pihlI gwl ieh ik ies gRMQ dy dUjy Bfg ivc cirqropfiKafn qy Kfqy ivc Auh khfxIaF drj hn, ijhVIaF isry dIaF asLlIl hn. AunHF ivc iesqrI-mrd afcrxhIxqf dy bhuq sfry byhUdf ikwsy vI hn, mrd aqy mrd dy sMbMDF vfly kuJ ikwsy vI. Auh sfrf kuJ Dfrimk vI nhIN qy sfihqk vI nhIN. TrkI iksm dI mfniskqf vfly Auh ikwsy gurU sfihb vrgy vwzy ivdvfn aqy srbMs dfnI dI ilKq mMny hI nhIN jf skdy. bhuq sfrIaF imsflF hor vI hn, pr smF qy sQfn bcfAux dI sOK leI AunHF dI QF dsm gRMQ ivc CpI ikRsLn avqfr dI kQf df ijLkr kIqf jf skdf hY, ijs ivc vfr-vfr ieh ikhf igaf hY ik ikRsLn ny Kfn, pTfx qy seId jF mlyC mfr idwqy sn. imsfl vjoN; eyk ajfieb KF hir ko Bitq sMg, so inRp afin arXo hY] Bfjq nfih hTI rx qy axgy sglI aiq kop BrXo hY.. lY kir vfr pRhfr kIXo, kitXo iqh sIs kbMD lrXo hY] Pyr igrXo mfno aFDI vhY, drum dIrG BU pir tUt prXo hY] (pMnf : 408-09) dyK ajfieb Kfn dsLf qb gYrq KF mn ros BrXo] (pMnf : 409) ieMj pihlF ajfieb KF nUM ikRsLn qoN mrvf ky iPr gYrq KF dy lVn qy mrn dI khfxI cwl pYNdI hY. awgy cwl ky hor khfxI pVH lE: mIr aAu sXd, sLyK, pTfn, sBY, iqh BUp ky AUpir Dfey] (pMnf : 458) nfihr Kfn, JVfJV KF, blbIr bhfdr Kfn qbY] pun Kfn inhMg, BVMg, JVMg, lry rn afgy, zry n kbY] (pMnf : 459) jfhd Kfnhu, jwbr Kfn, su vfhd Kfn gey sMg sUry] (pMnf : 459) vfhd KF, Prjulih KF, brbIr injfbq KF hir mfrXo] jfhd KF, lqPuwlh KF, ienhUM kr KMzn KMzih zfrXo] ihMmq KF, pun jfPr KF, ienhUM mslI jU gdf isAu pRhfrXo] aYsy su jIq BeI pRB kI, sB sYn mlyCn ko iem mfrXo] (pMnf : 497) hux svfl ieh pYdf huMdf hY ik ies imiQhfsk kQf ivc Kfn, seId, sLyK qy pTfx ikwQoN af gey? ieslfm df afgfjL swqvIN sdI eIsvI dy sLurU df hY, jd ik ikRsLn df jnm eIsf qoN vI 3238 sfl pihlF df mMinaf igaf hY. jdoN ikRsLn ny mhfBfrq df XuwD ieslfm dy hoNd ivc afAux qoN aTwqI-AunqflI sO sfl pihlF liVaf sI, EdoN qF sLyK, pTfx, Kfn, PrId huMdy hI nhIN sn. ijs gRMQ ivc ikRsLn nUM AunHF nfl lVdy qy mfrdy ivKfieaf igaf hY, Aus df ilKfrI dsvyN gurU sfihb nUM mMn ky Aunf dI sLoBf ikvyN vD jfvygI? hux afeIey ies gwl vwl ik qurwtIaF ijMnIaF mrjLI hox, iswK pMQ leI ies gRMQ nUM iek-vwiZEN rwd kr skxf vI ikAuN musLkl hY? ies dy vI keI kfrn hn, ijnHF ivcoN kuJ iek asIN igxfAuxf cfhuMdy hF. imsfl vjoN iek bhuq pRiswD sLbd ies pRkfr hY: dyih isLvf br moih iehY, sLuB krmn qy kbhUM n troN] n zroN air soN jb jfie lroN, inscY kr apnI jIq kroN] aru iswK hoN apny hI mn ko, ieh lflc hAu gun qAu AucroN] jb afv kI aAuD indfn bnY, aiq hI rn mYN qb jUJ mroN.. (pMnf : 99) kI dsm gRMQ nUM rwd krn dy nfl ies sLbd nUM rwd krnf iswK mMn lYxgy? qy ieMj hI ieh sYXf qy dohrf vI hn, ijnHF nUM koeI iswK rwd nhIN krnf cfhygf: pFie ghy jb qy qumry, qb qy koAU aFK qry nhI afnXo] rfm, rhIm, purfn, kurfn, anyk khYN, mq eyk n mfnXo] (pMnf : 254) sgl duafr kAu Cfiz kY, ghXo quhfro duafr] bFih ghy kI lfj ais, goibMd dfs quhfr] (pMnf : 254) iswK pMQ ivc ‘imqR ipafry nUM, hfl murIdF df kihxf’ vflf ‘iKafl pfqsLfhI ds’ vflf sLbd vI iek Kfs siqkfr rwKdf hY, ijhVf dsm gRMQ dy pMnf 710-11 Auqy hY. jy dsm gRMQ rwd kIqf qF ies df mUl ikwQoN lwBygf? ‘ry mn aYso kir sMinafsf’ vI iesy gRMQ dy pMnf 709 Auqy hY. ‘mYN n gnysih ipRQm mnfAU’ vflI cOpeI vI iesy gRMQ ivcoN hY qy ‘hmrI kro hfQ dy rwCf’ vflI cOpeI vI iesy gRMQ dy sPLf 1386-87 Auqy hY. hor qF hor. iswKF ivc afnMd-kfrj dI rsm ipwCoN keI QF iek ‘asIs’ AucfrI jFdI hY, ijhVI ies qrHF hY: Zol imRdMg bjy sB hI Gr, Xo pur afju kulfhl BfrI] gfvq gIq, bjfvq qfl, idvfvq afviq nfgir gfrI] Byr hjfr, bjI iek bfr, mhF CibXfr hsYN imil nfrI] dyih asIs, khYN jgdIs, ieh jorI ijXo jug cfir iqhfrI] (pMnf : 955) qy ienHF sBnF qoN vwzI gwl ieh ik bhuqy iswKF nUM afpxI svyry-sLfm kIqI jFdI ardfs df mUl sroq vI pqf nhIN. ieh vI iesy gRMQ ivc ‘‘¡ sRI vfihgurU jI kI PLqh] sRI BgAuqI jI shfie] vfr sRI BgAuqI jI kI] pfqsLfhI 10] ipRQm BgAuqI ismr kY[[[‘‘ qoN cwldI aqy ‘‘qyg bhfdr ismrIaY, Gr nAuiniD afvY Dfie] sB QFeI hoie shfie]’ qwk dsm gRMQ dy hI pMnf 119 Auqy drj hY. jy iksy hor ny ieh ardfs bxfeI huMdI, Aus ny siqkfr vjoN gurU goibMd isMG jI df nFa vI nfl hI drj kr dyxf sI. AuhnF df afpxf nFa ies ardfs ivc nf hoxf dwsdf hY ik ieh dsvyN gurU sfihb dI hI rcnf hY. qd iPr kIqf kI jfvy? aklmMdI isrPL ies gwl ivc jfpdI hY ik ies gRMQ nUM nf qF mukMml siqkfrq gRMQ vjoN mfnqf idwqI jfvy qy nf hI iek-vwiZEN rwd kIqf jfvy. ibhqr ieh hovygf ik iswK ivdvfnF dI koeI pux-Cfx kmytI bxf ky ies ivcoN sfrQk gurU-rcnf nUM vwK kr ilaf jfvy, pr jy koeI purfxI Dfrnf muqfibk ies gRMQ pUjdf vI hY hY qF Aus nUM pUjdf rihx idwqf jfvy. ies qrHF svfl isrPL pRoPLYsr drsLn isMG dI pysLI df nhIN rihMdf, msly nfl juVy mUl ivvfd df hwl kwZx df hoxf cfhIdf hY. jy Auh ivvfd hI nhIN sulJfieaf jFdf, iPr eydF dy Jmyly pYNdy qy bKyVy KVy huMdy rihxgy, ijnHF nfl pihlF hI BMblBUisaF ivc Pisaf ipaf iswK smfj hor AulJdf jfvygf qy ies df lfhf Auh lfl bwqIaF vflIaF kfrF vfly lY jfxgy, ijhVy ‘iewl df nFa koko nhIN jfxdy’, pr afpxy afp nUM sMq qy bfbf dwsx dy rONa ivc afpxI qulnf gurU nfnk sfihb nfl krn qwk vI phuMc jFdy hn. Bfjpf leI af igaf sMkt afpxI hoNd nUM KLqry df - jiqMdr pnUM huxy-huxy Bfrq dy kuJ rfjF aMdr ivDfn sBf dIaF KflI sItF leI Aup-coxF hoeIaF hn. hfly QoVHy idn pihlF iqMn rfjF dIaF coxF ivwc kFgrs ny iqMny QF muV ky srkfr bxf leI sI. do QFeIN Auh awgy vDI, iewk QF hirafxy ivwc vfhvf swt Kf ky msF srkfr bxfAux df joV joiVaf qy ivroDI iDr dI muwK pfrtI ieMzIan nYsLnl lok dl EQy mjLbUq ho geI sI, pr dysL dI ivroDI iDr df drjf rwKdI BfrqI jnqf pfrtI hr QF BuaFtxIaF KFdI rih geI sI. Aus dy mgry-mgr hux hoeIaF iekwqI sItF dIaF ivDfn sBf Aup-coxF Auqy hr iksy dI njLr sI, qy EQy kFgrs iPr awgy inkl geI hY. iehnF Aup-coxF ivwc do QFeIN pwCmI bMgfl aqy kyrlf ivwc Kwby-pwKIaF nUM vI qkVI mfr peI hY. kyrlf ivwc iqMn dIaF iqMn sItF kFgrs lY geI qy Kwby-pwKI KflI hwQ rih gey. pwCmI bMgfl ivwc dsF ivwcoN swq sItF iqRxmUl kFgrs, iewk sIt kFgrs qy iewk koeI ajLfd lY igaf, jd ik Kwby-pwK nUM ieko iek sIt PLfrvrz blfk df AumIdvfr ijwqx vflI imlI, morcy dI muKI mfrksI kimAUinst pfrtI dy swq AumIdvfrF ivwcoN iek vI nhIN ijwq sikaf. hor svf sfl qwk EQy ivDfn sBf coxF hox vflIaF hn qy jo sMkyq imldy hn, Auh nf qF kyrlf bfry sLuB hn, nf pwCmI bMgfl bfry, sgoN pwCmI bMgfl ivwc qF Kwby-pwK dy aMdroN vI mfrksI pfrtI nUM slvfqF suxfeIaF jfx lwg peIaF hn. kyrlf ivwc iksy bfhrly nUM Xqn krn dI loV nhIN, mfrksI pfrtI dy muwK mMqrI aqy sUbf pfrtI dy skwqr dI afpsI lVfeI ny hI pfrtI nUM, qy nfl dI nfl Kwby morcy nUM, kfsy jogf nhIN Cwzxf jfpdf. Kwby morcy dI ieh hflq icMqn dI mMg krdI hY, pr ies nfloN vwD iDafn mMgdI hY dysL dI ivroDI iDr dI afgU BfrqI jnqf pfrtI dI pfxIEN pqlI hflq. iekwqI sItF dI Aup-cox hoeI hY qy BfrqI jnqf pfrtI nUM isrPL do sItF imlIaF hn. iewk rfjsQfn dI Aus ny iksy ajLfd qoN KohI hY qy dUjI ihmfcl pRdysL ivwc kFgrs qoN Koh ky bdly ivwc iewk afpxI sIt kFgrs qoN Kuhf vI leI hY. iPr vI bfhlf burf hfl Aus df Auqr pRdysL ivwc hoieaf hY. EQy igafrF sItF dI cox hoeI qy BfrqI jnqf pfrtI nUM iewk vI sIt nsIb nhIN ho skI. ieh Auho Auqr pRdysL hY, ijs ivwc rfm mMdr bxfAux dI muihMm cVHf ky BfrqI jnqf pfrtI ny muV-muV srkfr bxfeI sI. pMj vfrI Aus rfj ivwc srkfr clf cwukI ies pfrtI dI hflq eynI mfVI ho cwukI hY ik Bfjpf dy Aus rfj aMdrly isrmOr lIzr qy atl ibhfrI vfjpfeI df Kfs-Aul-Kfs mMny jFdy lfljI tMzn vwloN pfrlImYNt mYNbr bxn kr ky CwzI lKnAU vflI ivDfn sBf sIt vI kFgrs Koh ky lY geI qy iPLrojLfbfd dI ieklOqI pfrlImYNt sIt dI Aup-cox ivc vI Bfjpf iksy igxqI ivwc nhIN rVkI. CwqIsgVH ivwc Aus dI srkfr lgfqfr dUjI vfrI rfj krdI hox dy bfvjUd isrPL iewk sIt dI Aup-cox ivc kFgrs qoN Auh mfr Kf geI. kyNdr ivwc BfrqI jnqf pfrtI dI hflq pihlF hI mfVI hY, rfjF dIaF ijLmnI coxF ny Aus nUM hor Jtkf dy idwqf hY. pfrlImYNt coxF dI hfr mgroN pfrtI aMdr pftk df ijhVf dOr sLurU hoieaf sI, Auh hux qwk nhIN ruk sikaf. isrPL iewk ikqfb ilKx kr ky, qy Auh ikqfb pVHn qoN vI bgYr hI, jdoN sfbkf ivdysL mMqrI jsvMq isMG nUM pfrtI ivwcoN kwiZaf igaf, Aus ny iKwdo dIaF lIrF df iKlfrf KolH idwqf sI. pfrtI `coN kwZy jfx ipwCoN jsvMq isMG GuMz cwuk ky nwcx lwg ipaf. Aus ny pfrtI dy mohrI afgU lfl ikRsLn azvfnI bfry ieh vI dws idwqf ik kMDfr jhfjL kFz smyq ikMny mfmilaF ivwc Auh jnqk qOr `qy JUT boldf iPrdf hY. gwl jLfhr hox ipwCoN jdoN kuJ hornF ny vI Aus dI qfeId kr idwqI qF azvfnI sfihb nUM mMnxf pY igaf ik gwl jsvMq isMG dI shI hY. iPr sfbkf kyNdrI mMqrI arux sLorI ny ivroD df JMzf cwuk ky pfrtI nUM afpxy iKlfPL kfrvfeI krn leI llkfiraf. EdoN qF hwd hI ho geI, jdoN pfrtI dI pRDfngI dy iewk dfavydfr mnohr pfirkr ny lfl ikRsLn azvfnI nUM ‘AulI lwgf acfr’ afK ky jlUs kwZ idwqf. Bfjpf dy lIzrF dI ies lVfeI nUM inptfAux dy bhfny rfsLtrI soiemsyvk sMG dy nvyN muKI mohn Bfgvq ny vwK-vwK lIzrF nUM swd ky AunHF dy kMn mroVny sLurU kr idwqy. Aus dy hr swdy Auqy Bfjpf lIzr ieMj dOVy jFdy vyKy gey, ijvyN AunHF dy ipwCy BUq lwg gey hox. ijMnI vfrI EDr jfxf, jfx qoN pihlF vI mIitMg lfAuxI qy muVdy sfr iPr isr joV ky bYT jfxf, ijvyN isr peI musIbq nUM tflx df rfh lwB rhy hox. musIbq iPr vI glLoN nf lwQI. hoieaf ieh ik ijhVf afr aYs aYs hux qwk prdy ipwCy rih ky hdfieqF dyNdf qy aml hoieaf AuzIkdf hMudf sI. Aus dy muKI ny iswDy ieh ibafn dfgxy sLurU kr idwqy ik Bfjpf df kyNdrI pRDfn bdilaf jfvygf, qy ieh vI ik Auh nvF pRDfn idwlI df nhIN hovygf. Bfjpf iewk rfjnIqk pfrtI hY, prdy ipwCy jo vI ‘prvfrk sMbMD’ hox, afr aYs aYs nUM ieh hwk nhIN hoxf cfhIdf ik Auh aijhf dKLl dyvy, pr Aus ny dKLl vI idwqf qy ieh vI duhrfieaf ik ‘‘asIN dKLl nhIN dyxf cfhMudy.’’ ies aOJV dI isLkfr BfrqI jnqf pfrtI hoeI ikAuN? ies leI ik awDI sdI qwk pfrtI dy isKr Auqy iekwTy rhy do lIzrF dI afpo ivwc AuqoN sFJ hMudI sI qy ipwT ipwCy vfr kIqy jFdy sn. iewk smyN atl ibhfrI vfjpfeI nUM ‘‘Bfjpf df muwKVf nhIN, isrPL muKOtf’’ ikhf igaf sI. ieh gwl pfrtI dy jnrl skwqr goivMdfcfrIaf ny khI sI qy sB nUM pqf sI ik goivMdfcfrIaf qy AUmf BfrqI hr mfmly ivwc lfl ikRsLn azvfnI dy jotIdfr mMny jFdy sn. jdoN hvflf kFz lfl ikRsLn azvfnI df nFa afieaf sI, EdoN ies muwdy bfry KojI irportF dy rhy iewk pwqrkfr nUM atl ibhfrI vfjpfeI ny kuryd ky puwC ilaf sI; ‘‘hmfry isMDI BfeI kf ikaf bnygf?’’ keI idnF qk Bfjpf aMdr ies gwl ny vI BgdV pfeI rwKI sI. hux jdoN mnohr pfirkr ny azvfnI nUM ‘AulI lwgf afcfr’ ikhf hY qF ieh vI Aus ny nhIN ikhf, Aus dy aMdrly vfjpfeI-Bgq ny afpxy mn ivwc icrF dI dbf ky rwKI hvfV kwZI hY. jdoN pfrtI df kyNdr ivwc ieh hfl hY qF rfjF aMdr hflq hor vI mfVI hY. koeI iewk vI rfj ieho ijhf nhIN, ijwQy Bfjpf dy BFzy KVkdy nf hox. hor qF hor, nirMdr modI vrgf bMdf jdoN afpxy rfj ivwc afpxy-prfey iksy df ivroD shfrn nUM hI iqafr nhIN, Aus dy rfj ivwc vI Bfjpf aMdr bgfvqI surF sLurU ho geIaF hn. Gwto-Gwt cfr rfjF dy sfbkf muwK mMqrI afpxy rfj dI pfrtI lIzrisLp nUM mMnx nUM iqafr nhIN. sB qoN mfVI gwl ieh ik kdy ies pfrtI bfry smiJaf jFdf sI ik ieh Coty BfeIvflF nUM Kf jfvygI, hux rfjF ivwc Coty BfeIvfl ies nUM AuNglF `qy ncf rhy hn. imsfl vjoN mhfrfsLtr hY, ijwQy BfrqI jnqf pfrtI df isLv sYnf nfl gwTjoV hY. Korf qF dovF iDrF nUM lwgf, pr isLv sYnf nUM vwD lwgf hY. ies dy bfvjUd isLv sYnf df muKI bfl Tfkry hI Bfjpf vfilaF nUM awgy lfeI iPrdf hY. vwD sItF ijwqx dy bfvjUd Bfjpf vfly Aus dy mUhry kuskx jogy nhIN. ivDfn sBf cox vyly Bfjpf koty dIaF keI sItF Auqy AumIdvfr vI bfl Tfkry dI mrjLI dy KVy krny pey qy ijwQy ieMj nf kIqf, EQy isLv sYnf puUrI qrHF nfl nhIN sI qurI. dUjI imsfl ibhfr dI hY. EQy hux jfrj PLrnFzyjL iksy Kfqy ivwc nhIN igixaf jFdf qy BfeIvfl jnqf dl (XunfeIitz) dI kmfn muwK mMqrI inqIsL kumfr dy hwQF ivwc hY. PLrnFzyjL nfl nyVqf dy dOr ivwc Bfjpf vfly inqIsL kumfr nUM tky syr nhIN sn jfxdy hMudy. hux jdoN Auh muKI lIzr hY, Aus ny Bfjpf aMdrly mwqBydF nUM vrq ky purfxf ihsfb brfbr krn df rfh PV ilaf jfpdf hY. izptI muwK mMqrI qy Bfjpf afgU susLIl kumfr modI dy ivroD ivwc Aus ny ijhVI vI BfjpfeI sur inkldI vyKI, Ausy nUM iksy nf iksy ZMg nfl cogf pf ky nfl gMZ ilaf. aYn Aus smyN, jdoN krnftkf aMdr Bfjpf muwK mMqrI XydUrwpf ivruwD KuwlHI bgfvq hoeI peI sI, qy kyNdr dI lIzrisLp Aus dIaF guMJlF CFtdI peI sI, ibhfr dy Bfjpf bfgIaF ny izptI muwK mMqrI susLIl kumfr modI ivruwD JMzf cwuk ky mYdfn mwl ilaf qy mIitMgF df iewk nvF dOr sLurU kr idwqf sI. qIjI qy AuGVvIN imsfl hY pMjfb dI. eyQy ies vfr dIaF ivDfn sBf coxF ivwc bfdl akflI dl 1978 qoN bfad pihlI vfr afpxy isr bhu-sMmqI hfsl krnoN KMuiJaf sI. ipClI 1997 vflI vfrI ivwc srdfr pRkfsL isMG bfdl qy jQydfr gurcrn isMG tOhVf dovF ny hI Bfjpf dy sB qoN sInIar lIzr blrfmjI dfs tMzn nUM izptI muwK mMqrI bxfAux df aYlfn krn dy bfvjUd bxfieaf nhIN sI. EdoN dI kuVwqx sFBI bYTy Bfjpf vfilaF ny ies vfrI jdoN vyiKaf ik akflI dl kol afpxy isr bhu-sMmqI nhIN, AunHF ny izptI muwK mMqrI dy ahudy dI mMg cwuk idwqI. srkfr pRkfsL isMG bfdl ny idwlI jf ky vfjpfeI-azvfnI joVI nUM mnf ilaf qy kMm cwldf irhf, pr iesy sfl jnvrI ivwc jdoN suKbIr isMG bfdl nUM izptI muwK mMqrI bxfAux df PLYslf akflI dl ny afpxy afp lY ilaf, Bfjpf vfilaF ny afpxI purfxI mMg Pyr AuTf idwqI. keI idn cMzIgVH qy idwlI dIaF dOVF lf ky bfdl bfp-byty ny ijLd Cwzx leI qF AunHF nUM mnf ilaf, pr mn ivwc koeI pwkf hwl kwZx dI Dfr leI. jdoN pfrlImYNt coxF ivwc hfr qy iPr ykNdrI Bfjpf lIzrF dI KfnfjMgI df mfhOl bixaf, Auh mfhOl bfdl akflI dl leI iksy vI hor qoN vwD lfhyvMdF sfbq hox lwg ipaf, ijs df pRBfv hux koeI kwc-GrV ivsLlysLxkfr vI vyK qy smJ skdf hY. aMdrly hflfq df pihlf ptfkf ipaf aMimRqsr ivwc, ijwQy pfrlImYNt cox dI muihMm df lyKf-joKf krn leI swdI Bfjpf mIitMg ivwc iewk Bfjpf ivDfiek ny afpxy mMUh `qy afpy cpyVF mfr leIaF. iPr ieMprUvmYNt trwst aMimRqsr dI cyarmYnI nvjoq iswDU dy ivroDI mMny jFdy rijMdr mohn isMG CInf nUM imlI qF ros vjoN nvjoq iswDU ny pfrlImYNt dI mYNbrI qoN asqIPLf dy idwqf. AuhdI gwl mMn ky CIny dI aMimRqsr dI cyarmYnI vfps leI geI qF pMjfb pwDr dI iewk vwzI kfrporysLn df Auhdy nfloN vI mhwqvpUrn ahudf dy idwqf igaf. hfly Auh ivvfd muwkf nhIN sI ik Bfjpf ivDfiek ainl josLI ny aMimRqsr dy ijLlHf puls muKI ivruwD morcf lf idwqf. sQfnk pfrlImYNt mYNbr qoN lY ky Ausy sLihr ivwc bYTI Bfjpf mMqrI qy Bfjpf dy pMjfb dy pRDfn qwk ny Aus nUM aijhf glq kMm nf krn leI ikhf, pr Auh ijLd `qy kfiem irhf, ikAuNik jfxkfrF dy dwsx muqfbk Aus dI ipwT ipwCy hwQ rfj-Bfg dI mohrI pfrtI df sI. aMq nUM Aus dI gwl mMnI geI qy Bfjpf lIzrF dy mMUhoN aKvf ky mMnI geI. iesy dOrfn iewk QF Bfjpf dy sB qoN sInIar mMqrI mnorMjn kflIaf nUM iewk Bfjpf mMqrI ny Bry jlsy ivwc hI kOVIaF-iPwkIaF suxf idwqIaF. kMm Aus ny ieh izptI muwK mMqrI dI hfjLrI ivwc kIqf, ijs qoN ieh pRBfv bixaf ik Auh Kud nhIN bol irhf, Aus dy aMdroN koeI hor bol irhf hY. kuJ idn bfad mnorMjn kflIaf dy mihkmy df iewk isKrlf afeI ey aYs aPLsr iksy qoN irsLvq lYNdf PiVaf igaf. ies dI kOV cVHI qF kflIaf ny iswDf ikhf ik Aus dy mihkmy bfry kfrvfeI krn qoN pihlF ivjIlYNs nUM Auhdy nfl gwl krnI cfhIdI sI. muwK mMqrI bfdl ny ies dy pRqIkrm vjoN ieh kih idwqf; ‘‘ros qF kflIaf sfihb df jfiejL jfpdf hY, pr iBRsLtfcfr ivruwD kfrvfeI nhIN rokI jf skdI.’’ mnorMjn kflIaf hfly qwk pihlI kOV nhIN sI Buwl sikaf, jdoN iewk akflI ivDfiek ny Aus dy Gr jf ky Aus nUM gflHF kwZIaF sn qy iPr bfdl sfihb ny ivDfiek nUM nfl iljf ky muafPLI mMgvf ky mfmlf Twp kr idwqf sI. hux vflI Gtnf ny ros hor vDf idwqf. Aus dI ies hflq Auqy ivcfr krn leI Bfjpf ivDfiek pfrtI dI mIitMg bulf leI geI. AunIN mYNbrI ivDfnkfr pfrtI ivwcoN isrPL iqMn mMqrI qy cfr ivDfiek sLfml hoey, bfkI iewk drjn jxy afey hI nhIN sI. ieho ijhI hflq ivwc nf koeI nqIjf inkl skdf sI qy nf hI inkilaf. jy koeI gwl hoeI qF eynI ik pfrtI dy mMqrIaF dy pwK ivwc KVox dI QF bhuq sfiraF ny afpxy vjLIrF ivruwD hI guwsf JfVnf sLurU kr idwqf. AunHF ny afpxI pfrtI dy mMqrIaF bfry sfPL ikhf ik ieh iksy df koeI kMm hI nhIN krdyy aijhf ikAuN hoieaf? ies leI ik Bfjpf hux pihlF vflI Bfjpf nhIN rhI. dUjy pfsy bfdl akflI dl vI ies gwl nUM smJ ky afpxI nvIN nIqI Auqy cwl irhf hY. awgy ieh dosL lwgdf hMudf sI ik akflI dl dy Plfxy-Plfxy afgU Bfjpf dI kyNdrI kmfn qoN hdfieqF lY ky cwldy hn. hux ieh ikhf jFdf hY ik Bfjpf dy pMjfb dy Plfxy-Plfxy mMqrI jF ivDfiek afpxI pfrtI dI lIzrisLp dI bjfey muwK mMqrI bfdl sfihb qoN AunHF dI rfey puwC ky cwldy hn. AunHF nUM ‘Bfjpf aMdrly akflI’ qwk ikhf jf irhf hY. qy ijhVI hflq pMjfb ivwc hY, ibhfr jF mhfrfsLtr ivwc hY, Gwt jF vwD hr rfj ivwc hY. hux ieh pfrtI BfeIvflF dI hoNd leI KLqrf bxn jogI nhIN, afpxI hoNd nUM Kory qoN bcfAux leI vI inqfxI sfbq hMudI njLr afAuNdI hY. ies qoN ieh iswtf qF nhIN kwiZaf jf skdf ik Bfjpf hux kbr ivwc pYx jf rhI hY, pr ieh smJ lYxf cfhIdf hY ik ijs ijwlHx ivwc Ps geI hY, Aus ivwcoN CyqI nhIN inkl skx lwgI. iPLrkU cft `qy lwgI hoeI ies pfrtI nUM dobfrf koeI ikRsLmysfjL lIzr hI KVHI kr skdf hY, pr awj dI GVI qF ieho ijhf koeI lIzr vI njLr nhIN afAuNdf. ivwidak Kyqr ivwc vD irhf iPLrkU dKl ikqy aOJVy rfhIN nf pf dyvy! - jiqMdr pnUM asIN BfrqI lok, qy KLfs kr ky pMjfbI, ies gwloN icMqq hF ik pfiksqfn dy aMdrUnI hflfq hor qoN hor ivgVdy jf rhy hn. iPLkrmMdI qF ies bfry amrIkf, brqfnIaf qoN lY ky afstrylIaf, jpfn qwk nUM vI hY, pr sfzI icMqf AunHF nfloN vwKrI iksm dI hY. Auh dUr bYTy hoey hn, asIN isrPL iewk lkIr ijMny PLfsly Auqy hF. gvFZI dy Gr rojL kupwq hMudf hovy qF AunHF dy afpo ivwc iewk dUjy vwl suwty iCwqr kdy-kdfeIN nfl lwgdy sLrIPL bMdy dy Gr vI afx izwgdy hn. jy nf vI izwgx qF ijs idn Aus dy Gr KusLI df mOkf hovy, klysL vflf gvFZI eynI gwl afKxoN nhIN rihMdf, ‘‘sfzy qF ipwtxy pey hoey ny qy iehnF nUM KusLIaF cVHIaF peIaF ny.’’ Auh nfl dy Gr afAuNdy pRfhuixaF mgr kuwqf Cwzx qwk dI hrkq vI kr kr dyNdf hY. pfiksqfn dy hflfq kfrn sfzy vfly pfsy KLdsLy Aupjxy jF vDxy eysy kr ky suBfvk hn. jdoN gvFZ ivwc eydF dI hflq hovy, EdoN iksy vI hor gwl nfloN vwD jLrUrq afpxf Gr sFBx dI hMudI hY qy ies ivwc dyrI nhIN kIqI jfxI cfhIdI. iksy dUjy df hwQ siVaf vyK ky hI akl iswK lYxI cfhIdI hY, Esy vFg hwQ sVvf ky ieho ijhf kOVf qjrbf Kud krnf aklmMdI nhIN hMudI. AunHF kfrnF qoN bcx dI koisLsL krnI cfhIdI hY, ijnHF ny gvFZ df Juwgf cOV kIqf hY. qy ieho kMm hY, jo hoxf qF cfhIdf hY, pr sfzy vfly pfsy nhIN ho irhf. sfnUM pfiksqfn dy hux dy hflfq df kfrn bxn vflI ibmfrI dI jVH lwBxI cfhIdI hY. ieh koeI aOKf kMm nhIN, pr ies vwl iDafn nhIN idwqf jf irhf. jdoN pfiksqfn vwKrf dysL bixaf qF ieh ieslfmI dysL nhIN, muslmfnF df dysL bixaf sI. ijvyN XhUdIaF ny afpxy Drm dy psfr bfry socy ibnF ieh Dfr ky iesrfeIl isrijaf sI ik dunIaf Br ivwcoN qMgI mihsUs krdy ies Drm vfly eyQy af ky vws skdy hn, AuvyN hI ieh soc ky qy aYlfn kr ky pfiksqfn dI mMg cwukI geI sI ik muslmfn Bfrq aMdr Gwt-igxqI hox kr ky bhu-igxqI ihMdUaF nfl sOKI qrHF nhIN rih skdy, iehnF nUM mrjLI nfl ijAUx leI vwKrf mulk cfhIdf hY. mOlfnf mOdUdI vrgy keI lok EdoN vI ieh Dfrnf pysL krdy sn ik vwKry mulk dI bjfey ieslfmI akIdy Auqy pwky rihMidaF ieh koisLsL krn cfhIdI hY ik eysy dysL ivwc bhu-igxqI bxf ky ies nUM kuJ smyN bfad ieslfmI bxf idwqf jfvy. gwl muhMmd alI ijnfh dI mMnI geI sI, mOdUdI dI nhIN, pr ijhVf pfiksqfn EdoN dI BfrU lIzrisLp ny isrijaf, Aus ivwc ieslfmIkrn dI Kyz mOlfnf mOdUdI qy Aus dI soc vfilaF ny iPr vI jfrI rwKI sI, ijs dy iswty hux qfilbfn dy jhfdIaF dy rUp ivwc sfhmxy af rhy hn. sflF bwDI kmjLor rhy ieh DVy hOlI-hOlI iewk vwzI qfkq bx gey qy qfkq vI eyzI vwzI ik hux AunHF ny afpxy mulk dy hfkmF nUM amrIkf dI mdd dy muQfj kIqf ipaf hY. ieh nObq ikAuN afeI? isrPL ies leI nhIN ik rfjsI lIzr iewk dUjy nUM iTwbI lfAux leI iehnF dI pYdf kIqI ieslfmI jnUMnIaF dI DfV nUM vrqdy sn. Auh gwl afpxI QF TIk hY ik jnrl ijLaf Auul hwk ny vI jmhUrIaq bhflI dI lihr ivruwD AunHF nUM vriqaf sI qy jnrl prvyjL musLwrPL ny vI, pr ieh kfPLI kfrn nhIN sI. vwzI gwl asrdfr ieh hoeI ik lokF nUM ividaf dyx df ijhVf kMm aMgryjLF ny mOlvIaF, pMizqF qy gurduafry dy BfeIaF dI QF srkfrI skUlF nUM sONipaf sI, Aus nUM ipwClKurI moVf pY igaf. pfiksqfn aMdr mdrwisaF dI iewk ivsLysL lihr cwl peI qy ipMz-ipMz iehnF df psfrf hox lwg ipaf. bynjLIr Buwto dI dUjI vfrI dI srkfr ny ies psfry dy nqIijaF nUM mihsUs kr ky sFJy ividaf pRbMD leI mdrwsy rijstrz krn df aml afrMBxf cfihaf qF AunHF ny awgoN srkfrI hukmF nUM itwc jfixaf qy hjLfrF dI igxqI ivwc mdrwsy afpo afpxI mrjLI dy islybs dI pVHfeI afpxy afp hI krvfAuNdy rhy. srkfr hdfieqF qF jfrI krdI rhI, pr mMnIaF nf jfx Auqy kfrvfeI kdy nhIN sI kr skI. pfiksqfn dy bhu-igxqI lok-muslmfn jLrUr sn, pr muqwsbI nhIN sn. hfly pMdrF sfl pihlF qwk jnUMnI ieslfmI soc vflIaF iDrF qy DVy jdoN vI koeI cox lVdy, pMj-Cy PLIsdI votrF dI hmfieq qwk sImq rihMdy hMudy sn qy lokIN AunHF dI hmfieq leI vwzf hMugfrf nhIN sn Brdy hMudy. jnrl musLwrPL dy rfj ivwc PLOjI aiDkfrIaF qy KuPLIaf eyjMsIaF dI Cqr-Cfieaf hyT pihlI vfrI Auh jmhUrI pfrtIaF nUM guwTy lf ky iewk rfj ivwc srkfr bxfAux qy iewk hor rfj ivwc sLfml hox dy nfl-nfl kOmI asYNblI ivwc vI iewk qkVI iDr bx ky sfhmxy afey sn. hux Auh eyzI mjLbUq iDr hn ik pfiksqfn dI koeI vI srkfr AunHF nUM axgOilaf nhIN kr skdI, bfvjUd ies swc dy ik AunHF DiVaF df afpo ivwc vI eykf nhIN. AunHF ivwc hr koeI Kud nUM pwkf ieslfmI mMn ky bfkI sBnF nUM BMzdf hY. jnUMnIaF nUM muwZly dOr ivwc pfiksqfn aMdr ihMdUaF jF iswKF ivruwD nhIN sI vriqaf igaf, ikAuNik smiJaf jFdf sI ik ieh hux koeI KLqrf nhIN rih gey, sgoN sB qoN pihlF kfdIafnI muslmfn insLfny Auqy rwKy gey sn. kfdIafnIaF qoN ipwCoN bkfiedf aYlfn kIqy ibnF sLIaf muslmfnF dy ivruwD morcf KolH idwqf igaf qy jvfb ivwc Auh vI eIrfn qoN imldI mdd nfl iswDI twkr lYx dy rfhy pY gey. iehnF kMmF leI iksy srkfrI sLkqI dI bjfey iehnF mdrwisaF dy ividafrQIaF dI vrqoN kIqy jfx ny iehnF nUM pfiksqfnI PLOj dy aiDkfrI vrg dy aMdr afpxy sMprk pYdf krn df mOkf dy idwqf. aPLgfinsqfn ivroDI jMg ny ieh aml hor awgy vDf idwqf sI. hux dI hflq ieh hY ik ijs pfiksqfn aMdr Aus dI kfiemI mOky msF-cfr-pMj sO mdrwsy hMudy sn, Ausy ivwc hux iehnF dI igxqI cflI hjLfr qwk jf puwjI hY. keI KyqrF ivwc srkfrI grFtF nf phuMcx kr ky srkfrI skUl hOlI-hOlI bMd hMudy gey qy ieh mdrwsy PYldy gey, ijnHF ivwc ividafrQIaF dI igxqI do-iqMn hjLfr qwk vI ho geI. KfVI dy dysLF qoN imly pYsy nfl kfiem hoeI ieMtrnYsLnl ieslfmIaF XUnIvristI iehnF mdrwisaF dy jnUMnI pVHfkUaF dI aglI pVHfeI dy kMm afAux lwg peI. iksy qoN ieh gwl lukI-iCpI nhIN ik iehnF mdrwisaF ivwc ivigafn dI pVHfeI nfloN jhfd ijLafdf pVHfieaf jFdf hY. hfly pMj sfl pihlF krvfey gey iewk srvyKx dIaF irportF pfiksqfnI mIzIey ivwc CpIaF qF lokIN sFJy aMgryjLI skUlF jF srkfrI skUlF aqy mdrwisaF dy ividafrQIaF dI soc df pfVf dyK ky hYrfn rih gey sn. imsfl vjoN ieh puwiCaf igaf sI ik kI pfiksqfn nUM Bfrq nfl jMg kr ky ksLmIr Auqy kbjLf kr lYxf cfhIdf hY? aMgryjLI skUlF dy 64 PLIsdI qy srkfrI AurdU skUlF dy 58 PLIsdI bwicaF ny ikhf sI ik eydF nhIN krnf cfhIdf, pr mdrwisaF dy 59 PLIsdI bwicaF ny eydF krn dI hmfieq kIqI sI. iewk hor svfl aihmdIaf muslmfnF vwl kMm krn dIaF QfvF Auqy sihxsLIlqf bfry sI, ijs dI hmfieq aMgryjLI skUlF dy 65 PLIsdI bwicaF ny kIqI, srkfrI AurdU skUlF dy 46 PLIsdI bwicaF ny sihmqI idwqI qy 54 PLIsdI ny ieho ijhI sihxsLIlqf nUM rwd kIqf, pr mdrwisaF ivwc pVHdy 82 PLIsdI bwicaF df ivcfr ieh sfhmxy afieaf ik aihmdIaF nUM qf brdfsLq hI nhIN kIqf jfxf cfhIdf. kI eynf ieh jfxn leI kfPLI nhIN ik iehnF mdrwisaF rfhIN bwicaF dI mfniskqf nUM iks qrHF df moVf dyx df Xqn kIqf jFdf hY. hux afpF afeIey BfrqI iKwqy vwl. hflq dUjy rfjF ivwc vI cMgI nhIN, pr sfzy pMjfb ivwc ieh asloN hI mfVI hoeI peI hY. srkfr kFgrs dI hovy jF akflI-Bfjpf dI, srkfrI skUlF dI hflq mMdI qoN hor mMdI hI hMudI geI hY. ijnHF skUlF ivwc kdy cfr jF Cy aiDafpk hMudy sn, Pyr iqMn, do, iewk krdy hoey AunHF ivwcoN keI hux ibnF tIcrF qoN hn. EQy hPLqy dy do ku idn nfl dy ipMz dy skUl ivwcoN koeI nf koeI jxf gyVf mfr jFdf hY. keI skUl bMd ho cwuky hn, kfgjLF ivwc BfvyN hfly qwk AunHF df ibsqrf nf vI smyitaf igaf hovy. ies dy Ault inwjI Kyqr dy skUl DVf-DV vD rhy hn qy iehnF `coN bhuiqaF dI qMd iewk jF dUjy Dfrimk zyry nfl juVI hoeI hMudI hY. ijhVy sfD bcpn ivwc GroN ilaFdI cUrI skUl dy nyVy JfVIaF kol bih ky Kfx mgroN prq jFdy rhy sn, Auh iehnF pbilkF skUlF dy zfierYktr qy cyarmYn aKvfAuNdy hn qy vwzIaF izgrIaF vfly qnKLfhdfr kfirMdy af ky AunHF dy gozIN hwQ lfAuNdy hn. qnKLfh imldI hox kr ky ieh tIcr afpxy ividafrQIaF nUM cMd, qfiraF jF DrqI dy grB df igafn dyx dI QF Aus sfD dI sMprdf bfry sLrDf nUM AunHF aMdr kuwt-kuwt ky Brn nUM pihlI ijLMmyvfrI smJdy hn. awgy qF muhfvrf hMudf sI ik ‘‘Plfxy bMdy aMdr sLrDf kuwt-kwut ky BrI hoeI hY’’, hux hux scmuwc keI skUlF aMdr bwicaF nUM kuwt-kuwt ky sfDF dy soihly qy munIaF dy cflIsy gfAux nUM mjbUr kIqf jFdf hY. kdy-kdy jdoN iehnF dIaF gwlF bfhr vI afAuNdIaF hn qF Drm df mfmlf kih ky srkfrF dwb dyNdIaF hn qy aMD-ivsLvfs dI hwd qwk sLrDf rwKx vfly lok Pyr vI afpxy bwcy iehnF dI JolI pfeI jFdy hn. svfl iewQy inwjI jF srkfrI Kyqr df nhIN. inwjI skUl qy kflj ajLfdI lihr dOrfn vI KolHy gey sn, pr AunHF ivwc afpsI ivroDF dI QF dysLBgqI df pfT pVHfieaf jFdf sI. hux vwK-vwK DrmF; iswKF, ihMdUaF, eIsfeIaF dy skUl ijvyN pMjfb ivwc cwl rhy hn, kuJ QF hux mdrwsy vI clfey jf rhy hn, iehnF aMdr isrPL ieh nhIN ik afpxy Drm dI ivrfsq dI jfxkfrI dyx qy dUijaF nUM awKoN proKy kr dyx df kMm hMudf hovy, sgoN ividafrQIaF nUM ieh rtfAux df kMm vI hMudf hY ik ieh Drm bfkI sBnF qoN Aucf hY qy bfkI ies dy AUxy-pOxy vI nhIN. afpo-afpxy Drm bfry jfxkfrI dyxI sB df hwQ hY, pr jdoN Aus nUM bfkI sBnF qoN Aucf qy bfkIaF nUM hIxy dwsxf sLurU kIqf jFdf hY qF ieh smfj aMdr Aus iPLrkU jnUMnI vMz dI sLurUafq hMudI hY, ijs ny hux pfiksqfn nUM jhfdIaF dy jnUMn kfrn lhU-luhfn kIqf ipaf hY. asIN ieh iblkul nhIN khFgy ik Dfrimk sMsQfvF nUM afpo afpxy ividak adfry clfAux dI afigaf hI nhIN hoxI cfhIdI, pr ieh kihxf Xog smJFgy ik iehnF sBnF nUM sFJy ivwidak islybs qoN bhuqf bfhr nhIN vgx dyxf cfhIdf. srkfrF clfAux vfilaF nUM hfl dI GVI ikAuNik isrPL votF idKfeI dyNdIaF hn, ies kr ky Auh afpo ivwc tkrfvF pYNqVf lY rhIaF sMsQfvF nfl dovIN pfsIN sFJ BugqfeI jFdy hn. Auh ieMj kr ky afpxy Drm-inrpwK hox df sbUq nhIN dy rhy, bc ky cwlx dI mOkfpRsqI ivKf rhy hn. keI lok qF ieh vI kihMdy hn ik iksy Kfs Kyqr ivwc iksy Kfs Dfrimk sMsQf df ivwidak kyNdr vwD ivksq krn leI Aus dy afly-duafly dy skUlF dy srkfrI aiDafpk jfx-buwJ ky htfey jFdy hn, qF ik EQoN dy bwcy mjbUrI kfrn vwD PLIsF dy ky vI ieho ijhIaF sMprdfvF qy sMsQfvF dy hwQ cVH skx. jy aijhf nhIN qF srkfrF nUM srkfrI iswiKaf dy pRbMD nUM sMBflxf cfhIdf hY. Aus df hor koeI PLfiedf qF bfad ivwc vyiKaf jfvygf, pihlF PLfiedf ivcfrDfrk pwKoN ieh ho jfvygf ik tkrfvyN iPLrkUpuxy nUM pwTy pf rhy ividak adfiraF dy mukfbly sFJI soc vflf vrg dI nfl hI pYdf hMudf rhygf. anykqf ivwc eykqf vfly Bfrq aMdr jy sFJI soc vflf vrg kfiem nf rwiKaf igaf qF ieh ‘anykqf ivwc eykqf’ dI QF smF pf ky ‘eykqf ivwc anykqf’ dy DmwcV aKfVf bx jfvygf. Auh idn iks qrHF df hovygf, ies dI ivafiKaf krn dI iksy nUM loV nhIN hoxI cfhIdI.
purfxf ieiqhfs duhrfAux dy iPr cfly cwl rhy hn sfzy lIzr - jiqMdr pnUM pMJI sfl pihlF akqUbr qy nvMbr dy dumyl mOky idwlI ivwc iewk bVf vwzf Gtnfkrm vfpiraf sI. idwlI ivwc hI nhIN, Aus dy asr hyT Bfrq dy keI sLihrF qwk vfprdf igaf sI. pUry pMJI sfl bIq gey. ijnHF ny Auh idn vyKy jf hMZfey sn, AunHF leI ieh awj vI ‘hfly kwlH dI gwl’ jfpdI hY. nvIN pIVHI nUM Aus dI smJ nhIN pY skdI, ijs ny Auh kuJ vyiKaf nhIN sI, qy sfzI kfmnf hY ik Aus pIVHI nUM ieh kuJ kdy vyKxf vI nf pvy. iek pRDfn mMqrI hMudI sI ieMdrf gFDI. Auh rfjsI lIzr sI qy sfry rfjsI lIzrF vFg iksy gwloN cMgI qy iksy hor gwloN mfVI vI sI. jdoN Auh pRDfn mMqrI bxI, Auh bxI nhIN sI, kFgrsIaF dy iewk gruwp ny ieh soc ky bxfeI sI ik rfj qF asl ivwc asIN hI krnf hY. ieMdrf gFDI ny AunHF df suPLnf qoV idwqf. afpxI hsqI qF Aus ny sfbq kIqI hI, kuJ cMgy kMm hor vI kIqy, ijnHF qoN lok KusL ho gey. purfxy rfjy-mhfrfijaF dy Bwqy vI bMd kIqy qy AunHF nUM iksy vI mukwdmy qoN bcy rihx dI KuwlH vI KLqm kr idwqI sI. pRfeIvyt bYNkF nUM srkfrI kMtrol ivwc lY ky lokF dy pYsy nfl pMUjIpqIaF dI pMUjI hor vDfAux df aml roikaf sI. Auh aklmMd vI sI, pr keI hornF vFg puwqr-moh dI isLkfr ho ky eynI lIhoN lwQI ik gwdI CwzxI pY geI sI. isafsI sUJ eynI sI ik pOxy iqMn sflF bfad hI iPr Auho kursI muV ky hMUJf PyrU ijwq nfl hfsl kr geI, pr eyQy af ky iPr cfplUsF dI Auksfht ivwc af ky aprysLn bilAU stfr vrgy hflfq ivwc AulJ geI qy aMq nUM ieho hflfq Aus dI duwKdfeI mOq df kfrn bxy sn. ieMdrf gFDI nUM ‘burI nhIN sI’ BfvyN nf khIey, ieh ikhf jf skdf hY ik Auh ‘isrPL burI nhIN sI, kuJ cMgI vI sI’, pr Aus dI mOq mgroN BVkIaF-BVkfeIaF BIVF ny ijhVy keI sO bygunfhy lok mfr idwqy, Auh vI qF bury nhIN sn. AunHF dy nfl vfpry hoey Bfxy nUM ‘idwlI dy dMgy’ ikhf jFdf hY, jd ik Auh ‘dMgy’ nhIN sn. dMgf-Psfd EdoN hMudf hY, jdoN do iDrF afps ivwc lVdIaF hn qy dovF df Gwt jF vwD nuksfn vI hMudf hY. jdoN isrPL iewko iDr mfrI jf rhI hovy qy dUjI iDr awgoN afpxf bcfa vI krn jogI nf rih jfvy, Aus nUM dMgf nhIN, kqlyafm ikhf jFdf hY. idwlI ivwc jF kfnpur aqy kuJ hornIN QfeIN jo kuJ iqMn idn vfprdf irhf, Auh kqlyafm sI, isrPL kqlyafm, ijs ivwc isrPL iewko iPLrky dy lok mfry jf rhy sn. jy iksy ny svY-rwiKaf leI Gr ivwc peI bMdUk vI cwukI qF puls ny Aus dy ivruwD hI Aultf mukwdmf bxf Diraf sI. pUry pMJI sfl gujLr gey, sdI df cOQf ihwsf lMG igaf, AuhnF GtnfvF dy mukwdmy isry nhIN lwg sky. kfnUMn df ijhVf phIaf ieMdrf gFDI kql kys qy keI hornF mukwdimaF dI suxvfeI mOky cOQy gyar ivwc igiVaf, iehnF bydoisLaF dy kqlF dI adflqI kfrvfeI mOky JrI pey qvy dI sUeI vFg EQy df EQy hI GuMmI igaf. jdoN kdy mfmlf iksy QF awgy vI vDx lwgf, iksy nvIN jFc kmytI dy gTn nfl tMg ky Pyr lmkf idwqf jFdf irhf. iensfPL hfly qwk imilaf nhIN, imlx dI koeI afs vI iksy nUM nhIN, ies kucwkr ivwc pIVqF dy jLKLmF AuWqy afAuNdf KrINZ muV-muV jLrUr KrMUZ mfr ky AucyV idwqf jFdf hY. Auh bdiksmq GtnfvF sfzy swiBak smfj dy mwQy Auqy klMk sn qy AunHF qoN sbk iswK ky awgoN leI aijhf vfprn qoN rokx dy pRbMD krny cfhIdy sn. ieh pRbMD nhIN kIqy jf sky. jy kIqy hMudy qF gujrfq df Auh kqlyafm vI nhIN sI vfprnf, ijhVf idwlI vfly vFg mOky dI srkfr dI srpRsqI hyT hMudf irhf qy ipwCoN ies nUM vI kqlyafm mMnx dI bjfey ‘gujrfq dy dMgy’ afK ky zMg sfr ilaf igaf. iensfPL Aus mfmly ivwc vI nhIN hoieaf, qy sLfied kdy ho vI nf sky. svfl ieh AuWTdf hY ik ieh sfrf kuJ vfpiraf ikAuN? idwlI bfry ieMdrf gFDI dy kql nUM aqy gujrfq bfry goDrf dy rylvy stysLn AuWqy sfV gey gwzI dy zwby nUM hflfq df muwZ kih ky ies nUM cfxcwk hoieaf pRqIkrm dwsx df Xqn kIqf jFdf hY. eydF dIaF gwlF nUM mUl mwudy qoN awKF curfAux dI koisLsL mMnxf cfhIdf hY. goDrf dy ryl zwby nUM iksy ny sfiVaf hovy jF Auh hfdsy kfrn siVaf hovy, Auh POrI kfrn qdy hI bixaf, jy bfbrI msijd Zfh ky rfm mMdr bxfAux dI ijLd ny smfj ivwc kuVwqx BrI hoeI sI. kuVwqx Brn vfly jfxdy sn ik iewk idn eydF vfpr skdf hY, pr AunHF nUM vfprn nfl duwK nhIN sI hoxf, sgoN AuWcI kursI qwk puwjx leI lfsLF df pVuwl iml jfxf sI. idwlI dIaF GtnfvF vI AuWcIaF kursIaF qwk puwjx leI bxfey jFdy pVuwlF df nqIjf sn. iewk pfsy pMjfb kFgrs dy do DurMqr pMjfb dy muwK mMqrI dI kursI leI iksy vI hwd qwk jfx nUM iqafr sn. dUjy pfsy akflI rfjnIqI dy do mhFrQI iesy kursI leI iewk dUjy dI hI nhIN, pMjfb dy amn-cYn dI vI blI dyx nUM iqafr sn. ajIb rMg hn rfjnIqI dy. dUjI vfrI muwK mMqrI bxy pRkfsL isMG bfdl df iewk BrosymMd aPLsr hr mhIny sfbkf ho cwuky muwK mMqrI igafnI jLYl isMG nUM KYr-suwK puwCx jFdf sI, pr igafnI jI pRkfsL isMG bfdl dy ivruwD jQydfr gurcrn isMG tOhVf nUM QfpVy dyNdy rihMdy sn. dUjy pfsy jQydfr tOhVf nfl nyVqf rwKx vflf iewk kimAUinst afgU igafnI jLYl isMG dy ivruwD drbfrf isMG nfl aMdr dI sFJ inBfeI jFdf sI. ieho rfjnIqk KyzF sn, ijnHF kfrn rfj drbfr dI lVfeI ‘aMimRqsr dI idwlI drbfr ivruwD lVfeI’ bxdI geI. pitafly ijLly dy ipMz kpUrI ivwc lwgf pMjfb dy pfxIaF df morcf rwd kr ky aMimRqsr ivwc ‘Drm XwuD’ sLurU kr idwqf igaf, ijs df pihlf jQf qorn vyly jQydfr tOhVf dI qkrIr sLfh muhMmd dy bolF dy hvfly nfl ‘jMg ihMd pMjfb df hox lwgf’ df nfhrf dy ky pihly idn hI ieh sMkyq dy geI sI ik awgoN hux ieh puafVf smytx dI QF hor qoN hor awgy hI vDxf hY. ies lVfeI ivwc sMq jrnYl isMG iBMzrFvflf nUM iKwc ilaf igaf. akflIaF dy keI afgU Aus nUM hux qwk kFgrs df eyjMt afKdy hn qy kFgrs vfly sfrI ijLMmyvfrI akflIaF dy isr pfAuNdy hn. pihlI scfeI ieh hY ik sMq iBMzrFvfly ny do vfr coxF ivwc pfrlImYNt qy ivDfn sBf leI kFgrs dI mdd kIqI qy iewk vfrI sLRomxI kmytI cox ivc kFgrs dI mdd leI qy iqMny vfrI dovyN iDrF Gfty ivwc rhIaF sn. dUjI scfeI ieh vI hY ik akflIaF df pihlF iewk DVf sMq iBMzrFvfly nfl nyVqf rwKdf sI, iPr Aus dy morcy nUM apxf ky dovyN DVy Auhdy nfl juV gey. ijhVy akflI afgU QoVHf-bhuq ivroD krnf loVdy sn, Auh Aus dI qfkq qoN zrdy hoey jfn bcfAux leI mon Dfr bYTy sn. ieh ieljLfm kFgrsI qy akflI dovyN iDrF vfly iPr vI lfeI jFdy sn ik dUjI iDr sMq nUM sfzy iKlfPL vrq rhI hY. ivdysLI pwqrkfrF dy iewk gruwp nfl bVI cricq ieMtrivAU dOrfn Kud sMq iBMzrFvfly ny ieh ikhf sI; ‘‘kFgrsI kihMdy ny ik akflI mYnUM vrqdy ny. mYN sfbq kr dyvFgf ik dovyN mYnUM nhIN vrq skdy, mYN dovF nUM vrqdf hF.’’ aMqF dIaF BucflI GtnfvF qy pUrI pMJI sfl lMGf ky vI kFgrsIaF qy akflIaF df Grft rfg iewk dUjy ivruwD awj vI Auuho vwj irhf hY. ijhVy hflfq awj qoN pMJI nhIN, qIh ku sfl pihlF sn, Auh hux iPr bx rhy hn. hflfq hI nhIN, rfjnIqk iqkVmF vI iPr Ausy iksm dIaF hn. PLrk isrPL eynf hY ik hux akflIaF dy muwK DVy ivwc pMjfb ivwc koeI tOhVf mfrkf lIzr nhIN lwBdf, idwlI vfly prmjIq isMG srnf hurF nfl qflmyl AuNj keIaF ny aMdrKfqy bxfieaf ipaf hY. AunHF purfxy simaF ivwc eydF df qflmyl idwlI vfly jQydfr sMqoK isMG dy rfhIN hMudf sI. dUjy pfsy kFgrs pfrtI aMdr jLYl isMG qy drbfrf isMG vfly do DVy hI nhIN, hux dI pMjfb kFgrs iqMn-cfr QFeIN vMzI peI hY qy ies vMz dOrfn iswKF aMdr pRBfv rwKdy kuJ KfVkU bol-bfxI vfly sMqF nfl AunHF ivwcoN keIaF dIaF qfrF pUrI qrHF juVIaF hoeIaF hn. mfmlf swcy sOdy vfly dy ivroD df hovy jF iksy hor QF df, imsfl vjoN vIafnf ivwc rvIdfs jI dy pYrokfr sMq rfmfnMd dy kql df vI, kFgrsI afgU afpo-afpxIaF rotIaF sykx leI iksy vI hwd qwk jfx nUM iqafr lwBdy hn. srdfr pRkfsL isMG bfdl qIh ku sfl pihlF vI muwK mMqrI sn, hux vI hn, qy ijvyN EdoN Auh inrMkfrIaF qy kwtVpMQI iswK sMqF nfl dohIN pfsIN sYnq imlf ky cwlx df Xqn krdy rhy sn, AuvyN hI awj krdy njLr afAuNdy hn. ieiqhfs iPr duhrfAuNdf ikAuN nf jfpygf afpxy afp nUM? pMJI sfl ho gey hn, pUry pMJI sfl, AunHF GtnfvF nUM, ijnHF ny hjLfrF GrF ivwc aixafeI mOq df Pyrf pvfieaf sI. lok mry sn, isrPL lok qy afm lok mry sn, lIzr koeI nhIN sI miraf. iksy vwzy lIzr df koeI njLdIkI irsLqydfr vI nhIN sI miraf. jy syk lwgf hMudf qF isivaF dy syk AuWqy isafsq dy prONTy sykx qoN pihlF Auh ds vfr socdy. hux qF AunHF leI ‘icVIaF dI mOq, gMvfrF df hfsf’ vflI gwl hY, eydF dy hfsy df mVfsf iewk vfr ho jfvy jF vfr-vfr hMudf rhy, klgIaF qy kursIaF AuWqy awKF itkfeI bYTy lIzrF nUM iksy nfl kI? ieh Brosf hY imrf, rOsLn svyry afAuxgy - jiqMdr pnUM ies hPLqy ijhVIaF kuJ gwlF ny sfzf Aucycf iDafn iKwicaf, AunHF df afps ivwc koeI irsLqf nf hMudy hoey vI ieh irsLqf hY ik Auh sfzy smfj dy hkIkI hflfq dy drsLn krvf dyNdIaF hn. iehnF ivwcoN kuJ vMngIaF Auqy asIN JfqI mfrIey. iewk KLbr ieh hY ik iksy QF Auqy skUtr `qy jFdy cfr jIa iek vwzI gwzI ivwc vwjy, ijs dI pCfx nhIN ho skI. vwzI gwzI Auh ies kr ky khI jFdI hY, ikAuNik hfdsy vflI QF Aus gwzI dIaF brykF vwjx vyly dovIN pfsIN do-do tfierF dy Gsrn dy insLfn sn. sfPL hY ik Auh jF qF bws hovygI, jF iPr koeI trwk. hfdsy mgroN Aus dy zrfeIvr ny dOV jfxf TIk smiJaf, ikAuNik mukwdmf Ausy dy isr pYxf sI qy iksy ny ieh nhIN sI puwCxf ik ibnF nMbr plyt qoN cwl rhy skUtr Awuqy awDI rfq nUM do svfrIaF dI QF iewk bwcy smyq cfr jxy ikAuN svfr hoey sn? jlMDr ivwc ipCly idnIN bfeIpfs dy izvfeIzr qoN sfeIkl tpfAuNdf iewk sfeIkl svfr hUtr vjfAuNdI af rhI aYNbUlYNs nfl tkrf igaf. Aus nUM iksy ny glq nhIN sI afiKaf, hfjLr lokF dI BIV ny mrIjL lY ky jf rhI aYNbUlYNs gwzI dy zrfeIvr dI iKwc-DUh kr idwqI sI qy ipwCoN rfjLInfvF ho igaf sI. dUjI KLbr pMjfb dI ieNwk dfxf mMzI dI hY. EQy iewk iksfn PLsl ilafieaf qy rfq nUM Jony dI ZyrI AuWqy sON igaf. qVky AuWiTaf qF nfl dI ZyrI vfly iksfn nUM afpxI ZyrI df iKafl rwKx nUM kih ky trYktr jf stfrt kIqf. jdoN trflI awgy qurI qF rOlf pY igaf. EdoN pqf lwgf ik KVI trflI hyT rfqIN koeI pUrbIaf mjLdUr sON igaf sI, ijhVf trflI hyT af ky mfiraf igaf hY. Aus mjLdUr dI vI koeI glqI nhIN mMnI geI, mfrkIt kmytI dI vI nhIN, ijs ny mjLdUrF leI sOx dy brFzy qwk nhIN bxfey, pr musIbq isrPL iksfn dy gl rfh jFdI pY geI. KVy pYr ies Gtnf Auqy ijMnf vI rOlf pYNdf irhf hovy, agly idn, agly mhIny jF agly sfl vI iksy ny ieh pRbMD krn bfry nhIN socxf ik iPr kdy vI aijhf hfdsf nf vfpry. pMjfb srkfr ny iesy hPLqy ieh sUcnf jfrI kIqI hY ik do sO qoN vwD aiDafpk nOkrI qoN kwZy jf rhy hn. ieh sfry ipCly sfl hI BrqI kIqy gey sn. kwZy jfx df kfrn ieh ik iehnF dI arjLI nfl lwgy hoey qjrbf srtIiPLkyt jfalI inkly hn. jfalI srtIiPLkyt keI qF scmuwc jfalI hn, keI jfalI bx gey hn. kuJ muMzy-kuVIaF ny iksy inwjI skUl ivwc kuJ mhIny jF sfl pVHfieaf sI. qjrbf srtIiPLkyt mMgy qF skUl vfilaF ny dy idwqy, pr ieh gwl AunHF nUM vI pqf sI ik iehnF nOjvfnF dy nFa pwky rijstr AuWqy cfVHy ibnF nOkrI krvfeI sI, qF ik pUrI qnKLfh aqy hor Bwqy nf dyxy pYx. pVqfl hoeI qF jfrI kIqy srtIiPLkyt nUM afpxf mMnx qoN hI Auh muwkr gey. keI skUlF vfilaF ny pYsy lY ky bfkfiedf srtIiPLkyt bxf idwqy sn, pr pVqfl ivwc Auh vI muwkr gey. ieho ijhy iewk skUl ivwc bwcy msF zyZ sO pVHdy hoxgy qy qjrbf srtIiPLkyt Aus ny cflI qoN vwD jfrI kr idwqy sn. hux pVqfl ipwCoN jfalI srtIiPLkyt df dosL lf ky aiDafpk lwgy mMuzy-kuVIaF qF kwZ idwqy gey, pr ijnHF ny jfalbfjLI `coN not kmfey sn, AunHF ivruwD iksy ny koeI kfrvfeI hI nhIN kIqI. huxy-huxy dIvflI lMGI hY. ies vfrI dI dIvflI qoN pihlF sfry dysL ivwc nklI imTfeI jF imlfvtI imTfeI dy vpfr nUM nwQ pfAux leI Cfpy mfry gey, qy pMjfb ivwc vI. ijwQy ikDry Cfpf mfiraf, EQy mIzIey nUM swd ky aPLsrF ny afpxI sUrq vI ivKfeI qy aiVwky afey hoey vpfrI dI vI. dIvflI lMG jfx ipwCoN pMjfb dI ishq mMqrI bIbI lksLmI kFqf cfvlf df ibafn af igaf ik QoVHy ijhy sYNplF nUM Cwz ky bfkI sfrI imTfeI TIk-Tfk inklI hY qy hux Auh hlvfeIaF nUM vfps kIqI jf rhI hY. ijhVI imTfeI AunHF ny dIvflI AuWqy loVvMd gfhkF nUM vycxI sI, hux mOkf lMG jfx mgroN Auh iks nUM vycxgy? iPr ishq ivBfg dy godfmF ivwc ibnF PLirwj qoN rwKI Auh imTfeI ies smyN dOrfn iksy kMm dI vI nhI rih geI hoxI qy ijhVy kfrobfrIaF dIaF qsvIrF aKLbfrF ivwc Cp geIaF, lokF nUM Auh awgoN leI vI ieqbfr dy kfbl nhIN jfpxy. dUijaF df eynf jlUs kwZ dyx vflI bIbI lksLmI kFqf cfvlf Kud eImfndfr aKvfAuNdI hY, pr Aus df mihkmf iBRsLtfcfr dI siVHafd Cwz irhf hY qy kroVF rupey dy skYNzl sfhmxy afAuNdy vyK ky vI Auh sKLq kdm cwukx qoN pfsf vwt jFdI hY. ijhVI pMjfb srkfr dIaF do gwlF AuWpr drj hoeIaF hn, Ausy dIaF do hor vI hn, ijhVIaF pfTkF dI njLry afAuxIaF cfhIdIaF hn. iewk qF ieh ik 1984 dy dMgf pIVqF leI ijhVI shfieqf dI rkm afAuNdI hY, Auh vI Kurd-burd hMudI rihMdI hY. ipwCy ijhy iewk swjx ny sUcnf dy aiDkfr vfly kfnUMn dI vrqoN krdy hoey ies df vyrvf mMg ilaf. pqf ieh lwgf ik iewk sInIar aPLsr bIbI ieh PLMz dMgf pIVqF AuWqy Krcx dI QF afpxy ibjlI ibwlF jF hornF kMmF leI KrcdI rhI hY. sUcnf jfrI hMudI vyK ky BfjV pY geI qy bIbI idwlIEN af ky kfgjLF ivc EdoN kwt-vwZ kr geI, jdoN ieh sUcnf jfrI kIqI jf cuwkI sI. ihMmq dI gwl hY qy ihMmq Aus ivc bhuq hY. iewk vfrI Auh pMjfb dy ijs sLihr ivc lwgI hoeI sI, EQy ijMm ivc jFdI rhI qy jdoN ijMm vfilaF ny PIs mMgI, dUjy mihkmy ivc lwgy afpxy pqI nUM kih ky Aus ijMm AuWqy tYks ivBfg df Cfpf mrvf idwqf sI. Auh mfmlf vI adflqF qwk jf puwjf sI. koeI ieh kih skdf hY ik sUcnf dy aiDkfr dy kfnUMn ny lokF nUM jfxkfrI pwKoN kfPLI Pfiedf kIqf hY. ieh gwl TIk hY qy iesy df ikRsLmf sI ik lokF nUM rYWz krfs dy PLMzF ivcoN izptI kimsLnrF dy bwicaF dy poqVy KrIdy jfx dy gunfh dI jfxkfrI imlI sI. kfPLI qF ieh aiDkfr jLrUr hY, pr ijhVy adfry ieh aiDkfr XkInI bxfAuNdy hn, hux rfjsI lokF ny AunHF AuWqy nfg-vlL pfAux df rfh vI PV ilaf hY. huxy-huxy ieh KLbr afeI hY ik iek sfbkf mMqrI, jo bfdl akflI dl df iewk sInIar afgU vI hY, dI nUMh nUM pMjfb dy sUcnf kimsLn dI mYNbr bxf idwqf igaf hY. kuVI pVHI hoeI qF hY, hor qjrbf koeI nhIN. sO qjribaF qoN vwzf srtIiPLkyt Auhdy kol ieho hY ik Auh akflI dl dy vwzy lIzr dI nUMh hY. iesy kimsLn dIaF kuJ hor inXukqIaF vI ivvfd dy Gyry ivc hn. ies dy bfvjUd sUcnf dy aiDkfr qy sUcnf kimsLn df PLfiedf hY, kuJ PLfiedf lokF df shI, kuJ srkfr-drbfr nfl nyV vfilaF df shI, PLfiedf qF afKLr hY hI. asIN hux pMjfb qoN pry cwlIey. pMjfb df gvrnr hfly qwk cMzIgVH sLihr df cIPL kimsLnr vI hMudY. hux ieh ahudf vwKrf krn dI mMg ho rhI hY. Bfrq srkfr AuWqy ies gwl leI dbfa bxfieaf igaf hY. cIPL kimsLnr df vwKrf ahudf cMzIgVH dy lokF dI nhIN, do kyNdrI mMqrIaF dI loV bx igaf hY. mOjUdf gvrnr PLOj df sfbkf jrnYl rozirgjL AunHF mMqrIaF nfl isMÕ PsfeI bYTf hY. Aus ny iewk aKLbfr ieMtrivAU dOrfn cMzIgVH dy idwlI pbilk skUl dI jLmIn dI alftmYNt dy Gfly-mfly nUM muwdf bxf ilaf. ies idwlI pbilk skUl dI kmytI ivc bIbI aMibkf sonI qy pvn bFsl dovyN kyNdrI mMqrI mIq pRDfn hn qy aMibkf sonI df pqI ienHF df pRDfn hY. dovyN kyNdrI mMqrIaF ny moVvf vfr krdy hoey iewk qF gvrnr vwloN cMzIgVH nfl dy ipMzF dy iksfnF dI kroVF rupey dI jLmIn ssqy Bfa KrId ky pRfeIvyt iblzrF nUM kOzIaF dy Bfa alft krn df muwdf bxf ky dosL lfieaf ik gvrnr ny ies kMm `coN do hjLfr kroV rupey qoN vwD mfl kmf ilaf hY. dUjf jLor ies gwl AuWqy lf idwqf ik cMzIgVH df cIPL kimsLnr vwKrf cfhIdf hY, pMjfb dy gvrnr kol ieh ahudf cfhIdf hI nhIN. jy gvrnr ny swcmuwc eynf mfl iksfnF df kMGf kr ky kmf ilaf hY qF Aus dy ivruwD kys drj kr ky Aus nUM jylH Byjxf cfhIdf hY, pr ies bfry dovyN kyNdrI mMqrIaF ny koeI mMg hI nhIN kIqI. asl gwl ieh hY ik cMzIgVH dy jfxkfrF muqfbk gvrnr dI duwD-Doqf nhIN qy dovyN kyNdrI mMqrI vI nhIN. iewk dUjy ivruwD ieljLfmbfjLI rwj ky kr lYx mgroN dovF iDrF ivcfly sFJy bMdy pY ky dovF iDrF nUM cuwp krvf dyxgy qy sFJy bMdy Auh hI pYxgy, ijnHF nUM zr hovygf ik ienHF dovF iDrF vwloN pfey iKlfry dOrfn jy swcmuwc jFc sLurU ho geI qF sfzf hIj-ipafjL vI bfhr nf af jfvy. kmfl dI gwl ieh vI hY ik ies sfry rol bfry muwK ivroDI iDr Bfjpf vfly boly hI nhIN, hflFik AunHF nUM dovF iDrF df ieh tkrfa cuwk ky rfjnIiqk cFdmfrI krnI cfhIdI sI. lokIN kihMdy hn ik jy ies iKwdo df iKlfrf pY igaf qF keI DfrI Bfjpf vfilaF dI glI qwk vI jf skdy hn. ijs dysL ivc ieh sfrf kuJ vfprdf qusIN vyKdy ho, Aus dysL ivc lokqMqr hY. lokqMqr Auh rfj pRbMD huMdf hY, ijs ivc rfj krn vflf AuhnUM mMinaf jFdf hY, ijhVf lokF dI bhu-igxqI df pRqIinD hovy. bhu-igxqI df arQ qF ieh hoxf cfhIdf hY ik hlky dy awDy qoN vwD lokF df Auh pRqIinD hovy, pr aml ivc hlky dy kuwl votrF dy awDy qoN vwD df qF kI, vot pfAux vfilaF dy awD dI lkIr twpxI vI nhIN imQI jFdI qy mMinaf ieh jFdf hY ik ijMny AumIdvfr KVy hn, AunHF ivcoN bfkI sBnF qoN vwD votF lYx vflf hI aslI pRqIinD hY. lokF dI ies qrHF dI ‘pRqIinDqf’ df mjLfk keI vfrI AuWz cuwkf hY qy hux iewk vfrI iPr hirafxy ivc mjLfk hI nhIN AuWizaf, lokqMqr df jlUs hI inkl igaf hY. krnfl ijLlHy dI asMD ivDfn sBf sIt qoN cODrI Bjn lfl dI hirafxf jnihq kFgrs df ijLlHy rfm sLrmf cuixaf igaf hY, pr kmfl dI gwl ieh hY ik Auh aYm[ aYl[ ey[ vI bx igaf hY qy Aus dI jLmfnq vI jLbq ho geI hY. cox kimsLn dy kfnUMn muqfbk hr Aus AumIdvfr dI jLmfnq jLbq kr leI jFdI hY, ijhVf BugqIaF hoeIaF votF df CyvF ihwsf vI nf lY sky. ijLlHy `c rfm sLrmf sIt ijwq igaf, pr votF df CyvF ihwsf nhIN lY sikaf. iewk lwK swqr hjLfr qoN vwD votF vfly ies hlky ivc iewk lwK aTfeI hjLfr do sO aTfrF votrF ny vot pfeI sI. solF AumIdvfr KVHy sn qy mukfbly ivc PsvyN vI iewk-do nhIN, awT jxy sn. ijLlHy rfm sLrmf nUM peIaF 20,266 qy Aus dy bfad do ajLfd AumIdvfrF `coN rGbIr isMG ivrk nUM, 16,726 qy XsL pfl rfxf nUM 15,685 pY geIaF. ienHF ipwCoN Bfjpf dy bKsLIsL isMG nUM 15,546 qy kFgrs dy rmysL cODrI nUM 15,208 iml geIaF. Em pRkfsL cOtflf dI pfrtI nUM 14,026 qy iewk hor afjLfd AumIdvfr nUM 13,300 votF imlIaF. Aus hlky ivc pMJwqr PLIsdI lokIN votF pfAux gey, Bfv ik cOQf ihwsf lokF ny ies qmfsLy qoN pfsy rihxf pihlF hI ibhqr jfixaf. peIaF votF ivcoN ‘bfkIaF qoN vwD’ votF lY ky ijwqy hoey ijLlHy rfm sLrmf dIaF 20,266 votF Aus hlky dIaF iewk lwK swqr hjLfr votF df bfrF PLIsdI qoN Gwt bxdIaF hn, pr Auh agly pMj sfl Aus hlky dy sO PLIsdI votrF df `cuixaf hoieaf pRqIinD’ hovygf. amrIkf ivc bYTf iewk pMjfbI dosq kihMdf hY ik Aus ny aKLbfr pVHnI Cwz idwqI hY, ikAuNik ieh svyry AuWTdy sfr iml jFdI sI qy pihly sPLy dIaF KLbrF hI mn Krfb kr dyNdIaF sn. mYN Aus nUM ‘Bly idn afvxgy’ dI gwl kih ky smJfAuxf cfihaf ik eynf inrfs nhIN hoeIdf, kdy nf kdy koeI suDfr vI qF ho skdf hY. Aus df jvfb sI ik hor ikDry ho jfvy qF sLwk nhIN, BfrqI smfj qy BfrqI isafsq ijs pfsy qur pey hn, Aus pfisEN moVy dI hux guMjfiesL nhIN jfpdI. Aus dI gwl afpxI QF, pr sfzy smfj ivc ajy vI AunHF qfkqF ny hwT nhIN Cwizaf, ijhVIaF qbdIlI cfhMudIaF hn, iewk agFh-vDU qbdIlI. AunHF dy isrV nUM vyK ky mn nhIN mMndf ik asIN sB kuJ ruVH igaf mMn leIey, sgoN iewk Kwby-pwKI kvI dy ieh bol ajy vI bdobdI mMUho inkl jFdy hn: hOsly pey Kyzdy ny kflIaF rfqF dy nfl, ieh Brosf hY imrf, rOsLn svyry afAuxgy. vkq kI iPLkr kr nfdF, ikafmq afny vflI hY - jiqMdr pnUM bIqy hPLqy dy iewk idn vwzy qVky mYnUM tYlIPon dI GMtI nfl AuTfieaf igaf sI. pwCmI qrjL dI aMgryjLI boldy iewk swjx ny pihlF qF bhuqf qVky AuTfAux dI mfPLI mMgI qy iPr ieh dws ky ik Auh iksy tI[ vI[ cYnl nfl sMbMDq hY, iek KLbr bfry myrI rfey mMg leI. KLbr hfly iewk idn pihlF hI afeI sI, ijs anusfr amrIkf dy akfdmIsLnF dy iewk gruwp ny KLdsLf jLfhr kIqf sI ik qfilbfn dy lsLkr hux pfiksqfn AuWqy AuvyN hI kbjLf kr skdy hn, ijvyN kdy aPLgfinsqfn AuWqy kIqf sI. Auh pwqrkfr mYnUM pqf nhIN ikvyN ‘pfiksqfn dy mfmilaF df mfhr’ khI jf irhf sI qy ieh puwCI jFdf sI ik kI scmuwc qfilbfn ieMj krn dI hYsIaq rwKdy hn jF ieh irport isrPL hvfeI Cwzx vrgI sI? mYN pihlF qF hws ky ikhf ik ‘‘quhfzy mulk dI eyjMsI dI irport hY, qusIN jfxdy rho’’, pr Pyr sMjIdgI nfl kih idwqf sI; ‘‘hF, hux ieh scmuwc vfpr skdf hY qy kdy vI vfpr skdf hY.’’ sfl 2008 dy sqMbr ivwc mYN iewk ilKq ilKI sI, ijs df isrlyK sI; ‘‘pfiksqfn aMdrly hflfq isrPL ‘Esy dysL df mwudf’ nhIN smJxy cfhIdy.’’ Aus ivwc vI hux vfly hflfq bxn df iesLfrf kIqf igaf sI. iPr sfl 2009 dI PrvrI ivwc vI mYN iliKaf sI; ‘‘ihtlr dI AuTfx nfl myl KFdI hY qfilbfnI lsLkr dy KUnI muihMm.’’ Auh dovyN ilKqF ilKx vyly vI myry mn ivwc ieho ivcfr sI ik qfilbfn dI vDdI Xlgfr mUhry pfiksqfnI PLOj aqy EQoN dy hfkmF df Jukdy jfxf Aus dysL nUM dUjf aPLgfinsqfn bxf skdf hY. bIqy mhIinaF ny sfzI ieh Dfrnf hor pwkI kr idwqI hY. ipCly hPLqy dOrfn vfprIaF GtnfvF ny pfiksqfn nUM hI nhIN, smuwcy sMsfr nUM hlUx ky rwK idwqf hY. nON akqUbr nUM pysLfvr dy sB qoN rOxk vfly KLYbr bjLfr ivwc afqmGfqI Dmfkf kr ky pMjfh qoN vwD bMdy mfr idwqy gey. agly idn ds akqUbr nUM dihsLqgrdF ny rfvlipMzI ivwc pfiksqfn dI PLOj dy hYWzkuafrtr Awuqy hmlf jf kIqf. awT qF awqvfdI mfry gey qy drjn jxy ijhVy hor mry, AunHF ivwc iewk brgyzIar qy iewk lYPLtInYNt krnl vI sI. isrPL do idn bfad bfrF akqUbr nUM iewk afqmGfqI hmlf kr ky cflI qoN vwD lok hor mfr idwqy gey. iehnF sfiraF qy ieho ijhy hornF hmilaF nUM vI, mOqF dI igxqI pwKoN BfvyN nhIN, dihsLq pfAux dy pwK qoN pMdrF akqUbr df idn ipwCy Cwz igaf. iewko idn pMj QFeI hmly hox kfrn hr pfsy sihm df mfhOl bixaf ipaf sI. tI[ vI[ cYnl ieh kihMdy sn ik lokF nUM ieho pqf nhIN lwg irhf ik ikhVf pfsf surwiKaq hY qy ikhVf nhIN. iqMn QFeI iekwly lfhOr sLihr aMdr hI hmly ho gey qy do hmly durfzy ielfikaF ivwc kIqy gey. durfzy ielfikaF ivwcoN iewk hmlf kuhft dy Qfxy Awuqy kIqf igaf, ijwQy iewk afqmGfqI dihsLqgrd smyq igafrF jxy mOq dy mMUh pY gey. lfhOb nyVy mnfvF, ijhVf vfhgf bfrzr qoN vI bhuqI dUr nhIN, dy puls kmFzo tryinMg kyNdr Auqy kuJ mhIny pihlF vI hmlf hoieaf sI qy kfPLI lok mfr gey sn. dubfrf Ausy QF hmlf kr idwqf igaf qy aijhf krnf dihsLqgrdF dI bhuq vDI hoeI qfkq nUM jLfhr krdf hY. iPr vI sB qoN vwD snsnIKyjL mfmlf bxdf hY lhOr ivwc PLYzrl ienvYstIgysLn eyjMsI dy muwK dPLqr Auqy hmly df. bMdy EQy swq mfry gey, pr gwl isrPL swqF dI nhIN, ieh vI hY ik mnfvF vfly kmFzo tryinMg kyNdr vFg ies eyjMsI dI iesy iemfrq AuWqy vI dUjI vfrI hmlf hoieaf hY. ipCly sfl mfrc ivwc vI Aus AuWqy hmlf kr ky iewkI jxy mfr idwqy gey sn. eyjMsI ieh koeI sDfrn jFc-pVqfl krn vflI nhIN, pfiksqfn dy ZFcy dI buinafd mMnIaF jFdIaF eyjMsIaF ivwcoN iewk hY qy lok qF ies nUM afpxy dysL dy aMdrUnI afeI aYs afeI vI mMndy hn. kihx df Bfv ieh ik ijMny puafiVaF dI jVH aFZ-guvFZ dy dysL ivwc afeI aYs afeI nUM mMinaf jFdf hY, Eny ku aMdrUnI mfmilaF ivwc ieh eyjMsI vI srgrm igxI jFdI hY. ieho ijhI eyjMsI Auqy muV-muV hmly hoxf dihsLqgrdF dI mjLbUqI vI dwsdf hY qy srkfrI qMqr df inpMusk hoxf vI. iehnF hflfq ivwc amrIkf qoN eysLIaf qwk jF iPr pfiksqfn qoN pwCm qwk hr QF ieho crcf cwl rhI hY ik qfilbfn ies dysL AuWqy kbjLf kr jfxgy jF nhIN? hmysLf afsvMd aKvfAux dy kuJ sLOkInF nUM pfsy rwK ilaf jfvy qF hkIkI gwl krn vfly lgBg sfry ivsLlysLxkfr hux ieh mMn ky cwl rhy hn ik aijhf ‘vfpr skdf’ hY. jy aijhf vfpr jFdf hY qF ieiqhfs dy ktihry ivwc ksUrvfr kOx hoxgy, iehdI insLfndyhI vI huxy qoN hox lwg peI hY qy ieh bfhr hI nhIN, Kud pfiksqfn dy aMdroN vI kIqI jfx lwgI hY. ipCly idnIN pfiksqfn aMdr hoeIaF ieho ijhIaF kuJ bihsF BfrqI tYlIivjLnF cYnlF ny vI ivKfeIaF hn. iewk mOky iewk BfsLxkfr ny pfiksqfn dy hflfq bfry amrIkI hukmrfn dI iPLkrmMdI df bVI Aucyc nfl ijLkr kIqf. bhuqy sroqy qF cwup rhy, pr iewk jxy ny AuWT ky prKcy lfhux df rfh PV ilaf. Aus ny pfiksqfn qy qfilbfn dy muwdy nUM qfilbfn qy aPLgfinsqfn vfly qjrby dy sLIsLy ivwc iPLwt kIqf qy suafl ieho bxf Diraf ik amrIkf nUM EdoN ikhVf pqf nhIN sI, pr Aus ny EdoN kuJ nhIN sI kIqf. jy EdoN hI qfilbfn dI Kslq pCfx ky amrIkI hfkmF ny TIk nIqI Dfrn kIqI hMudI, pfiksqfn dy lokF nUM Auh idn nhIN sn dyKxy pYxy, ijhVy awj dyKxy pY rhy hn. Aus vkq amrIkI srkfr qy Aus dy hwQF ivwc KyzdI pfiksqfnI hkUmq vI AunHF swpF dy isr plosdI rhI, ijnHF dy hux zMg Kfxy pY rhy hn. bihs ivwc ieh nukqf vI AuWBiraf ik amrIkI srkfrF iewk igxI-imQI nIqI aDIn ieho ijhIaF cflF cwldIaF hn qy sfzy mulkF nUM AunHF df nqIjf Bugqxf pYNdf hY. eyQy af ky do jixaF ny bihs df ruK moiVaf. iewk ny ieh ikhf ik amrIkI hkUmqF afpxy dysL dy ihwq ivwc jo vI TIk smJdIaF hn, Aus nUM mwuK rwK ky cfl cwldIaF hn, inkMmy qF sfzy lIzr hn, ijhVy nf koeI cfl smJx jogy hn qy nf koeI BfjI moVn jogy. dUjy swjx ny sfrI gwl ieh kih ky plt idwqI ik amrIkf qF PLfiedf lYNdf hY, cflF Kud pfiksqfn dy lIzr cwldy hn, PLrk isrPL ieh hY ik amrIkf afpxy mulk nUMU iewkIvIN sdI qoN bfeIvIN vwl iljfx dI nIqI AuWqy cwldf hY, jd ik pfiksqfn dy hfkm iewkIvIN sdI ivwc KVo ky bfbr dy vyly dI solHvIN sdI vwl vyKI jFdy hn. qy ieho hY Auh nIqI, ijs kfrn bfhrly dusLmxF dI loV nhIN, pfiksqfn afpxy mdrwisaF ivwc hI jhfdI pYdf krdf hY qy isrPL mfrnf jF mr jfxf jfxdy AunHF jnUMnIaF nUM AunHF dy kwtVpMQI afgU jo vI afKdy hn, Auh krI jFdy hn. sfzI smJ ivwc ieh gwl hkIkI hY. pfiksqfn dy hukmrfnF ny afpxIaF nIqIaF qy vDIkIaF nUM jfiejL TihrfAux leI hmysLf awlHf aqy ieslfm dy nFa dI durvrqoN kIqI hY. iewk mOkf sI, jdoN jnrl jLIaf Aul hwk vrgy jfbr qfnfsLfh ivruwD jnqk ros dI lihr qkVI hox lwgI qF Aus ny kwtVpMQI jmfq-ie-ieslfmI nfl nyVly sMbMD bxf ley sn. jmfq-ie-ieslfmI dy iewk smfgm ivwc jnrl jLIaf dy kihx Auwqy jdoN AuWnI irtfierz PLOjI jrnYl pihlI vfrI sLfml hoey, 1991 df Auh smfgm pfiksqfnI rfjnIqI qy pfiksqfn dy smfjk hflq ivwc iewk ieiqhfsk moV bxf igaf sI. iPr 1992 ivwc pihlI vfrI iewk pUrI lMmI dfVHI vfly jfvyd nfisr nUM nf isrPL lYPtInYNt jnrl bxfieaf igaf, sgoN afeI aYs afeI df muKI vI bxf idwqf igaf qy ieh kMm nvfjL sLrIPL ny kIqf sI. Aus ipwCoN nf isrPL sfbkf jrnYl hI, sgoN KuPLIaf eyjMsI afeI aYs afeI dy sInIar aiDkfrI vI jmfq dIaF kwtVpMQI srgrmIaF nfl juVn lwg pey sn. EdoN qwk hfly qfilbfn jMmy vI nhIN sn qy aPLgfinsqfn ivwc rUsI PLOj nfl morcf mujfihdIn df lwgf hoieaf sI. mujfihdIn ny jdoN sovIaq rUs tuwtx ipwCoN aPLgfinsqfn AuWqy kbjLf jf kIqf, Auh pfiksqfn hfkmF dy kfirMdy jF nfieb sUbydfr bx ky cwlx nUMU iqafr nhIN sn hoey. ies kr ky AunHF dy gozy lvfAux dI nIqI aDIn solHvIN-sqfrHvIN sdI dy mulKeIaf lsLkrF vrgf qfilbfn df nvF itwzI dl pfiksqfn dIaF bynjLIr qy nvfjL sLrIPL srkfrF dI dyK-ryK hyT hI iqafr hoieaf sI. Aus lsLkr vwloN kfbl Auqy kbjLy qwk hI nhIN, EQy bYT ky al-kfiedf iqafr krn qwk vI pfiksqfn dI hkUmq dI Aus nfl pUrI sFJ rhI sI. ieho sfJ sI, ijs dy aDIn pfiksqfn aMdr srgrm dihsLqgrdF dy BfrqI jylH ivwc bMd afgUaF nUM CuzfAux leI ieMzIan eyarlfeInjL df jhfjL agvf kr ky kMDfr iljfieaf igaf sI. kMDfr dy hvfeI awzy Auqy pihrydfrI qfilbfn PLOjIaF dI sI, pr sOdybfjLI pfiksqfn qoN afey afeI aYs afeI dy aiDkfrI Kud krdy rhy sn. EdoN iksy ny ieh iKafl hI nf kIqf ik hwQF dIaF idwqIaF gMZF iksy idn dMdF nfl vI KolHxIaF pY skdIaF hn. hux jdoN pfiksqfn hkUmq clf rhy lIzrF dI hflq swp dy mMUh ivwc kohVikrlI vrgI bxI peI hY, EdoN vI Auh sur qy syD vwloN iewk rfey nhIN hn. kuJ qF ieh smJdy hn ik isrPL qy isrPL amrIkI PLOj dI mdd nfl hI ies KLqry df sfhmxf kIqf jf skdf hY. dUjy ieh smJdy hn ik amrIkI mdd ny pihlF hI bQyry puafVy pf rwKy hn, hux qfilbfn nfl lVn bhfny jo amrIkI PLOj af geI, ierfk vFg eyQy vI ‘awg lYx afeI, Gr vflI bx bYTI’ df muhfvrf swcf sfbq ho jfvygf. Auh amrIkI srkfr vwloN sLrqF lf ky ByjI jf rhI zflrF dI pMz nUM vI sLwk dI nsLr nfl vyKdy hn. qIjy Auh hn, ijhVy AuWproN qF srkfr dy nfl hn, pr aMdroN ieh mMn ky cwldy hn ik qfilbfn df rsqf rokx df hux koeI PLfiedf nhIN, sgoN jdoN AunHF ny mulk sFB hI lYxf hY qF agfAUN sMprk pYdf kIqy jfxy cfhIdy hn, qF ik AunHF dy rfj ivwc vI sOKI gujLr-bsr hMudI rhy. iehnF ivwcoN pihlf ruJfn bygYrqf hY, dUjf KoKlf qy qIjf afqm-GfqI. smwisaf dI sB qoN vwzI jVH hI ieh hY ik pfiksqfn ijwQy jf KVoqf hY, EQoN rfh qF keI inkldy hn, qx-pwqx lfAux vflf koeI vI nhIN. qd iPr hovygf kI? kdy ilbnfn KusLhfl mulk hMudf sI, iPr Ksqf-hfl ho igaf. ierfk vI sohxf vwsdf sI, hux KMzrF df Kyqr bixaf ipaf hY. aPLgfinsqfn dI hflq vI jy bfhlI cMgI nhIN qF gujLfry jogI hYsIaq jLrUr hY sI, hux Auh iksy igxqI ivwc hI nhIN rih igaf. AunHF qoN ipwCoN aglf insLfnf pfiksqfn bixaf lwBdf hY. jy EQy vI Auho kuJ ho igaf, jo aPLgfinsqfn aMdr ho cwukf hY qF KLqrf Aus qoN Bfrq dI slfmqI leI vI hY. sfnUM duwK hY pfiksqfn dy hflfq Auqy qy hmdrdIaF hn pfiksqfn dy lokF nfl, pr hux isrPL iehnF jjLbfq df hI nhIN, ies qoN aglI Auh gwl afpxy mulk bfry socx df smF vI af cwukf hY, ijhVI kdy iekbfl ny khI sI : vkq kI iPLkr kr nfdF, ikafmq afny vflI hY, qyrI brbfdIEN ky msLvry hYN afsmfnoN myN. izwgdy zflr nUM TMumHxf dyx dI koisLsL hY Ebfmf df nobl ienfm - jiqMdr pnUM hfly QoVHf smF pihlF amrIkf dy rfsLtrpqI bxy brfk Ebfmf nUM sMsfr Br df nfmxy vflf ‘nobl amn ienfm’ dyx df aYlfn kr idwqf igaf hY. ieh ienfm Ebfmf nUM Auus dIaF amn dI sQfpqI leI kIqIaF geIaF koisLsLF dy Kfqy ivwc idwqf dwisaf igaf hY. ikhVIaF koisLsLF kIqIaF hn brfk Ebfmf ny? ijMnf QoVHf smF Aus ny amrIkI rfsLtrpqI vflI kursI AuWqy gujLfiraf hY, Eny nfl qF sMsfr amn dIaF smwisafvF dI pUrI smJ vI Aus nUM hfly nhIN afeI hoxI. kuJ kr ky ivKfAux qoN vI pihlF Aus nUM ijvyN ieh ienfm dyx df aYlfn kIqf igaf hY, mIzIey dy iewk ihwsy ny Aus df mjLfk AuzfAuNidaF ‘brfk husYn Ebfmf’ nUM nvF nFa ‘brfk nobl Ebfmf’ dy ky KLbr dI pysLkfrI kIqI hY. ieh hflfq df bhuq vwzf ivaMg hY. Ebfmf sfihb ‘nobl’ vfly bx gey hn. ijwQoN qwk amn kfiem krn dIaF koisLsLF df sMbMD hY, brfk Ebfmf ny ies dIaF kuJ apIlF jLrUrI kIqIaF hn, pr apIlF AuhnF nUM kIqIaF hn, ijnHF nfl amrIkI PLOj iswDI lVfeI lV rhI hY. afhmo-sfhmxI jMg ivwc jdoN koeI vwzI iDr awgy vD rhI hovy, EdoN Aus df kmFzr amn dIaF apIlF kdy nhIN krdf hMudf. aPLgLfinsqfn aqy Aus qoN bfad hux pfiksqfn dy iewk kfPLI vwzy Kyqr ivwc vI amrIkI PLOj qfilbfn nfl bVI ksUqI lVfeI ivwc AulJI peI hY. ieh gwl afpxI QF swc hY ik qfilbfn dy jnUMnI dihsLqgrd hux pUry sMsfr dI mnuwKqf leI iewk vwzf KLqrf bx ky sfhmxy af cwuky hn. AuhnF nfl ieh lVfeI lVn qoN isvf koeI cfrf vI nhIN. jy koeI ieh smJy ik brfk Ebfmf jF Auhdy vrgy do-cfr hornF dIaF apIlF sux ky qfilbfn jF al-kfiedf vfly gwlbfq df hMugfrf Br dyxgy, qF Auh mUrKF dI dunIaf ivwc vws irhf hovygf. EDr ierfk ivwc vI amn dI kfiemI df koeI sMkyq njLr nhIN afAuNdf. jy Ebfmf vwloN qfilbfn nfl amn dI kfiemI leI gwlbfq dy sMkyq idwqy not kIqy gey hn qF ieho ijhy sMkyq Aus ny ierfk ivwc nhIN idwqy, ijwQy Aus dI PLOj df mukMml kbjLf hY. iPr ieh vI sB nUM pqf hY ik ijMnI vfr Ebfmf ny amn dI iewCf pRgt kIqI, EnI vfr hI dihsLqgrdI dy KLfqmy qwk jMg lVn df aYlfn vI duhrf idwqf hY. ies hflq ivwc pqf nhIN Auh ikhVI KLfs pihlkdmI sI, ijs nUM vyKdy hoey brfk Ebfmf nUM nobl amn ienfm dyx df aYlfn kr idwqf igaf hY? afm afdmI dI njLr ivwc ieh aYlfn ‘ieklOqI mhFsLkqI’ dy muKI dI cfplUsI qoN vwD kuJ nhIN jfpdf. kmfl dI gwl ieh ik brfk Ebfmf nUM bfhroN qF nobl ienfm iml irhf hY, Gr ivwc Aus dI hmfieq hOlI pY rhI hY. huxy-huxy krvfey gey iewk srvyKx ivwc amrIkI lokF dI vwzI bhu-igxqI ny ieh rfeNy pRgt kIqI hY ik amrIkf aPLgLfinsqfn aMdr hfrI hoeI lVfeI lV irhf hY. bhuq sfry amrIkI lok ierfk dI jMg nUM vI amrIkf dI Aus vIaqnfm vflI jMg nfl myl ky vyK rhy hn, ijwQoN aMq nUM AuhnF dI PLOj sLrmnfk hfr pwly pvf ky muVI sI. ies dy bfvjUd Ebfmf nUM nobl ienfm dy idwqf igaf hY. nobl ienfm Ebfmf nUM Enf ‘idwqf igaf’ nhIN jfpdf, ijMnf ‘ilaf igaf’ mihsUs hMudf hY. bhuq sfry afriQk mfhr ieh smJdy hn ik ienfm dy ies aYlfn ipwCy amrIkf dI aMdrUnI hflq dI loV ny kMm kIqf hY. ipCly sfl afey kfrobfrI mMdy ny sfry sMsfr nUM ihlf ky rwK idwqf sI. mMdy df asr jpfn ivwc vI hoieaf sI, jrmnI, PrFs, ieMglYNz qy sfzy ihMdusqfn ivwc vI, pr sB qoN vwD mfr amrIkf nUM peI sI, ijs df sfrf qfxf-bfxf hI JMjoiVaf igaf sI. amrIkI srkfr vwloN idwqy keI iblIan zflrF dy pYkyj nfl vI EQoN dIaF motr kMpnIaF aqy bYNkF bMd aqy dIvflIaf hox qoN bcfeNIaF nhIN sn jf skIaF. dunIaf Br ivwc sB qoN vwD bYNk ies mMdy dI mfr kfrn amrIkf ivwc hI bMd hoey sn qy AuhnF ivwcoN keI bYNkF dIaF brFcF dUjy dysLF ivwc vI hox kfrn EQoN qwk dy krmcfrI nOkrIaF Kuwsx mgroN sVkF AuWpr af gey sn. dUjy pfsy Bfrq vrgf dysL vI hY, ijwQy hPLqf-hPLqf kfrKfny bMd vI kuJ QFeIN krny pey, ikqy-ikqy qnKLfhF vI GtfAux dI nObq afeI, pr iewk vI bYNk jF hor adfrf pwky qOr `qy bMd nhIN krnf ipaf jF dIvflIaf nhIN hoieaf. Bfv ieh ik amrIkf dI afriQkqf bfkI sB dysLF qoN nkfrf inklI hY. brfk Ebfmf dI nvIN srkfr ny jy kuJ krnf cfihaf qF ieh ik Aus ny amrIkI afriQkqf AuWqoN krjLy df asih boJ lfhux dy mksd nfl zfktr mnmohn isMG vflf nusKf vrqx dI koisLsL sLurU kr idwqI. jdoN Bfrq df irjLrv bYNk dIvflIaf hox kMZy sI qy ies df sony df BMzfr jhfjLF AuWqy lwd ky dUjy dysLF kol gihxy rwKx leI Byijaf jf cwukf sI, EdoN nsismhf rfE srkfr dy KLjLfnf mMqrI vjoN zfktr mnmohn isMG ny ijLMmyvfrI sMBflI sI. ahuudf sFBdy sfr pihlf kMm Aus ny rupey dI kImq GtfAux df kIqf sI, qF ik Bfrq ivwc bxy smfn dI kImq eyQy BfvyN ijMnI vI rhy, zflrF mUhry rupey dI kImq Gwt hox kr qy sMsfr mMzI ivwc Auh ssqI ho jfvy qy ies nUM lgfqfr vycdy hoey kfrobfr cwldf rwK ky bfhroN ivdysLI iswkf kmfAuNidaF dysL aMdr ruujLgfr dyy vsIly vI kuJ nf kuJ vDfey jf skx. aYn Eho ijhf nusKf vrqx dIaF skImF ipCly smyN ivwc amrIkf dI Ebfmf srkfr vI socx lwg peI sI, pr kuJ kr ky ivKfAux qoN pihlF hI gwl bfhr inkl geI. mnmohn isMG df ijhVf nusKf Bfrq leI Aus vkq Bly vflf iswD hoieaf sI, Auh amrIkf nUM Ault pYx lwg ipaf. jLrf ku sUh inkldy sfr sMsfr Br ivwc sony dI kImq AuWpr-hyTF BuVkx lwg peI qy mIitMgF df nvF dOr sLurU ho igaf. pihlI KLbr ieh afeI ik KfVI dy qyl vycx vfly dysLF ivwcoN isKrilaF ny gupq mIitMg kr ky ieh rfey bxfeI hY ik awgy qoN sMsfr Br dy dysLF nUM qyl dI ivkrI amrIkI zflrF dy ihsfb nfl krnI bMd kr idwqI jfvy. kfrn ies df ieh ik iehnF qyl vycx vfly dysLF kol amrIkI zflrF dy pihlF hI aMbfr lwgy pey hn. jy amrIkf dI Ebfmf srkfr ny mnmohn isMG vfly PLfrmUly aDIn zflr dI kImq Gtf idwqI qF ieh not hux vFg sohxy lwgx dI QF rwdI df Zyr bxy jfpxgy. KfVI dy dysLF dI zflr nfl bwJI hoeI qkdIr AuhnF dI byVI zobx vflI vI sfbq ho skdI hY. dUjI KLbr ies dy mgroN ieh af geI ik KfVI dy arb dysLF ny rUs, cIn, jpfn qy PLrFs nfl iml ky qyl qy kuJ hor mfmilaF ivwc zflr dI srdfrI KLqm krn bfry vI ivcfr sLurU kr idwqI hY. zflr dy bdlvyN pRbMD vjoN sfry XUrp dy sFJy iswky ‘XUro’, cIn dy Xuafn qy jpfn dy Xyn nUM kfrobfrI krMsI vjoN vrqx bfry iewksurqf vI bxn lwg peI. iPr iewk ‘XUnIPLfeIz krMsI’ dI gwl vI cwl inklI, ijhVI KfVI dysLF dI sihXogI kONsl dy sfAUdI arb, afbU DfbI, kuvYq qy kqr afid mulkF dI sFJI hovygI qy qyl dy lYx-dyx ivwc rUs, cIn, jpfn qy PLrFs Aus krMsI nUM mfnqf dyxgy. iehnF dysLF dy KLjLfnf mMqrIaF qy irjLrv bYNkF dy gvrnrF dIaF gupq bYTkF vI afpo ivwc ho geIaF. ijvyN brfk Ebfmf srkfr dI ieh socxI CupI nhIN sI rih skI ik zflr dI kImq Gtf ky mMdy dI mfr qoN Cutkfrf pfieaf jfvy, AuvyN hI ieh mIitMgF qy gupq slfhF vI guwJIaF nhIN sn rih skIaF. brfk Ebfmf dI srkfr ny KLbr imldy sfr gwl awgy vDx qoN rokx dI srgrmI afrMBI qF amrIkf dy pRmuwK kfrobfrI mfhr zYins gfrtmYn ny afpxy pRiswD kflm ‘gfrtmYn lYtr ivwc ies Kyz df ivsQfr dy ky ieh vI ilK idwqf ik hux amrIkI srkfr dy dbfa hyT AuhnF dysLF dy mMqrI qy aiDkfrI iehnF mIitMgF dy hox qoN ienkfr dy ibafn jfrI krngy. agly idn hI iewk-iewk kr ky AuhnF sBnF vwloN gupq mIitMgF df KMzn kIqf jfx lwg ipaf, pr ieh KMzn rsmI ijhy ho ky rih gey. eynIN dyr nUM XunfeIitz nysLnjL dy iewk sInIar aiDkfrI ny ieh rfey pRgt kr ky nvIN hlcl mcf idwqI ik sMsfr Br dy dysLF dI krMsI dy muwl bMnHx qy qol-qulfvy leI amrIkI zflr nUM muwK sroq mMnx dI iprq hux Cwz dyxI cfhIdI hY. isrPL do ku hPLiqaF dIaF iehnF hlUxf dyx vflIaF GtnfvF kfrn amrIkI pRsLfsn bONdilaf ipaf hY. amrIkI lok vI afpxI srkfr bfry keI iksm dy ivsivsy pRgt kr rhy hn, ijnHF ivwcoN pihlF qF ieho hI hY ik ies qoN afpxy aMdr dIaF guwJIaF slfhF vI bfkI sMsfr qoN lukfeIaF nhIN jf skIaF. dUjf ivsivsf ies gwloN hY ik jy sMsfr dy ieh pRmuwK dysL afpxI slfhF-skImF AuWqy aml krn qur pey qF amrIkf iewk nvyN mMdvfVy dI mfr hyT vI af skdf hY. ‘awg qoN sVI hoeI ttihixaF qoN vI zrdI’ dy aKfx vFg amrIkI lokF dI mfniskqf ies vyly vfhvf zrI hoeI hY. ‘nobl amn ienfm’ leI brfk Ebfmf df guxf AuhdI iksy KLfs kfrgujLfrI kr ky nhIN, amrIkf dI iesy loV kr ky ipaf hY. Ebfmf dI tIm ny afpxy rfsLtrpqI leI sMsfr df isKrlf aYvfrz aYlfn krvf ky afpxy lokF nUM ieh sunyhf dyx df Xqn kIqf hY ik AuhnF dy dysL dI kmfn Aus bMdy dy hwQ ivwc hY, ijs dI isafsI sUJ df iswkf dunIaf mMndI hY. izwgdy zflr nUM TuMmHxf dyx dI asPLl koisLsL qoN isvf Ebfmf ny hor ikhVf kwdU ivwc qIr mfiraf hY, iksy dI vI smJ ivwc nhIN af sikaf. bVIaF rMgIlIaF AulJxF hMudIaF hn rfjnIqI dIaF - jiqMdr pnUM sfzy ivwcoN bhuq sfry lok ieh smJdy hn ik AunHF nUM rfjnIqI dI vfhvf jfxkfrI hY. dunIaf Br dIaF srkfrF qy lIzrF bfry gwlF Auh ieMj krdy hn, ijvyN Auh sB lok iehnF dI slfh nfl hI cwldy hox. hkIkq ieh hY ik rfjsI Kyqr dy GulftIaF bfry AunHF dy njLdIkI sihXogI qy Kwby-swjy rfq-idn nfl GuMmdy PLrmfbrdfr vI bhuqf kuJ nhIN jfxdy hMudy. lIzr qF KVy pYr pYNqVf qYa krdf qy Aus Auqy aml krdf hY, koeI ieho ijhI pMj-sflf Xojnf bxf ky kdy nhIN cwldf, ijs Auqy hMudy kMm nUM priKaf-qoilaf jf sky. ies dIaF bhuq sfrIaF imsflF hn. iewk imsfl qF pMjfb dI rfjnIqI ivwc aihm BUimkf inBfAuNdy anMdpur dy mqy dI vI hY. jdoN ieh mqf pfs kIqf jfxf sI, akflI pfrtI AuWproN iewk sI, pr aMdroN pUrI qrHF do DVy bxy pey sn. dovyN DiVaF nUM mqy dIaF mwdF nfloN vwD icMqf dUjy DVy nUM Kuwzy lfAux dI sI. mqy df lyKk pihlF aMgryjL srkfr df qy ajLfdI ipwCoN nihrU srkfr df aPLsr rih cwukf hoox kr ky ieho ijhIaF guMJlF kwZxIaF jfxdf sI. Aus ny iewk DVy vfilaF nUM iml ky ikhf ik ieh mqf ieho ijhf hY, jo pfs ho igaf qF dUjy DVy vfly burI qrHF Ps jfxgy, qusIN ivroD nf kirE. sfrI gwl smJf ky awDI rfq nUM Auh dUjy DVy dy kMnF ivwc iesy mMqr dI PUk mfr afieaf. agly idn dovyN iDrF ny afpo afpxy gol-mol BfsLx kIqy qy jYkfrf Cwz ky Auh mqf pfs kr idwqf, ijs dI AunHF ivwcoN iksy nUM smJ vI nhIN sI. mqF qF EQy koeI pfs hI nhIN sI hoieaf, BfsLx hI hoey sn qy Auh sfry BfsLx mqy qoN pry-pry rhy sn. jdoN ‘mqf’ pfs ho igaf, mqy df lyKk sfbkf aPLsr qoN rfjsI lIzr qwk dI afpxI muhfrq nUM ibafn krdy hoey aKLbfrF nfl ieMtrivAU dyNidaF ieh kihMdf sI; ‘mqf kfhdf, iewk Cxkxf dy idwqf hY akflIaF nUM, ijs dy Cxkfty Auqy Auh nwcdy rihxgy.’ mYnUM aPLsos hY ik mqy aqy ies nUM pfs krn vfly akflIaF bfry jo lPLjL Aus ny vrqy sn, Auh ieMn-ibMn myry qoN ilKy nhIN jf skxy. Aus ipwCoN lgf idwqI geI aYmrjYNsI. kwtVpMQIaF df afgU smJy jFdy iewk akflI lIzr nUM ieMdrf gFDI ny pMjfb dI vfgzor sMBflx df vfadf dy idwqf, ijs dy bdly Aus ny aYmrjYNsI dI hmfieq krnI sI. kFgrsIaF dy ijs DVy ny ies kwtVpMQI akflI afgU dy ivroDI mfzryt DVy nUM cuglI kr idwqI. kwtVpMQIaF df joVIdfr hfly idwlI qoN nhIN sI muiVaf ik mfzrytF dy afgU ny akflI dl dy pRDfn qoN aYmrjYNsI ivruwD morcf lfAux qy jylHF Brn df aYlfn krvf idwqf sI. 1992 dIaF ivDfn sBf coxF df jLrf ku cyqf krIey. Auh coxF kFgrs dI kyNdr srkfr ny kYptn amirMdr isMG dI agvfeI vfly lONgovfl akflI dl nUM pMjfb dI kmfn sONpx df ZkvMj rcx leI krvfeIaF sn. hoieaf ieh ik lONgovfl akflI dl nUM lokF ny KYr nf pfeI qy bfdl akflI dl dy bfeIkft kfrn kFgrs Kud hI hMUJf mfr geI. EdoN kFgrs dI pMjfb dI pRDfngI BfvyN byaMq isMG kol sI, rfjsI kwd hrcrn isMG brfV df AuWcf sI qy gvrnrI df qjrbf hox kr ky guxf muwK mMqrI vjoN Esy df pYxf sI. nqIjy afAux vyly Auh idwlI ivwc keI kyNdrI lIzrF nfl gwlbfq vI kr cwukf sI qy AunHF ny ibnF sfPL khy qoN rfj Aus nUM sONpx df sMkyq dy idwqf sI. ies sMkyq ny Aus dy qOr bdl idwqy qy Auh kwlH qwk dy afpxy iewk sihXogI lIzr nUM jLrf ku tOhr ivKf bYTf. sihXogI lIzr jfxdf sI ik Blky brfV ny jlMDr jfxf hY, Aus ny byaMq isMG nUM rfqoN rfq sfry kFgrsI ivDfiek idwlI swdvf ky pRDfn mMqrI nUM imlx dI slfh dy idwqI. byaMq isMG hurIN jdoN sfry ivDfiek lY ky nrismhf rfE nUM jf ky imly qy ieh ikhf ik ‘‘asIN quhfnUM quhfzI agvfeI hyT kFgrs vwloN pMjfb dI cox ijwqx dI vDfeI dyx afey hF.’’ EdoN hrcrn isMG brfV iekwlf gYr-hfjLr sI. bfgo-bfg hoey nrismhf rfE ny awgoN ieh ikhf : ‘‘mYN qF idwlI ivwc sI, kFgrs ny quhfzI agvfeI ivwc hI ijwq pRfpq kIqI hY, qusIN jf ky pMjfb srkfr dI kmfn sFBo qy amn kfiem kro.’’ ieMc hrcrn isMG brfV muwK mMqrI bxdf-bxdf byaMq isMG dI srkfr ivwc do nMbr df vjLIr bx ky rih igaf sI. eydF df iewk mOkf Aus qoN pihlF kyNdr dI cMdr sLyKr srkfr vyly df mYnUM Xfd afAuNdf hY. Aus srkfr ny luiDafxy dy kuJ buwDIjIvI ivwc pf ky kuJ KfilsqfnI gruwpF nfl smJOqy dI gwl clfeI sI. aYn Aus mOky akflIaF qy kFgrs dy ivcfly GuMmdy rihx dy iewk sLOkIn ny jf ky gurcrn isMG mfxocfhl nUM cwuikaf qy Aus qoN iewk KuwlHI icwTI rfhIN gwlbfq sfboqfj krvf idwqI sI. aKLbfrF ivwc CpI Aus KwulHI icwTI ivwc mfxocfhl vwloN ieho ijhy sLbd vrqy gey sn ik kyNdr dI srkfr dy pRqIinDF nfl gwlbfq koeI nhIN kIqI jf skdI, asIN vwKry mulk dI sQfpnf leI lV rhy hF, ies kr ky jy Bfrq srkfr ny gwlbfq krnI hY qF ieh inrpwK dysL sivtjLrlYNz ivwc krnI hovygI, ijwQy Bfrq df rfsLtrpqI aqy pMQk kmytI df muKI afhmo-sfhmxy brfbr bYT ky gwl krngy. nqIjf ies df ieh inkilaf ik golIbMdI df iewk rfh inkldf-inkldf rih igaf qy ies icwTI nfl KfilsqfnI iDrF aMdr Brf-mfr jMg qyjL ho geI sI. aYn AuhnIN idnIN iewk vfrI mYN idwlI ivwc BfrqI irjLrv bYNk dy mulfjLmF dI XUnIan dy iewk sInIar afgU dy Gr Tihiraf sF. mYnUM iewk aKLbfr dy sMpfdk vwloN Pon AuWqy ieh sunyhf imilaf ik cODrI dyvI lfl imlxf cfhMudy hn. cODrI dyvI lfl EdoN Auwp pRDfn mMqrI sn. agly idn mYN vfps cly jfxf sI qy ies mjbUrI kfrn mYnUM svyry sUrj cVHn qoN pihlF sfZy ku Cy vjy imlx df smF dy idwqf igaf. gihrI DuMd ivwc myrf iewk imwqr mYnUM AunHF dI srkfrI irhfiesL `qy Cwz afieaf. cfh dy kwp ipwCoN cODrI sfihb sYr leI koTI dy ipClI grfAUNz ivwc inkly qy awDy GMty dI sYr dOrfn asIN gwlF kIqIaF. Auh pMjfb dI kmfn kYptn amirMdr isMG nUM dyx bfry cMdr sLyKr srkfr dI iewk kwcI-pwkI qjvIjL dy ivruwD boldy hoey kihx lwg pey ik jy sspYNz hoeI ivDfn sBf bhfl kr ky pRkfsL isMG bfdl nUM iewk mOkf idwqf jfvy qF TIk rhygf. Ausy idn afnMdpuur sfihb ivwc iewk akflI iekwT hoxf sI qy sfry dlF dI agvfeI ismrnjIq isMG mfn nUM sONpI jfxI sI. mYN hws ky ikhf ik bfdl sfihb ny qF awj mfn dI lIzrI kbUl kr lYxI hY, afnMdpur sfihb ivwc mIitMg ho rhI hY. cODrI sfihb ny ikhf : ‘‘Auh mfn dI lIzrI kbUl nhIN krngy.’’ mYN puwC ilaf : ‘‘Auhnf ny quhfnUM ieh bcn kdoN idwqf hY vfhvf icr pihlF ik huxy ijhy?’’ cODrI sfihb ny ikhf : ‘‘rfqIN, Auh bIqI rfq myry nfl iznr kr ky gey ny!’’ bfhr af ky mYN afpxy sfQI nUM dwisaf; ‘‘awj akflIaF dI afnMdpur vflI mIitMg nhIN hoxI, igRPLqfrIaF hoxgIaF qy pihlI igRPLqfrI bfdl dI kIqI jfAUgI.’’ dupihr vyly afl ieMzIaf ryzIE `qy ieh KLbr Aucyc nfl idwqI geI sI ik akflI afgU pRkfsL isMG bfdl igRPLqfr kr ley gey hn. ikMny sfry ieho ijhy ikwisaF ivwc iewk ikwsf byaMq isMG srkfr vyly dIaF ijLlf pRIsLd coxF df hY. bhuqI QFeI ijLlHf pRIsLdF dI cyarmYnI kFgrsI sFB gey sn. nvyN bxy ijLly PLiqhgVH sfihb ivwc kFgrs kol pMj mYNbr qy vwK-vwK akflI DiVaF kol imlf ky kuwl Cy votF sn. AunHF ny sLhId sfihbjLfidaF dy gur-asQfn Auqy jf ky shuM cwukI ik sfry iekwTy hI Bugqxgy qy ijhVf koeI byeImfn bfry socygf vI, Auh gurU-Gr dI sjLf df hwkdfr hovygf. ardfsf soD ky Auh gey sn, pr votF pfAux vyly kFgrs dIaF Pyr vwD votF inklIaF. akflI lIzr bONdly hoey afpo ivwc JgVdy iPr Ausy gurU-Gr afey qy ieh ardfs krn lwg pey ik ‘‘ijs iksy ny pMQ nfl vsfh-Gfh kIqf hY, Aus df kwK nf rhy.’’ gwl eyQoN qur ky eynI vD geI ik iewk sfbkf akflI mMqrI ny aprysLn bilAU stfr df iewk kflf vrkf vI lokF sfhmxy iKlfr idwqf. BrI pRYWs kfnPLrMs ivwc Aus ny dwisaf ik Auh aqy Plfxf vwzf afgU meI 1984 dy afKLrI idnF ivwc pitafilEN cwl ky cMzIgVH gvrnr pFzy kol puwjy sn qy iPr pUry igafrF GMty Auh vwzf akflI afgU qy ieMdrf gFDI hft-lfeIn Auqy idwlI qy cMzIgVH bYTy aprysLn bilAU stfr nUM afKLrI rUp dyx dI ivcfr krdy rhy sn. ies Kulfsy nfl pMjfb dI rfjnIqI ivwc Bucfl af igaf sI, pr sfl msF do hI lMGy sn ik sfry vwzy akflI afgU iPr iekwTy sn, sxy ieMdrf gFDI nfl hft-lfeIn `qy gwlF krn vfly lIzr dy qy ies Kyz df Byd jLfhr krn vfly dy, pr dovF iDrF ivwcoN koeI vI bIqy dI bfq hI nhIN sI pf irhf. bVI rMgIlIaF AulJxF vflI cIjL hY rfjnIqI. ies nUM smJxf hY qF aOKf, pr Pyr vI pqf nhIN ikAuN keI lok ieh dfavf krn qoN htdy hI nhIN ik sfnUM agfAUN hI pqf lwg jFdf hY ik kwlH nUM kI hox vflf hY. vfry-vfry jfeIey ieho ijhy njUmIaF dy. dUijaF bfry jo mrjLI kih dyeIey, pr swc ieh hY ik asIN vI qF ieho ijhf dfavf krn vfilaF ivwcoN hI hF.
BrosyXogqf gvfeI jf rhI hY Bfrq dI inaF-pRxflI - jiqMdr pnUM hr smfj ivc mwqByd ho skdy hn, huMdy vI hn qy ieh koeI axhoxI gwl nhIN huMdI. kuJ mwqByd sQfnk pwDr dy rih jFdy hn qy kuJ ieho ijhy hMudy hn, ijhVy mulk dy pwDr nUM phMuc jFdy hn. iehnF dy inptfry dy rfh vI huMdy hn. sQfnk pwDr dy mfmly sQfnk BfeIcfrk pRbMD ivc inbyVy jf skdy hn. vwzy muwdy dysL dI pfrlImYNt qwk vI jf skdy hn qy sB qoN vwzI adflq qwk vI. mukwdmf sDfrn hwk-hkUk df hovy jF iksy nfgirk nfl dUjy nfgirk jF iksy srkfrI jF gYr-srkfrI sMsQf vwloN kIqI ijLafdqI df, inbyVy dI afs adflq qoN rwKI jFdI hY. vwzy qoN vwzy lok vI mukwdmy ivc AulJx Auqy ieho kihMdy hn ik AunHF nUM adflq Auqy pUrf ivsLvfs hY, pr kI ies ivsLvfs dI Dfrnf eynI pwkI hY, ijMnI khI jFdI hY? Bfrq dysL dI adflq dy ieiqhfs ivc ieho ijhy kys vI juV gey hn, ijwQy vwzI phMuc vfilaF ny adflq nUM inaF krn qoN rokx ivc vI koeI ksr nhIN CwzI. ieh ilKq ilKx smyN sfzy sfhmxy pMjfb qy hirafxf hfeI kort dy iewk kys dI KLbr peI hY. mfmlf ieh hirafxy dy irvfVI ijLly df hY. EQy iewk CwjU rfm nFa dy bMdy nUM puls ny PiVaf sI qy iPr puls dI ihrfsq ivc hI AuhdI mOq ho geI sI. puls ny ieh ikhf ik Aus dy sfQI muljLm nfl sfhmxf krn vyly gwsL Kf ky izwg ipaf sI qy idl dy dOry nfl mr igaf sI. post mfrtm krvfieaf igaf qF zfktrF dI tIm ny ieh ilK idwqf ik Auhdy srIr AuWqy swtF dy insLfn vI mOjUd sn, pr mOq AuhdI idl df dOrf pYx kr ky hI hoeI hY. ieh puls nUM bcfAux df Xqn sI. imRqk dI pqnI ny ieh irport nf mMnI qy rohqk dy post grYjUeyt mYzIkl ieMstIicAUt dI zfktrF dI tIm qoN dobfrf post mfrtm krvfieaf igaf. mjLydfr gwl ieh ik puls ny PLfirMsk mfhrF qwk vI phMuc kr leI qy EQoN irport ieh af geI ik imRqk dy srIr AuWqy swtF mrn qoN cOvI GMty ipwCoN dIaF hn. jy Auh cOvI GMty ipwCoN dIaF sn qF ‘idl dy dOry nfl mOq’ ilKx vfly pihly zfktrF ny ijhVIaF swtF df ijLkr kIqf sI, Auh ikwQy geIaF? ies mOq dI jFc ijLly dy mYzIkl aYzIsLnl izptI kimsLnr qoN krvfeI geI qF Aus ny pUry sqfrF mhIny irport hI dbfeI rwKI. sfry mfmly nUM sLwkI aqy puls nUM bcfAux vflf mMndy hoey hux hfeI kort ny iehnF sfry aPLsrF qy zfktrF nUM noits kwZ ky sI bI afeI jFc krvfAux df hukm idwqf hY. jMmU-ksLmIr ivc iewk muMzy amndIp isMG df bIqI 29 agsq nUM kql ho igaf sI. kql krn vflf jiqMdr isMG iewk pRmuwK kfrobfrIey nfgr isMG df puwqr sI. puls ny EQy vI kfql df pUrf bcfa kIqf qy PLfirMsk mfhrF ny vI. mslf mIzIey ivc AuWClx mOky imRqk amndIp dI mF dIpieMdr kOr ny dosL lfieaf ik kfqlF nUM bcfAux leI do kroV rupey dI irsLvq idwqI geI hY. nvyN isirEN jFc leI spYsLl ienvYstIgysLn tIm bxfeI geI. ies tIm dI jFc dy aDfr AuWqy hux iewk ijLlf puls df muKI, iek aYs pI, iewk zI aYWs pI, aYs aYc E qy keI hor pulsIey sspYNz kIqy gey hn. pVqfl ivc pqf lwgf ik kfql dI mdd krn leI Aus koloN imilaf hiQafr PLfirMsk jFc krn vfly mfihrF ny iksy hor hiQafr nfl bdl idwqf qy ieh kMm sfZy iqMn lwK rupey dI irsLvq ny krvfieaf. PLfirMsk jFc tIm dy mfhr srvr husYn buKfrI nUM jdoN igRPLqfr kIqf igaf qF irsLvq dy sfZy iqMn lwK rupey ivWcoN iqMn lwK ds hjLfr rupey Aus dy Gr `coN hI iml gey. pfTkF nUM Xfd hovygf ik ipCly sfl idwlI nfl lwgdy sLihrI Kyqr noiezf `coN iewk zfktr pqI-pqnI dI DI afrUsLI df kql ho igaf sI. afrUsLI dy nfl hI Gr df nOkr vI mfiraf igaf sI. sLwk ieh kIqf igaf ik kuVI qy nOkr dy njfiejL sMbMD hoxgy, ijs kfrn sLfied mF-bfp ny hI bdnfmI qoN bcx leI ieh kMm kIqf jf krvfieaf hovygf. Aus dy mF-bfp igRPLqfr vI kIqy gey sn. kys ivc moV EdoN afieaf, jdoN ieh pqf lwgf ik post mfrtm krn vyly zfktrF ny imRqk kuVI afrUsLI dy srIr `coN ijhVy qrl dy nmUny ley sn, PLfirMsk mfhrF kol Auh nhIN Byjy gey, AunHF dI QF bdl ky hor Byj idwqy gey hn. post mfrtm krn vfly zfktr ieh qF mMnx lwg pey ik ieMj hoieaf hY, pr kIqf iks ny, ieh ijLMmyvfrI lYx nUM koeI iqafr nhIN sI. jvfb ieh idwqf igaf ik iewk QF qoN dUjI QF cpVfsI dy hwQ ieh nmUny Byjy gey sn, ho skdf hY ik Aus ny gVbV kr idwqI hovyy. svfl qF ieh hY ik eyny aihm mukwdmy dy eyny aihm sbUq iewk cpVfsI dy hwQ Byjx df PLYslf, jo bd-nIqI vflf sI, iks ny qy ikAuN kIqf? Aus mukwdmf ivc vI kuVI dy mfipaF, hspqfl dy zfktrF qy puls dy aPLsrF sB dI mujrmfnf imlIBugq sfPL njLr af rhI hY. mukwdmf hux ieMj Gwty-kOzIaF rul igaf hY ik adflq sfhmxy loVINdy sbUq pysL hI nhIN ho skxy qy gunfhgfr bc jfx df rfh KuwlH igaf hY. iewk hor bVf pRiswD mukwdmf pfTkF nUM Xfd hoxf cfhIdf hY. idwlI dy iewk rYstorYNt ivc awDI rfq nUM sLrfb df pYWg mMigaf sI do sLrIPLjLfidaF ny. dovF ivwcoN iewk jxf Aus mOky dy rfsLtrpqI df dohqf lwgdf sI. kfAUNtr sMBfl rhI kuVI ny ieh kih ky nFh kr idwqI ik sLrfb dyx df smF KLqm hox kr ky bfr bMd kr idwqf igaf hY. eynI gwl qoN iKJ ky iewk muljLm mnUM sLrmf ny jYiskf lfl nFa dI Aus kuVI nUM golIaF mfr ky mfr idwqf qy afp Prfr ho igaf sI. vwzI rfjsI phMuc vfly prvfr df puwqr hox kr ky pihlF Aus nUM PVnf aOKf sI qy PVn ipwCoN Aus qoN Aus df hiQafr brfmd krnf vI. phMuc Aus dI ies qoN vI awgy qwk sI. Aus ny ieh pRbMD vI kr ilaf ik imRqk kuVI dy post mfrtm mOky brfmd hoeIaF golIaF dI QF Auh golIaF rwKvf idwqIaF, ijhVIaF Aus dy irvflvr ivwcoN cwl hI nhIN sn skdIaF. eynf kMm cMd tikaF Kfqr iewk Qfxydfr ny kr idwqf, ipwCoN BfvyN Auh afp vI Ps igaf sI. hux afeIey pMjfb vwl. eyQy ipCly mhIny iewk anoKf kys vfpiraf mogy ijLly ivc. iewk prvfr ivc pqI-pqnI JgVy sn. bIbI ruws ky drbfr sfihb clI geI qy Aus dy pyikaF ny Aus dy pqI AuWqy pqlI nUM kql krn df kys bxf idwqf. puls dI qPLqIsLI QfxydfrnI mfieaf df motf gwPLf mMgdI rhI, ijhVf nf dy skx kr ky drbfr sfihb jf bYTI bIbI dy pqI AuWpr qsLwdd vI kIqf igaf. jdoN ruws ky geI bIbI nUM pqf lwgf, Auh vkIlF rfhIN hfeI kort jf phuMcI ik lVfeI-JgVf jLrUr hoieaf sI, kql qF Aus nUM Aus dy pqI ny kIqf hI nhIN. puls vfly Aus dy pqI Auqy lfsL nUM Kurd-burd krn df kys vI bxfeI bYyTy sn. hfeI kort ivc mfmlf phMucx ipwCoN puls ny ieh sfbq krn df Xqn vI kIqf ik ieh qF kiQq ‘kfql’ dI pqnI hI nhIN, koeI hor hY. cfl kfmXfb nf ho skI qy hux puls vfilaF nUM kfnUMnI isLkMjy `coN inklx df rfh nhIN lwB irhf. ijhVy pMjfb ivc ieh mukwdmf sfhmxy afieaf hY, Ausy ivc ‘jgsIr isMG kql kys’ vI awj klH aKLbfrF ivc Cfieaf ipaf hY. purfxy sMgrUr ijLlyH qy hux brnfly ijLlyH ivc pYNdy ipMz twlyvfl df jgsIr isMG keI sfl pihlF ‘kql kr idwqf igaf’ sI. sLrIky ivwcoN ihwk prvfr dy pMj jixaf Auqy ‘kql’ df prcf drj krvf idwqf igaf. jgsIr isMG dI ‘lfsL’ vI iml geI qy Aus dy prvfr ny afpxy muMzy dy ‘imRqk srIr’ dI pCfx vI Aus dy ‘srIr Auwqy jLKLmF dy purfxy insLfn’ vyK ky kIqI sI. puls dI kfrgujLfrI vI eynI jbrdsq sI ik nf isrPL ‘sbUq’ pUry iekwTy kIqy gey, sgoN kiQq ‘dosLIaF’ qoN jurm df ‘iekbfl’ vI krvf ilaf ik ‘kql’ AunHF ny hI kIqf hY. AunHF ivcfiraF nUM Aumr kYd ho geI. ipwCoN prvfr nUM nmosLI vI JwlxI peI, musLklF vI qy jdoN Auh Aumr kYd kwt ky bfhr af gey, EdoN jgsIr isMG ijAUNdf inkl afieaf hY. ‘kfql’ vjoN kYd kwt cuwky ivakqIaF ny iewk idn jgsIr nUM cMzIgVH nyVy iewk QF jf lwiBaf, pr puls dy afAux qwk Auh dOV igaf. pIVq iDr ny koisLsL jfrI rwKI qy aMq nUM puls dy hvfly krvfAux ivc kfmXfb ho gey. mfmlf jdoN hfeI kort ivc clf igaf, qF jgsIr ny mMn ilaf ik Auh hI jgsIr hY, pr afpxy kql hox df koeI mukwdmf Aus ny afpxI jfxkfrI ivc hox qoN nFh kr idwqI. kmfl dI gwl ieh hY ik purfxy jLKLmF dy ijhVy insLfn vyK ky Aus dI ‘lfsL’ dI sLnfKLq kIqI geI sI, AuhoN ijhf koeI jLKLm Ausdy srIr AuWqy hY hI nhIN. sfPL hY ik iksy hor dI lfsL nUM jgsIr dI lfsL sfbq krn leI puls aqy jgsIr dy mfipaF ny iml ky hr gunfh kIqf sI. ‘sbUq’ swcy smJ ky adflq ny bygunfhF nUM mujrm mMinaf qy Aumr kYd dI sjLf dy idwqI. hux hfeI kort ny pMjF pIVq Aumr kYdIaF nUM vIh-vIh lwK rupey muafvjLf dyx df hukm jfrI kIqf hY. svfl vIh-vIh lwK rupey dy muafvjLy df nhIN, sgoN ieh hY ik ijho ijhy ‘pwky sbUq’ sn, jy iehnF dy afDfr AuWqy adflq ny AunHF pMjF nUM jF pMjF ivwcoN iewk nUM vI PLFsI cfVH idwqf hMudf, Aus nuksfn dI BrpfeI kOx krdf? sfzy kfnUMn bfry ikhf jFdf hY ik sO gunfhgfr BfvyN Cuwt jfx, iewk bygunfh nUM sjLf nhIN hoxI cfhIdI. adflqF vI sLwk df lfB Aus nUM dyNdIaF hn, ijs Auqy dosL lwgf hovy. ies mukwdmy nUM puls ny eynf iswky-bMd bxf ky pysL kIqf ik sLwk df lfB vI nhIN sI iml skdf. nqIjy vjoN bygunfhF nUM Aumr kYd BugqxI pY geI. jvfnIaF jylH dIaF sIKF ipwCy gfl ky hux jdoN bfhr afey hn qF ies kys df nksLf hI nhIN plitaf, sfrI inaF pRxflI df polfpx vI jLfhr ho igaf hY. ijs dysL ivc ies iksm dy hYrfnIjnk adflqI mukwdmy vfpr rhy hn, Aus ivc XkIn iks Auqy kIqf jf skdf hY? hr koeI kihMdf hY ik ‘sfnUM adflq Auuqy pUrf ivsLvfs hY’, pr gwl adflq dI nhIN, adflq smyq smuwcI inaF pRxflI dI hY, ijhVI hux BrosyXogqf hI gvfeI jf rhI hY. ---------------------------------- BfrqI rfjsI idRsL ivwc hr QF bwcy-swky df iswkf cwldY - jiqMdr pnUM asIN bwcy swky bfry icrF qoN suxdy afey hF. Auh ieiqhfs df sB qoN alokfr pfqr hoieaf hY. iewk rfjy dI jfn Aus ny bcfeI sI qy rfjy ny Aus nUM ies aihsfn dy bdly ivwc iqMn idn ihMdusqfn df rfj sONp idwqf sI. rfj krn df mOkf imilaf qF bwcy swky ny iqMnF idnF ivwc cMm df iswkf clf idwqf sI. Auh iswkf EnI dyr hI irhf, ijMnI dyr swkf qKLq df hwkdfr irhf. Aus ipwCoN Auh iswkf vI bMd ho igaf, pr ieiqhfs ivc bwcy swky df nFa msLhUr ho igaf. hux `cMm df iswkf’ kihx dI QF afp-hudrIaF krn vfly afgUaF qy aPLsrF bfry ikhf jFdY ik Auh `cMm dIaF’ clfAuNdy ny.’ ieho ijhy lokF dI igxqI QoVHI nhIN. `cMm dIaF’ clfAuxf hI jLrUrI nhIN hMudf, cwldy kMmF nUM ibnF vjHf brykF lfeI rwKxf vI eysy Kfny ivwc rwiKaf jf skdY. ipCly idnIN mwD Bfrq dy iewk pwCVy hoey ielfky qoN ieh KLbr afeI ik iewk nOjvfn kuVI pihlF GroN gfieb hoeI qy qIjy idn ‘dyvI’ bx ky af geI. Aus nUM puwiCaf igaf ik Aus dy ‘dyvI’ bxn dI khfxI ikvyN vfprI? ‘dyvI’ ny iewk ‘mhfrfj’ df nFa lY idwqf ik Auh Kyq qoN muVdI hoeI nUM PV ky lY igaf sI, iewk hPLqy ipwCoN `cmqkfr’ nfl dyvI bxf ky ipMz Cwz igaf hY. pMcfieq ny Qfxy drKLfsq dy idwqI qy puls ‘mhfrfj’ kol jf puwjI. Aus ny ikhf; ‘‘ieh iewko nhIN, mYN qF keI hor kuVIaF nUM vI dyvI bxfieaf hY.’’ lokF dy dbfa hyT puls nUM aglI jFc krnI peI qF pqf lwgf ik afpxy ipMzoN iksy aOrq nUM agvf krn dy kys ivwc iewk vfrI Psx mgroN Auh ieho kMm hI krdf hY. ies dy bfvjUd Qfxy `c lok Aus nUM mwQf tykdy rhy, Auh asLIrvfd dyNdf irhf qy iPr Aus dy rfjsI srpRsq af ky Aus nUM Cuzf ky lY gey. Drm dy Kyqr ivwc ieho ijhy ‘mhfrfj’ hI nhIN, ‘sLMkrfcfrIaf’ aqy ‘mhFpursL’ vI bhuq iPrdy hn, pr Drm asQfnF dy pRbMDk vI Gwt nhIN. jlMDr dy gIqf mMdr qoN lY ky aMimRqsr dy durigafxf mMdr qwk golk df JgVf ipaf iPrdf hY. iswKF dy gurduafiraF ivwc golk `qy kbjLy leI gqkf Kyzx qwk dI nObq keI vfrI af cwukI hY. pRbMD qF cuxIaF kmytIaF kol hY, pr kmytIaF Auh hI cuxIaF jFdIaF hn, ijnHF kol lwT-mfrF dI PLOj qkVI hovy. dUjf pfsf srkfrI msLInrI df hY. EQy cFdI dy phIey lf idwqy jfx qF gwzI pMjvyN gyar ivwc cwldI hY, vrnf iewko stysLn KVI rihMdI hY. lokF nUM Brm hY ik Gwto-Gwt PLOj ivwc qF eydF nhIN hMudf hoxf. EQoN df Brm pMjfb qy hirafxf hfeIkort vwloN jfrI hoey do noitsF nfl twut jFdf hY. iewk mfmlf iksy irtfierz lYPLtInYNt krnl dI pYnsLn df sI, ijs dy hwk ivwc hoey adflqI hukm vI lfgU nhIN kIqy gey. hux hfeI kort ny Bfrq srkfr dy izPLYNs mihkmy dy sYktrI nUM sMmn jfrI kIqy hn. dUjf mfmlf iewk hor PLOjI pYnsLnr dI pYnsLn df hY, ijs dI Aumr pOxI sdI nUM twp rhI hY. izPLYNs akfAUNts dy kMtrolr nUM keI vfrI hfeI kort ny swidaf, pr Auh ruwJf hox df bhfnf kr ky hfeI kort ivwc pysL hox qoN nFh kr jFdf irhf. hux hfeI kort ny myrT dI ijLlf puls dy muKI nUM ikhf hY ik ies kMtrolr nUM igRPLqfr kr ky pysL kry qy jy nf kr sky qF Kud pysL ho ky jvfb dyvy. ieh hflq Aus PLOj dy mihkmy dy aPLsrF dI hY, ijnHF bfry ikhf jFdf hY ik Auh zispiln dy bVy pwky hMudy hn qy afpxI mn-mrjLI nhIN kr skdy. qIjf mfmlf AuWqr pRdysL dI muwK mMqrI bIbI mfieafvqI df hY. Aus ny do hjLfr kroV rupey qoN vwD PUk ky zfktr BIm rfE aMbyzkr, bfbU kFsLI rfm aqy Kud afpxy buwq vI bxvfey qy afpxy cox insLfn hfQI dy vI bxvf ley. AuWqr pRdysL ivwc ijAuNdy hfQIaF dI sMBfl leI iewk kroV vI nhIN, isrPL swT lwK Krcy gey hn qy hfQI dy sMgmrmr dy buwqF Auqy zyZ sO kroV rupey Krc idwqy hn. Bfrq dI suprIm kort ivwc kys kIqf jfx `qy kMm rokx dy hukm hox ipwCoN vI jdoN kMm cwldf irhf qF awk ky suprIm kort nUM Cy GMitaF aMdr kMm rok ky irport krn df nvF hukm dyxf ipaf. iewk vfrI rok ky bIbI ny iPr Auho kMm cflU kr ilaf qy nfl ieh vI kih idwqf ik jy ieh buwq qoVy gey qF XU[ pI[ ivwc amn-kfnUMn BMg ho jfvygf. ijAuNdy jIa afpxf buwq hr cOrfhy ivc lwgf vyKx dI sLOkIn mfieafvqI bIbI amn-kfnUMn BMg krn dI gwl kih ky hux pUry dysL nUM blYkmYn krI jf rhI hY. cOQf mfmlf sfzy dysL dI AulMipk kmytI df hY. agly sfl idwlI ivwc kfmnvYWlQ KyzF hoxIaF hn. tI[ vI[ cYnl ieh gwl vfr-vfr dws rhy hn ik AulMipk kmytI dy muKI dy irsLqydfr keI iksmF dIaF kmytIaF ivwc sLfml kIqy jf rhy hn. ieMj krn qoN koeI rok nhIN skdf, ikAuNik AuQy hI nhIN, rfjF dIaF Kyz sMsQfvF ivwc vI rfj-kriqaF dy GrF dy jIaF dI cODr hY. hr QF ‘bwcy swky’ df hI qF rfj hY. pMjfb ivwc awj kwlH puls aiDkfrIaF dI sInIafrtI df ivvfd bVf miGaf hoieaf hY. keI iKzfrI mMuzy ispfhI BrqI kIqy gey qy iPr AunHF nUM qrwkIaF imldIaF geIaF. sMsfr pwDr df mukfblf ijwqxf jLrUrI nhIN, dysL pwDr df mukfblf ijwqx bdly vI qrwkIaF lY ky Auh pOVIaF cVHdy gey. AunHF ivwc kuJ qF swcmuwc hwkdfr jfpdy sn, ijnHF nUM qrwkI dyxI jfiejL TihrfeI jf skdI sI, pr keI ieho ijhy vI moiZaF Auqy qfry ilsLkfAuNdy iPrdy hn, ijnHF ny kdy koeI mukfblf nhIN ijwiqaf. kmfl dI gwl ieh hY ik pMjfb puls ivwc iKzfrIaF df kotf vrq ky Auh muMzy qy kuVIaF vI ispfhI bx ky QfxydfrI qwk phuMc gey, ijhVy kdy koeI Kyz Kyzy hI nhIN. iewk cricq kys qF ieho ijhf vI hY, ijwQy iewk muMzf keI sfl pihlF sqMbr ivwc ispfhI BrqI kr ky Aus nUM Esy sfl jnvrI qoN ‘bYk zyt’ qrwkI dy ky hvfldfr bxf idwqf igaf. isLkfieq hoeI qF puls dy aPLsrF ny ieh pwK pysL kIqf ik iksy nUM ‘bYk zyt’ qrwkI dy skxf afeI jI rYNk dy aPLsr dy aiDkfr ivc afAuNdf hY. cuxOqI dyx vfilaF ny awgoN ieh puwC ilaf ik (lYk zyt) qrwkI dy aiDkfr vrq ky vrq ky iksy nUM ispfhI Aus qrIk qoN qrwkI ikvyN idwqI jf skdI hY, jdoN Auh hfly BrqI vI nhIN sI hoieaf? BrqI Auh sqMbr ivwc hoieaf qy qrwkI Aus qoN vI awT mhIny pihlF qoN lfgU kr idwqI geI, eyzI idl-vDI vfly hukm qF koeI ‘bwcf swkf’ hI kr skdf hY. awj kwlH BKdy ivvfdF ivwc iewk muwdf sVkF cOVIaF krn df vI hY. mYN ies ivvfd nUM ipCly pYNqI sflF dOrfn hMudy vyKy Aus qmfsLy nfl joV ky vyKdf hF, ijhVf nvyN ijLly bxn sMbMDI keI vfr hoieaf sI. kuJ cusq lok iewk sLihr ivwc jLmInF KrId ky iPr cMzIgVH qoN iksy aiDkfrI jF mMqrI qoN aYlfn krvfAuNdy sn ik ieh sLihr CyqI hI ijLlf bxygf. keI idn aPLsrF dy gyVy lwgx nfl jLmIn df Bfa iqMn-cfr guxF cVH jfx ipwCoN Auh jLmInF vyc ky nfl dy sLihr dIaF ssqIaF jLmInF KrIddy qy nvF aYlfn krvf dyNdy sn ik ijLlf hux Auh sLihr nhIN, ieh dUjf sLihr bxygf. awjkwl sVkF cOVIaF krn dy nFa AuWqy ieho kuJ ho irhf suxINdf hY. kuJ mfPLIaf groh pihlF ieh aYlfn krvfAuNdy hn ik Plfxy qoN Plfxy sLihr dI sVk cOVI hovygI. Aus sVk AuWqy pYNdy KyqF aqy ksibaF dIaF dukfnF dy Bfa izwgx mgroN Auh KrId krdy hn qy iPr cMzIgVH qoN aYlfn krvf dyNdy hn ik eyDr vflI sVk nUM cOVI krn dI qF koeI skIm hI nhIN. izwg pey Bfa iPr cVHdy hn qF Auh afpxI ssqI KrIdI jLmIn nvyN cVHy hoey Bfa nfl vyc ky ieho ijhI iksy hor sVk dy gyVy kwZx lwg pYNdy hn. ieh gwl socx dI loV nhIN ik rfj akflI-Bfjpf df hY jF iPr kFgrs pfrtI df, sgoN ieh vyKxf cfhIdf hY ik rfj cwldf ikvyN hY? jlMDr bws awzy qoN arbn aYstyt nUM jFdI sVk AuWqy iek gMnf Koj PLfrm hMudf sI. muwK mMqrI byaMq isMG dy vkq Aus Koj PLfrm nUM bMd kr ky Aus dI QF iewk mYzIkl kflj bxfAux dI qjvIjL af geI. PLYslf ieh hoieaf ik gMnf PLfrm dI jLmIn vyc ky iek kflonI bxfeI jfvy qy Aus dy plftF dI ivkrI dI afmdn nfl mYzIkl kflj Ausfiraf qy clfieaf jfvy. byaMq isMG df 1995 ivwc kql ho igaf, Aus qoN ipwCoN dy cOdF sfl lMGf ky vI Auh kflj cflU nhIN ho sikaf. kflonI kwtI geI qy plft vycy gey. mYzIkl kflj dI iblizMg vI bx geI, pr iewQy af ky gwl aV geI ik ies nUM clfvygf kOx? hfly qwk ieh kflj cwilaf nhIN, pr ies dI sQfpqI qoN lY ky hux qwk sqfrF jxy ies mYzIkl kflj dy ‘ipRMsIpl’ bxn df mfx pRfpq kr cwuky hn. bwcf kdy koeI dfKLl nhIN kIqf igaf, pVHfAux vfly pRoPLYsr vI nhIN rwKy gey, mYzIkl kflj nfl juVy hspqfl ivwc kdy koeI mrIjL vI hfly qwk nhIN afieaf, pr sqfrF jxy ‘ipRMsIpl’ vjoN iewk dUjy dI QF afAuNdy-jFdy rhy. ies nUM iks Kfqy ivwc rwKxf hY, pfTk Kud soc skdy hn. qy ieh isrPL eyQy hI nhIN hMudf, idwlI qoN dwKx qwk sB QF ieho hnyr-Kfqf hY. ipCly hPLqy dy iewk idn dysL dI sB qoN vwzI adflq ivwc kyrlf dy aiDafpkF dy bkfey df mfmlf pysL hoieaf sI. pUry sqfrF sfl ho gey, aiDafpkF nUM bkfey hI nhIN idwqy gey. ies dOrfn do srkfrF kFgrs dIaF vI rhIaF qy do kfmryzF dIaF vI. suprIm kort ny guwsy nfl ikhf ik aglI pysLI qoN pihlF ieh bkfey dyx bfry PLYslf kro, vrnf sfnUM ieh puwCxf pvygf ik quhfzy mMqrIaF qoN ivDfiekF dIaF qnKLfhF qy BWiqaF leI pYsf ikMnf-ikMnf Krc hMudf hY, Auh ikwQoN afAuNdf hY qy ijwQoN Auh pYsf afAuNdf hY, EQoN iehnF aiDafpkF dy bkfey dyx leI ikAuN nhIN af skdf? hux kyrlf dI srkfr QoVHI ijhI srkx lwgI jfpdI hY. [[[pr srkfrF qF srkfrF hn, iehnF dy kMmF nUM jF kMm ZMg nUM kOx smJ skdf hY? ‘bwcf swkf’ rfjf nhIN sI, rfjy dy qKLq Auqy bihx df sbwb imlx kr ky QoV icrf rfjf bx igaf sI. aFDrf pRdysL df muwK mMqrI rfjsLyKr rYzI ipCly mhIny hYlIkfptr hfdsy ivwc mfiraf igaf sI. Aus dI QF dUjy nMbr df vjLIr imstr roseIaf kfrjkfrI muwK mMqrI bxf idwqf igaf. kfrjkfrI mwuK mMqrI bwcy swky vFg cfr idnF df bfdsLfh hMudf hY, ipwCoN Auh pwkf muwK mMqrI vI bx skdf hY qy iksy hor nUM muwK mMqrI bxfAux leI pfsy vI kIqf jf skdf hY. iPr vI Aus ny afpxI ‘Xogqf’ dI DuMm pf idwqI hY. vIrvfr sqfrF sqMbr dy idn Auh afpxy dPLqr lgfqfr iqMn GMty bYTf. iqMn GMty bYTxf kmfl dI gwl nhIN, kmfl dI gwl ieh hY ik Aus ny iqMn GMitaF dy smyN aMdr cfr sO pMdrF PLfeIlF inptf idwqIaF. ies ivwc kmfl ies pwKoN hY ik iqMn GMitaF ivwc kuwl iewk sO awsI imMt bxdy hn, PLfeIlF inptf idwqIaF cfr sO pMdrF, Bfv ik iewk PLfeIl AuWqy awDf imMt vI nhIN soicaf, isrP CwbI sYikMz lfAuNdf irhf. ijLMmyvfrI hovy Bfrq dy qIjy sB qoN vwzy rfj dy muwK mMqrI dI, PLfeIl AuWqy iDafn mfiraf jfvy. isrPL CwbI sYikMz qy pfs kr ky pfsy rwKI jfvy, ieh isrPL ‘bwcf swkf’ hI kr skdf hY, koeI sMqulq soc vflf suliJaf hoieaf rfjsI afgU ies qrHF nhIN kr skdf. qy kmfl dI gwl ieh vI hY ik ieho ijhy bwcy swikaF nUM hux koeI iksmq sfzy AuWqy nhIN QopdI, sfzy lok Kud hI cuxdy hn, qy iPr ieh kih ky zuskdy hn; ‘Plfxf qF cMm dIaF clfAuNdf hY, nymF-kfnUMnF dI vI prvfh nhIN krdf.’
akflI rfjnIqI ‘gurU kI hjLUrI’ qoN pMj-qfrf hotlF dy klcr qwk - jiqMdr pnUM pMjfb dy hfkm gwTjoV dI pRmuwK pfrtI vwloN pMjfb dI rfjnIqI bfry pMjfboN bfhr isLmly jf ky icMqn krn ny keI lokF nUM itwpxIaF krn df mOkf idwqf hY. isLmlf iewk phfVI sYrgfh hY. rfjsI coNcilaF df purfxf awzf vI ieho hY. aMgryjLF dy vfiesrfey ny jdoN mhfqmf gFDI, muhMmd alI ijnfh jF iksy hor vwzy lIzr nfl guPLqgU krnI hMudI qF Auh vI bhuqI vfrI EQy hI bulfAuNdf hMudf sI. BfrqI jnqf pfrtI ny vI do vfrI vwzIaF mIitMgF EQy hI lfeIaF hn. iehnF sfiraF dI vyKo-vyKI sLoRmxI akflI dl ny vI afpxI icMqn bYTk isLmly bulf leI, pr ieh gwl awKoN Auhly kr idwqI ik EQy mIitMgF krn vfilaF ivwcoN isLmlf iksy leI vI kdy sulwKxf nhIN irhf. vfiesrfey dIaF EQy swd ky kIqIaF mIitMgF vI rfs nhIN sn af skIaF, Bfjpf vI phfVF `coN nvyN puafVy pf ky hI muVI sI. ikMqU krn vfly do gwlF moty qOr `qy puwC rhy hn. pihlI ieh ik ieho ijhIaF mIitMgF lfAux dI swcmuwc koeI loV vI peI hY jF akflI dl hux Bfjpf ipwCy Byz-cfl cwlx lwg ipaf hY? qy dUjI ieh ik hux qwk gurduafiraF dIaF srfvF ivwc rihx vfly jQydfr iewkdm AunHF pMj-qfrf hotlF ivwc Auqfrf ikAuN krn lwg pey, ijnHF df iek rfq df ikrfieaf hI qIh hjLfr rupey qoN vwD dyxf pYNdf hY? svfl dovyN aihm hn qy Bfrq dI rfjnIqI dy mOjUdf pRsMg ivwc iehnF dI mhwqqf hor vI vD jFdI hY. dysL dI rfjnIqI dIaF do pRmuwK kyNdrI pfrtIaF ivwcoN iek kFgrs hY qy dUjI BfrqI jnqf pfrtI kFgrs dI nINh iewk ivdysLI ny rwKI sI, ijhVf afpxy dysL dy ‘mIitMg klcr’ bfry jfxdf sI qy mIitMgF kursIaF `qy bYT ky hI hMudIaF sn. jdoN mhfqmF gFDI ny pihlI vfrI iewk smfgm ivwc afpxI aihmIaq ivKfeI, Aus ipwCoN aglf 1921 df smfgm krn vyly Aus ny do gwlF dI hdfieq agfAuUN kr idwqI sI; iewk ieh ik hr zYlIgyt Kwdr dy kwpVy pf ky afvygf qy dUjI ieh ik smfgm dy pMzfl ivwc sB nUM kursIaF dI bjfey drIaF Auqy bYTxf hovygf. smfgm ivc afey sfry lIzrF ny pihrfvy dI ieh sLrq vI mMnI sI, isrPL muhMmd alI ijnfh ny nhIN sI mMnI, jo kot-pYNt pf ky qy tfeI lf ky afieaf sI, pr kursIaF nf hox kr ky bihxf Aus nUM vI jLmIn `qy ipaf sI. Auh rIq kFgrs ivwc afjLfdI ipwCoN vI lMmf smF rhI, pr iek smyN Aus qoN pfsf vwitaf jfx lwg ipaf sI. sonIaf gFDI dy agvfeI sMBflx aqy Aus dy puwqr dy AuBfr ipwCoN Auh rIq iPr awgy vDI hY. rfhul gFDI kuVqy-pjfmy nfl sB QF njLr afAuNdf hY, jd ik Bfrq swiBafcfr dI almbrdfrI dy dfavy krn vfly Bfjpf lIzrF dIaF mIitMgF hux pMj-qfrf hotlF ivwc hMudIaF hn qy sPLfrI sUtF ivwc Auh Kud njLr afAuNdy hn. aYn ieho moVf ipCly smyN ivwc akflI dl dy afgUaF ny kwitaf hY qy Auh pfrtI nUM pMj-qfrf klcr df rMg cVHfAux lwgy hn. ipCly idnF ivwc idwlI kuJ hor nvIaF surF vI suxfeI idwqIaF hn. kFgrs pRDfn sonIaf gFDI nfl slfh kr ky KLjLfnf mMqrI pRxb muKrjI ny ivdysL mMqrI aYs[ aYm[ ikRsLnf aqy ivdysL rfj mMqrI sLsLI QrUr nUM pMj-qfrf hotlF ivwcoN zMzf-zyrf cuwkx leI mjbUr kr idwqf. Aus dy mgry-mgr ieh hdfieq vI jfrI kr idwqI ik awgy qoN pMj-qfrf hotlF ivwc pRYWs kfnPLrMsF jF hor smfgm vI nhIN krn qy hvfeI sPLr vyly vI ibjLns klfs dI bjfey iekfnmI klfs ivwc hI jfx dI koisLsL krnI hY. ivdysL Xfqrf vyly gulCwry AuzfAux Auqy rok lfAuNidaF ieh vI kih idwqf ik EQy Kfx-pIx dy Bwqy vjoN isrPL pMJwqr zflr rojL dy iml skxgy, ies qoN vwD nhIN. ieh hdfieqF KuwlHf hwQ rwKx dy afdI ho cwuky kFgrsI lIzrF dy sMGoN nhIN Awuqr rhIaF. Auh buV-buV kr rhy hn, aMdro-aMdrI qVPdy vI hn, pr iksy dI ieh ihMmq nhIN ik ivroD kr sky. afp iswDf ivroD krn dI bjfey Auh kyNdrI srkfr ivwc BfeIvfl dUjIaF pfrtIaF dy mMqrIaF nUM Auksf rhy hn, qF ik purfxI rIq cwldI rih sky, pr gwl AunHF dI bxdI nhIN jfpdI. dUjy pfsy Bfjpf kI krdI hY, Aus nUM pfsy rwK ky asIN ieh vyKIey ik akflI afgU kI krdy hn? pMjfb dy KLjLfny dI mMdI hflq hY. KLjLfnf mMqrI mnpRIq isMG bfdl duhfeI dy irhf hY. ies dy bfvjUd mMqrIaF qy ivDfiekF dy Bwqy qy hor shUlqF vDfAux leI mqy pfs kIqy jf rhy hn. mMqrIaF nUM kYmrI kfrF cfhIdIaF hn, jo bhuq mihMgIaF hn. jy AunHF nUM cfhIdIaF hn qF vwzy ruqby vfly aiDkfrIaF nUM vI cfhIdIaF hn. pMjfb ivc tYRiPLk df pRbMD TIk nhI, qjvIjL bxdI hY ik tRYiPLk pRbMD bfry jfxkfrI lYx leI ivDfiekF df iewk gruwp afstrylIaf Byijaf jfvygf. KLjLfnf mMqrI kihMdf hY ik EQy jf ky pYsy brbfd krn dI loV nhIN, ieh jfxkfrI ieMtrnYt qoN vI iml skdI hY, pr Aus dI gwl nf mMn ky afstrylIaf dIaF sYrF AulIkIaF jf rhIaF hn. vgdI gMgf `coN hwQ Dox df mOkf koeI guafAuxf hI nhIN cfhMdf. kfrF aqy pMj-qfrf vsyby qF ikDry rhy, gwzIaF AuWqy vI afeI pI rijstrysLn nMbr df cskf vI nhIN Cwzdf. jy nMbr nhIN iml sky qF mn mrjLI df nMbr lf lvo, Auh BfvyN pMjfb dy iksy Kyq ivwc vgdy trYktr nUM hI alft hoieaf hovy. akflI dl dI iewk pRmuwK iesqrI lIzr qy sfbkf mMqrI bIbI dIaF do gwzIaF jfalI nMbr lf ky qy qIjI purfxF tYNpryrI nMbr lf ky GuMmI jFdI hY, AuWpr bgYr mnjLUrI qoN lfl bwqI vI lf rwKI hY, koeI puwCx vflf nhIN. ies ‘akflI klcr’ df purfxy akflI klcr nfl qF kI, kFgrs dy klcr nfl vI koeI mukfblf nhIN. hr koeI jfnxf cfhMudf hY ik sLRomxI akflI dl dy ies ‘ihrdy pRIvrqn’ jF iPr pMjfbI bolI muqfbk khIey qF ‘kMuj bdlI’ df kfrn kI hY? ijhVy lok ies nUM ‘kfkf klcr’ kihMdy hn, Auh iewk gMBIr qbdIlI dI qrjL nUM bhuq hI hlky ZMg nfl ibafn krnf cfhMudy hn. aslIaq nUM jfnx leI pMjfb dy smfjk qy afriQk hflq dI qbdIlI nUM vI jfnxf cfhIdf hY qy smyN dIaF rfjnIqk loVF nUM vI. iehnF dovF gwlF ny akflI dl nUM ijwQy lY aFdf hY, Auh vI hfly Aus df pwkf mukfm nhIN, rsqy `c pYNdf iewk cOrfhf hI hY. pMjfb bdl irhf hY. qbdIlI dy ies dOr ivwc, Kfs kr ky hry ienklfb dI ‘ikrpf’ kfrn, ipMzF ivcly aVy-QuVy lok qF awgy vDx dI QF hor vI mrn kMZy phuMc gey, pr sOKy gujLfry vfly prvfr qrwkI krdy ipMzF dI jUh Cwz ky ksibaF qy sLihrF ivwc afpxI hoNd ivKfAux lwgy hn. purfxy smyN ivwc ipMzF ivwc vI dukfndfrI Auh lok krdy sn, ijnHF df kdy iksfnI nfl koeI vfsqf nhIN irhf qy hux Coty ksibaF qoN vwzy sLihrF qwk ies kMm ivwc iksfnI ipCokV vfly lok vI idKfeI dyx lwg pey hn. iksfnI kdy jwt iswKF df muwK ikwqf hMudf sI, iPr jwt trwkF qy bwsF qoN hMudy kolz-storF qwk phMucy qy hux Auh sLihrF ivwc kMipAUtrF df kfrovfr dI sMBfl rhy hn qy vwzy-vwzy sLfipMg mfl vI bxfAux qy clfAux lwgy hoey hn. akflI dl dI muwK qfkq igxy jFdy ieh lok kdy ipMzF qwk hI sImq sn qy sLihrF-ksibaF `c gYr-iswK bhu-igxqI huMdyy sn, pr hux ksibaF aMdr AunHF dI bhu-igxqI hMudy sn, pr hux ksibaF aMdr AunHF dI bhu-igxqI hY qy jlMDr jF luiDafxy vrgy sLihrF ivwc vI Auh swT-cflI dy ihsfb nfl awDo-awDI dy nyVy phuMc jfx kr ky sLRomxI akflI dl eyQoN dIaF imAUNspl kfrporysLnF dI agvfeI sMBflx leI Bfjpf dy pYr imwDx qwk phuMc igaf hY. vwzy sLihrF dy nfl lwgdy ipMzF ivwc hI nhIN, durfzy ipMzF dy KFdy-pINdy iksfn prvfr vI hux afrkItYkt qoN nksLy bxvf ky afDuink nmUny dy ‘pYlys’ vrgy mkfn bxfAux lwg pey hn. iehnF KFdy-pINdy lokF df sfQ jy rfjnIqI ivwc lYxf hY qF gurduafiraF dIaF srfvF ivwc rih ky gwl nhIN bxnI, ies bfry pwCm df piVHaf hoieaf suKbIr isMG bfdl sB qoN vwD sucyq hox kr ky pfrtI df moVf jfx-bwuJ ky kwtvf irhf hY. dUjf kfrn dysL dI afriQkqf qy rfjnIqI dy joV nfl jf juVdf hY. koeI vkq sI, jdoN akflI dl ivwc vwzf lIzr bxn leI ‘aYny murwibaF df mflk’ vflI gwl bVf vjLn rwKdI sI. hux ieh Dfrnf ipwCy Cuwt geI hY. dUjy pfsy vwzy ajfrydfr Grfxy pihlF vFg ibrlf, tftf, zflmIaf, isMGfnIaf qwk sImq nf rih ky bhuq sfry nvyN nFa AuwBr afey hn. aMbfnI BrfvF ny qF bfkI sfiraF nUM ipwCy Cwizaf ipaf hY. ieh Grfxy srkfrF dy bxn-tuwtx `c vI rol adf krdy hn. coxF dI rfjnIqI ivwc iehnF dy idwqy cMidaF dI vwzI aihmIaq mMnI jFdI hY. ipCly sfl bVf rOlf ipaf sI ik ieMzIan qMbfkU kMpnI ny sLoRmxI akflI dl nUM lwKF rupey cMdf idwqf hY. mfstr qfrf isMG jF sMq Piqh isMG qy sMq hrcMd isMG lONgovfl df jLmfnf hMudf qF qMbfkU dy ivroD vfly iswK pMQ dy nFa AuWqy rfjnIqI krn vfly akflI dl ny ies kMpnI qoN cMdf nhIN sI lYxf, pr hux vfly akflI dl ny lY vI ilaf hY qy ies nUM ieh kih ky jfiejL hI Tihrfieaf hY ik ‘‘sB pfrtIaF lYNdIaF hn, asIN lY ky koeI gunfh qF nhIN kr idwqf.’’ ijhVy kfrporyt Grfxy hux rfjnIqI aqy afriQk Kyqr nUM sFJIaF qMdF ivwc lpytx leI not Krcx nUM iqafr hn, AuhnF dy pRqIinD gurduafiraF dIaF srfvF ivwc bYTy iksy sMq dy crn prsx nhIN jfxgy, pMj-qfrf hotlF ivwc jFdy-afAuNdy aqy smyN dI njLfkq nUM XU[ pI[ dy amr isMG vFg smJdy lIzr nUM lwBx df Xqn krngy. Kud vwzf kfrobfrIaf hox kr ky suKbIr isMG bfdl bVy igxy-imQy ZMg nfl nvyN Xuwg dI loV muqfbk pfrtI nUM Aus Xuwg ivwc pRvysL krvf irhf hY. musLkl akflI dl dI sB qoN pihlI ieh hY ik ies qbdIlI dOrfn pfrtI df mjLbUq aDfr aKvfAux vfly ‘tksflI’ jQydfr qy AunHF dy prvfr hOlI-hOlI ipwCy pYNdy jf rhy hn qy mMzI dy kimsLn eyjMtF vrgy lok pfrtI lIzrisLp df aMg bxdy jFdy hn. eydF dy lok rfjnIqI ivwc iksy dy sky nhIN hMudy. awj Auh bfdl prvfr nfl hn, agly sflIN Auh kYptn amirMdr isMG dy ipwCy iPrdy idKfeI dy skdy hn. Auh iksy pfrtI nfl nhIN, srkfr dy nfl hMudy hn, qy srkfr dy nfl hI rihxgy. dUjI musLkl akflI dl dI ieh hY ik Auh ajy qwk ieh inKyVf nhIN kr sikaf ik Aus ny pRqIinDqf iks dI krnI hY? nfhrf iksfnI dy ihwqF df mfiraf jFdf hY, aml ivwc ihwqF df iKafl vwzy kfrporyt GrfixaF df rwKxf pYNdf hY. gurduafrf suDfr lihr dy idnF ivwc iswKI dI pihrydfrI dy nFa Auqy bxy akflI dl nUM iswKI rvfieqF qy rihqF dI muhfrnI vI rtxI pYNdI hY, pr votF dI igxqI-imxqI iswKI rhu-rIqF qoN Ault cwldy mhMqF vrgy mn-mqIey zyiraF qy dyhDfrI gurUaF dI srdl Auqy cOkI Brn leI iKwc ky lY jFdI hY. hr mfmly ivwc AunHF df hfl ‘awDI qyrI mYN mulfhjydfrf, awDI mYN grIb jwt dI’ vflf hY. ies nfl AulJxF AunHF dIaF vD rhIaF hn. ‘hfjLrf-hjLUr jgdI joq sRI gurU gRMQ sfihb’ dI hjLUrI ivwc ardfsy soD ky cOkVy mfrn vfly akflI dl nUM isLmly dy sIsl hotl ivwc nfn-vYj, bryk-PLfst kr ky AudGftn krn qwk qF suKbIr isMG bfdl lY igaf hY, dl vfilaF dI mfniskqf df pwDr eyzI CyqI nhIN bdlxf. imsfl vjoN pMjfb dy iewk gurduafry nUM cox kimsLn dy kfgjLF ivwc afpxI inwjI jfiedfd ilKx vflf iewk sMq akflI dl dI itkt AuWqy aYm[ aYl[ ey[ qF bx igaf, pr Auh ivDfn sBf dy hfl ivwc vI kursI AuWqy lwqF lmkdIaF rwK ky bihxf nhIN iswK sikaf, cOkVf mfr ky bYTdf hY. isLmly ivwc mihMgy pMj-qfrf hotl dI irhfiesL Cwz ky iewk akflI ivDfiek iksy srkfrI rYst hfAUs vwl ies kr ky qur igaf ik hotl dy ibjlI dy btnF qoN lY ky guslKfny dIaF tUtIaF qwk Aus dI smJ ivwc hI kuJ nhIN sI af irhf. BfrqI jnqf pfrtI ny BgvyN coilaF vfly kuJ sfDF qy sfDxIaF nUM pfrlImYNt qk pucfieaf qF Auh lokF sfhmxy hor qy idwlI ivwc hor vflI dohrI ijLMdgI ijAUxI iswK gey sn, pr ijnHF nUM akflI dl ny iewkdm phfVI cfVH idwqf hY, Auh eynI CyqI pwDr dIaF pOVIaF cVHn leI mfnisk rUp ivwc hI iqafr nhIN ho rhy jfpdy. ieho ijhy hflfq ivwc akflI dl dI hflq bVI ajIb ijhI bxdI jf rhI hY. Aus dy kuJ afgU iewkIvIN sdI dy sLurU ivwc hI bfeIvIN sdI dIaF gwlF kr rhy hn, jd ik kuJ hor hfly vIhvIN sdI qF kI, mhfrfjy rxjIq isMG qy akflI PUlf isMG vfly pVfa AuWqy atky KVy hn. iewk ajIb ijhI qbdIlI nhIN, alokfr ijhf qjrbf krn lwgf hY akflI dl, ijs dI lIzrisLp vI afpxI BUimkf bfry spwsLt nhIN. AudGftnI BfsLx ivwc pfrtI pRDfn suKbIr isMG bfdl sfrf smF pMjfb srkfr dIaF pRfpqIaF hI igxfeI igaf, jd ik Aus nUM pfrtI mfmilaF dI gwl krnI cfhIdI sI qy jdoN AuWTy muwK mMqrI srdfr pRkfsL isMG bfdl, AunHF ieh kih ky hfsf pf idwqf ik ‘‘srkfr dIaF gwlF qF pRDfn jI ny kr idwqIaF hn, mYN hux pfrtI dIaF kuJ hor gwlF hI kr lYNdf hF.’’ ieho ijhy hflfq ivwc akflI dl dy clMq qjrby `coN jo vI inklygf, hovygf akflI dl vrgf alokfr hI.
bVI qrsXog hflq nUM phuMc igaf hY Bfjpf df ‘loh-pursL’ azvfnI - jiqMdr pnUM lfl ikRsLn azvfnI nFa dy iewk bjLurg AuWqy iehnIN idnIN mYnUM qrs af irhf hY. ieho ijhf qrs mYnUM keI lokF AuWqy af cwukf hY, keIaF AuWqy agFh vI afvygf. mYN lfl ikRsLn azvfnI df kdy vI pRsMsk nhIN irhf, qy ijnHF AuWqy Auhdy qoN pihlF mYnUM qrs afieaf sI, AunHF df vI mYN kdy pRsMsk nhIN irhf sI. imsfl vjoN jQydfr gurcrn isMG tOhVf hI lY lvo, ijs nUM iewk vfrI ismrnjIq isMG mfn ny ‘iswK pMQ df adInf byg’ vI kih idwqf qy Aus dy idhFq ipwCoN Auho mfn Aus nUM sLrDFjlI Byt krn vI puwj igaf sI. mYN jQydfr tOhVf dI lgfqfr nukqfcInI kIqI, pr afKLrI idnF ivc Auhdy AuWqy qrs ijhf afAux lwg ipaf sI ik sfrI Aumr kIqI hoeI iqkVmbfjLI ipwCoN vI Auh afh hflfq hMZf irhf hY. kfmryz hriksLn isMG surjIq bfry vI Aus dy afKLrI idnIN qrs ijhf afieaf sI, jdoN Aus dy ijAuNdy jIa Aus dy kfmryzF ny Aus nUM do vfrI sLrDFjlIaF Byt kr idwqIaF sn. rfjf vI[ pI[ isMG AuWqy vI qrs afieaf sI ik boPLorjL qop sOdy df isafpf pf ky sonIaf gFDI dy pyky dysL ietlI dIaF gwlF sLurU krn vflf bMdf afKLrI idnF ivwc Ausy sonIaf gFDI dI sLKsIaq AuBfrn rfhIN ipClI Bwul df psLcfqfp krdf iPrdf hY. bhuq sfry lokF AuWqy qrs afieaf sI qy hux lfl ikRsLn azvfnI Auwqy vI af irhf hY, ijhVf mMUh lukfAux qy cwup vwtx nUM mjbUr hY. eynI nmosLI mihsUs kr irhf hY ik ijnHF sMG prvfrIaF dI sfrI Aumr soiemsyvkI kIqI, AunHF nfl awKF ivwc awKF pf ky gwl krn jogf vI nhIN irhf. ieh Auho lfl ikRsLn azvfnI hY, ijhVf aYmrjYNsI tuwtx mgroN bxI sfZy cfr pfrtIaF dy imlgoBy vflI jnqf pfrtI dI morfrjI izsfeI srkfr df sUcnf qy pRsfrn mMqrI bixaf sI. EdoN qwk tYlIvIjLn igxy-cuxy lokF kol hMudf sI qy ryzIE Gr-Gr dI cIjL sI. afl ieMzIaf ryzIE df iewk pRogrfm ‘PLUl iKly hYN gulsLn gulsLn’ bVf mnorMjn vflf qy hrmn ipafrf pRogrfm sI. azvfnI jI ny sUcnf qy pRsfrn mMqrI bx ky Aus pRogrfm df Jtkf kr idwqf. kfrn ieh nhIN ik gulsLn ivwc PLwul iKVn dI loV nhIN sI, sgoN ieh sI ik pRogrfm dI sMcflkf df nFa ‘bybI qbwsum’ sI qy Aus muslmfn nFa dI kuVI nUM pfsy kr ky bxfeI QF afr aYs aYs dy iewk soiemsyvk nUM dyxI sI. iPr jdoN 1980 qy 1985 dIaF coxF ivwc Aus dI pfrtI dy pwly kwK nf rih igaf, bfbrI msijd Zfh ky rfm mMdr bxfAux df JMzf vI iesy azvfnI ny cwuikaf sI. ieslfm ivwc qF hYdrI JMzy hyT hYdrI lsLkr jF mulKeIaf Drm dy nFa Auqy qorn dIaF rvfieqF sn, Dfrimk DONsbfjLI leI eydF df hjUm qorn dI rvfieq ihMdU Drm ivwc nhIN sI. lfl ikRsLn azvfnI ny somnfQ dy mMdr qoN aXuwiDaf leI rwQ-Xfqrf sLurU kIqI qy ijwDr vI ieh rwQ lMiGaf, dMgy PYlfAuNdf igaf. afKLr nUM ieh rwQ lflU pRsfd Xfdv ny rok idwqf, pr agly sfl hjUm BVkf ky msijd dy guMbd AuWqy pihlf twk jf lfieaf qy aglyry sfl AuWqr pRdysL dI Bfjpf srkfr df lfB lY ky msijd Zhf idwqI sI. msijd qF iewtF dI bxI hoeI sI, pr Aus dy Zihx nfl lokF dy mnF Auqy eynI swt vwjI ik sfry Bfrq ivwc sfV-PUk hMudI iPrdI sI. Aus ipwCoN hoey muMbeI dy keI kFz vI Esy krqUq df pRqIkrm dwsy jFdy rhy. eyny lokF dIaF lfsLF AuWqy pYr rwKdf lfl ikRsLn azvfnI dysL df izptI pRDfn mMqrI vI jf bixaf, pr muV ky msijd dI QF mMdr bxfAux nhIN sI quiraf, ikAuNik bxfAuxf qF hY hI nhIN sI, isrPL BfvnfvF BVkf ky kursI lYxI sI qy Auh iml geI sI. iPr vI jdoN kdy gwl cwldI, msijd vflI QF mMdr bxfAux nUM Auh ihMdU ihrdy dI vydnf dwsdf irhf, pr jdoN jFc kimsLn mUhry pysL hoxf ipaf, sfry kFz ivwc inBfeI hoeI BUimkf qoN hI munkr ho igaf. Bfjpf qoN rwus ky pfsy hoey XU[ pI[ dy sfbkf muwK mMqrI kilafx isMG ny sfrf kuJ mIzIaf sfhmxy islislyvfr rwK ky koeI Ehlf vI nf rihx idwqf, pr azvfnI dI ihMmq vyKo ik Aus dy iPr vI pYrF Auqy pfxI nhIN sI pYx idwqf. pI vI nrismhf rfE dI srkfr vyly iewk hvflf kFz vfpiraf sI. bUtf isMG, mdn lfl Kurfxf qy keI hornF dy nfl-nfl lfl ikRsLn azvfnI vI Aus kys dy lpyty ivwc af igaf sI. Auh hvflf kFz jy cMgI qrHF Poilaf jFdf, idwlI dI rfjnIqI dIaF qfrF jMmU-ksLmIr dI dihsLqgrdI nfl joV skdf sI, pr iksy ny aslI qMd hI nf PVI. sfry jxy sfPL Puwt gey, lfl ikRsLn azvfnI vI Cuwt igaf qy ivhlf hMudy sfr nf isrPL srgrm hoieaf, pRDfn mMqrI dI kursI vwl vI Jfkx lwg ipaf qy izptI pRDfn mMqrI qwk jf bixaf sI. lfl ikRsLn azvfnI dy izptI pRDfn mMqrI bxn qwk Bfrq dI sB qoN AuWcI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ isrP pRDfn mMqrI dy aDIn kMm krdI rhI sI. azvfnI ny jFdy sfry Aus eyjMsI dI kmfn afpxy afp hI sFB leI qy pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI nUM ikMqU-pRMqU krn df mOkf vI nf idwqf. eyjMsI ies kr ky nhIN sI sFBI ik iBRsLtfcfr dy kysF jF hornF aprfDF dI jFc qyjL krnI sI, jF iPr purfxf boPLorjL qop sOdy vflf bksf Polxf sI, sgoN ies kr ky ik bfbrI msijd kys dI jFc Aus eyjMsI kol sI qy muljLmF ivwc azvfnI df afpxf nFa sLfml sI. Aus ny sI[ bI[ afeI[ dI kmfn sFB ky Aus qoN adflq ivwc ieh irport rKvfeI ik bfkI muljLmF AuWqy kys cwldf rhy, pr azvfnI df nFa kwZ idwqf jfvy ik ikAuNik Aus df koeI ksUr hI nhIN inkldf. nfl dy sfQI sfry Bfjpf dy afgU sn qy kys dI kuiVwkI ivwc hI Psy rhy, pr afpxI lwq kfT ivwcoN kwZvfAux leI azvfnI ny ies eyjMsI dI Auh durvrqoN kIqI, ijhVI hux qwk koeI nhIN sI kr sikaf. eynf kMm krn ipwCoN aglI cfl Aus ny afpxy cyilaF qoN ieh clvfeI ik aglI vfrI cox muihMm ivwc atl ibhfrI vfjpfeI iekwlf nhIN, Auh qy azvfnI sFJy qOr `qy pfrtI dI agvfeI krngy. vfjpfeI iPr vI vfjpfeI sI. Aus ny moVvF dfa Kyizaf ik ‘‘hux myrI loV nhIN, isrPL azvfnI jI hI agvfeI krngy.’’ eyny nfl sBnF dI surq itkfxy af geI. azvfnI ny afp jf ky vfjpfeI nUM mnfieaf qy Kud ieh ibafn vI dfigaf, ‘‘hmfry nyqf vfjpfeI jI hI rhyNgy.’’ sfrIaF cflF iewko insLfny vwl syiDq sn, pRDfn mMqrI dI kursI dI pRfpqI vwl, pr gwl Pyr nf bxI. pfrtI qy Aus dy gwTjoV nUM 2004 ivwc hfr imlI, 2009 ivwc mfr peI qy 2014 ivwc azvfnI jI ny agvfeI krn jF pRDfn mMqrI dI kursI vwl Jfkx dy smrwQ vI nhIN rihxf. ies bfry jy awgy koeI vihm sI qF hux vfly Gtnfkrm ny Auh vI kwZ idwqf hY. BfrqI jnqf pfrtI dy mfeI-bfp mMny jFdy rfsLtrI soiemsyvk sMG dy muKI mohn Bfgvq ny aTfeI agsq dI idwlI vflI pRYWs kfnPLrMs nfl sfrI Kyz bfry spwsLt kr idwqf hY. GtnfvF jF ivvfdF bfry itwpxI krn qoN bcidaF do gwlF AuWqy Aus ny jLor idwqf. pihlI ieh ik Bfjpf aMdr asIN dKLl nhIN dyxf cfhMudy, pr jy slfh mMgI geI qF dyvFgy. ieh ibafn nhIN, Bfjpf dy afgUaF nUM hukm sI ik ‘slfh’ dy bhfny hdfieqF lYx leI phuMco, qy awDy Gyry dy aMdr-aMdr susLmf svrfj, arux jyqlI, vYNkeIaf nfiezU qy anMq kumfr AunHF dI sLrx jf phuMcy sn. isrPL ieho ikAuN gey qy azvfnI hurI ikAuN nf gey, ies df jvfb afr aYs aYs dy muKI dI dUjI gwl ivwc sI ik Bfjpf dI kmfn hux nOjvfnF dy hwQ dy dyxI cfhIdI hY. azvfnI jI dI QF ieh cfry kiQq nOjvfn jdoN sMG prvfr dy aMdroN ‘sMGm sLrxm gwCfmI’ df jfp kr ky inkly, ichry iehnF dy cmkdy sn qy sUcnf ieh ‘lIk’ hoeI jF krvfeI geI ik lIzrisLp bdlx df hukm ho igaf hY. EQoN inkldy sfr ieh azvfnI jI dy Gr Aus nfl slfh krn nhIN, ieh mfVI Kbr dyx gey ik quhfzI lIzrI dy idn hux lwd gey. ivcfry lfl ikRsLn azvfnI, swcmuwc ivcfry ijhy hn. AunHF nUM iewko vkq cuPLyirEN cFdmfrI df sfhmxf krnf pY igaf hY. jy sMG prvfr afpxy ies ‘jIa’ nUM cwilaf kfrqUs smJx lwg ipaf hY qF kwlH dy joVIdfr vI hux hr jurm dI ijLMmyvfrI ies AuWqy suwt rhy hn. sfbkf ivdysL mMqrI jsvMq isMG ny ies gwl df burf mnfieaf ik Kud ijnfh dy sohly gf cwukf azvfnI vI myry bfry gwlF kr irhf hY, ies leI Aus ny azvfnI dy ikrdfr dI prqF gMZy dI iCwlF vFg AuDyVnIaF sLurU kr idwqIaF hn. pfrtI aMdrly keI hor purfxy BfeIbMdF ny vI jdoN iehnF gwlF dI pusLtI kr idwqI, azvfnI jI bolx jogy hI nhIN rih gey. jy Auh swc kbUlxgy qF sLrimMdgI pwly pvygI, qy jy Auh nf boly qF lokIN jfx lYxgy ik ‘bMdf bolx jogf hI nhIN rih igaf.’ imsfl vjoN iesy sfl pfrlImYNt coxF ivwc azvfnI ny kFgrs dy afgU zfktr mnmohn isMG nUM inkMmf ikhf sI. muV-muV afKI iesy gwl dy jvfb ivwc mnmohn isMG ny iewk idn kMDfr df ikwsf CyV idwqf. azvfnI ny sPLfeI idwqI ik kMDfr ivwc jhfjL CuzfAux bdly awqvfdI Cwzx dy vfjpfeI srkfr dy PLYsly dI Aus nUM koeI jfxkfrI hI nhIN sI. ieh gwl Aus ny afpxI ikqfb ‘mfeI kMtrI, mfeI lfeIPL’ ivwc vI ilKI sI. hux jsvMq isMG ny sfPL kih idwqf hY ik PLYslf jdoN vfjpfeI srkfr dI surwiKaf bfry kYbint kmytI ivwc ilaf igaf, lfl ikRsLn azvfnI mIitMg ivwc vI hfjLr sI qy awqvfdI Cwzx dy hukm Auqy dsKLq vI gRih mMqrI hox kr ky Ausy dy sn. Aus vkq dy do Bfjpf mMqrIaF ny vI jsvMq isMG dI ies gwl dI hmfieq kridaF kih idwqf ik Auh vI mIitMg ivwc hfjLr sn qy eydF hI hoieaf sI. lfl ikRsLn azvfnI jI ksUqy Ps gey. sfPL hY ik pRDfn mMqrI bxn dI iewCf pUrI krn Kfqr Auh Bfrq dy iewk so vIh kroV lokF dI swQ sfhmxy korf JUT bol ky AunHF nUM buwDU bxfAux df pfp krdy rhy sn. dUjf mfmlf hY ipCly sfl pfrlImYNt ivwc pysL kIqy key kroVF rupey dy bMzlF df. EdoN BfrqI jnqf pfrtI vfilaF ny ieh dfavf kIqf sI ik ieh rupey kFgrs ny AunHF dy pfrlImYNt mYNbrF qoN Brosy dy vot vyly smwrQn dyx bdly irsLvq vjoN idwqy hn. hux jsvMq isMG ny ieh Byd vI KolH idwqf hY ik pYsy iksy ny idwqy nhIN sn, lfl ikRsLn azvfnI ny zfktr mnmohn isMG dI srkfr zygx dI sfijLsL aDIn Kud hI ieh zrfmf krvfieaf sI. azvfnI sfihb dI ies bfry vI bolqI bMd hY. pRDfn mMqrI bxn leI Aus ny jdoN cox-rwQ qoiraf qF dfavf ieh kIqf sI ik agly pMj sfl Bfjpf dI cVHq dy hoxgy, pr cox muihMm mgroN afey nqIijaF ny pfrtI dIaF sItF CyvF ihwsf hor Gtf idwqIaF sn. iPr azvfnI ny ieh aYlfn kr mfiraf ik pfrtI dI sPLf aMdr inrfsLf dI QF nvIN rUh Brn leI Auh iewk hor rwQ-Xfqrf krygf. isLmly dI icMqn bYTk mgroN eynf BwTf bYT igaf ik rwb-Xfqrf vI rwd krnI pY geI hY. atl ibhfrI vfjpfeI dI agvfeI hyT hfr qF pwly peI sI, nwk nhIN sI vwiZaf igaf. ijhVI hflq azvfnI dI agvfeI ny krvf idwqI hY, Aus ipwCoN pfrtI lIzr hux pwqrkfrF sfhmxy tr-tr nhIN boldy, ‘no kumYNts’ afK ky kMnI iKskfAux leI mjbUr ho rhy hn. sMG prvfr dy muKI mohn Bfgvq ny ieh kih idwqf hY ik BfrqI jnqf pfrtI rfK (svfh) ivwcoN vI dubfrf AuTygI. AuWTy jF nf AuWTy, Bfgvq ny ieh qF mMn hI ilaf hY ik ieh pfrtI hux svfh hox dy hfl nUM phuMc geI hY. rhI gwl lIzr lfl ikRsLn azvfnI dI, ieh Aus bMdy df nFa hY, ijs bfry ikhf jFdf sI ik Auh jdoN vI boldf hY, Aus dy BfsLx ivwc kOmy jF ibMdI qwk dI glqI nhIN hMudI, mMUh ivwcoN hI sfrI ivafkrx dI vfk-bxqr bx-bx inkldI hY. hux ivafkrx dI vfk-bxqr bxnI ikDry rhI, vfk vI nhIN inkl irhf. smwcmuwc bVI qrsXog hflq hoeI peI hY ivcfry dI.
bVI qrsXog hflq nUM phuMc igaf hY Bfjpf df ‘loh-pursL’ azvfnI - jiqMdr pnUM lfl ikRsLn azvfnI nFa dy iewk bjLurg AuWqy iehnIN idnIN mYnUM qrs af irhf hY. ieho ijhf qrs mYnUM keI lokF AuWqy af cwukf hY, keIaF AuWqy agFh vI afvygf. mYN lfl ikRsLn azvfnI df kdy vI pRsMsk nhIN irhf, qy ijnHF AuWqy Auhdy qoN pihlF mYnUM qrs afieaf sI, AunHF df vI mYN kdy pRsMsk nhIN irhf sI. imsfl vjoN jQydfr gurcrn isMG tOhVf hI lY lvo, ijs nUM iewk vfrI ismrnjIq isMG mfn ny ‘iswK pMQ df adInf byg’ vI kih idwqf qy Aus dy idhFq ipwCoN Auho mfn Aus nUM sLrDFjlI Byt krn vI puwj igaf sI. mYN jQydfr tOhVf dI lgfqfr nukqfcInI kIqI, pr afKLrI idnF ivc Auhdy AuWqy qrs ijhf afAux lwg ipaf sI ik sfrI Aumr kIqI hoeI iqkVmbfjLI ipwCoN vI Auh afh hflfq hMZf irhf hY. kfmryz hriksLn isMG surjIq bfry vI Aus dy afKLrI idnIN qrs ijhf afieaf sI, jdoN Aus dy ijAuNdy jIa Aus dy kfmryzF ny Aus nUM do vfrI sLrDFjlIaF Byt kr idwqIaF sn. rfjf vI[ pI[ isMG AuWqy vI qrs afieaf sI ik boPLorjL qop sOdy df isafpf pf ky sonIaf gFDI dy pyky dysL ietlI dIaF gwlF sLurU krn vflf bMdf afKLrI idnF ivwc Ausy sonIaf gFDI dI sLKsIaq AuBfrn rfhIN ipClI Bwul df psLcfqfp krdf iPrdf hY. bhuq sfry lokF AuWqy qrs afieaf sI qy hux lfl ikRsLn azvfnI Auwqy vI af irhf hY, ijhVf mMUh lukfAux qy cwup vwtx nUM mjbUr hY. eynI nmosLI mihsUs kr irhf hY ik ijnHF sMG prvfrIaF dI sfrI Aumr soiemsyvkI kIqI, AunHF nfl awKF ivwc awKF pf ky gwl krn jogf vI nhIN irhf. ieh Auho lfl ikRsLn azvfnI hY, ijhVf aYmrjYNsI tuwtx mgroN bxI sfZy cfr pfrtIaF dy imlgoBy vflI jnqf pfrtI dI morfrjI izsfeI srkfr df sUcnf qy pRsfrn mMqrI bixaf sI. EdoN qwk tYlIvIjLn igxy-cuxy lokF kol hMudf sI qy ryzIE Gr-Gr dI cIjL sI. afl ieMzIaf ryzIE df iewk pRogrfm ‘PLUl iKly hYN gulsLn gulsLn’ bVf mnorMjn vflf qy hrmn ipafrf pRogrfm sI. azvfnI jI ny sUcnf qy pRsfrn mMqrI bx ky Aus pRogrfm df Jtkf kr idwqf. kfrn ieh nhIN ik gulsLn ivwc PLwul iKVn dI loV nhIN sI, sgoN ieh sI ik pRogrfm dI sMcflkf df nFa ‘bybI qbwsum’ sI qy Aus muslmfn nFa dI kuVI nUM pfsy kr ky bxfeI QF afr aYs aYs dy iewk soiemsyvk nUM dyxI sI. iPr jdoN 1980 qy 1985 dIaF coxF ivwc Aus dI pfrtI dy pwly kwK nf rih igaf, bfbrI msijd Zfh ky rfm mMdr bxfAux df JMzf vI iesy azvfnI ny cwuikaf sI. ieslfm ivwc qF hYdrI JMzy hyT hYdrI lsLkr jF mulKeIaf Drm dy nFa Auqy qorn dIaF rvfieqF sn, Dfrimk DONsbfjLI leI eydF df hjUm qorn dI rvfieq ihMdU Drm ivwc nhIN sI. lfl ikRsLn azvfnI ny somnfQ dy mMdr qoN aXuwiDaf leI rwQ-Xfqrf sLurU kIqI qy ijwDr vI ieh rwQ lMiGaf, dMgy PYlfAuNdf igaf. afKLr nUM ieh rwQ lflU pRsfd Xfdv ny rok idwqf, pr agly sfl hjUm BVkf ky msijd dy guMbd AuWqy pihlf twk jf lfieaf qy aglyry sfl AuWqr pRdysL dI Bfjpf srkfr df lfB lY ky msijd Zhf idwqI sI. msijd qF iewtF dI bxI hoeI sI, pr Aus dy Zihx nfl lokF dy mnF Auqy eynI swt vwjI ik sfry Bfrq ivwc sfV-PUk hMudI iPrdI sI. Aus ipwCoN hoey muMbeI dy keI kFz vI Esy krqUq df pRqIkrm dwsy jFdy rhy. eyny lokF dIaF lfsLF AuWqy pYr rwKdf lfl ikRsLn azvfnI dysL df izptI pRDfn mMqrI vI jf bixaf, pr muV ky msijd dI QF mMdr bxfAux nhIN sI quiraf, ikAuNik bxfAuxf qF hY hI nhIN sI, isrPL BfvnfvF BVkf ky kursI lYxI sI qy Auh iml geI sI. iPr vI jdoN kdy gwl cwldI, msijd vflI QF mMdr bxfAux nUM Auh ihMdU ihrdy dI vydnf dwsdf irhf, pr jdoN jFc kimsLn mUhry pysL hoxf ipaf, sfry kFz ivwc inBfeI hoeI BUimkf qoN hI munkr ho igaf. Bfjpf qoN rwus ky pfsy hoey XU[ pI[ dy sfbkf muwK mMqrI kilafx isMG ny sfrf kuJ mIzIaf sfhmxy islislyvfr rwK ky koeI Ehlf vI nf rihx idwqf, pr azvfnI dI ihMmq vyKo ik Aus dy iPr vI pYrF Auqy pfxI nhIN sI pYx idwqf. pI vI nrismhf rfE dI srkfr vyly iewk hvflf kFz vfpiraf sI. bUtf isMG, mdn lfl Kurfxf qy keI hornF dy nfl-nfl lfl ikRsLn azvfnI vI Aus kys dy lpyty ivwc af igaf sI. Auh hvflf kFz jy cMgI qrHF Poilaf jFdf, idwlI dI rfjnIqI dIaF qfrF jMmU-ksLmIr dI dihsLqgrdI nfl joV skdf sI, pr iksy ny aslI qMd hI nf PVI. sfry jxy sfPL Puwt gey, lfl ikRsLn azvfnI vI Cuwt igaf qy ivhlf hMudy sfr nf isrPL srgrm hoieaf, pRDfn mMqrI dI kursI vwl vI Jfkx lwg ipaf qy izptI pRDfn mMqrI qwk jf bixaf sI. lfl ikRsLn azvfnI dy izptI pRDfn mMqrI bxn qwk Bfrq dI sB qoN AuWcI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ isrP pRDfn mMqrI dy aDIn kMm krdI rhI sI. azvfnI ny jFdy sfry Aus eyjMsI dI kmfn afpxy afp hI sFB leI qy pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI nUM ikMqU-pRMqU krn df mOkf vI nf idwqf. eyjMsI ies kr ky nhIN sI sFBI ik iBRsLtfcfr dy kysF jF hornF aprfDF dI jFc qyjL krnI sI, jF iPr purfxf boPLorjL qop sOdy vflf bksf Polxf sI, sgoN ies kr ky ik bfbrI msijd kys dI jFc Aus eyjMsI kol sI qy muljLmF ivwc azvfnI df afpxf nFa sLfml sI. Aus ny sI[ bI[ afeI[ dI kmfn sFB ky Aus qoN adflq ivwc ieh irport rKvfeI ik bfkI muljLmF AuWqy kys cwldf rhy, pr azvfnI df nFa kwZ idwqf jfvy ik ikAuNik Aus df koeI ksUr hI nhIN inkldf. nfl dy sfQI sfry Bfjpf dy afgU sn qy kys dI kuiVwkI ivwc hI Psy rhy, pr afpxI lwq kfT ivwcoN kwZvfAux leI azvfnI ny ies eyjMsI dI Auh durvrqoN kIqI, ijhVI hux qwk koeI nhIN sI kr sikaf. eynf kMm krn ipwCoN aglI cfl Aus ny afpxy cyilaF qoN ieh clvfeI ik aglI vfrI cox muihMm ivwc atl ibhfrI vfjpfeI iekwlf nhIN, Auh qy azvfnI sFJy qOr `qy pfrtI dI agvfeI krngy. vfjpfeI iPr vI vfjpfeI sI. Aus ny moVvF dfa Kyizaf ik ‘‘hux myrI loV nhIN, isrPL azvfnI jI hI agvfeI krngy.’’ eyny nfl sBnF dI surq itkfxy af geI. azvfnI ny afp jf ky vfjpfeI nUM mnfieaf qy Kud ieh ibafn vI dfigaf, ‘‘hmfry nyqf vfjpfeI jI hI rhyNgy.’’ sfrIaF cflF iewko insLfny vwl syiDq sn, pRDfn mMqrI dI kursI dI pRfpqI vwl, pr gwl Pyr nf bxI. pfrtI qy Aus dy gwTjoV nUM 2004 ivwc hfr imlI, 2009 ivwc mfr peI qy 2014 ivwc azvfnI jI ny agvfeI krn jF pRDfn mMqrI dI kursI vwl Jfkx dy smrwQ vI nhIN rihxf. ies bfry jy awgy koeI vihm sI qF hux vfly Gtnfkrm ny Auh vI kwZ idwqf hY. BfrqI jnqf pfrtI dy mfeI-bfp mMny jFdy rfsLtrI soiemsyvk sMG dy muKI mohn Bfgvq ny aTfeI agsq dI idwlI vflI pRYWs kfnPLrMs nfl sfrI Kyz bfry spwsLt kr idwqf hY. GtnfvF jF ivvfdF bfry itwpxI krn qoN bcidaF do gwlF AuWqy Aus ny jLor idwqf. pihlI ieh ik Bfjpf aMdr asIN dKLl nhIN dyxf cfhMudy, pr jy slfh mMgI geI qF dyvFgy. ieh ibafn nhIN, Bfjpf dy afgUaF nUM hukm sI ik ‘slfh’ dy bhfny hdfieqF lYx leI phuMco, qy awDy Gyry dy aMdr-aMdr susLmf svrfj, arux jyqlI, vYNkeIaf nfiezU qy anMq kumfr AunHF dI sLrx jf phuMcy sn. isrPL ieho ikAuN gey qy azvfnI hurI ikAuN nf gey, ies df jvfb afr aYs aYs dy muKI dI dUjI gwl ivwc sI ik Bfjpf dI kmfn hux nOjvfnF dy hwQ dy dyxI cfhIdI hY. azvfnI jI dI QF ieh cfry kiQq nOjvfn jdoN sMG prvfr dy aMdroN ‘sMGm sLrxm gwCfmI’ df jfp kr ky inkly, ichry iehnF dy cmkdy sn qy sUcnf ieh ‘lIk’ hoeI jF krvfeI geI ik lIzrisLp bdlx df hukm ho igaf hY. EQoN inkldy sfr ieh azvfnI jI dy Gr Aus nfl slfh krn nhIN, ieh mfVI Kbr dyx gey ik quhfzI lIzrI dy idn hux lwd gey. ivcfry lfl ikRsLn azvfnI, swcmuwc ivcfry ijhy hn. AunHF nUM iewko vkq cuPLyirEN cFdmfrI df sfhmxf krnf pY igaf hY. jy sMG prvfr afpxy ies ‘jIa’ nUM cwilaf kfrqUs smJx lwg ipaf hY qF kwlH dy joVIdfr vI hux hr jurm dI ijLMmyvfrI ies AuWqy suwt rhy hn. sfbkf ivdysL mMqrI jsvMq isMG ny ies gwl df burf mnfieaf ik Kud ijnfh dy sohly gf cwukf azvfnI vI myry bfry gwlF kr irhf hY, ies leI Aus ny azvfnI dy ikrdfr dI prqF gMZy dI iCwlF vFg AuDyVnIaF sLurU kr idwqIaF hn. pfrtI aMdrly keI hor purfxy BfeIbMdF ny vI jdoN iehnF gwlF dI pusLtI kr idwqI, azvfnI jI bolx jogy hI nhIN rih gey. jy Auh swc kbUlxgy qF sLrimMdgI pwly pvygI, qy jy Auh nf boly qF lokIN jfx lYxgy ik ‘bMdf bolx jogf hI nhIN rih igaf.’ imsfl vjoN iesy sfl pfrlImYNt coxF ivwc azvfnI ny kFgrs dy afgU zfktr mnmohn isMG nUM inkMmf ikhf sI. muV-muV afKI iesy gwl dy jvfb ivwc mnmohn isMG ny iewk idn kMDfr df ikwsf CyV idwqf. azvfnI ny sPLfeI idwqI ik kMDfr ivwc jhfjL CuzfAux bdly awqvfdI Cwzx dy vfjpfeI srkfr dy PLYsly dI Aus nUM koeI jfxkfrI hI nhIN sI. ieh gwl Aus ny afpxI ikqfb ‘mfeI kMtrI, mfeI lfeIPL’ ivwc vI ilKI sI. hux jsvMq isMG ny sfPL kih idwqf hY ik PLYslf jdoN vfjpfeI srkfr dI surwiKaf bfry kYbint kmytI ivwc ilaf igaf, lfl ikRsLn azvfnI mIitMg ivwc vI hfjLr sI qy awqvfdI Cwzx dy hukm Auqy dsKLq vI gRih mMqrI hox kr ky Ausy dy sn. Aus vkq dy do Bfjpf mMqrIaF ny vI jsvMq isMG dI ies gwl dI hmfieq kridaF kih idwqf ik Auh vI mIitMg ivwc hfjLr sn qy eydF hI hoieaf sI. lfl ikRsLn azvfnI jI ksUqy Ps gey. sfPL hY ik pRDfn mMqrI bxn dI iewCf pUrI krn Kfqr Auh Bfrq dy iewk so vIh kroV lokF dI swQ sfhmxy korf JUT bol ky AunHF nUM buwDU bxfAux df pfp krdy rhy sn. dUjf mfmlf hY ipCly sfl pfrlImYNt ivwc pysL kIqy key kroVF rupey dy bMzlF df. EdoN BfrqI jnqf pfrtI vfilaF ny ieh dfavf kIqf sI ik ieh rupey kFgrs ny AunHF dy pfrlImYNt mYNbrF qoN Brosy dy vot vyly smwrQn dyx bdly irsLvq vjoN idwqy hn. hux jsvMq isMG ny ieh Byd vI KolH idwqf hY ik pYsy iksy ny idwqy nhIN sn, lfl ikRsLn azvfnI ny zfktr mnmohn isMG dI srkfr zygx dI sfijLsL aDIn Kud hI ieh zrfmf krvfieaf sI. azvfnI sfihb dI ies bfry vI bolqI bMd hY. pRDfn mMqrI bxn leI Aus ny jdoN cox-rwQ qoiraf qF dfavf ieh kIqf sI ik agly pMj sfl Bfjpf dI cVHq dy hoxgy, pr cox muihMm mgroN afey nqIijaF ny pfrtI dIaF sItF CyvF ihwsf hor Gtf idwqIaF sn. iPr azvfnI ny ieh aYlfn kr mfiraf ik pfrtI dI sPLf aMdr inrfsLf dI QF nvIN rUh Brn leI Auh iewk hor rwQ-Xfqrf krygf. isLmly dI icMqn bYTk mgroN eynf BwTf bYT igaf ik rwb-Xfqrf vI rwd krnI pY geI hY. atl ibhfrI vfjpfeI dI agvfeI hyT hfr qF pwly peI sI, nwk nhIN sI vwiZaf igaf. ijhVI hflq azvfnI dI agvfeI ny krvf idwqI hY, Aus ipwCoN pfrtI lIzr hux pwqrkfrF sfhmxy tr-tr nhIN boldy, ‘no kumYNts’ afK ky kMnI iKskfAux leI mjbUr ho rhy hn. sMG prvfr dy muKI mohn Bfgvq ny ieh kih idwqf hY ik BfrqI jnqf pfrtI rfK (svfh) ivwcoN vI dubfrf AuTygI. AuWTy jF nf AuWTy, Bfgvq ny ieh qF mMn hI ilaf hY ik ieh pfrtI hux svfh hox dy hfl nUM phuMc geI hY. rhI gwl lIzr lfl ikRsLn azvfnI dI, ieh Aus bMdy df nFa hY, ijs bfry ikhf jFdf sI ik Auh jdoN vI boldf hY, Aus dy BfsLx ivwc kOmy jF ibMdI qwk dI glqI nhIN hMudI, mMUh ivwcoN hI sfrI ivafkrx dI vfk-bxqr bx-bx inkldI hY. hux ivafkrx dI vfk-bxqr bxnI ikDry rhI, vfk vI nhIN inkl irhf. smwcmuwc bVI qrsXog hflq hoeI peI hY ivcfry dI.
lokqMqr ivwc lIzrI qy izspiln dy bdl rhy mfpdMz - jiqMdr pnUM ies vfrI dI pMdrF agsq nUM jdoN Bfrq dI afjLfdI dy bfhT vrHy pUry ho gey hn, Aus mOky srkfrF ny vI qy smfj dy icMqkF ny vI iewk vfrI iPr Gfty-vfDy df joV lfAux vFg isr-KpfeI kIqI hY. keI icMqkF ny smfjI kdrF-kImqF dy ivgfV dI gwl kIqI hY qy keIaF ny cMdrmf AuWqy pYr rwKx jf rhy Bfrq dy ivhVy ivwc vwsdy JuwgI-JONpVI vfilaF dI gwl CohI hY. rfjnIqk pwK qoN vwK-vwK pfrtIaF dy qkVy jF kmjLor hox dI crcf vI iCVI hY qy rfjsI kfrnF kr ky vwK-vwK rUpF ivwc isr cuwkdy rhy awqvfd nUM vI ivcfr aDIn ilaFdf igaf hY. kuJ lyKkF ny pMjfbIaq AuWqy BfrqIaqf dy BfrU hox aqy BfrqIaqf dy sMsfrIkrn sfhmxy gozy tykdI jfx nUM vI AuBfr ky pysL kIqf hY. afpxy-afpxy ZMg nfl pysL kIqy gey ieh sfry ivcfr afpo afpxI QF shI hn. asIN iehnF sfiraF nUM iewk pfsy rwKdy hoey ies vfrI dy afjLfdI idn Auqy Bfrq dy lok-rfjI pRbMD dy Aus ipwCl-KurI gyV nUM iDafn hyT ilafAuxf cfhMudy hF, ijs nUM ‘awj dI jmhUrIaq’ ikhf vI jf irhf hY qy mMinaf vI. ijhVIaF vI pfrtIaF rfj AuWqy kbjLy dy sMGrsL ivwc hn, AunHF `coN koeI ivrlI hI ies ivgfV jF nvyN ruK qoN bcI hovygI. ijs pfsy nUM ruJfn iKwcI iljFdy hn, qy koeNI rok vI ikDry njLr nhIN af rhI, EDr qF arQF dy anrQ hI vyKx nUM imlxgy. lok-qMqr ivwc sB qoN vwzI iDr lok mMny jFdy hn qy sBnF rfjsI iDrF ny AunHF df afsLIrvfd lYx leI Xqn krnf hMudf hY. hux lokF dI BUimkf hI bdldI jFdI hY. not qy vot df irsLqf vI hor qoN hor pwkf hMudf jf irhf hY, cox mOky DwkysLfhI vI afm gwl hMudI jf rhI hY qy srkfrI msLInrI dI durvrqoN vI. ieho ijhy mfhOl ivwc ieh mMn lYxf hI iewk vihm pflxf hovygf ik lokF leI sMGrsL krn sdkf koeI afgU AuWBr ky awgy af jfvygf. ivDfn sBf dI sIt lVn leI ds kroV rupey Krcf cfhIdf hY, pfrlImYNt dI sIt lVn leI pMjfh kroV. jdoN akflI-Bfjpf jF AunHF dy mukfbly kFgrs vfly ieMj kroVF df Cwtf dy rhy hox, koeI kfmryz jF sMGrsL `coN AuWBiraf hor koeI lok-nfiek ds-vIh lwK lY ky AunHF dy sfhmxy nhIN itk skdf. gwlF qF AuhdIaF lokF ivwc ho skdIaF hn ik bMdf swcf-suwcf hY, lIzr eydF df hI cfhIdf hY, pr votF AuhnUM nhIN pYNdIaF qy ikhf ieh jFdf hY ik ‘‘cMgf bMdf hox dy bfvjUd nf qF ies ny ijwqxf hY, nf ies dI pfrtI dI bhu-sMmqI af skxI hY, iPr vot ies nUM pf ky Krfb-kfhnUM krnI hY?’’ Krfb qF vot nhIN krnI, pr pfAuxI iks nUM hY, ies bfry bfhlf nhIN soicaf jFdf. votrF dI bhu-igxqI hux agfAUN hI ieh ihsfb lfAux lwg peI hY ik ies vfrI qF Plfxf hI ijwqxf hY. kfrn ies df ieh ik pfrtIaF vwloN itktF hI iksy syvf df iKafl kr ky nhIN, ijwq skx dI sMBfvnf df lyKf lf ky idwqIaF jFdIaF hn. koeI iPLlm stfr qF iewk Kfs vrg nUM iKwc ky koeI sIt do-cfr vfrI ijwq lvygf, iPr sLfied Auh Kud pfsy ho jfvy jF AuhdI pfrtI pfsy kr dyvy, vDyry itkfAU AumIdvfr vwzy lIzrF dy prvfrF dy jIaF nUM igixaf jfx lwg ipaf hY. ikAuNik pfrtI afpxy lIzr dI jyb ivc pfey jfx dI pRMprf pwkI ho rhI hY, ies kr ky lok vI ieh mMn ky cwlx lwg pey hn ik jy ieh iewk vfrI awgy af igaf qF iPr eysy ny rihx hY, ies nfl nyV kr ilaf cMgf hY. awj dy Bfrq ivwc kyNdr ivwc ijhVIaF do vwzIaF pfrtIaF ivcfly kursI XuwD cwl irhf hY, AunHF ivwcoN vwzI iDr kFgrs hY, ijhVI afjLfdI imlx mOky kmfn sFBx vfly pRDfn mMqrI pMizq jvfhr lflU nihrU qoN bfad awj qwk bhuqf smF nihrU-gFDI prvfr dy hwQF ivwc rhI hY. nihrU-gFDI ivwc vI ‘gFDI’ qF ieMdrf gFDI vwloN iPLrojL gFDI nFa dy pfrsI nOjvfn nfl ivafh krvfAux kr ky sLfml ho igaf, nhIN qF purfxf ‘gFDI’, ijs df sMbMD mhfqmf gFDI nfl bxdf sI, gfieb hI ho igaf sI. ieMdrf gFDI isrPL pMizq nihrU dI DI hox kr ky nhIN, afjLfdI lihr dy idnF qoN kFgrs ivwc srgrm hox kr ky afpxI sLKLsIaq dy isr AuWqy AuWBrI sI, pr Aus qoN ipwCoN qF ipqf-purKp hI cwlI hY. Aus ny afpxf Cotf puwqr sMjy gFDI rfjnIqI ivwc ilafAuxf cfihaf sI, jo pVHfeI smyq hr kMm ivwc PylH hoieaf sI, pr vwzy Brf dI nkl kridaF pfielt bxn dy cwkr ivwc hfdsy ivwc mfiraf igaf. lokqMqrI soc dI almbrdfr hMudI qF ieMdrf gFDI iksy hor Xog afgU nUM mOkf dy skdI sI, pr Aus ny Coty dI mOq mgroN vwzy puwqr nUM ies pfsy iKwc ilaf. awgoN kFgrsIaF ny vI hwd kr idwqI. ieMdrf gFDI dI mOq mOky sB qoN sInIar mMqrI hMudy hoey vI pRxb muKrjI nUM pfsy kr ky iewk idn vI mMqrI nf rhy rfjIv gFDI nUM pRDfn mMqrI bxf Diraf. rfjIv gFDI dI mOq mgroN kFgrs pfrtI ny nrismhf rfE nUM vI pMj sfl awgy lf ky vyK ilaf, Auhdy ipwCoN sIqf rfm kysrI nUM vI prK ilaf qy aMq nUM ies Bfxy nUM mMn ilaf ky byVI bMny nihrU-gFDI prvfr dI agvfeI nfl hI lwgxI hY. ijhVy lokF ny lMmf smF kFgrs pfrtI nUM ies gwl leI BMizaf ik Aus ny dysL Auqy KfndfnI rfj sQfpq kr ilaf hY, Auh vI afpxy afp nUM lokqMqrI pYNqVy Auqy pwky nhIN sn rwK sky. jMmU-ksLmIr ivwc sLyK abduwlf ny vyly isr hI PLfrUk abduwlf AuBfr ilaf sI qy hux qIjI pIVHI df Aumr abduwlf mwuK mMqrI hY. AuVIsf ivwc bIjU ptnfiek afpxy hMuidaF hI pwuqr nvIn ptnfiek nUM pfrtI df afgU bxf igaf sI, ijhVf hux dUjI vfrI muwK mMqrI dI imafd pUrI krn vflf hY. QoVHy idn afrjLI ijhf pRDfn mMqrI rhy cODrI crn isMG ny vI afpxy ijAuNdy jIa puwqr cODrI ajIq isMG nUM cODr sONpx df bMdobsq kr idwqf sI. hirafxy ivwc cODrI dyvI lfl ny afpxy puwqr Em pRkfsL cOtflf nUM afpxIaF awKF sfhmxy muwK mMqrI bxdf dyK ilaf sI. pMjfb ivwc vI ieh ruJfn hux iewk rfjsI rIq mMn ilaf igaf hY. iPr vI ies nUM huux vfly muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl qoN sLurU hoieaf nhIN ikhf jf skdf. mrhUm muwK mMqrI pRqfp isMG kYroN ny afpxy prvfr dy iksy jIa nUM koeI ahudf BfvyN nhIN sI idwqf, pr rfj-kfj ivwc Gr dy kuJ jIaF df dKLl eynf vD igaf sI ik srkfr hI Auh clfAuNdy jfpdy sn. Aus dy kql qoN QoVHI dyr bfad Aus dy puwqr suirMdr isMG kYroN ny kFgrs itkt mMgI qF nFh hMudy sfr afpxI Esy smyN bxI qfkq sdkf rfqo rfq akflI dl dI itkt jf leI sI. ivDfn sBf dI itkt afpxy leI qF imlI hI, afpxI mfqf rfm kOr vfsqy pfrlImYNt cox leI akflI itkt vI Aus ny jf hiQafeI sI. pihly CVwpy ivwc BfvyN dovyN mF-puwqr rih gey, rfjnIqI ivwc kYroN prvfr dI pkV AuvyN dI AuvyN rhI hY qy awj vI suirMdr kYroN df pwuqr pMjfb df mMqrI hY. ijwQoN qwk pMjfb dI ajokI rfjnIqI df sMbMD hY, ies ivwc srdfr pRkfsL isMG bfdl dI pkV dy hflfq KUn KLrfby df dOr lMGx ipwCoN EdoN pYdf hoey, jdoN jQydfr gurcrn isMG tOhVf dI skIm aDIn Cy akflI dl joV ky qy akfl qKLq dI aYkitMg jQydfr nUM vrq ky iekwly bfdl nUM Gyrn dI koisLsL kIqI geI sI. EdoN pMjfb dy do ivDfn sBf hlikaF; nkodr qy ajnflf dI AuWp-cox hox vflI sI. lokF dy mn AuWqy ieh gwl BfrU ho geI ik ieh Cy akflI dl iml ky vI iehnF dovF sItF Awuqy kFgrs dy muwK mMqrI byaMq isMG nUM twkr nhIN dy skdy qy dovF hlikaF dy rfjsI kwd vfly AumIdvfr bfdl akflI dl kol hn. ies Dfrnf kr ky akfl qKLq dy ivroD dy bfvjUd lokF dI hmfieq iehnF nUM iml geI qy eyQoN hoeI cVHq ipwCoN bfkI dlF nUM Cwz ky sB qoN pihlF iehnF nfl juVn vflf vI jQydfr tOhVf hox kr ky afkI aKvfAux jogf ipwCy koeI vI nf irhf. ikAuNik Auh sfry jxy iewk qrHF nfl hfr mMn ky muVy hI nhIN, bfdl dI sLrx afAux vFg afey sn, ies kr ky Aus dI hr gwly muQfjI mMnx qwk vI phMuc gey. hux Aus pfrtI aMdr koeI ivroD krn vflf hI nhIN. rfjnIqk sLrx afAux dI QF EdoN dy aMimRqsr aYlfnnfmy dy ivroD dy rfjnIqk pYNqVy kfrn eyDr af ky juVn vflf kYptn kMvljIq isMG hI aKIr qwk afpxI hoNd df aihsfs krfAuNdf irhf, pr bdiksmqI nfl Auh hux ies dunIaf ivwc nhIN irhf. iewk svfl afm puwiCaf jFdf hY ik jdoN vwzIaF pfrtIaF aMdr ipqf-purKI cwl peI hY, lokqMqr ivwc lokqMqrI pMRprfvF df BivwK kI rih jfvygf? jF iPr ieh puwiCaf jfx lwg ipaf hY ik eydF df vrqfrf cwlygf ikMnI ku dyr qwk? ipCly idnIN asIN ies bfry bhuq sfry rfjnIqk icMqkF nfl gwl CyVI. lokqMqrI asUlF dy muqfbk AunHF ivwcoN koeI vI ies nUM TIk jF smfj leI ishqmMd lIh nhIN mMndf, pr gwl eyQy mukf dyNdy hn ik hux hor koeI cfrf vI nhIN rih igaf. iewk rjnIqk icMqk ny qF ies ruJfn dI sfrI ijLMmyvfrI AunHF pfrtIaF dI lIzrisLp dy isr pf idwqI, ijhVIaF hfly vI jmhUrIaq dI gwl krdIaF hn. Aus dI spwsLt rfey sI ik jy Auh pfrtIaF afpxy aMdr dy hflfq TIk rwKdIaF qy lokF df smrwQn vDfAux jogIaF sfbq hMudIaF qF ieh idn dyKxy hI nhIN sn pYxy. lMmI-cOVI crcf dOrfn EQy juVy sfry icMqkF dI ies gwl ivwc iewk rfey sI ik kyNdr dIaF do vwzIaF pfrtIaF ivwcoN kFgrs aMdr hux aMdrUnI sMkt Gwt AuWBrdf hY qy BfrqI jnqf pfrtI aMdr ijLafdf. AunHF df iKafl sI ik pfrtI clfAux leI izispiln df hoxf bhuq jLrUrI hMudf hY. BfrqI jnqf pfrtI Kud nUM sB qoN vwD bMDyj-bwD pfrtI mMndI qy aYlfndI hMudI sI, pr hux Aus dy qIjI pfl dy lIzr vI AuWT ky pfrtI dy kyNdrI pRDfn mMqrI rfjnfQ isMG jF pfrlImYNt aMdr ivroDI iDr dy afgU lfl ikRsLn azvfnI dI lfh-pfh krn qur pYNdy hn. kyNdr df pRDfn rfjnfQ isMG jy rfjsQfn dy ivDfiek gruwp dI afgU vsMuDrf rfjy df asqIPLf mMgy qF Auh awgoN afkV jFdI hY. hr rfjy aMdr do-do iqMn-iqMn kyNdr brfbr-brfbr cwldy hn. dUjy pfsy kFgrs ivwc eynf pwkf ‘izispiln’ hY ik sonIaf gFDI jF Aus df pwuqr rfhul gFDI jo vI kih dyx, bfkI sfrI pfrtI lIzrisLp isr Jukf dyNdI hY, koeI boldf hI nhIN. ieh ‘pfrtI izispiln’ dI nvIN iksm ivksq ho geI hY. pMjfb dI gwl krIey qF eyQy kfgrs pfrtI aMdr keI kyNdr hn. idwlI df dbkf kuJ dyr leI iekwiTaF krdf hY, pr isrPL sonIaf qy rfhul dI hdfieq mMnx, qwk iekwTy rihMdy hn, AuNj iewk jxy nUM dUjf koeI lIzr mMndf hI nhIN. hr koeI afpxy afp ivwc lIzr hY. iksy QF koeI cox hoxI hovy, ijs DVy df bMdf AumIdvfr hovy, Auho DVf jLor lfAuNdf hY, dUijaF qoN koeI afs hI nhIN hMudI. ies dy mukfbly bfdl akflI dl df AumIdvfr hovy, Auho DVf jLor lfAuNdf hY, dUijaF qoN koeI afs hI nhIN hMudI. ies dy mukfbly bfdl akflI dl df AumIdvfr iewk vfrI Qfpy jfx qoN ipwCoN jdoN bfdl bfp-byty dI awK df iesLfrf ho igaf, iPr iksy dI ihMmq nhIN ik lfprvfhI ivKf jfvy. pUry pMjfb df pMQ Ausy morcy Auqy phuMc jFdf hY. ieh vI ‘izispiln’ dI iek vMngI hY, ijhVI ipqf-purKI dy dosLF dI mfr hyT afAuNdI pfrtI kol qF hY, Aus nfl twkr lYx vflI iDr kol nhIN. afjLfdI lihr dy idnF ivwc kFgrs lMmf smF mhfqmf gFDI dI agvfeI hyT cwldI rhI sI. gFDI jI dy iewk iesLfry AuWqy sfry dysL dy lok aMdoln ivwc kuwd vI pYNdy sn qy swiqafgRih vfps lYx dI KLbr suxdy sfr GrIN vI bYT jFdy sn. pfrtI aMdrly lIzr sfry dy sfry gFDI-Bgq nhIN sn. iewk mOky kFgrs pRDfn dI cox ivwc suBfsL cMdr bos ny gFDI jI dy nfmjLd kIqy hoey AumIdvfr nUM hrf idwqf sI. Aus mgroN hoey iewk jlsy ivwc gFDI jI ny iekwT ivcfly bxI styj qoN sihj Bfv dI qkrIr ieh kIqI sI ik jMg ivwc morcy df kmFzr iewk hI hMudf hY, jy hr PLOjI afpo afpxy ZMg nfl soc ky lVn vflf hovy qF jMg ijwqI hI nhIN jf skdI. sfPL sI ik jy kFgrs nUM gFDI dI agvfeI pRvfn nhIN qF hux iPr suBfsL cMdr bos hI agvfeI krygf, lIzrisLp dI ijLMmyvfrI vMzvIN nhIN ho skdI. iesLfrf smJ ky suBfsL cMdr bos ny pRDfngI Cwz idwqI qy bfkI kFgrs pfrtI iewko afgU, ieklOqy afgU, mhfqmf gFDI dI agvfeI dI muQfj ho geI sI. hux jdoN dysL nUM afjLfd hoieaF bfhT sfl ho gey hn, sLrmfeydfrI rfjnIqI krn vflIaF pfrtIaF aMdr bMDyj dI ijhVI nvIN Dfrnf ivksq ho rhI hY, Auh iewk lIzr qy Aus dy prvfr dI lIzrI nUM pRvfngI dy rhI hY. lokqMqrI asUl BfvyN ies nUM glq hI kihMdy hn, amlF ivwc ieh vrqfrf hux ijwQy phuMc igaf hY, purfxy mfp dMzF dy arQ qF bdl skdy hn, vrqfrf ieh htx jF Gtx vflf nhIN irhf.
phMuc vfilaF nUM hor lfB pucfAux df vsIlf bx gey hn nym-kfnUMn - jiqMdr pnUM kuJ idn pihlF amrIkf qoN iewk KLbr afeI ik vfrn aYNzrsn nUM amrIkI pRsLfsn ihMdusqfn dI srkfr dy hvfly krn dy ivruwD hY. vfrn aYNzrsn nUM hux ihMdusqfn dy bhuqy lok Buwl cuwky hn. ijnHF lokF df jnm hI ipCly qIh ku sflF dOrfn hoieaf hY, AunHF nUM Auhdf pqf vI nhIN hoxf qy purfixaF ivcoN ijhVy hfly ijAuNdy hn, AunHF dI vwzI igxqI pMj-swq sflF qoN vwD purfxI gwl cyqy rwKx dI loV hI nhIN smJdI. kOx cyqy krdf rhy ik 1984 ivc Bfrq dy iewk sUby mwD pRdysL dI rfjDfnI Bopfl ivc XUnIan kfrbfeIz kMpnI dy plFt ivcoN imQfeIl afeIsosfeInfeIt iksm dI gYs lIk hoeI qy hjLfrF lok mfry gey sn? Aus ipwCoN hjLfrF lok ijLMdgI Br leI nkfrf ho gey qy awgoN AunHF dy Gr jMmx vflI aOlfd vI jpfn dy nfgfsfkI qy hIrosLImf dy aYtm bMb dI mfr mgroN jMmy bwicaF vFg ies gYs qoN pRBfvq ho rhI hY. kMpnI df isKrlf aiDkfrI vfrn aYNzrsn EdoN PiVaf igaf sI, pr jLmfnq huMdy sfr mulk Cwz ky dOV igaf sI. bfad ivc Aus ny afAuxf hI nhIN sI. iksy ny mMgvfAux dI Kfs koisLsL vI nf kIqI. ies dOrfn srkfrF kFgrs dIaF rhIaF, Kwby-pwKIaF afsry cwlx vflIaF jnqf dl dIaF do srkfrF vI qy BfrqI jnqf pfrtI dI agvfeI vflIaF do srkfrF vI, pr aYNzrsn nUM kfbU krn leI rwsf iksy ny vI nf cuwikaf. hux jdoN Auh aTfsI sflF qoN twp cuwkf hY, Aus dy sMbMD ivc koeI koisLsL krnf AuNj hI PLjLUl lwgdf hY. eyQy ilaf ky Aus qoN puwC-igwwC qF kIqI nhIN jf skxI, hspqflF ivc rwK ky Aus df ielfj krfAux dI ijLMmyvfrI hI afpxy isr lYx vflI gwl hovygI, jF iPr ieh qswlI krnf ik afKLrI idn qF Aus nUM Bfrq ivc kwtvf vI idwqy hn. jdoN ieh KLbr afeI, Aus dy nfl hI ieh KLbr vI sI ik Bopfl dy gYs-pIVqF nUM hfly qwk vI nf qF pUrf muafvjLf imilaf hY, nf pUrI ielfj dI shUlq hI, ijs leI Aus ivdysLI kMpnI nUM iswDf ijLMmyvfr Tihrfieaf igaf sI. agly idn iewk hor KLbr af geI. jdoN Bopfl df gYs kFz vfpiraf sI, Aus dy igafrF sfl ipwCoN 1995 ivc iewk zwbvflI kFz vI vfpiraf sI. zwbvflI sfzy pMjfb qy hirafxy dI hwd AuWqy pYNdf ksbf hY, ijs dy iewk pfsy imAuNspl kmytI qy dUjy pfsy pMcfieq hY. hirafxy vfly ihwsy ivc zI[ ey[ vI[ skUl df slfnf smfgm sI, ijLlHy df izptI kimsLnr muwK mihmfn sI qy cwldy smfgm dOrfn pMzfl nUM awg lwg geI sI. niKD ikrdfr df mflk Auh izptI kimsLnr afpxy jogf rfh bxf ky Bwj igaf qy ipwCy awg ivc ZfeI sO bwcy sV ky mr gey sn. sflF bwDI ieh kys cwilaf qy iPr adflq ny muafvjLy df hukm dy idwqf. ajy qwk vI Auh kys awD-ivcfly ltkdf iPrdf hY, BfvyN ik ies dOrfn kFgrs dI srkfr vI EQy rhI, Bfjpf nfl sFJI hirafxf ivkfs pfrtI dy cODrI bMsI lfl dI vI aqy cODrI Em pRkfsL cOtflf dI pfrtI dI vI, pr iensfPL dI pRikiraf isry nhIN lwg skI. jdoN qwk kys isry lwwgygf, EdoN muafvjLf dyx leI imRqk bwicaF dy mfipaF dI QF sLfies Aus pirvfr dI qIjI pIVHI vfly ‘hwkdfr’ lwBxy pYxgy, pr icMqf nhIN krnI cfhIdI, ieh ihMdusqfn hY. ipwCy ijhy iewk KLbr ieh vI iksy tI[ vI[ cYnl ny idwqI sI ik klkwqy dI iksy adflq ivc iewk mukwdmf 1875 qoN cwl irhf hY, ijs nUM iewk sO cOqI sfl lMGf ky pMjvIN pIVHI dy lok Bugq rhy hn. gwl inrI adflqI mukwdimaF dI nhIN krnI cfhIdI, ikAuNik jy ies pfsy jfeIey qF ieho lVI lMmI ho jfvygI. keI hor kMm vI ieho ijhy hn, ijhVy iDafn mMgdy hn, pr AunHF nUM iewk jF dUjI pfrtI dy mwQy nhIN miVHaf jf skdf, ikAuNik sfrIaF iDrF hI dosLI inkldIaF hn. imsfl vjoN huxy-huxy KLbr afeI hY pMjfb ivc Tyky AuWqy rwKy gey aiDafpkF dI. kuwl swq hjLfr cfr sO aiDafpk rwKy gey sn, isLkfieq ipwCoN pVqfl kIqI geI qF pMj sO swT jixaF dy qjrbf srtIiPLkyt jfalI inkly. keIaF ny ieho ijhy srtIiPLkyt pysL kIqy, ijhVy kuJ cMgy cwldy skUlF dy ipMRsIplF jF mYnyjrF ny afp bxf ky idwqy sn, pr jdoN pVqfl hox lwgI qF Auh asloN hI muwkr ky ieh kihx lwg pey ik AunHF df lYtr-hYWz corI kr ky jF Auhdy vrgf Cpvf ky afpxy afp bxfey ho skdy hn. ieMj kihx df kfrn ieh sI ik ijnHF muMzy-kuVIaF nUM skUl ivc pVHfAuNdy rhy hox df srtIiPLkyt idwqf sI, AunHF df nFa vI kdy Kfqy ivc nhIN sI ciVHaf, bwcy vI AunHF nUM nhIN pCfxdy sn. ieho ijhy iewk Coty ijhy skUl ny qIh dy krIb srtIiPLkyyt jfrI kr idwqy sn, jd ik Auhdy kol kuwl eyny aiDafpk kdy nhIN rhy. pVqfl mOky ieh gwl vI sfhmxy af geI ik keI ieho ijhy skUlF dy srtIiPLkyt vI pysL kIqy gey hn, ijhVy skUlF dI hoNd hI ikDry nhIN. eydF dy srtIiPLkyt AunHF nOkrI lYx vfilaF ny KLud nhIN bxfey hoxgy, kuJ nf kuJ dlflF ny bxf ky idwqy hoxgy. mfmly df bfhlf idlcsp pihlU ieh hY ik swq hjLfr cfr sO ivcoN pMj sO swT aiDafpk jfalI srtIiPLkytF vfly inkly qy ienHF pMj sO swT ivcoN iqMn sO nON jxy iekwly gurdfspur ijLlHy dy sn. Aus iewko ijLlyH ivcoN pMjfb dy awDy qoN vwD jfalI srtIiPLkytF vfly aiDafpk BrqI hox df mqlb hY ik EQy ieho ijhf nYWtvrk vfhvf qkVf hY. qy ieh pihlI vfrI nhIN hoieaf. awT-nON sfl pihlF pMjfb srkfr ny pMcfieq sYktrI BrqI krny sn, sfry pMjfb ivcoN kuwl nON sO BrqI kIqy qy gurdfspur ijLlHy iekwly ivcoN iewk sO qyeI jxy sn. jlMDr qy gurdfspur df abfdI pwKoN bhuqf PLrk nhIN sI, pr jlMDr ijLlHy ivcoN msF aTfrF ku jxy BrqI ho sky sn qy Eny hI gurdfspur ijLlHy ivcoN, ijwQoN df Aus vkq df pMcfieq mMqrI Kud vI sI, iewk sO qyeI jxy BrqI ho jfxf EdoN crcf df ivsLf bx igaf sI ik BrqI hox jogI sfrI akl pMcfieq mMqrI dy afpxy ijLlHy ivc hI ismt geI hY? hux iPr Esy ijLlHy vwloN jfalsfjLI dI rumflI lY jfxf jo sMkyq krdf hY, Aus dI ivafiKaf krn dI loV nhIN rih jFdI. pMcfieq skwqrF dI BrqI dI gwl cwlI hY qF lwgy hwQ Ausy mihkmy dI Esy dOr dI iewk hor khfxI vI pf lYxI cfhIdI hY. PLYslf ieh kr ilaf igaf ik iksfnF qy hor lokF nUM jLmIn dI puwt-putfeI leI jy sI[ pI[ msLInF dI loV pYNdI hY qy AunHF df pRbMD blfk dy pMcfieq dPLqrF ivc hoxf cfhIdf hY. kroVF rupey KLrc ky hr blfk dy bI[ zI[ E[ dPLqr ivc iewk-iewk msLIn pucf idwqI geI, pr zrfeIvr koeI nhIN rwKy gey. hux keI msLInF ieho ijhIaF hn, ijnHF ny nON sfl dI Aumr Bog leI, pr nwby iklomItr df sPLr vI nhIN kIqf hoxf. KrIdIaF akflI-Bfjpf srkfr ny sn, jFc-pVqfl kFgrs dI srkfr krdI rhI, hux iPr akflI Bfjpf srkfr af geI hY, jnqf dy pYsy nfl KrIdIaF AunHF msLInF nUM vrqx dI loV iksy ny vI nhIN smJI. iehdy nfl imldf-juldf iewk hor mfmlf ipCly idnIN sfhmxy afieaf hY. kYptn amirMdr isMG dy muwK mMqrI hMuidaF nvF sLihr dy lokF dI shUlq leI iewk gwzI lY ky idwqI geI sI, ijhVI imRqk pRfxIaF nUM sLmsLfn Gft pucfAux dy kMm afieaf krnI sI. Aus sfZy iqMn lwK rupey dI gwzI AuWqy lfsL rwKx jF afsy-pfsy imRqk dy vfrsF dy bYTx dI jgHf bxfAux leI zyZ lwK rupey hor Krc kr idwqy gey. iPr Auh gwzI KVI kr idwqI geI ngr pfilkf dy dPLqr ivc. iqMn sfl ho gey hn, nf Aus dI rijstrysLn krvf ky kdy koeI nMbr jfrI krvfieaf igaf, nf Auhdy leI zrfeIvr rwiKaf igaf. srkfrI qOr `qy idwqI sUcnf ivc mMinaf igaf hY ik ieh gwzI KrIdy jfx qoN hux qwk iewk vfrI vI vrqI nhIN geI. ies dOrfn kFgrsI rfj vI irhf, akflI-Bfjpf df vI hY, dosL iks nUM idwqf jf skdf hY? huxy-huxy pMjfb dy iewk borz bfry ieh KLbr afeI hY ik Auhdy ivc srkfr dI mnjLUrI qoN ibnF hI kuJ nvyN mulfjLm BrqI kr ley gey hn qy Auh vI AunHF kMmF leI ijwQy hfly loV nhIN sI. loV sI jF nhIN, ieh qF borz dy pRbMDk dws skxgy, sLfied Auh aijhI loV sfbq vI kr dyx, aglI gwl ieh hY ik pMdrF bMdy rwKy gey hn qy pMdrF ivcoN ds bMdy borz dy cyarmYn dy afpxy ipMz dy hn. ‘jIhdI koTI ivc dfxy, Auhdy kmly vI isafxy’ qF suixaf sI, hux ieh vI suxn nUM iml irhf hY ik ijwQoN df afgU hovygf, aglI vfrI BrqI vI EQoN vfilaF dI hovygI. ies qrHF dy kfr-ivhfr ivc iPr nymF-kfnUMnF dI pflxf qF nhIN kIqI jf skdI. jy nymF-kfnUMnF dI pflxf nhIN hoxI qF iPr pYmfnf ikhVf hovygf? ies mfmly ivc Auh gwl cyqy krnI cfhIdI hY, ijhVI ipClI akflI-Bfjpf srkfr mOky BfrqI jnqf pfrtI dy pMjfb dy pRDfn lflf lfjpq gey qy krI. AudoN kyNdr ivc atl ibhfrI vfjpfeI dI agvfeI vflI srkfr huMdI sI qy pYtrol pMpF aqy gYs eyjMsIaF Bfjpf jF sMG pirvfr dy lokF nUM alft kIqy jfx df mhF-skYNzl sfhmxy afieaf sI. Kud vfjpfeI sfihb dI lKnAU vflI srkfrI koTI df isrnfvF dy ky AunHF dy iewk irsLqydfr ny pYtrol pMp alft krvf ilaf sI. Esy koty-bfjLI ivc pMjfb Bfjpf dy pRDfn lflf lfjpq rfey dy pirvfr dy do jIaF dy nFa vI sfhmxy af gey sn. luiDafxy ivc pwqrkfrF ny AunHF nUM puwC ilaf qF jvfb AunHF ny ieh idwqf sI; ‘‘ab hmfrI srkfr hY, XhF BI aOr kyNdr myN BI, ab BI hmfry logoN ko Xy sb nhIN imlyNgy qoN kb imlyNgy?’’ mUuMhoN koeI khy jF nf khy, kFgrsI hovy jF akflI-Bfjpf vflf, ieh gwl hr Aus afgU dI akl df ihwsf bx cuwkI hY, ijhVf sfzy Xuwg dI rfjnIqI dy arQ vI jfxdf hY qy imly hoey mOky nUM vrqxf vI. nym-kfnUMn qF awj vI hn, pr Auh smfj dI syvf leI nhIN, sgoN smfj dy aVy-QuVy lokF df hwk mfr ky phuMc vfilaF nUM hor lfB phuMcfAux df vsIlf bx ky rih gey hn.
isrPL afm afdmI dI jLmIr afsry vI ikMnI ku dyr itk skygf Bfrq df lokqMqr? - jiqMdr pnUM keI sfl pihlF iewk kflj dy pwqrkfrI dy ividafrQIaF mUhry lYkcr dyx igaF mYnUM iewk bVy AulJfvyN ijhy svfl df sfhmxf krnf ipaf sI. lYkcr ies ivsLy Auqy sI ik pwqrkfrI kridaF grfmr (ivafkrx) dI sLuwDI ikvyN kfiem rwKI jf skdI hY qy vfkF dI bxqr df mfmUlI ijhf nuks vI ikvyN arQF dy anrQ kr skdf hY? sfry svfl eysy ivsLy bfry huMdy rhy, pr aKIr ivwc iewk ividafrQI ny ieh svfl puwC ilaf : ‘‘Auh siQqI ikhVI hMudI hY, jdoN bMdf ijAuNdf ho ky vI miraF vFg huMdf hY jF iPr ijAuNdf ho ky vI ijAuNdf nhIN hMudf?’’ mYN zfktrI ivigafn bfry ijLafdf nhIN jfxdf, juafb ivwc jo mYN dwisaf, Auh EdoN vI myrI inwjI smJ sI, awj vI hY. ividafrQI df ieh svfl mYN do QFeIN kr idwqf. pihlI hflq ieh ik jdoN iksy ivakqI dy dovyN gurdy, ijgr afid kMm krnf bMd kr dyx qy AunHF dI QF nvyN lwgx dI guMjfiesL vI nf rih jfvy, pr idl aqy idmfg hfly kMm krI jFdy hox, EdoN Aus bMdy nUM cMd imMtF df mihmfn jfx ky lokIN ‘miraf vFg’ mMn lYNdy hn. zfktr vI kih dyNdy hn ik hux kuJ nhIN ho skdf. dUjI hflq Auh hMudI hY, jdoN ibmfrI dI mfr jF iksy hfdsy kfrn idmfg qF kMm krnf Cwz dyvy, pr bfkI aMg cwldy hox. ‘bRyn-zYz’ vflI ies hflq ivwc bfkI aMg hOlI-hOlI kMm krnf bMd krdy hn qy EnI dyr qwk srIr dI ihljul jF idl dI DVkx sdkf ijAuNdf jfpdf bMdf vI asl ivwc ijAuNdf nhIN hMudf. myrf jvfb sux ky Aus ny dUjf svfl dfg idwqf sI; ‘‘sfzy dysL dy rfj-pRbMD nUM qusIN iehnF dovF ivwcoN ikhVI hflq ivwc mihsUs krdy ho?’’ EdoN mYN Aus ividafrQI nUM ieho ikhf sI: ‘‘hfly Bfrq df rfjy pRbMD iehnF dovF ivwcoN iksy vI grkI hoeI hflq qwk nhIN puwjf.’’ keI sfl lMG jfx ipwCoN vI Aus nOjvfn dy ieh svfl myry idmfg qoN lFBy nhIN hoey. hux afey idn sfzy ihMdusqfnI lokqMqr aMdr jo kuJ vfpr irhf vyKdy hF, Aus kfrn ieh svfl keI vfrI myry qoN suPLny ivwc vI puwiCaf igaf hY. iehdf jvfb dyx leI ieh lyK mYN Enf afpxy pfTkF leI nhIN ilK irhf, ijMnf AunHF dy nfl-nfl mYN Kud afpxy leI vI ilK irhf hF. lokqMqrI rfj pRbMD dy iqMn mwuK aMg ivDfn pfilkf, kfrj pfilkf qy inaF pfilkf hMudy hn. ivDfn pfilkf ivwc dysL dI pfrlImYNt aqy sfry rfjF dIaF ivDfn sBfvF afAuNdIaF hn. kfrj pfilkf ivwc puls smyq sfrI srkfrI aPLsrsLfhI afAuNdI hY. inaF pfilkf ivwc qihsIl pwDr dIaF juzIsLl adflqF qoN lY ky Bfrq dI suprIm kort qwk sB sLfml hn. ieh iqMny aMg BfrqI lokqMqr dy gurdy, PyPVy qy ijgr vFg TIk-Tfk kMm krdy hoxy jLrUrI hn, vrnf rfj pRbMD cwl nhIN skdf. kMm krdy hoxy cfhIdy hn, ieh vwKrI gwl hY, pr krdy vI hn ik nhIN, ieh vwKrf mfmlf hY. ipCly smyN dOrfn BfrqI lokqMqr dy iehnF iqMnF aihm aMgF df KoKlfpx muV-muV jLfhr hox df ijhVf aml inrMqr cwilaf hY, Auh iksy vI nfgirk dy mn ivwc ivsivsy vDfAux vflf hY. pihlF asIN ivDfn pfilkf dI gwl krIey. ies Awuqy eyny nIvyN pwDr dy rfjsI afgUaF df glbf ho cwukf hY ik Bly dI afs hI hux muwkdI jFdI hY. lokIN lIzrF dy mUMh vwl Jfkdy hn, pr AunHF dIaF awKF jdoN jvfbI qwkxI suwtdIaF hn, AunHF nUM votF pfAux vfly lok sihm jFdy hn. iewk QF bYTy kuJ buwDIjIvI gwlF krdy sn ik Bgq isMG df sLhId ho jfxf TIk sI jF ijAuNdy bcy rihxf? hws kyy iewk jxy ny ikhf; ‘‘sLhId hoxf dysL nfloN Kud Bgq isMG leI vI cMgf irhf. hux Auh siqkfrq sLhId hY, jy ijAuNdf rihMdf qF coxF ivwc iksy sLrfb dy smglr ny hI hrf ky Aus dI byiewjLqI kr dyxI sI.’’ mYnUM Aus dI gwl TIk jfpI, ikAuNik asIN Bgq isMG dy bydfg qy kurbfnI vfly sfQIaF nUM eyQy twucl ijhy bMidaF koloN burI qrHF hfrdy vyiKaf hoieaf hY. ikwdF dI hY sfzI pfrlImYNt qy ikwdF dIaF hn ivDfn sBfvF? pfrlImYNt dy mYNbrF ivwc Auh swjx vI mYNbr bx jFdy rhy hn, ijhVy hfAUs ivwc svfl puwCx df hwk inwjI kMpnIaF qoN pYsy lY ky vyc dyNdy sn, bygfnI qIvIN nUM pqnI qy bygfny bwcy nUM puwqr bxf ky knyzf pucfAux jFdy PVy jFdy hn, kql krn qy zfkf mfrn dy hI nhIN, blfqkfr dy dosL lwgx dy bfvjUd cox ijwq jFdy hn. jy pfrlImYNt df ieh hfl hY qF ivDfn sBfvF ivwc ies qoN vI mMdf njLr afAuNdf hY. iewk bIbI ny vIh ku sfl pihlF ivroDI iDr dI lIzr hMuidaF afpxy rfj dI asYNblI aMdr pihlF DmwcV pfieaf, Pyr hfkm iDr dy mYNbrF nfl hwQo-pfeI ho ky bfhr afeI qy kihx lwgI; ‘‘ivDfn sBf dy aMdr myrI iewjLq nUM hwQ pfAux dI koisLsL kIqI geI hY.’’ eydF hI iewk hor rfj dy ivDfiekF ny ivDfn sBf dy aMdr ivDfn sBf dy mYNbr hI kuwt kwZy. do rfjsI pfrtIaF dy ivDfiek afpo ivc guMizaF dy do gYNg bx ky sfrf idn lVdy rhy sn. qIjI QF iewk rfj dI asYNblI aMdr iewk vfrI iewk mYNbr ny DoqI KolH idwqI qy ipCoN sjLf qoN bcx leI kih idwqf ik ‘‘DoqI iZwlI ho geI sI, mYN qF TIk krdf ipaf sF.’’ Pyr vI jo kuJ ies hPLqy jMmU-ksLmIr dI ivDfn sBf ivwc vfpiraf, Auh lokqMqr dI pihlI QMmHI mMnI jFdI ivDfn pfilkf dy KoKlf ho jfx df sB qoN qfjLf sbUq hY. jMmU-ksLmIr dI ivDfn sBf aMdr ivroDI iDr dI afgU mihbUubf muPLqI ny iewk idn spIkr dy myjL Auqy lwgf mfeIk puwt ky vgfh mfiraf. ies dy bfvjUd Aus nUM kmI rih geI jfpI qF agly idn Aus dI pfrtI dy izptI lIzr mujLwPLr husYn byg ny mwuK mMqrI Aumr abduwlf Auqy pMj sfl pihlF vfpry sYks skYNzl ivwc sLfml hox df dosL lf idwqf. afiKaf ieh ik Aumr abduwlf df nFa dosLIaF dI sUcI ivwc hY. Aumr abduwlf guwsy ivwc af ky asqIPLf dy igaf. sLfm qwk sI[ bI[ afeI ny sfPL kr idwqf ik dosLIaF dI sUcI ivwc qF Aus df nFa hI nhIN. gvrnr ny vI asqIPLf rwd kr ky Aumr abduwlf nUM kMm krdy rihx dI hdfieq kr idwqI. agly idn Aumr abduwlf dI pfrtI ny moVvF PLfier KoilHaf mujLwPLr husYn byg Auqy qy dws idwqf ik iks-iks aOrq nfl Auh ikwQy-ikwQy ikMnf-ikMnf icr rihMdf irhf hY? hor qF hor, ieh vI kih idwqf ik Aus ny afpxI ‘nIs’ (BxyvI jF BqIjI) nUM aYnf icr afpxy kol rwiKaf sI. QU-QU krn nUM idl krdf hY. lokF dy cuxy hoey pRqIinD hux ivDfn sBf aMdr jf ky lokF dy msly ivcfrn dy bjfey iewk dUjy dIaF BYxF, BxyvIaF qy BqIjIaF df cirqr Gfq kiraf krngy? ies msly AuWqy pfrlImYNt nUM iewk rfey nfl Aus ivDfn sBf aMdr ieho ijhI bdqmIjLI dI inMdf krnI cfhIdI sI, sfry mYNbrF nUM JfV pfAuxI cfhIdI sI. ivDfn sBf dy spIkr nUM vI JfVnf cfhIdf sI, ijs ny ivroDI iDr dI lIzr nUM ‘‘qMU iks bfg dI mUlI’’ kih ky nfl Auh sLbd vI vrqy, ijhVy tI vI cYnl kihMdy hn ik ivKfAux qy suxfAux vfly nhIN. pfrlImYNt vwloN aijhf nf kIqy jfx dwsdf hY ik rfjF dIaF ivDfn sBfvF dy ies pwDr nUM vI lokqMqrI pRikiraf hI myn ilaf igaf jfpdf hY. ieh gwl BfrqI lokqMqr nUM ijAuNdf dwsx vfly iqMn aihm aMgF ivwcoN iewk aMg PLylH ho jfx dy nyVy hY. dUjf aMg aPLsrsLfhI df ZFcf hY, ijs nUM kfrj pfilkf ikhf jFdf hY. ieh ZFcf rfjsI lIzrF dI rKyl bx igaf jfpdf hY. asIN hfly Eny kOVy sLbd nhIN vrqy, ijMny sfbkf muwK cox kimsLnr tI aYn sysLn ny vrqy sn. tI aYn sysLn ny qF aPLsrsLfhI nUM vysvf brfbr KVHI kr idwqf sI, ijhVI hr gfhk dI ‘syvf’ krn leI iqafr rihMdI hY. AuNj hux dI aPLsrsLfhI ijs hflq nUM phuMc geI hY, EQy ies pwDr qoN bhuqf PLrk vI nhIN. mOky dy hfkmF df ikhf hI knUMn mMinaf jfx lwg ipaf hY. ijhVf aPLsr ies rIq muqfbk nhIN cwl skdf, Auh KMUjy itkf idwqf jFdf hY. puls df mihkmf vI eysy ivwc sLfml hY. mYijstryt hox jF puls vfly, afpo ivwc qflmyl ies gwl leI qF bxf lYNdy hn ik mOky dy mflkF dI syvf ikvyN krnI hY, pr lokF dI syvf jF kfnUMn dI qrPLdfrI vfsqy kdy iewk dUjy nfl iml ky nhIN cwldy. lok-ihwq df mfmlf hovy qF dovF iDrF dI vwKo-vwK phMuc aMq nUM byiensfPLI krn vfilaF nUM sLwk df lfB dy jFdI hY. aKLbfrF ivwc sUcIaF CpdIaF hn ik aYnIaF XUnIvristIaF jfalI hn, ies dy bfvjUd Auh XUnIvristIaF cwldIaF qy pYsy lY ky izgrIaF vycdIaF rihMdIaF hn, srkfrI msLInrI afpxf Auh PLrjL nhIN inBfAuNdI, ijs PLrjL leI Aus nUM kfrj pfilkf ikhf jFdf hY. aKLbfrF ivwc iesLiqhfr dy ky jfalsfjLI hMudI hY, pr msF sO ivwcoN pMj PLIsdI kysF ivwc kfrvfeI huMdI hY qy Auh vI EQy, ijQy jfalsfjLI krn vfilaF df ivroDI koeI phuMc vflf bMdf hovy. ieMglYNz qoN af ky iewk bMdy ny afpxI pqnI nUM KMny kol kql kr idwqf, puls do sfl ieho kihMdI rhI ik jFc jfrI hY, sLwkI kfql df pfsport sfzy kol hY. do sflF ipCoN Auh bMdf Ausy pfsport AuWqy ieMglYNz clf igaf qF jFdy sfr EQoN dI puls ny PV ilaf, ikAuNik AuhdI imRqk pqnI vI brqfnvI nfgirk sI. Aus nUM pfsport puls ny ikvyN dy idwqf, koeI jfxdf vI nhIN qy sLfied koeI jfxygf vI nhIN. luiDafxy dI qihsIl ivwc bYTy iewk mYijstryt nUM bfhr ilaf ky jnqf sfhmxy kuwitaf igaf, sfry kWpVy lfh ky isrPL iewk kwCy nfl pfrikMg ivwc suwt Cwizaf, izptI kimsLnr qy ijLlHy df puls muKI AuhnUM hspqfl iljfx qoN rokI rwKy, pr srkfrI msLInrI ny kuwty gey aPLsr df sfQ dyx dI QF kuwtx vfilaF df sfQ idwqf, ikAuNik zr sI ik iksy idn Auh sfzy duafly vI nf ho jFdy hox. kI ieh sfrf kuJ kfrj pfilkf dy kfrjhIx ho jfx df sbUq nhIN mMinaf jfxf cfhIdf? qIjf aMg inaF pfilkf hY. ies nUM hfly EnI isAuNk nhIN lwgI, ijMnI bfkI do aMgF nUM lwg cuwkI hY, pr bicaf qF ieh aMg vI nhIN. asIN ieho ijhy ikwisaF dI lMmI igxqI pysL kr skdy hF, ijwQy pihly do aMgF dy inkMmypx kfrn adflqF inaF dyx qoN KMuJ geIaF, pr jy inaF dyx df ierfdf hI hMudf qF AuhnF qoN ibnF vI idwqf jf skdf sI. jwj vI sfry iewko ijhy nhIN hMudy. hr jwj afpxI soc qy afpxI jLmIr nUM vyK ky kMm krdf mMinaf jFdf hY, ies kr ky iewko ijhy kysF ivwc keI vfrI vfrI vwK-vwK PLYsly vI hMudy hn. myry kol iewk ieho ijhy kys dI imsfl hY. ijs ivwc XUnIvristI ny nymfF df hvflf dy ky iewk ividafrQI df dfKLlf afKLrI vkq rok idwqf. sLfm nUM hfeI kort dy izAUtI vfly jwj dy Gr jf ky arjLI dfier kIqI geI qF AunHF Jwt stya dy idwqf ik ies pVfa Auqy XUnIvristI ies bwcy dy BivwK nfl iKlvfV nhIN kr skdI. muMzy ny iemiqhfn dy idwqf, mukwdmf cwldf irhf, pr aMq nUM Aus jwj dI QF afey dUjy jwj ny ieh kih ky arjLI rwd kr idwqI ik XUnIvristI Kud-muKqfr hY, jo cfhy, kry, dKLl dyxf nhIN bxdf. bwcy dy mfipaF ny PLYslf muV ivcfrn dI mMg kridaF nvIN arjLI pfeI qF Ausy QF EdoN qwk qIjf jwj af cuwkf sI. Aus nvyN jwj ny ieh ilK idwqf ik XUnIvristI Kud-muKqfr qF hY, pr Aus nUM bwcy df pVHfeI df hwk Koh ky Auhdf BivwK DMudlf krn df koeI aiDkfr nhIN. iqMn vwK-vwK jwjF dI ies vwKo-vwK rfey dy bfvjUd Aus bwcy df jIvn suDr igaf, pr keI mfmly ieho ijhy vI hn, ijwQy iensfPL hoieaf vI iensfPL nhIN mMinaf jf skdf. iewk vfrI iewk pwqrkfr ny idmfgI mrIjLF dy hspqfl ivwc iewk aOrq roNdI vyKI, jo pfgl nhIN sI lwgdI. puwCy jfx Auqy Aus ny zrdI-zrdI ny dwisaf ik cOqI sfl pihlF Auhdy Auqy iewk mukwdmf bixaf sI. sjLf hoeI qF Aus ny hfeI kort ivwc apIl kr idwqI, pr EQoN dUjI iDr ny Aus nUM pfgl krfr idvf ky idmfgI mrIjLF dy hspqfl pucf idwqf qy Aus qoN bfad Aus dI koeI suxvfeI hI nhIN hoeI, ikhf jFdf hY ik Aus dI PLfeIl guafc geI hY. idmfgI pwKoN iblkul TIk Aus bIbI dI sfrI ivwiQaf Aus nOjvfn pwqrkfr ny aMgryjLI dy aKLbfr nUM Byj idwqI. pihly sPLy Auqy CpI Aus khfxI nUM pVH ky Bfrq dy muwK jwj ny pMjfb qy hirafxf hfeI kort dy muwK jwj qoN POrI irport mMgI. aglI svyr qwk Aus dI PLfeIl vI lwB peI qy ieh vI pqf lwg igaf ik Aus nUM irhfa krn dy hukm hoieaF nUM vI pUry vIh sfl ho cuwky sn. pr Auh hukm vI rfh ivwc hI guafc gey sn. suprIm kort dy hukm Auqy Aus bIbI nUM POrI irhfa kr idwqf igaf, pr Aus dI jvfnI dy ijhVy cOqI sfl jylHF ny aqy pfglKfny ny Kf ley sn, Aus dI BrpfeI kOx krygf, ieh iksy ny nhIN sI soicaf. iviQaf qF Aus dI ies qoN vI bhuq awgy jFdI hY, pr Auh dwsidaF sLrm afAuNdI hY, iensfPL qF Aus nUM koeI dyx nhIN lwgf. ijs dysL ivwc bygunfhF nfl inaF dy nFa AuWqy eynI byiensfPLI dy ikwsy sfhmxy afAuNdy hn, Ausy dysL ivwc koeI ‘bybI ikwlr’ kql kIqy hoey bwicaF dIaF lfsLF Kud puwt ky dyx dy bfvjUd isrPL ies kr ky bc inkldf hY ik ‘sbUq pUry nhIN, gvfh mMnxXog nhIN.’ jy sbUq pUry nhIN, gvfh mMnxXog nhIN qF ies ivwc Gft rwK ky kfql nUM suwtx ivwc mdd dyx vfly puls aPLsrF dy glL rwsf ikAuN nhIN pfieaf jFdf? asIN ipCly cfr hPLiqaF ivwc eydF dy cfr mukwdmy vyKy hn, ijwQy kfqlF nUMU sLwk df lfB iml igaf hY. ies dy bfvjUd mYN khFgf ik BfrqI lokqMqr df inaF pfilkf vflf ieh qIjf aMg hfly vI dUjy dovF ijMnf grikaf njLr nhIN afAuNdf, pr jy ies nUM AunHF vflI ibmfrI dI lfg qoN bcfAux dI icMqf nf kIqI geI qF iehny vI bhuqf icr bc nhIN skxf. qy jdoN ieh hflq hovy ik BfrqI lokqMqr dy gurdy, PyPVy qy ijgr vrgy aihm mMny jFdy iqMny aMg ieMj ibmfrI dI lpyt ivwc afAuNdy jf rhy hox, ieh lokqMqr itkygf iks afsry Auqy? mYnUM ieh kihx ivc hrj nhIN ik Bfrq df lokqMqr hOlI-hOlI Aus pfsy vwl vD irhf hY, ijQy ies nUM miraf nf ho ky vI miraf vrgf ikhf jfx lwgygf. hfl dI GVI jy koeI cIjL bcI hY qF Auh hY afm afdmI dI jLmIr. jy sfzy smfj dy aihm aMg hI iewk-iewk kr ky kMm Cwzdy gey, Auh ivcfrI vI ikMnI ku dyr bcI rih skygI?
eyQy qF gMgf vI vihMdI hY, gMgf vI rihMdf hY - jiqMdr pnUM bcpn ivc asIN ieh iPLlmI gfxf sux ky JUmdy huMdy sF, qy kdy-kdy Kud gfAuNdy vI huMdy sF, ‘hm Aus dysL ky vfsI hYN, ijs dysL myN gMgf bihqI hY.’ iPr iewk gIqkfr ny ies dI pYrozI dI QF ies nfl imldf-juldf ieh gfxf kwZ ilaFdf sI: ‘hm Aus dysL ky vfsI hYN, ijs dysL myN gMgf rihqf hY.’ ieh iblkul TIk hY ik mF ijMnI mfxXog mMnI jFdI mhfn ndI gMgf vfly dysL ivc axhoieaf mMinaf jFdf koeI gMgf rfm vI quiraf iPrdf hY. Ausy dysL dy vfsI hox kr ky hux sfnUM eynI vwK-vwK iksm dI ‘BfrqIaqf’ dy drsLn huMdy hn, ijs nfl bMdy df isr GuMm jFdf hY. dlIl nFa dI koeI cIjL iksy QF itkdI hI nhIN; nf smfijk Kyqr ivc, nf rfjnIqk Kyqr ivc qy nf hI Drm dy Kyqr ivc. eysy hPLqy sfzI sdI sB qoN vwD smF itkx vflf mukMml sUrj gRihx lwigaf hY. Bfrq aMdr ies idn keI rMgIly njLfry vyKy gey. ivigafnIaF ny sUrj, cMd qfiraF qy hor kudrqI ivhfr nUM nfpx-qolx aqy iensfnIaq leI kuJ cMgf lwBx dI koisLsL kIqI. vihm dyy JMzf-brdfrF ny ies idn vI lokF dI mwq AuWqy prdf pfAux df pUrf Xqn kIqf. pRcfr ieh kIqf igaf ik ‘‘bhuq kropI df idn hY, ijnHF ny rfhU-kyqU dy kihr qoN bcxf hY, Auh ies mOky koeI nf koeI pivwqr Gft lwB ky iesLnfn krn.’’ gRihx afieaf qy lMG igaf. ivigafn dy qjLrby krn vflf nf qF koeI miraf, nf aMnHf jF lMÕf hioeaf, pr bnfrs dy pivwqr Gft AuWqy dUuijaF qoN pihlF pUjf-iesLnfn dI iKwc kfrn BfjV pY geI qy do-iqMn jfxy mfry gey sn. vihmIaF dI iewk hor ZfxI ny dwKxI Bfrq dy iewk rfj ivc ieh aPLvfh PYlf idwqI ik ‘‘ijhVy bwicaF nUM koeI srIrk nuks hY, AunHF dy mfpy AunHF nUM gRihx qoN pihlF moiZaF qwk icwkV ivc dwb dyx, TIk ho jfxgy.’’ mF-bfp ny bwicaF nUM ieMj icwkV `c dwibaf ik isrPL sfh afAux leI mUMh hI nMgy rih gey. gRihx htx ipwCoN jdoN Auh bwcy icwkV `coN kwZy gey, drjnF bwcy byhosL hox kfrn hspqfl iljfxy pY gey sn. srkfrF df njLrIaf vI vwKo-vwK sI. ibhfr df muwK mMqrI inqIsL kumfr sfieMsdfnF dy nfl ivigafnk qjrby df gvfh bixaf sI. dUjy rfjF `coN do-cfr muwK mMqrI Cwz ky bfkI sB aMdrIN vV ky pUjf kr rhy sn. ivigafn vwzf ik vihm, ies svfl AuWqy sfry kMnI kqrf jFdy sn. iewk mMqrI ny afpxy idl dI gwl afKI sI ik ‘‘mYN qF dUrbIn nfl sUrj gRihx vyKx df qjrbf vI kr ilaf qy pUjf vI kr leI, iksy pfisEN qF PLfiedf hovygf hI.’’ hF, PLfiedf hovygf. Gwto-Gwt vihmIaF dI vot Auh mMqrI aglI vfrI ieh kih ky mMg skygf ik ‘‘mYN vI quhfzy vFg pUjf kr lYNdf hF.’’ dUjf pfsf adflqF df hY. sfnUM mfx krn df mOkf vI Bfrq dIaF adflqF kdy-kdy dy dyNdIaF hn, pr keI vfrI ieMj mihsUs huuMdf hY, ijvyN Auh mfx df mOkf vI isrPL Brm kfiem rwKx Kfqr hI kdy-kdfeIN idwqf jFdf hovy. mwD pRdysL dy bhuq vwzI crcf vfly pRoPLYsr swBrvfl kql kys ivc kfql sfPL Cwz idwqy gey hn. Bfjpf dy kuJ ividafrQI afgUaF ny jdoN swBrvfl df kql kIqf sI, puls dy aPLsr vI mOky AuWqy hfjLr sn, mIzIaf vfly vI qy kql huMdy dI vIzIE Bfrq dy hr cYnl ny lokF nUM tI[ vI[ AuWqy ivKfeI sI. jwj ny iliKaf hY ik puls aPLsr gvfhI qoN muwkr gey, ies kr ky kfql Cwzxy pey, pr Aus jwj ny ieh nhIN iliKaf ik Aus idn dI kvryj vfly kYmry dI irkfrizMg Aus dI adflq ny ikAuN nhIN vyKI qy Aus nUM sbUq ikAuN nhIN mMinaf? eysy hPLqy idwlI dy hiQafrF dy vpfrI dy puwqr sMjIv nMdf dI pMj sfl kYd dI sLjf vI hfeI kort ny Gtf ky pMj sfl kr idwqI hY. ds sfl pihlF Aus amIrjLfdy ny kfr nfl drV ky Cy bMdy mfr idwqy sn, ijnHF ivc iqMn puls vfly sn. mOky dy gvfh Aus ny KrId ley qy mukwdmf pysL krn vflf srkfrI vkIl vI gMZ ilaf. sfrf kuJ jLfhr hox ipwCoN adflq ny iPr vI Aus nUM pMj sflF dI kYd dI sjLf suxf idwqI, pr idwlI hfeI kort dy jwjF ny afpxy afp hI mukwdmy dI Dfrf vI bdl idwqI qy sjLf vI pMjF dI QF do sfl kr idwqI, ikAuNik Cy bMdy mfrn vflf aprfDI mfldfr asfmI ju hY. qIjf pwK sfzy smfj df hY, sfzy lokF dy ivhfr df hY. ies dy keI ikwisaF `coN iqMn iewko idn ibhfr dI rfjDfnI ptnf ivc vfpry hn. pihlf mfmlf ieh ik iewk aOrq ny iewk nOjvfn nUM iksy JgVy kfrn gloN PV ilaf qy Bry bjLfr iCwqrF nfl kuwtdI Qfxy nUM lY qurI. puils vfly vI nfl qury jFdy sn, pr ieh nhIN sn kihMdy ik ies nUM sjLf kfnUMn dyvygf, Auh aOrq KLud nhIN kuwt skdI. dUjI Gtnf ivc kuwJ aOrqF ny Esy ptnf sLihr aMdr iewk aOrq AuWqy corI df ieljLfm lf ky Aus nUM kuwitaf mfiraf qF hY hI, Aus dy kwpVy pfV ky nMigaF vI kr idwqf. jy aOrqF hI aOrq dI ies qrHF bypwqI krn lwgxgIaF qF AunHF dI rfKI kOx krygf? qy qIjI Gtnf ieh ik Esy ptnf sLihr aMdr iewk QF tRYiPLk dI lfl bwqI kfrn KVI iewk skUtr svfr kuVI nfl kuJ muMizaF ny CyVKfnI kIqI. Aus ny ivroD kIqf qF muMzy hwQo-pfeI krn qy Aus dy kwpVy pfVn lwg pey. kol KVy lok Aus Gtnf dIaF qsvIrF mobfeIl Pon dy kYmiraF ivc kYd krdy rhy, kuVI nUM CuzvfAux leI awgy koeI nhIN sI afieaf. mobfeIl sYWt nfl Poto lYx vfilaF kuwJ aOrqF vI sn. ieh iqMny GtnfvF ijnHF mIzIey vfilaF ny irkfrz kIqIaF, AunHF ny vI dKLl dyxf jLrUrI nhIN sI smiJaf. BfrqI smfj ivc eynI igrfvt af geI hY ik iewk jxy nUM jLlIl kIqf jf irhf hovy, iewk hjLfr jxy Aus nUM ‘lfeIv sLoa’ smJ ky njLfrf mfxdy hn, mdd krn dI ijLMmyvfrI afpxy isr koeI nhIN lYxf cfhuMdf. qy smfj dI igrfvt df cOQf pihlU hY ipafr ivafh krn vfilaF nfl vfprdy Bfxy df. smfjI sjLf iksy vI hwd qwk jf skdI hY, muMzy jF kuVI ivcoN iewk dy kql qwk vI, dovF dy kql qwk vI qy muMzy vfilaF dy pUrf pirvfr dy kql qwk vI. pMcfieqF hox jF pirvfr, kOV kwZx dy mfmly ivc koeI vI Gwt nhIN. brfdrIvfd vI kihr vrqf skdf hY, irsLqydfrI vI qy hux qF goqr vI ieh cMd cfVH rhI hY. keI sfl pihlF jlMDr ivc iewk kuVI ny jfq-brfdrI nUM AulMG ky ipafr-ivafh krvf ilaf sI. sfrI brfdrI ny Aus dy mfpy pirvfr df smfijk bfeIkft kr idwqf qy Aus dy BrfvF dy irsLqy qoN vI nFh krvf idwqI geI. do sfl lMGf ky kuVI dy bfp ny brfdrI awgy isr Jukf idwqf. brfdrI ny pihlI sLrq ieh hI mMnvfeI ik dUjI DI Aus nUM brfdrI dy hukm AuWqy ivafhuxI pvygI. Aus dy hF kihx AuWqy aYm[ ey[ kr rhI Aus dI DI df brfdrI dI pMcfieq ny motr-sfeIklF dy sLoarUm ivc cpVfsI lwgy hoey Aus pMjvIN pfs muMzy nfl ivafh krvf idwqf sI, ijhVf ik brfdrI dy muKI df njLdIkI irsLqydfr sI. hux cOvI julfeI nUM pMjfb dy iewk ipMz ivc iewk aOrq df kql ho igaf hY. Aus dy puwqr ny afpxy ipMz dI hI iewk kuVI nfl ipafr-ivafh krvf ilaf sI. kuVI df bfp Aus muMzy nUM mfrnf cfhuMdf sI, pr mfrn vyly muMzy dI mF awgy af ky mfrI geI. kdy jLmfnf hMudf sI ik ipMz dI DI sfry ipMz dI DI mMnI jFdI sI, pr EdoN ipMz vI Coty hMudy sn. hux jdoN ipMz vI keI QF sLihrF vrgy bx gey hn qF sLihrF vrgy smfjI vrqfry vI AuWBrngy hI. sLihrF ivc Ausy sLihr dy muMzf-kuVI qoN bfad iewko muhwly dy hI nhIN, iewko glI dy muMzy-kuVI df ivafh vI hox lwg ipaf hY. ipMzF ivc vI purfxIaF bMdsLF hux ijLafdf dyr qwk nhIN rih skxIaF, ies kr ky sfzy lokF nUM ‘iewk ipMz dy muMzf-kuVI’ vrgIaF purfxIaF DfrnfvF nUM kuwJ nf kuwJ Cwzxf cfhIdf hY, pr Auh sOKy kIqy Cwzx nhIN lwgy. gvFZI rfj hirafxf sfzy dysL dI rfjDfnI dy nyVy hY, pr EQy dikafnUsIpuxf pMjfb qoN vI vwD hY. huxy-huxy EQy do mfmly AuWBry hn, dovF dI jVH iewko ik sI muMzf-kuVI iewko goq dy hox kr ky goqr pMcfieq nUM irsLqf prvfn nhIN sI. iewk mfmly ivc qF adflq dy hukm AuWqy adflq dy vfrMt aPLsr dy nfl afpxI pqnI nUM lYx gey nOjvfn nUM ipMz vfilaF ny kuwt-kuwt ky kql vI kr idwqf qy adflq df vfrMt aPLsr ivcfrf msF jfn bcf ky inkilaf. EQoN dy lokF dI goqr vflI ies Dfrnf dy smrwQk pMjfb ivc vI bhuq hn. eyQy vI afm kr ky iewko goq vfly, eyQoN qwk ik nfnikaF dI goq imldI vfly, muMzy-kuVI dy irsLqy ivc rukfvt pY jFdI hY, pr jdoN mfmlf vwzy GrF dy kfky-kfkIaF df hovy, EdoN koeI ies df ijLkr vI nhIN CyVdf. pMjfb dy iewk muwK mMqrI dI DI aqy iewk mrhUm muwK mMqrI dy poqry df ivafh iewko goq hox dy bfvjUd ho igaf. sfry pMjfr dIaF Dfrimk, rfjnIqk, smfjI hsqIaF sLfml hoeIaF, pr iksy ny koeI ikMqU krn dI loV nhIN sI smJI. ies dy bfvjUd afm gwl-bfq ivc ajy vI smfj dI bhuq vwzI igxqI ieho ijhy lokF dI imldI hY, ijhVy ies qrHF dy iewko goq vfly ivafhF df ivroD krdy hn. afKLr ikAuN? ikAuNik sfzy lok iksy vI smwisaf `coN inklx df sOKf rfh lwBx dI afdq pf bYTy hn. ieh afdq iks qrHF dI huMdI hY, ies bfry qIh ku sfl purfxI qrn qfrn dy nyVy dy iewk ipMz dI iewk Gtnf df ijLkr krnf cfhFgf. EQy iewk jwt dyy Gr hlikaf hoieaf kuwqf afx viVaf sI, ijs ny AunHF dy kuwqy nUM vI mUMh jf lfieaf, mwJ nUM vI qy muMzy nUM vI. hlkfa df iewk zfktrI ielfj cOdF tIky pyt ivc lgvfAux df qF hY hI, dUjf smfijk ielfj mfJy ivc ieh hY ik ‘pIr DUrI df tuwk’ vI Kuaf idE. jwt ny afpxy kuwqy nUM isrPL ‘pIr DUrI df tuwk’ ilaf ky Kuafieaf, puwqr nUM ‘pIr DUrI df tuwk’ vI Kuaf idwqf qy cOdF tIky vI lgvf idwqy, pr mwJ nUM dovF ivcoN koeI ielfj vI nf kr ky afAuNdI mwisaf mOky mMzI ivc vyc ky iksy hor dy isr isafpf pf afieaf. ijvyN Aus ny iewko ibmfrI vfsqy iqMn vwK-vwK pYmfny vrqy sn, sfzy BfrqI smfj ivc vI hr Gtnf bfry vwKo-vwK pYmfny hn. ijhVy lok awj iewk mfmly ivc kfnUMnI pYNqVf lYNdy hn, kwlH nUM Esy vrgy dUjy mfmly ivc smfjk mfnqfvF dI gwl krngy qy prsoN nUM koeI ieho ijhf pYNqVf mwl lYxgy, ijhVf smfjk jF kfnUMnI nf ho ky isrPL AunHF df afpxf pYNqVf hovygf. eydF krn df AunHF df hwk ies leI hY, ikAuNik eyQy ‘gMgf vI vihMdI hY qy ‘gMgf’ vI rihMdf hY.
pfiksqfn nfl kUtnIqk gwlbfq qoN ibnF koeI rfh vI hY nhIN - jiqMdr pnUM sfrI dunIaF ies hkIkq nUM pRvfn krdI hY ik BYx-Brf qy gvFZI asIN afpxI mrjLI dy nhIN cux skdy. ijho ijhy iml jfx, brdfsLq krny pYNdy hn. cMgy hox qF bhuq cMgf smF lMGdf hY, pr jy mfVy pysL ho jfx qF idn kwtxy aOKy ho jFdy hn. gvFZI dysL pfiksqfn nfl Bfrq dy sMbMD vI eysy pwK qoN vyKxy bxdy hn. ies bfry koeI Dwkf pYmfnf imiQaf hI nhIN jf skdf ik Aus nfl sfzy sMbMD iks qrHF dy hox, sgoN hr moV AuWqy sfnUM mOky muqfbk pYNqVf qYa krnf aqy aglf kdm puwtxf pvygf. sLrm-al-sLyK ivKy guwt inrpwK dysLF dI mIitMg mOky Bfrq dy pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG qy pfiksqfn dy pRDfn mMqrI XUsPL rjLf iglfnI ivcfly iewk mIitMg mgroN ieh dwisaf igaf ik dovF dysLF ivcflyy gwlbfq muV sLurU hovygI qy ies nUM awqvfd dy muwdy nfl joV ky nhIN vyiKaf jfvygf. jdoN ieh mIitMg hoeI, Aus qoN aYn pihlF zfktr mnmohn isMG ny guwt inrpwK dysLF dy smfgm nUM sMboDn kridaF ieh vI ikhf sI ik awqvfdIaF nfl hI nhIN, AunHF dI hmfieq krn qy AunHF nUM pnfh dyx vfilaF nfl vI sKLqI nfl inpitaf jfxf cfhIdf hY. ibnF nFa ley qoN vI ieh itwpxI pfiksqfn dy ivruwD sI qy sBnF ny ies rmjL nUM smJ ilaf sI. guwt inrpwK dysLF dy borz ny sFJf mqf qjvIjL krn vyly zfktr mnmohn isMG dI ies gwl nUM gMBIrqf nfl lYNdy hoey mqy df ihwsf vI bxf ilaf sI. Aus qoN QoVHI dyr bfad hoeI do pRDfn mMqrIaF dI mIitMg ies itwpxI dy prCfvyN hyT hoeI sI, ijs dI iewk gwl AuBfrI geI qy dUjI mIzIey ny nIvIN sur dy Kfqy pf idwqI. AuBfrI ieh gwl ik awqvfd nUM aiVwkf bxn idwqy ibnF pfiksqfn nfl vfrqf muV sLurU krn leI mMn ky zfktr mnmohn isMG ny purfxf pYNqVf Cwz idwqf hY. dUjI ijhVI gwl ipwCy pf idwqI, Auh ieh sI ik pfiksqfn dy pRDfn mMqrI ny muMbeI GtnfvF dy dosLIaF ivruwD sKLq kfrvfeI df vfadf vI kIqf hY qy aYlfn vI. ies muwdy nUM lY ky mIzIaf vI mfhOl grm krn qur ipaf qy pfrlImYNt aMdr muwK ivroDI iDr BfrqI jnqf pfrtI vI vwzf muwdf bxfAux leI AuWT KVoqI. qkrIr df DnI atl ibhfrI vfjpfeI jy pRDfn mMqrI huMdf qF BfsLx klf nfl spwsLtIkrn nUM vI kivqf vFg suxf jFdf, pr mnmohn isMG eydF df bMdf nhIN, ies kr ky afpxy spwsLtIkrn nUM qoqf-rtMq ZMg nfl pVH ky bYT igaf. mukfbly ivc KVy Bfjpf afgU lfl ikRsLn azvfnI dy susLmf svrfj ny iqwKy hmly kIqy. AunHF ny mnmohn isMG dy ies stYNz nUM ‘gdfrI’ aqy ‘dysL nUM vyc idwqf’ afiKaf qy vfk-afAUt kr gey. kI ieh eynf sfdf mfmlf hY ik ies nUM eyny hOly pwDr dI ibafnbfjLI kr ky inptfieaf jf sky? hrigjL nhIN. do dysLF dy sMbMDF df svfl byhwd nfjLk huMdf hY. ieh isrPL do dysLF dy hfkmF dI gwdI df svfl nhIN, blik do dysLF dy svf sO kroV qoN vwD mnuwKF dI hoxI AuWqy asr pfAux vflf mfmlf hY. bIqy ivc vfprIaF GtnfvF dy qjrby nUM vI ies bfry hr gwl krn vyly iDafn ivc rwKxf pvygf. iqMn jMgF Bfrq qy pfiksqfn drimafn ho cuwkIaF hn qy coKf jfnI nuksfn ho cuwkf hY, kI hux ies muwdy AuWqy asIN cOQI jMg lVnI cfhuMdy hF? ijhVy lok cOQI jMg lfAux qoN guryjL krn dI gwl krdy hn, Auh Bfrq dy Gwt vPLfdfr vI nhIN aqy zrpok vI nhIN qy ijhVy hr vkq dbfkiVaF dI bolI boldy hn, Auh vI koeI bfhly bhfdr nhIN mMny jfxy cfhIdy. mOkf af igaf qF mYdfn df BgOVf koeI vI nhIN aKvfAuxf cfhygf, pr ieho ijhf mOkf bdo-bdI bxfAux dy rfh pYxf vI koeI aklmMdI nhIN huMdI. pfiksqfn bfry koeI vI gwl krn smyN sfnUM sB qoN pihlF Aus mulk dy duKFqk ieiqhfs bfry jfnxf cfhIdf hY. pihlI gwl qF ieh hY ik Auh mulk iksy siBafcfrk jF KyqrI invyklypx dy iswty vjoN nhIN, Bfrq Cwz ky jf rhy brqfnvI hfkmF dI lMmy smyN dI kUtnIqI dy ihwsy vjoN bixaf sI. AunHF ny keI sO irafsqF nUM Bfrq jF pfiksqfn ivcoN iksy nfl vI juVn jF afjLfd rihx df hwk dy ky qy pfiksqfn vI iewk dI QF do ihwisaF ivc Bfrq dy dovyN pfsy bxf ky ieh hflfq pYdf krn dI koisLsL kIqI sI ik BfrqI lok siQqI sMBfl nf skx qy iPr sfzy vfps afAux df rfh bx sky. ieh suPLnf qF isry nf cVH sikaf, pr hflfq lgfqfr eyny kuVwqx Bry bxy rhy ik sLfied hI koeI do-cfr sfl iekwTy suKfvyN lGy hoxgy. ieh vI gwl not krn vflI hY ik pfiksqfn dIaF srkfrF hr sfl cOdF agsq nUM afpxf ‘afjLfdI idn’ mnfAuNdIaF hn. afjLfdI Aus dysL nUM imldI hY, jo kdy gulfm hoieaf hovy, pfiksqfn qF Aus qoN pihlF kdy hoieaf hI nhIN sI, gulfm ikvyN ho igaf qy afjLfdI kfhdI imlI? gulfm qF ihMdusqfn hoieaf sI qy ijnHF df Auh gulfm sI, jy AunHF ny afjLfd krn vyly ies `coN kwt ky ‘pfiksqfn’ bxf idwqf qF pfiksqfn vfly afpxf ‘jnm idn’ jF iPr ‘sQfpnf idn’ mnfAux, afjLfdI idn kfhdf hoieaf? dUjI gwl ieh ik hoNd ivc afAuNdy sfr pfiksqfn dunIaf dy dUjy isry bYTy amrIkI hfkmF df rxnIqk BfeIvfl, asl ivc rxnIqk ipClwg, bx igaf. AunHF nUM nf qF pfiksqfn nfl vfsqf sI, nf pfiksqfn dy lokF nfl, sgoN pwCmI eysLIaf dy Kyqr ivc iewk cOkI sMBflx vflf pulsIaf cfhIdf sI, ieh kMm pfiksqfn dy ijLMmy lf idwqf. srkfrF bdl jFdIaF rhIaF, cuxy hoey hfkm vI rhy qy juwqI dy jLor nfl rfj krn vfly PLOjI jrnYl vI, pr amrIkf dI PLrmf-brdfrI hr koeI krdf irhf. ipClyry mhIny pfiksqfn dy mOjUdf cuxy hoey rfsLtrpqI afisPL alI jLrdfrI ny TIk hI qF ikhf hY ik dihsLqgrdF nUM pYdf krn ivc pfiksqfn dI KuPLIaf eyjMsI afeI[ aYs[ afeI[ df vI hwQ sI qy amrIkf dI KuPLIaf eyjMsI sI[ afeI[ ey[ df vI. nIqI qF amrIkf dI sI[ afeI[ ey[ vfly bxfAuNdy sn, pfiksqfn srkfrF, PLOj qy AunHF dI KuPLIaf eyjMsI isrPL kfirMdy vflf kMm krdIaF sn. hux svfq GftI ivc dihsLqgrdI ivruwD PLOj Byj ky vI pfiksqfn dI srkfr afpxI lVfeI nhIN lV rhI, amrIkI hfkmF vwloN afpxy ijLmy lwgI syvf hI inBf rhI hY. qIjf svfl ieh hY Aus mulk dI siQrqf df. EQy nf qF kdy pihlF pqf huMdf sI ik kwlH nUM iks dI hkUmq hovygI, nf awj koeI gfrMtI hY. pihly pRDfn mMqrI ilafkq alI Kfn qoN lY ky bIbI bynjLIr Buwto qwk keIaF nUM aixafeI mOq mrnf ipaf qy keI vfrI cuxIaF hoeIaF srkfrF nUM PLOjI jrnYlF ny Aultf ky kursIaF sFBIaF. hoNd df awDy qoN vwD smF AuWQy PLOjI jrnYlF ny rfj kIqf qy hr vfrI af ky pihlf kMm ieh huMdf sI ik dysL dy sMivDfn nUM rwd krn mgroN adflqF nUM Dwky nfl qKLq sFBx vfly PLOjI jrnYlF nfl vPLfdfrI dI shuM cukf idwqI jFdI rhI. ieh sB kuwJ jfnx qoN bfad koeI vI kih skdf hY ik ieho ijhy byieqbfry mfhOl vfly dysL nfl dupfsV sMbMD rwKx dI iPr loV vI kI hY? loV hY qy loV rhygI. dohF pfisaF dy bhuq sfry lokF dy afpsI irsLqy-nfqy vI hn qy iewk dUjy dy pfsy vwl vzyiraF dIaF XfdF vI. vpfrk loVF vI hn. keI cIjLF sfnUM Aus pfisEN dunIaf dy iksy vI hor dysL nfloN ssqIaF iml skdIaF hn qy keI cIjLF dunIaf dy iksy vI hor dysL nfloN Gwt muwl AuWqy Auh sfzy qoN lY skdy hn. jy sfzy sMbMD TIk nf hoxgy qF ibwlIaF dy JgVy ivc bFdr dy rotI Kf jfx vFg ivksq dysL sfzy dovF dysLF dy lokF nUM cUMz-cUMz ky Kfxgy. mYnUM Auh idn Xfd hY, jdoN kfrigl dI jMg ipwCoN iewk vfrI lMzn qoN mYN vrijn atlFitk dy hvfeI jhfjL ivc afAuxf sI. rMnvya qwk eyar ieMzIaf dy jhfjL awgy sI qy sfzf Aus dy aYn ipwCy KVf sI, pr idwlI Auqr ky AuhdI AuzIk krn lwgy qF pqf lwgf ik eyar ieMzIaf dI PLlfeIt lwgBwg do GMty bfad afvygI. nf eyar ieMzIaf df jhfjL mfVf sI qy nf pfielt inkMmf sI, musLkl ieh sI ik Bfrq qy pfiksqfn ny iewk dUjy dy jhfjL afpxy Kyqr AuWqoN AuWzx qoN roky hox kr ky eyar ieMzIaf df jhfjL pfiksqfn dy bfhr-bfhr smuMdr AuWqy lMmf gyVf kwZ ky afieaf sI. ieMj hI pfiksqfn dy jhfjLF nUM nypfl vwloN iswDy lhOr jfx dI QF cIn jF sRIlMkf dy vwl dI lMmI AuzfrI lf ky qkrIbn duwgxf pYNzf krnf pYNdf sI qy mukfbly ivc iswDI AuzfrI lf ky pwCmI kMpnIaF motf munfPLf kmf rhIaF sn. dUjf svfl ieh hY ik ieMj iewk dUjy nfloN gwlbfq qoN prhyjL dI mMg krn vfly afp ikwQy KVy hn? rfj atl ibhfrI vfjpfeI df sI, lfhOr smJOqy ipwCoN kfrigl dI jMg lwg geI. jMg dy kfrn ivgVy sMbMDF dy asr hyT kuJ icr gwlbfq qoN kMnI kqrfeI geI, pr smF pf ky iPr sLurU krnI peI sI. Pyr nvfjL sLrIPL dI srkfr df qKLqf plt ky jnrl prvyjL musLwrPL ny hkUmq sMBfl leI. Bfrq dI vfjpfeI srkfr ny aYlfn kr idwqf ik ijMnI dyr EQy cuxI hoeI srkfr muV ky kfiem nhIN ho jFdI, pfiksqfn nfl gwl nhIN kIqI jfvygI, ikAuNik jnrl musLwrPL nUM kfrigl dI jMg df mujrm vI mMinaf jf irhf sI. Aus idn Bfrq dy dUrdrsLn cYnl dI ivsLysL bihs ivc kuwJ hor sInIar pwqrkfrF dy nfl mYN vI sI. AunHF ivcoN bhuiqaF dI rfey sI ik Bfrq srkfr ny TIk ikhf hY, pr myrI rfie ieh sI ik isrPL kihx dI gwl hY, ieMj hoxf nhIN, sfnUM mfrsLl aXUb Kfn nfl vI vfrqf krnI peI sI, jnrl XfhIaf Kfn qy jnrl ijLaf Aul hwk nfl vI qy smF pf ky jnrl musLwrPL nfl vI krnI pY jfxI hY. hoieaf vI ieMj hI sI. isrPL cuxI hoeI srkfr nfl gwl krn dy aYlfn krn vflI Bfjpf dy pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI nUM Esy jnrl musLwrPL nfl afgrf sMmyln krnf pY igaf sI. mjLydfr gwl ieh ik Bfjpf dy ijhVy bulfry ny PLOjI srkfr nfl gwl hI nf krn df aYlfn kIqf sI, afgrf mIitMg dy sfry pRbMDF dI dyK-ryK dI ijLMmyvfrI vI Esy nUM inBfAuxI pY geI sI. myry leI ieh gwl vI hYrfnI vflI rhI ik iewk akflI afgU ny hux idwlI ivc Bfjpf afgUaF dy nfl KVy ho ky ieh kih idwqf ik pRDfn mMqrI mnmohn isMG ny pfiksqfn nfl gwlbfq sLurU krn df pYNqVf lY ky bwjr glqI kIqI hY. Aus akflI afgUu dI jfxkfrI leI keI sfl pihlF pfiksqfn ny EDr dy gurduafiraF dy pRbMD leI iewk pfiksqfn iswK gurduafrf pRbMDk kmytI bxf idwqI sI. bIbI jgIr kOr AudoN sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI pRDfn hMudI sI. Aus ny KVy pYr ieh aYlfn kr idwqf ik pfiksqfn dI vwKrI gurduafrf pRbMDk kmytI df bxfieaf jfxf glq hY qy Aus dy huMidaF pfiksqfn nUM iswKF dy jQy nhIN Byjy jfxgy. sfl iewk hI lMiGaf sI ik sLRomxI kmytI nUM pfiksqfn leI jQy Byjxy pY gey sn qy ijMnI dyr Aus vwloN jQy nhIN sn Byjy gey, Eny smyN dOrfn iswDy jQy Byjx vfly keI nvyN ‘jQyydfr’ awgy lwg qury sn. dobfrf jdoN jQy Byjy jfx lwgy, sLRomxI kmytI dy jiQaF dy lIzr Esy pfiksqfnI kmytI dy lIzrF rfhIN jnrl musLwrPL nUM imlx dy rfh vI lwBx lwg pey sn qy AunHF nUM aMimRqsr afAux AuWqy isropy vI dyx lwg pey sn. rihxf ihMdusqfn ny vI eyQyy hI hY qy pfiksqfn ny vI. nf AunHF ny afpxf zyrf-zMzf cuwk ky aMtfrkitkf ivc jf ky nvF awzf jmfAuxf hY, nf asIN ikDry jf skdy hF. kOV-kuVwqx dovyN pfsy cwldI hY qy cwldI rihxI hY. keI vfrI GrF ivc vI eydF dy hflfq bx jFdy hn qy muhwilaF ivc vI ik nf asIN iewk dUjy nfl sOKI qrHF inB skdy hF, nf iewk dUjy qoN bgYr rih skdy hF. gvFZI dysL pfiksqfn nfl vI eydF dy keI mOky afey qy keI afAuxgy. pwkI lkIr nf qF kdy vwjI hY, nf vwjxI hY qy nf vwj skdI hY. ijhVy lok awj kuVwqx nUM jMgF qwk iljfx qy iswDf iswJx dIaF gwlF krdy hn, AunHF dy GrF df koeI jIa PLOj ivc nhIN huMdf. PLOjIaF dI jMg nUM kuwkVF dy lVn vrgI Kyz smJx vfly Auh lok muV-muuV iesrfeIl dy hvfly dy ky Auhdy vFg sKLq hox dI slfh dyNdy hn. iesrfeIl sKLq jLrUr hY, hmlfvfrI df koeI mOkf vI Auh nhIN KuMJfAuNdf, pr Auhdy afpxy aMdr vI nf kdy suwK-sFd rhI hY, nf pwkf amn nyVly BivwK ivc kfiem huMdf njLr afAuNdf hY. jy qF cMd vwl kdm vDfAuNdy Bfrq ny EDroN muV ky iPr sMiZaF dy ByV ivc AulJxf hY, Pyr Bfjpf df pYNqVf hI TIk rhygf, vrnf awj krIey jF kwlH, afpxy Gr dI surwiKaf dy pwky pRbMD kridaF hoieaF gwlbfq dy hr mOky nUM kUtnIqk ZMg nfl vrqxf iswKxf pvygf, ikAuNik hor koeI rfh hI nhIN.
ieh hY Auh hkIkI hflq, ijwQy Bfrq phuMicaf ipaf hY - jiqMdr pnUM ijhVy vwzy muwdy ies vyly isr cuwkI KVy hn, AunHF ivcoN iewk ieh hY ik gujrfq aMdr svf sO qoN vwD lok sLrfb pIx krky mr gey hn. gujrfq Auh rfj hY, ijwQy keI icrF qoN sLrfb Auqy pfbMdI hY. pfbMdI dy bfvjUd pIx vfilaF leI loV jogf pRbMD iksy vI QF iksy vI smyN ho jFdf hY. pYsy nfl eImfn vI ivkdf hY, kfnUMn vI qy kfnUMn dy pihrydfr vI. kFgrsI rfj dOrfn EQy sLrfb df njfiejL DMdf krn vfly kFgrsI hMudy sn, jdoN df BfrqI jnqf pfrtI df rfj afieaf hY, EdoN dy Bfjpf vfly krI jFdy hn. ivdysL qoN jF dUjy rfjF qoN afey bMdy nUM pIx df primt hvfeI awzy qoN vI iml skdf hY, hotl dy mYnyjr qoN vI qy Aus primt dy bhfny sLrfb dI splfeI mihlF qoN lY ky JuwgIaF qwk sB QF hMudI rihMdI hY. swcf-suwcf aKvfAux dy sLOkIn muwK mMqrI nirMdr modI dy Kfs bMidaF dy nFa ies DMdy nfl juVdy dwsy jf rhy hn. ijwQy ikqy vI ieh pfbMdI lfeI geI, kdy kfmXfb nhIN rhI. pIx vfilaF df pRbMD pfbMdI lvfAux vfly hI kr dyNdy hn. hrduafr ivc pfbMdI hY, pr pIx vflf mfl Dfrimk zyiraF aMdroN iml jFdf hY. aMimRqsr hrmMdr sfihb dy aMdroN vI kdy-kdy ieho ijhIaF GtnfvF dI KLbr pihlF af jFdI hY, iPr jFc dy bhfny dbf idwqI jFdI hY. hfly hor keI QF Auqy ieho ijhI pfbMdI dI mMg kIqI jf rhI hY, Auh pfbMdI vI ‘ieho ijhI’ hI hovygI. dUjf muwdf hY mINh df. rfjsQfn dy kuJ ielfikaF dy lokF ny mINh pvfAux leI hvn-pUjf kIqI. pMjfb ivc lMgr lfey gey. aFDrf pRdysL dy iewk ipMz ivc aOrqF ny ieMdr dyvqy nUM KusL krn leI hl vfihaf qy bldF dy ihwsy dI pMjflI Kud cuwkI. gOqm irsLI dI pqnI nfl Cl krn vfly ieMdr dI hor ijLafdf KusLI hfsl krn leI iewk kbfeIlI ipMz ivc aOrqF ny nMgy ho ky phfVI dy ipwCy jf ky hl vfihaf. iPr mINh pY igaf, pr nfl dy ipMzF ivc ipaf, Aus ipMz ivc nhIN sI ipaf. KLbr pysL krn vfly tI[ vI[ pwqrkfr ny ivaMg kIqf ik ‘‘ieMdr dyvqy ny jfx-buwJ ky mINh nhIN pfieaf jfpdf. Aus ny soicaf hovygf ik jy mINh pf idwqf qF ‘eydF df’ hl vfhux qoN ht jfxgIaF. kuJ idn hor ieh lIlHf cwlx dyvF, iPr mINh pvf dyvFgf.’’ ieh iewkIvIN sdI df Bfrq hY! qIjI KLbr rfjsI hY. BfrqI jnqf pfrtI dy kyNdrI afgU lfl ikRsLn azvfnI ny afpxy pfrlImYNt mYNbrF nUM hdfieq kIqI hY ik Auh afpxy inwjI shfiek inXukq krn qy pfrlImYNt aMdr svfl puwCx dy dovF kMmF ivc ivsLysL sfvDfnI vrqx. ieMj hdfieq krn df iek Kfs kfrn hY. ipClI lok sBf dOrfn iewk vfrI iewk tI[ vI[ cYnl ny sitMg aprysLn kIqf sI. sitMg aprysLn ivc ieh gwl sfhmxy afeI ik keI pfrlImYNt mYNbr kuJ kfrobfrI kMpnIaF jF sMsQfvF qoN pYsy lY ky AunHF dy dwsy anusfr svfl puwCdy hn. pYisaF df sfrf lYx dyx hMudf lokF nUM ivKfey jfx mgroN pfrlImYNt ivc hMgfmy hox lwg pey ijhVI Bfjpf pfrlImYNt aMdr bhu-sMmqI bxfAux ivc kfmXfb nhIN sI hoeI, Auh ies mfmly ivc nMbr lY geI. kuwl igafrF mYNbr Psy qy AunHF igafrF ivcoN Cy, spwsLt bhu-igxqI, pfrlImYNt mYNbr Bfjpf dy sn. EdoN keIaF mYNbrF ny ieh bhfnf bxfieaf sI ik AunHF nUM pqf hI nhIN, AunHF dy pI ey ny hI sfrI Kyz KyzI hY, pr ies bhfny nfl vI Cutkfrf nhIN sI ho sikaf. ies vfrI azvfnI jI agfAUN KLbrdfr kr rhy hn, pr vfdVIaF-sjfdVIaF Cuwtx vflIaF nhIN hMudIaF. pfrlImYNt ivc qF pYsy lY ky hornF bfry svfl puwCx df kMm Bfjpf, kFgrs qy keI hor dlF dy mYNbrF ny kIqf hI, sfzy pMjfb ivc ipCly hPLqy iewk akflI ivDfiek ny afpxI sFJ vfly sLrfb dy Tyky nUM sLrfb dI pUrI splfeI nf hox df svfl hI cuwk idwqf. ivroDI iDr df mYNbr hMudf qF hfkm akflI-Bfjpf gTjoV vfilaF ny KMUjy lf dyxf sI, ‘afpxf’ bMdf hox kr ky ieh qswlI dy idwqI geI, ‘‘loV qoN QoVHI vwD vI Byj idaFgy.’’ ijhVy akflI ivDfiek ny ieh svfl kIqf sI, Ausy df bfp Bfjpf vwloN mMqrI hY qy Auh ivDfn sBf aMdr Bfjpf dy iewk ivDfiek nfl hI isMÕ Psf bYTf. mfmlf sI tYknIkl korsF `c dfKLly df. Bfjpf dy iewk ivDfiek ny dosL lfieaf ik kfljF vfly motIaF rkmF vsUldy hn. mMqrI ny afpxI hI pfrtI dy ivDfiek dI ies gwl nUM glq kih idwqf. ivDfn sBf dy spIkr ny mMqrI dI JfV-JMb kr idwqI ik svfl dy ihsfb nfl jvfb dyx dI QF Auh kfljF df pwK pUrn qur ipaf hY. Pyr muwK mMqrI nUM dKLl dyxf pY igaf. ieh mfmlf qF Bfjpf dy mMqrI qy Bfjpf dy ivDfiek dy tkrfa df sI, iewk muwdf hor vI idlcspI vflf bx igaf. kFgrs df iewk ivDfiek sdn ivc bol irhf sI, Bfjpf df iewk mMqrI Aus nUM tokf-tfkI krn qoN nhIN sI ht irhf. iKJy hoey kFgrsI ivDfiek ny kih idwqf; ‘‘hux qusIN cuwp krnf hY ik srbjIq mwkV nUM bulfAuxf pAUgf?’’ srbjIq isMG mwkV akflI dl df Auh ivDfiek hY, ijs ny ipCly mhIny iewk Bfjpf mMqrI nUM Aus dy Gr jf ky gflHF kwZIaF sn. gflHF BfvyN iksy hor Bfjpf mMqrI nUM kwZIaF geIaF sn, pr kFgrsI ivDfiek vwloN ieh gwl vI iewk Bfjpf mMqrI nUM hI afKI jfx kr ky iewk ieho ijhf imhxf bx geI, ijhVf jdoN vI suxn nUM imilaf krUgf, akflI hwisaf krngy qy Bfjpf vfly nIvIN pf ky bih jfieaf krngy. agly iqMn sfl pqf nhIN ikMnI ku vfr ieh gwl pMjfb dy lokF nUM suxn nUM imlygI. ijs ivDfn sBf aMdr ieh kuJ hoieaf, Ausy ivc iewk gwl hor ho geI. mINh pYNdf hox kr ky ivDfn sBf dy hfl dI Cwq cox lwg peI. iewk ajLfd ivDfiek dy Auqy Cwq qoN tpkdf pfxI pY igaf. Auh AuT ky spIkr sfihb nUM dwsxf cfhMudf sI, pr spIkr sfihb ny ieh smJ ilaf ik Auh koeI svfl puwCxf cfhMudf hY, ies leI kih idwqf ik mMqrI jI bol rhy hn, ies vyly koeI svfl nhIN puwiCaf jf skdf. mYNbr ny iPr ikhf ik svfl nhIN, iewk jLrUrI gwl kihxI hY. spIkr ny ikhf : bfad ivc kirE. Aus ny iPr kih hI idwqf : jnfb, Cwq co rhI hY, myry Auqy pfxI pY irhf hY. ies dy bfad vI spIkr sfihb ny ieho ikhf : iksy dUjI sIt Auqy bYT jfE, bfad ivc gwl kirE. ho skdf hY ik ivDfn sBf dy nym-kfnUMn ieMj hI hox, pr iewk gwl Xfd rwKxI cfhIdI hY ik kuJ gwlF POrI krn vflIaF vI hMudIaF hn. kuJ sfl pihlF iesy ivDfn sBf dy cwldy iejlfs dOrfn Cwq qoN AuKV ky iewk plfstk ijhI cIjL dI plyt vI izwg peI sI. jy Cwq qoN ieMj hI kuJ nf kuJ izwgdf-coNdf irhf, Pyr nym-kfnUMn Cwz ky vI gwl suxnI pY skdI hY. AuNj hYrfnI dI gwl hY ik jy pMjfbIaF dy pRqIinwD Bvn dI Cwq vI coNdI hY qF pMjfb dI hflq kI hovygI? hfly qF mINh vI pUry pey nhIN, mINhF df agyqf Tfkf jF CVHfkf hI afieaf hY, jdoN mOnsUn ny jlvf ivKf idwqf, Pyr kI bxygf? eyDr pMjfb ivwcoN do ku KLbrF hor afeIaF hn, ijhVIaF afpxy afp ivc muwdf hn, bhuq vwzf muwdf. iehnF ivwcoN iewk KLbr ivdysL jfx vfly nOjvfnF-ividafrQIaF leI krvfey jFdy aMgryjLI dy tYst ‘afeIlYts’ bfry hY. iewko idn do QFeIN : jlMDr qy luiDafxy ivc, Cfpf ipaf qy kuwl imlf ky pMj ku muMzy qy cfr ku kuVIaFiksy hor AumIdvfr dI QF tYst dyNdy PVy gey. afeIlYts df tYst sfrI dunIaF ivc vkfr-siqkfr df pYmfnf mMinaf jFdf hY. Bfrq ivc hMudy iehnF tYstF bfry awgy vI sLwk dI sUeI GuMmdI hMudI sI, hux hor GuMmygI. PVy jfx vfly qF muwkr nhIN skdy, ikAuNik Auh sMnH Auqy PVy cor vFg hn, pr ijnHF dI QF Auh tYst dy rhy sn, AunHF dI dlIl jLordfr hY. Auh kihMdy hn ik kors krvfAux leI eyjMsI ny iswDf sOdf mfr ky pYsy qy pfsport lY ley sn, iks nUM ibTf ky tYst idvfAuxf qy kI krnf hY, Auh kfnUMnI ZMg hY jF gYr-kfnUMnI, sfnUM dwisaf hI nhIN sI igaf. ho skdf hY ik Auh TIk kihMdy hox, pr svfl do-cfr jixaF dI PVo PVI df nhIN, skYNzlbfjLI dI jVH PVn df hY. jdoN tYst leI idwqI hoeI arjLI Auqy vI Poto lwgI huMdI hY, afey hoey rol nMbr Auqy vI, AumIdvfr dy pfsport Auqy vI qy tYst lYx vfilaF dy kMipAUtr ivc vI hMudI hY, iPr AunHF dy pfsport Auqy dUsrI Poto icpkf ky koeI nklI bMdf tYst dyx puwj ikvyN igaf? sfPL hY ik lYx-dyx vwzy pwDr Auqy vI hMudf hY, Aucy pwDr Auqy vI. ijs idn ieh KLbr pVHn nUM imlI, Aus qoN agly idn iewk hor KLbr CpI hoeI sI. pitafly ivc pMjfb dy ieMjInIairMg qy tYknIkl kfljF dy dfKLly leI aMghIx aqy grIb vrg dy lokF leI kONsilMg rwKI geI sI. kmytI ivc bYTy sInIar aiDkfrIaF nUM iewk mMuzy Auqy sLwk pY igaf ik Auh aslI AumIdvfr nhIN. puwCigwC qoN Byd KuwlHf ik Auh afpxI mfsI dy puwqr dI QF ieMtrivAU dyx af igaf sI, pr svflF-jvfbF ivc AulJ jfx kr ky Ps igaf. ijs dI QF Aus ny ieMtrivAU dy ky afpxy afp nUM grIbVf sfbq krn dI koisLsL kIqI, Auh rfeykot ksby ivc cMgy cwldy lohf stor dy mflk df puwqr hY. eyny mfieafDfrI vI jy ‘grIb’ bxnf cfhMudy hn qF Auh pYsy pwKoN grIb nhIN, AunHF nUM nIq dI grIbI ny mfiraf ipaf hY qy nIq dI grIbI ieho ijhI cIjL hMudI hY, ijhVI ijs bMdy dI jLmIr ivc rl jfvy, iPr kdy inkldI hI nhIN. Auprokq dovF GtnfvF nUM pVHn ipwCoN ivdysL vsdy iewk imwqr ny eI-myl kr ky ikhf hY, ‘‘eydF vI ho skdf hY, sfzy qF mMnx ivc hI nhIN afAuNdf. mYN AunHF nUM mnf nhIN skdf, isrP do ku ikwsy hor suxf skdf hF. pMjfb dy mogy hlky dy kFgrsI ivDfiek dy puwqr nUM adflq ivc pysL hoxf pYxf sI, Aus ny afpxI QF koeI hor bMdf Byj idwqf. dUjI pfrtI nUM pqf lwg igaf ik aslI dI QF adflq ivc bYTf nklI bMdf mOky Auqy PiVaf igaf. gwl ieh hfly kJu mhIny hI purfxI hY. dUjf mfmlf Auh hY, jdoN iqMn ku sfl pihlF idwlI dy hvfeI awzy Auqy Bfjpf df pfrlImyYNt mYNbr bfbU BfeI ktfrf ieMmIgrysLn cYk hox mgroN PiVaf igaf sI. Aus dy nfl iek aOrq qy iek bwcf jf rhy sn, ijnHF nUM Auh afpxy pqnI qy puwqr dws irhf sI. mfmUlI pVqfl ivc sfbq ho igaf ik Auh afp qF gujrfq df pfrlImYNt mYNbr hY, bIbI kpUrQly sLihr dI hY qy kfkf huisLafrpur ijLly df, pr kbUqrbfjLI dy lYx-dyx df sOdf mfr ky dovF nUM ieh aYm pI knyzf phuMcfAux cwilaf sI, kfbU af igaf. Aus ny kuJ hor pfrlImYNt mYNbrF dy nFa vI lY idwqy, ijhVy ieh kMm krdy suxy jFdy sn, pr ijhVf PiVaf igaf, cor qF Auho bx igaf, dUijaF nUM iksy ny puwiCaf qwk nhIN. svfl ieh nhIN ik bfhrly dysLF ivc bYTy hoey imwqrF dy mMnx ivc afAuNdf hY jF nhI, sgoN ieh hY ik hkIkqF kUk-kUk ky kih rhIaF hn ik sfzf dysL hux eydF df hI hY, ijs ivc trwkF vfly vI ilKI iPrdy hn, ‘‘sO ivcoN niVnvyN byeImfn, iPr vI myrf Bfrq mhfn.’’
nFa dilqF df, mihmf mfieafvqI dI - jiqMdr pnUM myry sfhmxy Auh irport peI hY, ijs ivc suprIm kort vloN AuWqr pRdysL dI muwK mMqrI mfieafvqI dI ‘buwqbfjLI’ ivruwD cfr hPLiqaF df noits jfrI krn df vyrvf hY. noits iek vkIl dI Aus ptIsLn AuWqy jfrI hoieaf hY, ijs ivc dosL lfieaf igaf sI ik mfieafvqI afpxy rfj df KLjLfnf afpxy buwqF aqy afpxI mrjLI dy buwqF AuWqy aMnHy-vfh KLrc krI jf rhI hY. ptIsLn dI suxvfeI julfeI ivc hoxI sI, ikAuNik adflq ivc grmIaF dIaF CuwtIaF sn. bIbI mfieafvqI ny Auh qrIk afAux qoN pihlF iqMn julfeI nUM hI ienHF buwqF dy prdy htfAux dI qrIk imQ idwqI. ptIsLnr ny CuwtIaF dOrfn bYTx vfly mfxXog jwj sfihbfn nUM sfrI siQqI qoN jfxU krvf ky pihlF suxvfeI dI bynqI kIqI qF AunHF ny iqMn julfeI dI prdy htfAux dI qfrIk qoN cfr idn pihlF 29 jUun nUM suxvfeI krn dI nvIN qrIk imQ idwqI. mfieafvqI dI mfieaf-mihmf eynI inrflI hY ik Aus ny ijhVy buwqF qoN iqMn julfeI nUM prdf htfAux imiQaf sI, nINh-pwQrF Auqy iqMn julfeI ilKI hoeI sI, AunHF qoN prdf hor nON idn agfAUN pMJI jUn nUM hI cuwk idwqf. ieh iswDy qOr `qy dysL dI sB qoN vwzI adflq nUM JkfnI dyx dI kfrvfeI sI. suprIm kort ny ies mfmly ivc EnI hI sKLqI ivKfeI hY, ijMnI ivKfeI jfxI bxdI sI. bVy krVy sLbdF ivc bIbI mfieafvqI nUM qy Aus dI srkfr nUM noits jfrI kr idwqf igaf. pihlF hI keI JmyilaF df sfhmxf kr rhI bIbI mfieafvqI leI ieh ptIsLn iek hor vwzI AulJx sfbq ho skdI hY. bfhroN BfvyN koeI prvfh nf krdI Auh njLr nf afvy, aMdroN bIbI eynI suKI nhIN ho skdI. ies buwqbfjLI bfry drj krvfeI geI ptIsLn ivc vwzf dosL ieh lfieaf igaf hY ik muwK mMqrI mfieafvqI ny AuWqr pRdysL dI srkfr dy swiBafcfrk ivBfg qy iewkI sO kroV rupey dy bwjt `coN AunI sO cflI kroV rupey ies kMm AuWqy PUk idwqy hn. ijhVy buwq bxfey gey, AunHF ivc BfrqI sMivDfn dy inrmfqf zfktr BIm rfE aMbyzkr dy buwq vI sLfml hn, ijnHF dy buwq pihlF vI sfry Bfrq dy hr pRmuwK sLihr aMdr ikqy iek qy ikqy cfr-pMj qwk lwgy hoey hn. iPr vI AunHF dI sLKLsIaq nUM mwdy-njLr rwKdy hoey ieho ijhy hor buwq bxfey jFdy qF sLfied bfhlI nukqfcInI nf huMdI, pr srkfrI KLrc Auwqy bhuq sfry buwq bhujn smfj pfrtI dy moZI bfbU kFsLI rfm dy vI bxf idwqy gey hn. bfbU kFsLI rfm iek vwzy lIzr sn, ies bfry do rfey nhIN ho skdIaF, pr Auh zfktr aMbyzkr vFg dysL dy smuwcy lokF dy nhIN, iek rfjnIqk pfrtI dy lIzr sn. jy AunHF dI pfrtI AunHF dy buwq lgvfAuxf cfhuMdI hY, lgvfAuNdI rhy, pr ies kMm leI srkfrI pYsf iek-do buwqF qwk KLrcxf qF mMinaf jf skdf hY, bfkI df Krcf sMbMDq pfrtI nUM Kud krnf cfhIdf hY. awj dI bhujn smfj pfrtI, ijs dI muKI bIbI nUM jnm idn AuWqy kroVF rupey dI mfieaf qy qohPLy iml jFdy hn, eynI inqfxI nhIN rhI ik Auh eynf KLrcf vI nf kr sky. gwl isrPL eyQoN qwk vI sImq nhIN, hor awgy jFdI hY. zfktr aMbyzkr aqy bfbU kFsLI rfm dy buwqF dy nfl-nfl bIbI mfieafvqI ny afpxy bhuq mihMgy buwq vI srkfrI KLrcy AuWqy bxvf ky lfAuxy sLurU kr idwqy. dlIl Aus dI ieh hY ik kFsLI rfm jI ikhf krdy sn ik ijwQy vI ikDry myrf buwq lwgy, myrI iewCf hY ik mfieafvqI df buwq vI myry nfl hI lwgf hovy qy ijhVf vI snmfn Byt krn afvy, Auh dovF dy buwqF AuWqy hfr pf ky jfvy. aglI gwl ieh ik buwqF qoN prdf htfAux mgroN PLuwlF dy buwk Br-Br ky mfieafvqI dUjy dovF dy buwqF AuWqy hI nhIN, tI[ vI[ kYmry vwl vyK ky afpxy buwq AuWqy vI pUry josL nfl suwtdI hY. ipCly do ku sflF qoN qF Aus ny keI QF BfsLx dyNidaF ieh vI ikhf ik purfxIaF dyvIaF dI QF dilqF nUM hux myrI pUjf krnI cfhIdI hY, mYN AunHF qoN dUr nhIN, AunHF dy ivcfly KVHI ‘dilqF dI dyvI’ hF. ieh sfrf kuJ jfx ky koeI vI bMdf ‘kmfl’ kih skdf hY, pr bIbI mfieafvqI ny qF ies qoN vI aglI kmfl kr CwzI hY. Aus dI bhujn smfj pfrtI df cox insLfn ‘hfQI’ hY. bIbI ny srkfrI KLjLfnf KLrc ky bvMjf kroV vIh lwK dI lfgq nfl icwty sgmrmr dy swT buwq hfQI dy vI bxf idwqy hn, ijhVy idwlI qoN inkldy sfr XU[ pI[ dy pihly ksby noiezf qoN lY ky Aus rfj dI rfjDfnI lKnfAU qwk vwK-vwK QfeIN lfey jfxgy. ‘icwtf hfQI’ PLjLUl KLrcI df pRqIk igixaf jFdf hY, ijs AuWqy isrP sfbx mlx df qy Kurfk df KLrcf huMdf hY, Aus hfQI qoN kMm koeI nhIN ilaf jFdf. hux qwk df ieh muhfvrf vI bIbI mfieafvqI ny svf bvMjf kroV rupey PUk ky swcf sfbq kr ivKfieaf hY. bIbI mfieafvqI dIaF afpxIaF dlIlF hn. Auh Aultf svfl krdI hY ik mhfqmf gFDI qy pMizq jvfhr lfl nihrU dy buwqF aqy smfDIaF AuWqy KLrc ho skdf hY qF sfzI vfrI ieqrfjL ikAuN? ieMj kihx vyly Auh Buwl jFdI hY ik mhfqmf gFDI qy pMizq nihrU ny afpxy buwq afp nhIN sI lgvfey, AunHF dIaF ipwCoN dIaF srkfrF qy pYrokfrF ny bxvfey sn. AunHF dovF ivcoN iksy ny vI afpxy afp nUM dyvqf bxf ky pysL nhIN sI kIqf. KLrcy pwKoN vI AunHF dy buwqF qy smfDIaF AuWqy hux qwk eynf pYsf nhIN lwgf, ijnHF bIbI ny ieko vfrI roVH idwqf hY. mhfqmf gFDI hovy jF pMizq nihrU, ieMdrf gFDI hovy, rfjIv gFDI jF iPr hux vfly kFgrsIey qy BfjpfeIey, jy iksy ny buwq vI bxvfey hoxgy qF lIzrF dy, kdy iksy ny cox insLfn df buwq nhIN bxvfieaf. kFgrs df pihlF cox insLfn ‘do bldF dI joVI’ huMdI sI, iPr Aus nUM ‘gF qy vwCf’ iml gey qy hux Aus kol hwQ jF pMjf hY, pr Aus ny iksy vI QF ieh buwq nhIN lfey. ieh nvIN iprq isrPL ‘dilqF dI dyvI’ bxn vflI mfieafvqI hI pfAux lwgI hY ik Aus dy mrhUm lIzrF dy nfl-nfl Aus dy afpxy buwq vI qy afpxy cox insLfn dy buwq vI srkfrI KLrc AuWqy lfey jfxgy. ‘afpy mYN rwjI-puwjI, afpy myry bwcy ijAUx’ df muhfvrf aYn pUrf Zuwkdf hY. afE hux iek hor pwK qoN ies mfmly nUM ivcfr ky vyKIey. aMqF dI grIbI hMZF rhy AuWqr pRdysL dI Auh muwK mMrqI hY. iksy vI sUby ivc hunr qoN swKxy mjLdUrF dI loV ies AuWqr pRdysL qoN pUrI huMdI hY, ijwQy ‘dilqF dI dyvI’ dy buwq lwg rhy hn. pVHfeI, sVkF, hspqflF afid sBnF dy pwKoN Aus rfj df mMdf hfl hY. aMqF dI bdamnI vI Ausy rfj ivc hY. rfj dy swiBafcfrk ivBfg dy iewkI sO kroV rupey ivcoN ijhVy AunI sO cflI kroV rupey ies Bwdy sLugl dI pUrqI AuWqy KLrcy gey hn, Auh lokF dy Bly leI KLrcy jf skdy hn. Bfrq srkfr dy cMdrmf vwl nUM Aup-gRih Byijaf hY, Aus AuWqy iqMn sO iCafsI kroV rupey KLrc afey dwsy jf rhy hn. AunI sO cflI kroV nfl ieho ijhy pMj AuWp-gRih pulfV ivc Byjy jf skdy hn, pr AunHF nfl mfieafvqI dI bihjf-bihjf nhIN sI hoxI. afpxI ‘mYN’nUM AuBfrn vflI bIbI mfieafvqI df ieh koeI pihlF cricq mfmlf vI nhIN. qurI qF sI smfj dy dwby-kucly lokF nUM grIbI qy kMgflI dy kUVy `coN cuwk ky bfhr kwZx leI, pr muwK mMqrI bx ky Ps geI sI qfj mihl dI gilafrf Xojnf dy skYNzl ivc. keI kroV rupey dI Aus hyrfPyrI ivc bIbI df nFa afieaf qF kihx lwgI ik qfj mihl dI KUbsUrqI leI hI pYsy KLrcy hn, glq kI kIqf hY? hux Aus hyrfPyrI df mfmlf qF adflq ivc hY, pr svfl ieh puwCxf bxdf hY ik qfj mhwl dI KUbsUrqI vwDx nfl dilqF dI kMgflI ikvyN dUr ho jfvygI? qfj mhwl qF dilqF qy kMgflF qoN dfsF qy gulmF vFg kMm krvf ky Ausfiraf igaf mkbrf hY, ies nUM cmkfAux qurI hoeI bIbI nUM votF pf ky qKLq ibTfAux vfilaF df cyqf hI nf afieaf. iesy bIbI df iek hor ‘kfrnfmf’ vI crcf df kyNdr rih cuwkf hY. bIbI dy jnm idn mnfAux mOky Aus nUM nkd-nrfiex dy ilPLfPLy qy gihxy Byt krn df irvfj pY cuwkf hY. ipCly sfl iek bspf ivDfiek ny bIbI dy jnm idn mOky Byt krn vflI mfieaf iekwqr krn dy cwkr ivc iek ieMjInIar nUM Aus dy srkfrI Gr `coN cuwk ky ilaFdf qy kuwt-kuwt ky mfr idwqf. kfrn ieh sI ik ivDfiek df afpxy ijLMmy lwgf nkd-nrfiex df ‘kotf’ pUrf nhIN sI ho irhf qy ieMjInIar mUMhoN mMgI mfieaf Byt krn jogf nhIN sI. pihlF ivDfiek dy ies kfry qoN bIbI ny inrlypqf dwsI, Pyr mMinaf ik jnm idn mOky mfieaf Byt krn dI ieh rIq inBfeI jFdI hY, pr koty nhIN lfey jFdy, qy aMq nUM jdoN cuPLyry duhfeI mwc geI, ivDfiek hvflfq ivc puwj igaf, bIbI ny Aus smfgm qoN pfsf vwtx df aYlfn kr idwqf. ieMj hI iek vfrI bIbI mfieafvqI ny afpxy ivDfiekF dI mIitMg ivc iswDy qOr `qy srkfrI PLMzF bdly pYsy mMg ky bKyVf KVf kr ilaf sI. mIitMg dI sI zI bfhr af geI sI. lokF ny tI[ vI[ AuWqy suixaf, bIbI kih rhI sI ik quhfnUM ivkfs dy nFa AuWqy kroVF rupey iml rhy hn, pfrtI nUM vI kuJ nf kuJ idE. mqlb asl ivc pfrtI df sI jF afpxy inwjI Kfqy df, iehdy bfry lok KLud vI aMdfjLy lf skdy sn. sI zI jLfhr hox mgroN bIbI ny ies nUM ‘ivroDIaF dI rfjnIqk sfijLsL’ kih ky gwl tfl idwqI sI. qy aglI gwl ieh ik bIbI dI byihsfbI jfiedfd dI pVqfl ivc vI bVy inrfly ikwsy sfhmÎxy afey sn. bIbI ny ikhf ik Aus kol eynf pYsf Aus dy pRsLMskF df idwqf hoieaf hY. pRsMskF dI jFc hox lwgI qF hjLfr-do hjLfr jF lwKF rupey dyx vfly Cwz ky sB qoN pihlF kroVF dI Bytf dyx vfilaF df awgf -ipwCf Poilaf igaf. dMg krn vflI gwl ieh sfhmxy afeI ik iek kroV rupey bIbI nUM Byt krn vfly vjoN iek Aus afdmI df nFa iliKaf ipaf sI, ijhVf Kud JONpVI ivc rihMdf sI. mjLdUrI kr ky do zMg dI jUn hMZfAux vfly Aus bMdy qoN ieh aKvfieaf igaf ik Auh Kud qF JuwgI ivc rihMdf hY, pr afpxI mfieafvqI df jnm idn mnfAux leI iek kroV rupey Aus ny lokF qoN cMdf iekwTf kr ky idwqf hY. JuwgI ivc rihx vfly grIb dI eynI smrwQf? dilqF dI dyvI: ijLMdfbfd! ipClIaF pfrlImYNt coxF dOrfn afpy bxI hoeI ‘dilqF dI dyvI’ dI awK dysL dy vwzy qKLq AuWqy sI. Auh ieh goNdf guMd rhI sI ik jdoN iksy vI vwzI iDr kol bhu-sMmqI nf afeI, pfskU bhujn smfj pfrtI dy hwQ hox kr ky nONgf afpxf hI pYxf hY. sfrI cox muihMm Aus ny ieho nIqI Dfr ky apxfeI. igxqI dy idn qwk Auh afpxy leI idwlI df rwQ isLMgfiraf hoieaf smJ rhI sI, pr jdoN gwl nf bxI qF Aus ny ‘aMgUr Kwty’ kih ky gwl nhIN sI tflI, ies nqIjy nUM ‘dilq smfj ivruwD sfijLsL’ afK idwqf sI. BoKVy kwt rhy rfj dy KLjLfny nUM icwty hfQIaF aqy ‘mYN hI mYN’ df pRBfv dyNdy buwqF AuWqy lutfAux vflI bIbI mfieafvqI jy ikwDry idwlI dy qKLq qwk puwj jFdI, EQy vI Aus ny DMn-DMn krvf dyxI sI. Aus hflq ivc sfnUM jF qF XU[ pI[ PYl geI jfpxI sI jF sfrf dysL hfQI dI suMz AuWqy tMigaf hoieaf njLr afAuxf sI qy ijhVy dilqF dy Bly df nfhrf Aus ny EQy jf ky lfAuxf sI, AunHF nUM ieh vI smJ nhIN sI afAuxf ik hux hwsxf cfhIdf hY ik roxf cfhIdf hY?
hr gwl nUM nslvfd dI puwT cfVH ky pysL krnf vI vfjb nhIN - jiqMdr pnUM mYN AunHF mfipaF ivcoN iek hF, ijnHF dy bwcy ivdysLF ivc hn. jy koeI ieh khy ik Aus nUM ivdysL gey bwicaF bfry koeI icMqf nhIN qF AuhdI gwl mMn skxI musLkl hY. bwcy qF ipMz ivc rihMidaF KyqF qwk jfx, qd vI mfpy icMqf krdy hn, AunHF df prdysL jfxf icMqf qoN pry ikwdF ho skdf hY? ipCly zyZ ku mhIny dOrfn ivdysLF, Kfs kr ky afstrylIaf, qoN afeIaF kuJ KLbrF ny ieho ijhy sfry mfipaF dy sfh sukfeI rwKy. hr nvIN svyr nvIN KLbr lY ky afAuNdI sI qy hr sLfm nUM tYlIivjLn koeI nf koeI ‘bryikMg inAUjL’ pysL kr dyNdy sn, ijs nf icMqf hor vwDx lwgdI sI. pMjfb dy ijhVy pwqrkfrF df prvfsI pMjfbIaF nfl sB qoN vwD lgfqfr sMprk rihMdf hY, mYN AunHF QoVHy ijhy lokF ivcoN hF. myrf myry afpxy bwicaF nfl hI nhIN, anykF ieho ijhy bwicaF nfl vI sMprk bxdf hY, ijnHF nUM Kud nUM vI mYN inwjI qOr `qy nhIN jfxdf qy AunHF dy mF-bfp nUM vI. iek dUjy qoN sux ky Auh iksy nfl iksy pfsy qoN myrf Pon nMbr lY ky kdy ivcfr-vtFdrf krdy hn, kdy slfh lYNdy hn qy kdy koeI kImqI suJfa vI dy dyNdy hn. ijnHF swjxF nfl myrI soc aqy phuMc df mIlF df pfVf hY, AunHF ivcoN vI keI jxy Pon kr ky afpxy rihx vfly dysL dy hflfq bfry gwl kr lYNdy hn qy bVf kuJ mYnUM jfxkfrI ivc vfDf krn vflf iml jFdf hY. qfjLf GtnfvF dy idnF ivc vI bhuq kuJ vwK-vwK pfisaF qoN suxn nUM imilaf. kuJ bwicaF dy afstrylIaf qoN ieh Pon afey ik Auh KLqrf mihsUs kr rhy hn, pr kuJ hornF ny ieh vI ikhf ik Enf KLqrf hY nhIN, ijMnf bxf ky pysL kIqf jf irhf hY. afstrylIaf dy sLihr isznI qoN blrfj sMGf qy afstRylIan kflj afPL mYnyjmYNt aYNz sfieMs dy muKI zfktr minMdr isMG hox jF mYlborn qoN myry imwqr hrivMdr isMG grcf, AunHF sBnF ny ies gwl AuWqy duwK pRgt kIqf ik Bfrq df mIzIaf qF afstrylIaf ivc nslI dMgy krvfAux dI nIq hI bxfeI bYTf jfpdf hY. afstrylIaf qoN afeIaF irportF nUM iswDIaF EQoN dy irportr rfhIN pysL krvfAux dI bjfey idwlI bYTy pwqrkfr dy mUMhoN ieho ijhI ajIb sLbdfblI nfl pysL krvfieaf jFdf irhf, ijhVI hflfq nUM suDfrn dI bjfey awg AuWqy qyl pfAux vflI huMdI sI. ienHF idnF ivc Bfrq ivc kuJ QfvF AuWqy ros mujLfhry vI kIqy gey. mujLfhrf krn vfly ijLafdfqr Auh lok sn, ijnHF df koeI dUr-nyVy df irsLqydfr afstrylIaf ivc hY hI nhIN. Auh mIzIey vfilaF nUM swd ky kYmiraF sfhmxy isrPL tOhr bxfAux Kfqr afstrylIan JMzf sfVdy sn, ijs nUM vyK ky afstrylIaf dy lokF dy jjLbfq vI BVkdy hoxgy. mwD pRdysL ivc Bfjpf dy ividafrQI ivMg dy lokF ny afstrylIaf nfl sMbMDq iek kyNdr AuWqy hmlf kr ky BMn-qoV kIqI. ijnHF lokF dI pCfx hoeI qy kys drj hoey, AunHF ivcoN iksy df koeI vI irsLqydfr afstrylIaf ivc nhIN sI. muMbeI ivc vI BfrqI jnqf pfrtI dy vrkrF ny afstrylIan kONslyt mUhry bVf AuksfAU mujLfhrf kIqf, pr jdoN Esy sLihr aMdr sfzy afpxy dysL dy AuWqr BfrqI lokF nUM isLv sYnf vfilaF ny kuwitaf qy AunHF dy Gr qy dukfnF BMny-qoVy sn, EdoN BfrqI jnqf pfrtI vfilaF ny mujLfhrf krnf ikwDry irhf, koeI ros df ibafn qwk nhIN sI idwqf. kFgrsI vI EdoN cuwp rhy sn, hflFik EQy kFgrs dI srkfr sI qy amn-kfnUMn kfiem rwKxf AunHF dI ijLMmyvfrI sI. mYN ieh iblkul nhIN khFgf ik nslvfd df ivroD nhIN krnf cfhIdf qy ieh vI nhIN khFgf ik afstrylIaf aMdr nslvfd dI koeI Gtnf hI nhIN ho skdI. jdoN isznI ivc AulMipks hoeIaF sn, EdoN EQoN dI mUl vfsI BfeIcfry dI aQlIt kYQI nUM msLfl lY ky dOVn dy hwk qoN vFJy kIqy jfx df muwdf nslvfd df rMg lY igaf sI qy afstrylIaf dI AulMipk kmytI nUM kYQI dy hwk ivc PLYslf krnf ipaf sI. awgoN kYQI ny ies cox ipwCoN msLfl lY ky dOVn df mfx hI nhIN sI pRfpq kIqf, mukfbly dI dOV ivc vI ieMj hnyrI bx ky son qmgf ijwiqaf sI, ijvyN afpxy hwk ivc hoey PLYsly nUM jfiejL TihrfAux df ierfdf Dfr ky afeI hovy. Auh Gtnf kfPLI purfxI hY, pr Aus qoN ipwCoN vI kdy-kdy ieho ijhf pRgtfvf ho jFdf irhf hY. hF, kdy-kdy hI ies rog df kIVf afpxI hoNd ivKfAuNdf hY, pr nslvfdI soc vfilaF igxqI eynI ingUxI hY ik ies nUM afstrylIan sfAU lokF dI ivsLfl smuwcI igxqI mUhry axgOilaf krnf TIk lwgdf hY. qfjLf GtnfvF mgroN iek ieMtrnYt PLysbuwk AuWdy iCafhT hjLfr lokF ny nslvfdI ivcfr idwqy, pr afstrylIaf dI svf do kroV dI afbfdI ivc ieh msF dfl dy Bry pqIly ivc iek-do kokVUaF qoN vwD nhIN jfpdy. AuNj vI ieh kIVf bhuqf kr ky inKwtU isrF ivc hI srkdf hY. ijhVy lok ikrq kr ky Kfx vfly hn, AunHF nUM qF ienHF gwlF leI socx df vkq vI nhIN imldf. qy ieh kIVf hY ikwQy nhIN, mYN ijMny ku dysLF aMdr igaf hF, iksy nf iksy rUp ivc ies dI hoNd df aihsfs ho jFdf irhf hY. lMzn dI sfAUQfl afbfdI ivc do gory bwcy mYnUM ‘blwzI pYkI’ (hrfmjLfdf pfiksqfnI) kih ky dOV gey sn. EQy BfrqI qy pfiksqfnI df PLrk nhIN rwiKaf jFdf. AunHF do gory bwicaf dy ieMj kihx df Bfv ieh hrigjL nhIN inkldf ik lMzn dy sfry gory lok nslvfdI hn. mYN ieMglYNz ivc keI goiraF nUM imilaf hF, kuJnF nfl dosqI df dfavf vI kr skdf hF, Auh sfry imwqr-BfvI hn, kdy koeI bdqmIjLI iksy ny nhIN kIqI. kYnyzf, sivtjLrlYNz, inAU jLIlYNz jF afstrylIaf dy dOry dOrfn vI kdy iek vI eydF dI Gtnf nhIN vfprI. sgoN Auh lok hr mOky mdd leI hws ky hwQ vDfAuNdy rhy hn. asIN dUijaF bfry Jwt gwl kr dyNdy hF, pr afpxy ivhfr bfry kdy socdy hI nhIN. sfzy ijhVy BfeIbMd goiraF AuWqy nslvfd dI AuNgl AuTfAux ivc pl nhIN lfAuNdy, afp Auh AunHF hI dysLF aMdrly kfly lokF AuWqy BwdI itwpxI krn ivc sB hwdF pfr kr jFdy hn. keI vfrI qF Auh afpxy dysL `coN afey BfeIbMdF `coN vI iksy-iksy nUM hkfrq Bry sLbdF df pfqr bxf dyNdy hn qy Kud nUM goiraF qoN vwzf gorf smJx lwg pYNdy hn. ieho nhIN, keI vfrI sfzy lok Kud vI eydF dI hrkq krdy hn ik EQoN dy lok Aus nUM hI nhIN, Aus dy ipCly smfj nUM vI mfVf smJ lYx. qy ies ivc hYrfnI vI nhIN hoxI cfhIdI, ieh smfjk vrqfrf hY ik nUMh df nuks kwZx vyly ieh kihx ivc iJjk nhIN huMdI ik ‘‘ieh afeI afKLr ikhVy twbr `coN hY!’’ ijwdF nUMh df bxdf jF nf bxdf nuks vI pyikaF dI bdKoeI krvf dyNdf hY, sfzy lokF `coN iksy iek dI bdqmIjLI vI ipCly sfry smfj dI inMdf krvf skdI hY. ieh sfrI gwl mYN ies krky khI hY ik afstrylIaf qy inAUjLIlYNz dy dOiraf dOrfn mYnUM AuQy vwsdy pMjfbIaF ny vI ikhf sI ik nvyN af rhy bwcy hwdF ivc nhIN rihMdy. ryl gwzI ivc cVHnf hovy qF ieko zwby dy agly-ipCly drvfjLy `coN aMdr vV ky iek dUjy nUM BYx dI gflH kwZ ky kihMdy hn ik sfzy kol af jfh. ieh purfxy pMjfbIaF nUM vI burf lwgdf hY. koeI aTfeI ku sfl pihlF qfiml nfzU ivcoN ryl gwzI lMGdy smyN myry nfl bYTy qfsL Kyzdy pMjfbI muMizaF `coN iek ny gMdI gflH kwZ idwqI. dUjy ny roikaf qF pihly ny ikhf sI: ‘‘eyQy kOx kMjr sfzI bolI smJx lwgf hY?’’ QoVHf htvF bYTy iek topI vfly ny AuWT ky ikhf sI: ‘‘hor jo mrjLI krI jfE, pr mYnUM kMjr qF nf kho, mYN quhfzI bolI jfxdf hF, mYN pMjfb ivc nOkrI kr ky afieaf hF.’’ huxy lMGI PLrvrI dOrfn isznI ivc mYnUM KVk isMG bfjvf df kfPLI vwzf afstYk kflj vyKx jfx df mOkf imilaf. AunHF ny vI af rhy nvyN pMjfbI bwicaF dy mMdy ivhfr dIaF kuJ khfxIaF dwsIaF. iek gwl AunHF ny ieh vI dwsI ik ilPLt ivc iek gorI aOrq nUM iekwlI vyK ky kuJ pMjfbI muMzy cFBl ky Auhdy bfry GtIaf gwlF krdy rhy. ilPLt ivcoN Auwpr jf ky rukI, Aus bIbI ny do muMizaF nUM glfvyN qoN PV ky pMjfbI ivc ikhf: ‘‘mYN idwlI ivc afstrylIan hfeI kimsLn ivc nOkrI krdy smyN pMjfbI pirvfrF nfl imldI rhI hF qy quhfzIaF sB gwlF mYN sux leIaF hn.’’ dovF nUM jdoN pqf lwgf ik hux Bfrq nUM vfps Byjy jfx dI nObq af skdI hY, Aus bIbI dy pYr PV ky bYT gey. ipCly sfl igRiPLQ sLihr ivc afstrylIaf pMjfbI KyzF mOky iek pMjfbI bjLurg ny ieh ikwsf suxf idwqf ik Auh qy Aus dI pqnI bjLfr gey sn. pYdl qur ky Qwk ky rsqy ivc iek pfrk ivc QoVHI dyr bYT gey. bjLurg dy vfl icwty, pr Aus dI pqnI ny kfly kr rwKy sn. koloN lMGdy pMjfbI muMzy afpo ivc Bwdy sLbd vrq rhy sn, bfpU ny tok idwqy. muMizaF ny GUr ky vyiKaf qy jFdy-jFdy ieh kih gey, ‘‘ieh ikwQoN TUMgf mfr ky lY aFdI AU aMkl?’’ ibnF sLwk EQy gey sfry dy sfry bwcy eysy qrHF dy nhIN, bhuq sfAU qy kMm nfl kMm rwKx vfly vwD hn qy jlUs kZfAux vfly Gwt, pr gory vI ikhVy sfry dy sfry nslvfdI hn? jdoN asIN AunHF dI ivsLfl bhu-igxqI ivcoN coxvyN mfVy qwqF dI eynI crcf krdy hF qF sfizaF bhuiqaF `coN QoVHy ijhy mfiVaF dI crcf ikvyN nf hovygI? smfj qF smfj hY, Auh afpxy aMdrly coxvyN mfVy qwqF dI icMqf vI krdf hY, lwKF jF kroVF sfAUaF dI crcf krnI loV qoN bfhrI smJI jFdI hY. rojL pMjfb ivc lwKF motrF-gwzIaF cwldIaF hn qy TIk-Tfk afpo afpxy itkfxy AuWqy phuMc jFdIaF hn, pr crcf ivc isrPL Auho gwzI afAuNdI hY, ijhVI iksy hfdsy df kfrn bx jfvy. sfzy sfhmxy vwzf muwdf bxf ky Auh ihMsk GtnfvF pUry jLor nfl pysL kIqIaF jFdIaF hn, ijhVIaF sfzy lokF ivruwD syiDq huMdIaF hn, pr qsvIr df iek dUjf pfsf vI hY. pMjfb df iek muMzf minMdr kohlI ieMglYNz dy ²sLihr sfAUQYNptn aMdr iek nfbflg bwcI nfl blfqkfr kr ky iPr Aus nUM jfno mfrn ipwCoN Bfrq dOV afieaf sI. AuQoN dy smfj ny ies nUM sfzy BfeIcfry dy ivruwD nhIN sI vriqaf, sgoN puls nUM qPLqIsL krdy rihx idwqf sI. lMmf smF mgroN Auh Bfrq dy iek AuWqr pUrbI sUby ivc dUjf ivafh krvf ky rihMdf PiVaf igaf, hflFik Aus df ivafh pihlF vI hoieaf sI qy Auh pqnI aqy bwcy ieMglYNz ivc sn. jdoN Aus dI ieMglYNz dI puls dy hwQ hvflgI dI gwl cwlI, EdoN iek dlIl ieh idwqI jfx lwgI ik minMdr kohlI ivruwD brqfnvI puls nslvfdI phuMc apxf skdI hY. mulfjLm nfl ilhfj dI mMg kridaF ieQy nslvfd dI Auh dlIl kwZ leI geI, ijhVI brqfnvI puls jF lokF ny nhIN vrqI sI. Kud Bfrq aMdr anykF ihMsk GtnfvF hoeIaF hn, ijnHF nUM nslI hmly df rMg kdy iksy ny nhIN idwqf. afstrylIaf qoN afey hoey eIsfeI msLInrI gRfhm stynjL qy Aus dy do puwqrF nUM vYn ivc bMd kr ky awg lf ky ijAUNdy sfV ky mfr idwqf igaf. muwK mMqrI byaMq isMG dy rfj ivc Aus dy pirvfr dy iek muMzy AuWqy PLrFs qoN afeI tUirst kuVI nfl blfqkfr df dosL lwgf. rfjsQfn aMdr puls dy iek vwzy aPLsr dy puwqr AuWqy jrmnI qoN afeI tUirst kuVI dI iewjLq luwtx df dosL lwgf. hux AunI jUn dy idn ihmfcl pRdysL dy pflmpur sLihr aMdr brqfnIaf qoN afeI iek smfj-syvI vflMtIar kuVI nfl ieho kuJ vfpr igaf hY. hor qF hor, jdoN afstrylIaf aMdr BfrqIaF AuWqy huMdy nslI hmilaF dI hr pfsy crcf ho rhI sI, EdoN vI ibhfr dI rfjDfnI ptnf qoN EQy afstrylIaf qoN afey iek tUirst dy mfry jfx dI KLbr af geI sI. ienHF sfiraF ivcoN iksy iek vI KLbr nUM EQoN dy smfj jF srkfr ny sfzy smfj ivruwD nslI rMg cfVH ky nhIN sI cuwikaf. ivdysLF ivc gey sfzy lokF nUM koeI agvf kr ky AuQy nhIN lY ky igaf, cMgyry BivwK dI Jfk ivc Auh Kud gey hn qy ieMj kr ky AunHF ny koeI glq kMm vI nhIN kIqf. Auh EQy ies kr ky gey hn ik Auh Aus smfj jF mulk nUM suPLny isry cVHfAux dy pwKoN afpxy mulk nfloN ibhqr smJdy sn. jy Auh mulk ibhqr hn qF AunHF dy ibhqr hox ivc AuQoN dy smfj dI nymF-kfnUMnF dy bMDyj ivc rihx dI afdq df Xogdfn vI hY. jdoN sfzy lok AuQy jFdy hn AunHF nUM AuQoN dy srkfrI kfnUMnF df hI nhIN, smfjI pRMprfvF qy mirXfdfvF df vI iKafl rwKxf cfhIdf hY. amrIkf ivc iek pYtrol pMp AuWqy kMm krdy iksy pMjfbI df lutyry hwQoN mfiraf jfxf inMdxXog vI hY qy duwKdfeI vI, pr luwt aqy kfql dI ies mujrmfnf kfrvfeI nUM Aus smfj dy nslvfd df Twpf lf ky pysL krnf TIk nhIN. kYnyzf ivc iek QF Kyzdy hoey bwcy JgV pey, gory bwcy ny nslvfdI itwpxI vI kr idwqI ho skdI hY, pr ies nUM qUl dyx ivcoN kI imlygf? Xog QF AuWqy ies dI isLkfieq krnf vI vfjb hY, pr koisLsL ieh kIqI jfxI cfhIdI hY ik ieh JgVf smyitaf jfvy qy ieh smfj aMdr iksy pwky pftk df kfrn nf bxy. EQy gey prvfsIaF `coN iksy dI vI aglI pIVHI ny pMjfb jF Bfrq nhIN prqxf, Ausy smfj ivc rihxf hY, qy AunHF dy BivwK dy suKfvyNpx dI mMg hY ik ieho ijhy muwdy icrjIvI nf hox, nfl dy nfl inbyV idwqy jfx. nslvfd dI CyV CyVnI sLfied EnI aOKI nf hovy, pr jy ieh swcmuwc iCV peI, Pyr ieh amrvyl nfloN vI vwD iKlfry vflI bx jFdI hY, ies gwl nUM smJ ky cwlxf Aus smfj leI vI TIk rhygf, EQy gey sfzy lokF leI vI.
smfj ivc ivgfV pYdf kr irhf hY ‘vwzI jfq’ dy hMkfr df kIVf - jiqMdr pnUM afstrIaf dI rfjDfnI vIafnf dy iek gurduafry ivc golI cwlx, Aus ivc zyrf swcKMz bwlF dy iek sMq dI mOq qy dUjy dy jLKLmI hox dI Gtnf ny keI iksm dy nvyN svfl KVy kr idwqy hn. svfl Auh nhIN, ijhVf kYptn amirMdr isMG ny AuTfieaf hY ik bfdl bfp-bytf siQqI nhIN sMBfl sky qy ies krky asqIPLf dy jfx. bIbI mfieafvqI vloN XU[ pI[ qoN Aucycf af ky AuTfey muwdy vI ieMny gMBIr nhIN ik AunHF nUM bihs df afDfr bxfieaf jf sky. iqMn-cfr idn hoeI BMn-qoV ivc kFgrs dy lIzrF df hwQ ijLafdf sI jF Bfjpf nfl juVy lokF df, ieh vI vwzf svfl nhIN. vwzf svfl ieh bxdf jf irhf hY ik ies qrHF dy Dfrimk zyiraF dI igxqI vwDdI jf rhI hY qy smfj, srkfr qy sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI ienHF zyiraF vwl afpxy ivhfr df swpsLt pYNqVf nhIN lY rhy. sfzy nfl dysL dy aMdrly Dfrimk, smfjI qy buwDIjIvI vrg d bhuq sfry lokF ny vI gwl sFJI kIqI hY qy ivdysLF ivcly gurduafiraF jF zyiraF nfl juVy lokF ny vI. hr iek dI afpo-afpxI smJdfrI hY qy keI vfrI qF iksy ieko sMsQf nfl juVy lokF aMdroN vI vwK-vwK rfey ieMj AuWBrdIaF hn ik AunHF df koeI sFJf pYNqVf hI spwsLt nhIN huMdf. imsfl vjoN sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI df pRDfn avqfr isMG mwkV pihlF muwK mMqrI srdfr pRkfsL isMG bfdl dy nfl KLud jf ky zyrf swcKMz bwlF ivKy sMq rfmfnMd nUM sLbDf dy Puwl Byt kr afieaf, aMimRqsr af ky sMq rfmfnMd dI afqmf dI sLFqI leI aKMz pfT vI krvf ilaf, pr sLRomxI kmytI dy aMdroN qy bfhroN AuWTdIaF surF ny eyny pYr AuKfVy ik Esy sMq rfmfnMd dy aMqm sMskfr mOky sLoRmxI kmytI df koeI mYNbr vI njLr nhIN afieaf. bfhlIaF sMsQfvF qy sMprdfvF dIaF iqwKIaF itwpxIaF nUM nf qF sLRomxI kmytI glq kih skI qy nf TIk hI Tihrf skI. afKLr ikAuN pYdf hoeI ieh siQqI? ies leI ik gurU-GrF dIaF golkF Auqy kbjLf rwKx aqy AunHF nfl juVIaF sMsQfvF dI durvrqoN qoN vwD Esy iksy nUM iswKI isDFqF jF asUlF dI koeI prvfh hI nhIN. jy AunHF ny gurU nfnk dyv jI dy ‘‘nIcf aMdr nIc jfq, nIcI hU aiq nIc] nfnk iqn kY sMg sfQ, vizaf isAu ikaf rIs]’’ qoN lY ky gurU goibMd isMG jI dy ‘‘ijn ky jfq, jnm, kul mfhIN] srdfrI df BeI iknfhIN] iqn hI ko srdfr bnfAUN[[[‘‘ df sMdysL lY ky kdm puwty huMdy qF hux vFg zyiraF dI Brmfr njLr hI nhIN sI afAuxI. ieh TIk kMm krn dI QF Auh zyiraF nUM afpxy ihwqF leI vrqx aqy ienHF ivcoN vI ‘afpxy’ aqy ‘dUjy’ zyry vjoN insLfndyhI krn lwg pey. ijMnI dyr koeI zyrf AunHF dy nfl hY, Aus dy aYb nhIN igxny qy jdoN rfjsI ivroD AuWBr ipaf, iPr Aus nUM mlIafmyt krn qur pYxf huMdf hY. mYN ies dIaF kuJ imsflF dyxIaF cfhFgf. aYmrjYNsI ipwCoN hoeIaF coxF mOky jQydfr jgdyv isMG qlvMzI, sMq hrcMd isMG lONgovfl srdfr pRkfsL isMG bfdl afid dy inrMkfrI iPLrky dy muKI bfbf gurcrn isMG nUM ‘sRI siqgurU bfbf gurbcn isMG jIE’ dy sMboDn nfl icwTIaF ilK ky votF mMgIaF sn. mwqByd pYdf hoey qF inrMkfrIaF nUM ‘nrkDfrI’ qwk afKxf sLurU kr idwqf igaf. bfbf ipafrf isMG BinafrF vflf kol keI vwzy-vwzy akflI afgU jFdy huMdy sn, ijnHF ivc kYbint mMqrI vI sn qy pfrlImYNt dy mYNbr vI, pr ipwCoN mwqByd pYdf hoey qF sfry jfxy Aus qoN iknfrf kr ky ivroD ivc KVy ho gey. ieho kuJ swcy sOdy vfly sMq gurmIq rfm rhIm isMG dy mfmly ivc hoieaf. asIN qF sB qoN pihlF Aus dy ivruwD EdoN iliKaf sI, jdoN sfry rMgF dy lIzr EQy nwk rgVn jFdy huMdy sn, pr AudoN iksy ny Aus zyry ivruwD afvfjL nhIN sI cuwkI, ipwCoN jxf-Kxf hI AuNgl nUM lhU lf ky sLhId bxn qur ipaf sI. iek hYrfnIjnk qwQ df vrxn sfnUM krnf pY irhf hY. swcy sOdyvfly zyry ivruwD iswKF dy iek qKLq dy Aus jQydfr ny sB qoN iqwKI afvfjL kwZI hY, ijhVf kdy sLoRmxI kmytI df mYNbr huMdf sI. sLoRmxI kmytI dy sfry votr ‘pUrn guriswK’ nhIN huMdy, swcy sOdy vfly keI lok vI Aus sUcI ivc votr bxdy huMdy sn. jQydfr bxn qoN pihlF ieh swjx sLoRmxI kmytI dI cox mOky swcy sOdy dy pRymIaF dIaF votF leI AunHF awgy hwQ vI joVdf huMdf sI. bdly hoey hflfq ivc ieh sB qoN awgy lwg ky pMjfb Br ivcoN swcy sOdy vfilaF dI dukfndfrI bMd krfAux qur ipaf sI. pMjfb ivc zyry iswK sMqF dy vI hn qy dUjy lokF dy vI. iswK sMqF dy gurduafry hox jF sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRbMD vfly ieiqhfsk Dfrimk asQfn, EQy kuJ lokF nfl jfqF dy aDfr AuWqy ivqkrf huMdf hY, ijs dy ros vjoN Auh afpxI jfqI ivcoN AuTy sMqF jF purfqn Bgq-jnF dy nFa df asQfn bxf lYNdy hn. sMq rvIdfs jI nUM gurU afKy jfx dI rvfieq df muwZ vI eysy ivhfr ny bMinHaf hY. jy AunHF dI jfqI nfl juVy lok AunHF nUM gurU afKdy hn qF AunHF lokF nUM roikaf nhIN jf skdf. pMjfb dI ivDfn sBf dy iek spIkr ny iek vfrI ieh gwl EQy rUilMg vjoN kih idwqI sI ik rvIdfs jI Bgq qF sn, gurU nhIN. ieh Aus dI inwjI smJ sI. ijs pMjfb ivc DMny Bgq ny pwQr nUM vI rwb mMn ilaf sI, EQy koeI iks nUM gurU mMndf hY, ieh Aus dI mrjLI AuWqy inrBr rhygf, iek dI rfey dUjy AuWqy TosI nhIN jf skdI. asIN hr gwl nUM afpxI socxI dy mItr nfl hI nhIN imx skdy. iek iswK sMprdf dy gurduafry ivc sfzy bYiTaF iek kIrqnI jQy nUM ivcoN rok ky AuTf idwqf igaf. asIN smiJaf, smyN dI kmI hovygI, pr sMsQf dy pRbMDk ny bVy mfx nfl ies df kfrn ieh dwisaf ik ieky isrPL sfzI pRMprf muqfbk kIrqn ho skdf hY. Aus kIrqnI jQy df ksUr ieh dwisaf ik Auh kIrqn dy sLfjF ivc vIxf vI vjf rhy sn. lMgr Ckx mOky mYN Aus pRbMDk nUM ikhf : ‘‘Bgq nfmdyv df vI quhfnUM pqf hovygf, AuhnUM pRMprf vfilaF ny dyhury `coN kwZ idwqf sI, ikAuNik Auh KVfvF KVkfAux lwg ipaf sI. ‘sMq’ Auh nfmdyv hI igixaf igaf, AuhnUM dyhury ivcoN kwZx vfly pRMprfvfdI kOx sn, AunHF dy awj koeI nFa vI nhIN jfxdf.’’ Aus pRbMDk ny dlIl dI QF ieh jvfb idwqf; ‘‘sfzy qF sfzI sMprdf dI pRMprf hI cwlUgI!’’ ijwQoN qwk sLRomxI kmytI df sMbMD hY, Aus dy afpxy pRbMD hyT vI jfq-pfq df bol-bflf hY. sRI hrmMdr sfihb aMdr kuJ sfl pihlF hYWz gRMQI dy iKlfPL kuJ kIrqnIey isMGF ny bfkfiedf isLkfieq kIqI sI ik Auh gurU sfihbfn jF DMny Bgq dI bfxI df kIrqn krn nUM qF jLor dyNdf hY qy ‘nIvIN jfq’ dy BgqF df kIrqn krn qoN rokdf hY. Auh hYWz gRMQI dI AuWcI phuMc Aus nUM bcfa geI qy Auh suBfa anusfr sfiraF nUM gMdIaF gflHF kwZdf irhf sI. eysy sLoRmxI kmytI nUM ieh vI pqf hovygf ik pMjfb ivc kuJ iswK sMq ‘aMimRq pRcfr’ krn mOky ‘nIvIN jfq’ vfilaF nUM vwKry ibTf ky aMimRq dI culI bfkIaF dy ipwCoN dyNdy hn. aKLbfrF aMdr rOlf keI vfrI pY cuwkf hY, pr nf kdy sLRomxI kmytI bolI, nf akfl qKLq sfihb dy jQydfr ny kfrvfeI kIqI hY. ivdysLF dy cwkr lfAuNidaF mYN hr qrHF dI sMsQf dy Drm asQfn vyKx igaf hF. lwgBwg sfry vwzy sLihrF aMdr rfmgVHIaf isMG sBf dy gurduafry vI hn qy sRI gurU isMG sBf dy vI. iek mOky mYN iek sLihr dI rfmgVHIaf isMG sBf dy pRDfn qy skwqr nUM puwC ilaf ik ‘‘jdoN isMG sBf dy sFJy gurduafry mOjUd hn, qusIN rfmgVHIaf isMG sBf dy vwKry gurduafry ikAuN bxfAuNdy ho?’’ sYktrI vloN idwqf igaf jfvb awKF KolHx vflf sI. pihlI gwl qF AunHF ieh khI ik isMG sBf vfly lwgBwg hr gurduafry dI kmytI dI cox mOky vwzI iKwcoqfx huMdI hY, lwKF zflr Krcy jFdy hn, sLrfbF ipafeIaF jFdIaF hn qy aKLbfrF jF ryzIE rfhIN iek dUjy ivruwD rwj ky BMzI-pRcfr kIqf jFdf hY, pr rfmgVHIaf isMG sBf dy iksy gurduafry dy cox mOky sLfied hI eydF kdy hoieaf hovy, nhIN qF cuwp kr ky cox ho jFdI hY qy qy kdy PLrfz jF gbn hoey vI nhIN suxy jFdy. dUjI gwl Aus ny bVI duKI sur ivc ieh khI ik ‘‘isMG sBf dy gurduafry `c cfr swjx bYTy hox, Auh isrPL ‘isMG’ huMdy hn, asIN jfeIey qF jfx-pCfx krvfAuNidaF ieh jLrUr dwisaf jFdf hY ik ieh Plfxy ipMz df ‘imsqrI isMG’ hY.’’ kihx vyly Aus dy ichry qoN rMj sfPL Jlkdf sI. Aus ny gwl eyQy mukfeI ik ‘‘jy AuQy jf ky vI asIN iswKF ivc iswK nhIN, ‘imsqrI iswK’ hI aKvfAuxY, Pyr asIN afpxf gurduafrf vwKrf ikAuN nf clf leIey?’’ ies sDfrn jfpdI, pr sDfrn nfloN bhuq vwzf mhwqv rwKdI, gwl ny mYnUM keI kuJ socx leI mjbUr kr idwqf sI. mYnUM pMjfb dI smfijk hflq aqy Ausy dy pRBfv hyT cwldI iswKI aMdrly keI Auh nuks iekdm bycYn krn lwg pey, ijnHF bfry mYN pihlF kdy soicaf hI nhIN sI. sfzy ipMzF ivc ijQy koeI iksy dUjy sMq jF Bgq nUM gurU vI nhIN kihMdf, koeI iksy dy pYrIN hwQ vI nhIN lfAuNdf, AuQy vI ‘AuWcI jfq’ dy iswKF dy gurduafry vwKry hn qy nIvIN afKI jFdI jfq, Kfs kr ky mjhbI iswKF, dy gurduafry vwKry hn. ieh gurduafry AunHF ny bxfey nhIN, AunHF nUM ies qrHF krn leI sLRomxI kmytI dy iswK pRcfrkF ny mOkf idwqf hY, ijnHF ny iswKI aMdr vwzy-Coty df Brm bxfeI rwiKaf hY. nOvyN gurU sfihb dI aduwqI kurbfnI ipwCoN idwlI qoN AunHF df sIs cuwk ky ijs iswK ny afnMdpur sfihb ilaFdf qy afpxI jfn df KLqrf muwl ilaf, Auh awj vI ‘BfeI jIvn isMG’ nhIN, ‘BfeI jIvn isMG rMGrytf’ ikhf jFdf hY. iksy nUM ‘rMGrytf’ kihx df Bfv ieh dwsxf huMdf hY ik ieh iswK qF bx igaf, pr afieaf AunHF rMGVF `coN sI, ijhVy EdoN dy smfj dI sB qoN nIvIN jfqI mMny jFdy sn. iek hor imsfl mYN PLiqhgVH sfihb (srihMd) dI dyxI cfhuMdf hF. gurU goibMd isMG jI nfloN ivCV jfx mgroN AunHF dI jnm-dfqI mfqf gujrI jI afpxy do Coty poqiraF smyq AudoN dy srihMd dy nvfb dy hukm AuWqy TMZy burj ivc kYd kIqy gey sn. grmIaF ivc ieh TMZf burj nvfb nUM grmI qoN bcfAux dy kMm afAuNdf sI qy srdIaF `c iksy nUM hor ijLafdf TMZI QF kYd kr ky qsIhy dyx leI vriqaF jFdf sI. mfqf jI qy Coty sfihbjLfdy jdoN EQy kYd sn, moqI rfm nFa df iek afdmI awDI rfq nUM kMD twp ky AunHF nUM grm duwD ipafAux afieaf sI. Auh nvfb aqy Aus dy aiDkfrIaF df kfirMdf sI, pr mfqf jI qy sfihbjLfidaF dI syvf leI jfn df KLqrf muwl lY ky vI EQy phuMc igaf. nqIjy vjoN nvfb ny sfihbjLfidaF nUM kql krn mgroN moqI rfm nUM pirvfr smyq mOq dI sjLf idwqI sI. Auh Aus vkq dI ‘mihrf’ (JIAUr) jfqI nfl sMbMDq sI. eynI kurbfnI qoN iqMn sO sfl bfad vI Aus nUM ‘BfeI’ qF ikhf jFdf hY, pr Aus df nFa ‘BfeI moqI rfm’ dI bjfey ‘BfeI moqI rfm mihrf’ ilKxf qy bolxf ies mfniskqf df pRgtfvf krdf hY ik ‘‘TIk hY, Aus ny kurbfnI kIqI hoAUgI, iPr vI hY qF mihrf hI sI.’’ ies ibmfr mfniskqf qoN nf sLoRmxI kmytI dy ahudydfr kdy KihVf Cuzf sky hn, nf qKLqF dy jQydfr hI. eydF dIaF axigxq imsflF idwqIaF jf skdIaF hn, ijhVIaF dwsdIaF hn ik gurU nfnk dyv jI df ieh sMdysL iksy dy icwq ivc hI nhIN vws sikaf: ‘jfqI dY ikaf hiQ, scu prKIaY..’ jdoN ajy qwk iswKI dI muwK-Dfrf jfq-pfq qoN KihVf nhIN Cuzf skI, Pyr Auho kuJ hI hoxf hI hoxf hY, jo gurU amr dfs jI kih skdy hn: jfiq kf grbu nf kir mUrK gvfrf] iesu grib qy clih bhuqu ivkfrf] qy swcmuc ies ‘grb’ dy kfrn bhuq ivkfr (ivgfV) pY rhy hn. jy ‘vwzI jfq’ dy hMkfr df kIVf kuJ lokF dy isr ivc srkx qoN nhIN htdf qF ijnHF nUM Auh ‘nIvIN jfq’ kihMdy hn, AunHF dy mn ivc vI ieh iKafl afAuxf hI afAuxf hY ik ‘‘asIN iksy qoN AUxy-pOxy nhIN.’’ jdoN ieh ivcfr AunHF dy mn ivc afvy qy Auh vwKry Dfrimk asQfn bxfAux qurn qF iKJx, icVn jF lVn dI QF sihxsLIlqf ivKfAuxI pvygI, ies qrHF dI sihxsLIlqf hI pMjfb dI suwK-sLFqI dI jLfmn ho skdI hY, kuVwqx sfnUM iksy pfr nhIN lfAux lwgI.
eydF dI alokfr sLKsIaq sn bfbf Bgq isMG iblgf - jiqMdr pnUM ajLfdI lihr nfl sMbMDq do rosLn msLflF ipCly idnIN awgV-ipwCV buJ geIaF. pihlF qF BYx jI ivmlf zFg ivCoVf dy gey, ijnHF ny solF sflF dI Aumry dysL afjLfd krfAux leI JMzf cuwikaf sI qy sfrI Aumr lokF leI sMGrsL krdy rhy sn. AunHF dy sLok smfgm qoN iewk idn pihlF ieh sogI KLbr iml geI ik dysL Bgq Xfdgfr kmytI dy pRDfn bfbf Bgq isMG iblgf vI awKF mIt gey hn. keI idnF qoN Auh ibmfr suxy sn, pr iewk sO iqMnvyN sfl ivc hox dy bfvjUd ieh nhIN sI jfpdf ik eynI jldI qur jfxgy. iehnF dovF df qur jfxf ajLfdI lihr nfl sFJ nUM afpxI ivrfsq mMnx vfly sfry lokF leI vwzf Gftf hY. hfly ipCly sfl jdoN jwilHaFvflf bfg df hulIaf ivgfiVaf jfx lwgf sI, EdoN vI mfVI ishq dy bfvjUd bfbf jI qy ivmlf BYx jI mohry ho ky agvfeI krdy njLr afey sn. bfbf Bgq isMG iblgf nUM mYN pihlI vfrI vyiKaf qy suixaf sI 1978 dI jnvrI ivc mrhUm dysLBgq bfbf sohx isMG Bknf dy jnm idn smfgm mOky. EdoN aYmrjYNsI tuwtI nUM hfly bhuqf icr nhIN sI hoieaf. smfgm sFJf sI, pr sFJ eydF dI ik mfrksI kimAUinst pfrtI dy sfry bulfry aYmrjYNsI lfAux vflI ieMdrf gFDI df sfQ dyx dy imhxy sI pI afeI vfilaF nUM dyNdy sn qy sI pI afeI dy sfry bulfry afpxy BfsLx ivc nvIN bxI bfdl srkfr dy aYb igxf ky mfrksI kfmryzF nUM Auhdy nfl sFJ pfAux leI burf-Blf khI jFdy sn. bfbf Bgq isMG iblgf mfrksI, kimAUinst pfrtI dy afgU sn. jdoN Auh bolx lwgy qF ivafh-mOky nfnkIaF-dfdkIaF dIaF iswTxIaF vrgy ies mfhOl ivc asloN nvIN qfn sLurU kr idwqI. AunHF ny sucyq kIqf ik aslI KLqrf AunHF iPrkU qfkqF qoN hY, ijhVIaF dysL dy toty krnf cfhMudIaF hn qy Auh aYmrjYNsI dy idnF ivc sMjy gFDI dI syvf krn ipwCoN hux murfrjI izsfeI df mrfspuxf vI krdIaF iPrdIaF hn. dysL Bgq lihr dy sfry vfrsF nUM AunHF ny ieh swdf dy ky gwl mukfeI ik sfzy mwqByd hn, rihxgy vI, pr sfzy sfiraF qoN dysL vwzf hY, ies dy ihwq mMg krdy hn ik hr vyly iBVk dI QF kdy sFJ dy nukqy vI lwiBaf krIey. iPr keI sfl mYN AunHF nUM nf iml sikaf, nf sux sikaf. aprysLn bilAU stfr qy Aus ipwCoN idwlI ivc hoey KUn-Krfby nfl jdoN sfrf dysL sMun hoiea ipaf sI, aMimRqsr ijLly dI srb Bfrq nOjvfn sBf dI ijLlf kfnPLrMs af geI. kfnPLrMs pwtI ivc rwKI geI sI qy Aus ielfky ivc hflfq aMqF dy Krfb sn. ijLly dy jnrl skwqr vjoN mYN AudGftn krn leI bfbf Bgq isMG iblgf nUM qy smfpqI BfsLx leI bIbI ivmlf zFg nUM swdx dI qjvIjL pysL kr idwqI. bfbf jI df sMbMD mfrksI pfrtI nfl hox krky myrI kuJ lokF ny nukqfcInI vI kIqI, pr ijLlyH dI tIm ny iewkmuwT rih ky myrf sfQ idwqf. KLbr aKLbfr ivc afAuNdy sfr mfrksI pfrtI dy kuJ kfmryz vI bfbf jI qoN ienkfr krvfAux qur pey. mYN qF swdf dyx vI Kud nhIN sI igaf, Pon `qy hF krvfeI sI, pr bfbf jI ny Auh hF dI lfj rwKI qy ienkfr krn qoN ienkfr kr idwqf. ijs idn kfnPLrMs hoxI sI, Aus qoN iewk idn pihlF pwtI sLihr ivc ‘axpCfqy’ bMdy af ky do jixaF nUM kql kr gey. sfnUM ikhf igaf ik kfnPLrMs nf kro, pr asIN bfjLfrF ivc dI jlUs kwZ ky ajlfs sLurU kIqf. jdoN jlUs ivc ‘ihMdU-iswK’ eyky dy nfhry lwgy, iPLrkU vMz qoN sihmy hoey dukfnF bMd krI bYTy dukfndfrF dy qfly KolH ky kfrobfr sLurU kr idwqf. ajlfs vflI QF puwjy qF awgy bfbf iblgf jI bYTy sn. AunHF ny afpxy BfsLx mOky ikhf ik, ‘‘mYN pwtI dy bjLfrF ivc lokF nUM iml ky afieaf hF. Auh gwlF krdy hn ik afh jlUs kwZx vfilaF qoN sfnUM afs bwJI hY ik dysL dy toty nhIN hoxgy. pqf nhIN ieh muMzy sfnUM bcf skxgy jF nhIN, pr jy loV peI qF sfzI KLfqr ieh afpxI jfn vfrn qwk jf skdy hn.’’ dovyN idn EQy rih ky bfbf jI ny jo vyiKaf qy suixaf, Auhdy afDfr Auqy iPr AunHF ny aKLbfrF ivc vI iliKaf sI. kuJ sfl ipwCoN jdoN mYN jlMDr af igaf, eyQy AunHF nfl myrf inwq df vfh bx igaf. gLdrI bfibaF dI Xfd ivc jdoN pihlF mylf hox lwgf, bfbf jI qy AunHF dI dysL Bgq Xfdgfr kmytI mUhry myrI pysLI df sbwb bx igaf. myly dIaF iqafrIaF ivcfly iek jxf ruws ky bfkIaF qoN vwK ho igaf sI. Auh AuhnIN idnIN pwqrkfrI df kors kr irhf sI. sfzy aKLbfr qoN iewk idn iewk sPLf XUnIvristI dy pwqrkfrI ivBfg ny mMigaf sI, qF ik AunHF dy ividafrQI afpxIaF ilKqF Cfp skx. asIN Auh sPLf AunHF nUM idwqf qy qflmyl dI ijLMmyvfrI EQy kors kr rhy sfzy iewk Aup sMpfdk dI lf idwqI. ieh sfry PLYsly muwK sMpfdk kfmryz jgjIq isMG afnMd dy idwlI hox kfrn mYN afpxy afp ley sn. ijhVf bMdf mylf kmytI `coN ruws ky inkilaf sI, Aus ny gLdrI bfibaF dy myly bfry eynf GtIaf pwDr df kUV-kbfV ilK idwqf, ijhVf pIlI pwqrkfrI qoN vI hyTF dy drjy vflf sI. Cp jfx ipwCoN pqf lwgf ik myrI rUh kMb geI. pihlF kMm mYN ieh kIqf ik Aus ilKq nUM rwd krdf ivsLysL sMpfdkI pihly sPLy Auqy Cfpx leI afpxy sihXogI stfPL nUM idwqf qy iPr Pon kr ky dysL Bgq Xfdgfr kmytI qoN smF mMgx dI bynqI kr idwqI. AunHF kol igaf qF pUrI kmytI lohI-lfKI hoeI peI sI. Auh sfzy dPLqr aMdrly ijLMmyvfr bMdy bfry puwCdy sn, ijs ny Cfipaf sI, pr mYN sfrI ijLMmyvfrI afpxy isr lY ky muafPLI mMgI igaf. jdoN gwl bhuq hI awgy vDx vflI sI, bfbf iblgf jI ny pRDfn vjoN dKLl d kyy ikhf : ‘‘glqI qF bwjr hY, pr nIq df Kot nhIN, ies kr ky gwl eyQy hI rihx idE qy sLrfrqI bMdy bfry cOks rho.’’ mylf kfmXfbI nfl hox mgroN bfbf jI ny mYnUM swd ky ikhf : ‘‘ieh ilKq sfzy ivruwD vI sI, pr asl ivc ies bhfny qYnUM pwqrkfrI `coN kwZx qy quhfzy aKLbfr nUM bwdU krn dI igxI-imQI Kyz df vI ihwsf sI. ies vfrI qF qUM bc igaYN, awgy qoN jLrf sMBl ky cwlx df Xqn krIN.’’ aglI vfrI bfbf jI ny myrf mfrg-drsLn EdoN kIqf, jdoN mYN 1995 ivc pihlI vfrI ieMglYNz puwjf. bfbf jI myry jfx qoN iewk idn pihlF hI kfmryz hrdIp dUhVf dy Gr puwj gey sn. rfq nUM jdoN sfry sO gey, AunINdry nfl myrf vI burf hfl sI, pr bfbf jI mYnUM lY ky bYT gey. AunHF ny ieMglYNz dy mOsm dy acfnk bdldy rMgF qoN gwl sLurU kIqI qy CyqI hI eyQy af gey ik ‘‘eyQy qYnUM bVy rMgF dy lok imlxgy. ijhVf koeI bfhlf ijLafdf nyVU bxn dI koisLsL kry, smJ lvIN ik kuJ nf kuJ gVbV ho skdI hY. kuJ lok hn, ijhVy AuqoN dysLBgq hn, pr aMdroN eyny GtIaf ik ijs nUM bfhoN PV lYx, pihlF afp hI kurfhy pfAuNdy hn qy Pyr sfiraF nUM dws ky eynf bwdU krdy hn ik Auh jIx jogf nf rih jfvy.’’ vyly isr imlI iswiKaf myry Aus dOry ivc hI nhIN, hux qwk kMm af rhI hY. bfbf jI ny jLrUr ieh iswiKaf keI hornF nUM vI idwqI hovygI. bhuq sfry lok vgdy vihx nfl vgdy hn, pr bfbf jI df suBfa vwKrf sI. atl ibhfrI vfjpfeI srkfr vyly jdoN jnqk Kyqr dy adfry sMBflx dI purfxI nIqI dI QF pihlI vfrI ieh adfry vycx df Aucycf vjLIr Qfipaf igaf, dysL Br ivc tryz XUnIanF hrkq ivc af geIaF sn. bYNkF nUM inwjI hwQF ivc dyx dI qjvIjL sfhmxy afAux Auqy bYNk mulfjLmF dIaF jQybMdIaF vI srgrm ho geIaF. jlMDr dysL Bgq Xfdgfr hfl ivc pMjfb pwDr df iekwT kr ky AunHF ny aYlfn kIqf ik ieh bYNkF srmfeydfr qy rfjsI afgU jfx-buwJ ky PLylH kr rhy hn. qrIkf ieh hY ik afm lokF qoN krjLy dI vsUlI leI vfrMt kwZx vflIaF ieh bYNkF iehnF vwzy lokF nUM pihlF kroVF rupey dy krjLy dyNdIaF hn qy Pyr ‘nf muVnXog’ kih ky krjLy Auqy lkIr mfr dyNdIaF hn. bYNk mulfjLmF dy afgUaF ny DmkI idwqI ik jy krmcfrIaF dy ihwqF Auqy swt vwjI qF Auh eydF dy lfB-pfqrIaF dy nFa jLfhr kr dyxgy `qy ieh vI ik AunHF ny ikMny-ikMny kroVF rupey ieMj zkfry hn. bYNk krmcfrIaF dy afgUaF dy ies ibafn dI jdoN hr pfsy sLlfGf ho rhI sI, bfbf iblgf jI df lyK Cpx leI af igaf. AunHF ny afpxy lyK ivc sfPL ikhf ik ijhVf kroVF rupeIaf kuJ GrfixaF nUM dy ky ipwCoN ‘nf muVnXog’ kih ky mfPL kr idwqf igaf hY, Auh dysL dy lokF df pYsf hY. bfbf jI ny iliKaf ik bYNk krmcfrI afpxy hwkF leI lVn, lokIN AunHF df sfQ dyxgy, pr ieh kihxf TIk nhIN hY ik ieh hyrfPyrI EdoN hI bynkfb krnI hY, jdoN mulfjLmF dy ihwqf Auqy swt vwjygI. AunHF ny mulfjLm afgUaf nUM tMuibaf ik jy eImfndfrI hY qF ies kfly DMdy nUM bynkfb krn leI sLrqF nf lfE, sfrf swc lokF sfhmxy afAux idE, vrnf lok smJxgy ik qusIN vI isrPL afpxy leI boldy ho, dysL jF dysL dy lokF leI nhIN. bfbf jI dI tMubxI ny eynf kMm kIqf ik iewk bYNk krmcfrI XUnIan ny Esy hPLqy iewk ikqfbcf Cfp ky sfPL kr idwqf ik pMjfb dy iqMn sfbkf muwK mMqrIaF dy prvfrF smyq keI hornF GrfixaF ny eydF ikMny kroV rupeIaf jnqk mflkI dy bYNkF qoN lY ky ieMj hI hVwp rwiKaf hY. mYN Aus sfry mOky nhIN igxf skdf, ijnHF Auqy bfbf jI ny lihr nfl juVy hoieaF dI hI nhIN, lihr qoN bfhrly keI lokF dI vI iks-iks moV Auqy ikwdF agvfeI kIqI, pr ieh dwsx ivc mfx mihsUs krdf hF ik AunHF ny ieh kMm ijLMdgI df iewk sO iqMnvF sfl sLurU hox qwk vI kIqf. kuJ sflF qoN AunHF nUM idwsxf vI aOKf ho igaf sI qy suxnf vI, ies dy bfvjUd iksy nf iksy nUM kol ibTf ky Aus qoN sfry pRmuwK aKLbfrF dIaF aihm KLbrF, sMpfdkI jF hor lyK, ijMny vwD qoN vwD sux skx, suxn df Xqn krdy sn. imlx igaF qoN pCfx nhIN sn skdy, pr jdoN kfPLI AucI afvfjL ivc dwsxf ik imlx vflf kOx hY qF AunHF ny Esy vyly Aus dy prvfr dy jIaF dI suwK-sFd puwC ky nfl hI Aus dy kMm nfl sMbMDq do-iqMn slfhF vI dy dyxIaF. sfzy smfj ivc ‘swqiraf-bhwqiraf’ df muhfvrf ies gwl df pRqIk hY ik bhuqy lok swqr-bhwqr sfl dI Aumr qwk puwj ky hI aplIaF-tplIaF mfrn lwg jFdy hn, pr sdI dI sImf pfr ky vI afpxy hosL nUM kfiem rwKdy hoey dUijaF dy hosL itkfxy ilafAux dIaF gwlF krnf, ieh alokfr gux iksy alokfr sLKsIaq dy ihwsy hI af skdf hY qy alokfr sLKLsIaq hI qF sn sfzy sfiraF dy ‘bfbf jI’.
Bfrq ivc Kwby-pwKIaF nUM pCyq imlI hY pr ivcfrDfrf nUM nhIN - jiqMdr pnUM asIN huxy-huxy BfrqI lokqMqr dIaF coxF hMudIaF vyKIaF hn. iehnF coxF ivwc BfvyN koeI iewk iDr afpxy isr rfj sFBdI jF BfnmqI df kunbf joV ky ieh kMm kr lYNdI, rfj qF sFBxf hI sI qy Auh kFgrs ny sFB ilaf hY. Aus kol afpxy isr vI kfPI lMmy smyN qoN bfad pihlI vfr do sO qoN vwD sItF hn qy Aus df gwTjoV vI kMm sfrn jogf sfbq ho igaf hY. hr gwl Auqy puafVf pfeI rwKx vfly cfr DVy jF AunHF dy DVvYl ies vfrI bfhr hn qF ieh cMgf hI hoieaf hY. BfrqI jnqf pfrtI nUM iekwlf lflU pRsfd Xfdv hI ‘Bfrq jlfE pfrtI nhIN kihMdf, keI hor vI Aus df awgy vDxf mfVf mMndy hn, qy Auh pCV geI hY, ieh vI sLuB sLgn hY. mfVI gwl hoeI Kwby pwKIaF dy vfhvf pCV jfx dI. mYN kimAUinstF dI iksy iDr df aiDkfrq bulfrf nhIN, ies kr ky AuhnF df pwK pysL nhIN kr skdf, qy krFgf vI nhIN, sgoN ieh kihx ivc iJjk nhIN ivKfvFgf ik AuhnF dIaF kuJ glqIaF AuhnF nUM lY zuwbIaF hn. iewk vfrI iPr duhrf ky khF ik kuJ glqIaF hI lY zuwbIaF hn, AuhnF dI hr gwl glq nhIN sI. ijLafdf BuwlF Aus mfrksI kimAUinst pfrtI dI lIzrisLp ny kIqIaF hn, ijs nUM bfkIaF nUM agvfnUM mMinaf sI. Aus dy lIzrF dI hflq ‘afp qF zubf bfhmxf, jjmfn vI zoby’ vflI hY. Kud AunHF dy pwly vI pihlF vflI qfkq nhIN rhI, jd ik gwlF Auh vfhvf awgy vDx dIaF krdy sn. AunHF dI nvIN lIzrisLp smyN dy hfx dI sfbq ikAuN nhIN ho skI. ies dI pux-Cfx AuhnF dI pfrtI dIaF kmytIaF krngIaF, pr kuJ pwK sfPL hn, ijhVy ies Bfxy dy vfpr jfx df kfrn bx gey. pwCmI bMgfl dy muwK mMqrI buwDdyv BwtfcfrIaF df tfty dy kfrKfny nUM vkfr df svfl bxf lYxf vI mihMgf pY igaf qy kyrlf ivc pfrtI sYktrI aqy pfrtI dy muwK mMqrI df afpsI afZf vI cox pRcfr Auqy kftf mfrn vflf sfbq ho igaf. kihx vfly qF ieh vI kihMdy hn ik mfrksI pfrtI dy nvyN jnrl skwqr pRkfsL kfrq qy Aus dI jIvn-sfQx virMdf df amlF qoN korf hoxf vI pfrtI dy jVHIN bih igaf. pRiswD iswK ivdvfn sMq isMG mskIn kihMdy huMdy sn ik aiBafsI igafn qy ikqfbI igafn df eynf Prk hMudf hY, ijMnF iZwzoN jMmy puwqr qy god ley puwqr df hMudf hY. ieh dovyN jxy vI aiBafsI igafn qoN kory qy isrP ikqfbI igafn dy mflk hn. mfrksI pfrtI dy kuJ afgU hux ieh mMn rhy hn ik dysL dy lokF dy msilaF dI QF amrIkf nfl aYtmI smJOqy nUM hI muwK muwdf bxf lYxf sfzy leI mihMgf sfbq hoieaf hY. ieh gwl kfPI hwd qwk shI hY. lokF dI njLr pihlF afpxI ijLMdgI nfl nyiVEN juVy muwdy Auqy hMudI hY qy jy eyDroN ivhl imly qF iPr Auh bfhr Jfkdy hn. kimAUinstF df idRsLtIkox sMsfr pwDr dy kYnvs qoN hyTF kdy Gwt hI afAuNdf hY. ieh gwl bfkIaF nUM iehnF dy ivruwD pRcfr df bhfnf dyNdI hY, ienHF coxF ivc vI ieh kuJ hoieaf hY. coxF ivc ikhVI gwl ny vwD asr pfieaf qy ikhVI ny Gwt, ieh ajy lMmI pux-Cfx df muQfj hY, pr BfrqI mIzIey ny ies dI AuzIk nhIN kIqI, sgoN ieh JMzf cuwk ilaf hY ik kimAUinst qF hux gey ik gey. pwCmI bMgfl nUM Auh ‘lfl iklHf’ afKdy hn, qy Auh ‘lfl iklHf’ hY vI. BfrqI mIzIey ny hux qoN hI ieh BivwKbfxI vI kr idwqI hY ik bMgfl vfly iklHy ivcoN vI Kwby-pwKI hux huMUuJy jfxgy. ivDfn sBf coxF ivc hfly do sfl rihMdy hn qy eyny smyN ivc koeI nhIN jfxdf ik kI-kI hflfq bxngy. kimAUinstF dI bdlvIN lIzr vjoN Auh ijs mmqf bYnrjI nUM cuwk rhy hn, Kud Aus df hI pqf nhIN ik agly do sflF dOrfn Auh kI pYNqVy lvygI. isrV qF Aus ivc hY ik Auh lgfqfr lVfeI lV skdI hY, pr ies dy nfl isdk vI cfhIdf hY qy sbr vI cfhIdf hY, jo Aus dy pwly nhIN. ijs kFgrs pfrtI ny Aus nUM lIzr bxfieaf, Aus nUM Auh Cwz ky iqRxmUl kFgrs bxf bYTI. vwKrI pfrtI bxfAux mgroN jdoN Aus nUM koeI nhIN sI puwCdf, qF ijs vfjpfeI srkfr ivc Aus nUM mMqrI vjoN jgHf dy ky siqkfrq hsqI idwqI geI, Auh Aus nfl vI bhuqf icr nf inB skI qy vwKrI ho geI sI. iqRxmUl kFgrs bxfAux qoN bfad dy sflF dOrfn mmqf bYnrjI kdy iekwlI mYdfn ivc afeI, kdy BfrqI jnqf pfrtI nfl morcf bxf ky qy kdy kFgrs pfrtI nfl sFJ pf ky. kdy vI do coxF lgfqfr sLfied hI Aus ny iksy iewko iDr nfl iml ky lVIaF hox. jy hux qwk nhIN lVIaF qF awgoN dI vI kI gfrMtI hY ik Auh zfktr mnmohn isMG qy sonIaf gFDI nfl juVI hI rhygI? qfjLf lok sBf coxF lMGdy sfr Aus ny ieh mMg kr idwqI ik pwCmI bMgfl dI srkfr qoV idE, qF ik mYN ivDfn sBf coxF krvf ky muwK mMqrI bxn dI hsrq pUrI kr skF. Aus dI ieh mMg nf kFgrs lIzrisLp ny mMnI qy nf CyqI mMny jfx dI AumId kIqI jf skdI hY. eydF dI mMg jdoN mulfiem isMG Xfdv ny XU pI dI mfieafvqI srkfr dy sMbMD ivc kIqI sI, qF kFgrs lIzrisLp ny votF dI igxqI qoN vI pihlF hI kih idwqf sI ik AunHF dI srkfr bxy jF nf bxy, vuh iksy rfj dI cuxI hoeI srkfr nhIN qoVngy. ieho jvfb mmqf bYnrjI nUM vI iml skdf hY. mulfiem isMG Xfdv qF cuwp ho ky bYT gey, mmqf bYnrjI ies mMg nUM lMmf smF nf mMinaF jFdf vyK sLfied cuwp ho ky nf bYT sky. Aus sUrq ivc BfrqI mIzIey dI ieh pysLIngoeI shI sfbq nhIN ho skygI ik bMgfl vflf ‘lfl iklHf’ vI hux tuwtf ik tuwtf smJxf cfhIdf hY. mIzIey vfly eyzy buwDU nhIN ik Auh ieh gwl nf jfxdy hox, jfxdy hoey vI jfx-buwJ ky kihMdy hn. asl ivc mIzIey df ijhVf ihwsf ieh gwlF kr irhf hY, Aus ivc do iksm dy lok hn. iewk qF Auh, ijhVy snsnI PYlfAux dI koisLsL vI krdy hn qy KMBF dIaF zfrF bxf ky EnI dyr lokF nUM afpxy nfl joVI rwKx dI vI, jdoN qwk koeI vwzf muwdf hor nf lwB pvy. dUjy Auh hn, ijhVy jmFdrU kimAuUinst ivroDI hn. Auh qF koeI nf koeI bhfnf lwBdy huMdy hn, qF ik afpxy aMdr df Aubfl kwZ skx qy ieh mOkf AuhnF nUM pfrlImYNt coxF ivc kimAUinstF lwgI Zfh ny dy idwqf hY. ies mOky nUM Auh vrqxgy qF jLrUr, pr ies ivcoN kwZxgy kI? gwl awj dI nhI? aYmrjYNsI dy idnF dI hY. EdoN mIzIey df iewk vwzf ihwsf sMjy gFDI nUM cuwkI iPrdf sI. kimAUinstF nfl jdoN Aus df tkrfE sLurU hoieaf qF ies toly ny kimAUinstF nUM BMzx leI Bfrq Cwzo aMdoln vyly dy gdfr kihxf sLurU kr idwqf sI. keI pwqrkfrF ny aYmrjYNsI htx mgroN afp hI ieh vI ilK idwqf sI ik ieh kuJ vI AuhnF qoN sMjy gFDI dI cMzfl-cOkVI jLbrdsqI ilKvfAuNdI rhI sI. EdoN bfad vI ieho ijhy keI mOky afey qy mIzIey df iewk ihwsf afpxI aOkfq ivKfAuNdf irhf sI. iPr Auh mOkf afieaf, jdoN sfrI dunIaF dy ienklfbI soc vfilaF leI rfh-idKfvy df kMm krn vflf sovIaq XUnIan Zih igaf. Auh koeI ienklfb dy PylH hox dI Gtnf nhIN sI, sgoN sfmrfj dy eyjMtF duafrf aMdroN Gfq lf ky kIqy gey hmly dI BbIKxI kfrvfeI sI. kfrvfeI AuhnF ny isry cfVHI, ijnHF nUM kimAUinst pfrtI ny afp sMsfr pwDr dIaF sLKsIaqF bxfieaf sI. bVf icr ieh gwl Byd bxI rhI ik gorbfcyv mnuwKI kdrF-kImqF qoN pRBfvq swcf-suwcf bMdf sI ik iksy bfhrI qfkq df hwQ-Tokf, pr brqfnIaf dI Aus vkq dI pRDfn mMqrI mfrgryt QYcr ny afpxIaF XfdF Cfpx vyly sfrf BFzf afp hI BMn idwqf. Aus ny ilK idwqf ik sfry GtnfkRm dOrfn Aus nUM isrP gorbfcyv dI icMqf sI, ikAuNik Auh hI asl ivc AuhnF df bMdf sI. ieh sfry Byd zfktr pRym isMG dI ikqfb ‘mhFsLkqI dIaF afKrI GVIaF’ ivc drj hn. kmfl dI gwl ieh ik sfry sMsfr df srmfeydfr mIzIaf ieh kihx lwg ipaf ik sovIaq XUnIan dy PylH hox nfl kimAUinst ivcfrDfrf vI mr geI hY. kimAUinst pfrtI iksy QF bxdI qy iksy QF tuwt vI skdI hY, Auh iewk dI QF do vI bx skdI hY qy amIbf vFg tuwtx-bxn dI pRikiraf duhrf vI skdI hY, pr ies df afDfr bxn vflI ivcfrDfrf nhIN mr skdI. ieh ivcfrDfrf XuwgF dy sMGrsL qy aMqF dy dwby-kucly lokF dI BuwK dI jfg lf ky mnuwKqf dy qjrby dI kuwKoN jMmI hoeI hY, qy mnuwKqf dI kuwKo jnmI iksy vI hor ivcfrDfrf dy nfloN vwD awgy qwk dI gwl krdI hY. kimAUinst ivcfrDfrf dy mrn df dfavf qF pYirs dy kimAUn dy PylH hox mgroN vI kIqf igaf sI, pr Auh Pyr awgy qur peI qy smF pf ky sovIaq XUnIan qoN qurdI hoeI dunIaf dy qIjy ihwsy Auqy rfj krn qwk jf puwjI sI. hux vI mfzl koeI PylH ho skdf hY, ivcfrDfrf nUM mrI mMn lYxf mUrKqf hY. ies ivcfrDfrf nUM mr geI jF mr rhI df Pqvf dyx vfly swjx iewk Kfs soc dy DfrnI hn, ijs nUM mfnisk gulfmI dI rihMd-KUuMhd dy ikwly nfl bwJf hoieaf smJxf cfhIdf hY. jy ies mfnisk gulfmI qoN QoVHf ijhf KihVf Cuzf ky socx qF AuhnF nUM ies ivcfrDfrf dy aYb BfvyN iPr vI rVkdy rihx, ies dy kuJ nf kuJ gux vI njLr af jfxgy. ieh gux sO sfl pihlF dy ieiqhfs ivc vI drj hn qy sfzy simaF dy pMinaF Auqy vI. jI hF, zfktr mnmohn isMG dI srkfr dy ipCly pMj sfl vI ies dy gvfh hn. sO sfl pihlF jdoN sovIaq XUnIan df ienklfb afieaf qF Aus ny afpxy sfry nfgirkF dy Bly vfsqy smfjI XojnfvF AulIkIaF qF sfmrfjI dysLF dIaF srkfrF nUM vI ieho kuJ krnf ipaf sI. jdoN sovIaq XUnIan ny mjLdUrF dy ihwqF dI rfKI dy kfnUMn bxfey, AuhnF ny vI bxf ley, qF ik EdoN dI mjLdUr jmfq rUsIaF vrgI bgfvq dy rfh nf pY jfvy. ieho nhIN, jdoN sovIaq srkfr ny buZfpf pYnsLnF dI skIm lfgU kIqI, Jtfpt sfry sfmrfjI dysLF dIaF srkfrF vI ieho ijhIaF smfjI surwiKaf dIaF skImF bxfAux lwg peIaF. mMdy BfgIN jdoN sovIaq XUnIan tuwt igaf, Aus ipwCoN pwCmI dysLF dIaF srkfrF ny awgy vwDx dI QF purfxIaF smfjI skImF df vI Bog pfAuxf sLurU kr idwqf. qfjLf qjrbf zfktr mnmohn isMG dI srkfr df hY. Kwby-pwKI qF bVy icr qoN ieh mMg qF krdy af rhy sn ik byrujLgfrF nUM eynf ku Bwqf idwqf jfvy ik Auh iewjLq nfl rotI Kf skx, nfl hI ieh vI mMg skdy sn ik rujLgfr df hwk sMivDfn ivc buinafdI hwk dy qOr `qy drj kIqf jfvy. jdoN hI iewk srkfr, zfktr mnmohn isMG dI srkfr, ieho ijhI bxI, ijs df cwlxf Kwby-pwKIaF qoN bgYr sMBv nhIN sI, AuhnF ny Auh kuJ kr idwqf, ijs leI AuhnF nUM sdf Xfd kIqf jfvygf. AuhnF ny afpxy leI vjLIrIaF nhIN sn mMgIaF, sgoN ieh mMg kIqI ik hr iksy nUM idnF dI iewk imQI hoeI igxqI qwk ipMz ivc hI rujLgfr dI gfrMtI idwqI jfxI cfhIdI hY. ‘nYsLnl rUrl ieMplfiemYNt gfrMtI skIm’ (nrygf) df ivcfr Kwby-pwKIaF ny pysL kIqf sI qy pfs hI nhIN krvfieaf, sgoN jLor dy ky lfgU vI krvfieaf sI. ieho nhIN, jdoN vI nOkrI pysLf lokF dy pyt Auqy lwq vwjx lwgI, ieh isrPL Auho sn, ijhVy rfh rok ky KloNdy rhy. mfmlf prfvIzYNt PMz nfl imldy ivafj dI dr GtfAux df hovy jF nOkrIaF ivc CFtI df, ieh lVfeI isrP Kwby-pwKIey hI lVdy rhy. Bfrq dy lokF dI sFJI mflkI dy adfry jdoN sfijLsLI ZMg nfl inwjI QYlIsLfhF nUM idwqy jfx lwgy, EdoN vI BfvyN mfmlf nflko qy bflko kMpnIaF df hovy jF koeI hor, hr vfrI isrPL Auh hI dysL ihwqF dy vkIl bx ky sfhmxy afAuNdy rhy. hux jdoN AuhnF dI pihlF vflI siQqI nhIN rhI, jy koeI srkfr ies qrHF df koeI kdm cuwkygI, Aus dy mUhry zt ky Klox leI ieh QoVHy hMudy hoey vI cuwp nhIN bYTxgy. mYN ieh iPr duhrfAuNdf hF ik pfrlImYNt aMdr Kwby-pwKIaF dI qfkq kmjLor hox leI iksy vI hor nfloN iehnF dIaF afpxIaF glqIaF vwD ijLMmyvfr hn, pr iewk gwl hr koeI hux vI mMnygf ik AuhnF Auqy glqIaF df dosL qF lwg skdf hY, iBRsLtfcfr dy icwkV ivc ilwbVy hox df nhIN lwgf. ieho AuhnF leI Auh srtIiPkyt hY, ijs nUM lY ky Auh dobfrf afpxy lokF ivc jf skdy hn qy isrP jf hI nhIN skdy, muV ky pihlF vflf jF Aus qoN vI mjLbUq sQfn bxf skdy hn.
sB ikafs-arfeIaF rwd kr idwqIaF hn pfrlImYNt coxF ivc lokF dy PLqvy ny - jiqMdr pnUM coxF dy nqIjy hmysLf hI hYrfn krn vfly hMudy hn, pr ies vfrI ijs qrHF dI qsvIr sfhmxy afeI hY, Aus dI afs iksy nUM vI nhIN sI. sLnIvfr dI svyr sfry tI vI cYnl iewko gwl muV-muV pysL krdy sn ik nqIijaF dy svfgq leI ijMny Aucycy pRbMD BfrqI jnqf pfrtI dy dPLqr ivc kIqy gey hn, Auny kFgrs dy dPLqr vwl nhIN idwsdy. Bfjpf dy afgU vI bVy sLorIly dfavy krI jFdy sn ik sB qoN vwzI iekwlI pfrtI vI sfzI hovygI qy morcf vI sfzf hI bhumwq lvygf jF iPr Aus dy nyVy-qyVy phMuc jfvygf. AunHF dy sfry dfavy vI Dry-Drfey rih gey qy trwkF AuWqy ilaFdy gey PuwlF dy vwzy-vwzy guldsqy qy hfr vI. sLfm pYx dI nObq vI nhIN sI afeI qy svyr vyly afpxI ijwq dy dfavy krn vfly ieh swjx dopihr qwk hI kihx lwg pey ik Auh lokF df PLqvf pRvfn krn dy nfl-nfl afpxI hfr dy kfrnF dI pVqfl vI krngy. sfry srvyKxkfr, Auh inrpwK hox jF pwK pfqI mMny jFdy, iewk gwl AuWqy rldI rfey dy rhy sn ik kFgrs pwKI morcf Bfjpf nfloN kuJ vwD sItF lY jfvygf, pr ieh iksy ny nhIN sI ikhf ik Auh svf do sO qoN vI twp jfvygf. Kud kFgrs dy afpxy srvyKxkfr vI eyzy jLordfr dfavy nhIN sn krdy. morcf pfsy rwK ky iewklI kFgrs pfrtI dIaF sItF iewk sO pcvMjf qoN hyTF-hyTF hI dwsIaF jFdIaF sn, jd ik Auh do sO qoN AuWpr afpxy isr hI jf phMucI hY. BfrqI jnqf pfrtI nUM Aus dy ivroDI vI iewk sO pYNqIaF qoN hyTF nhIN sn rwKdy, pr morcf Aus df jy zyZ sO qoN hyTF hI atk geI. ieh nqIjy ijnHF kFgrs vfilaF dy pwK ivc gey hn, XkIn krn ivc musLkl sLfied AunHF nUM vI af rhI hovygI. qy ieh sfrf kuJ vfpiraf ikAuN? sB qoN vwzf kfrn qF bixaf Bfjpf lIzrF dI byhUdf bol-bfxI qy mukfbly ivc kFgrs dy dovF muwK lIzrF df sfAUpuxf. Bfjpf dy lIzr mOjUdf muwK mMqrI zfktr mnmohn isMG nUM ‘islYkitz’ aqy afpxy afgU lfl ikRsLn azvfnI nUM ‘ielYkitz’ afKdy rhy. AunHF ny zfktr mnmohn isMG nUM ‘irmot kMtrol nfl cwlx vflf’ vI afiKaf qy iswDy sLbdF ivc ‘inkMmf’ vI kih jFdy rhy. sonIaf gFDI df ietlI df ipwCf muV-muV ky nOilaf igaf qy Aus dy puwqr rfhul gFDI nUM vI dUsLxbfjLI dI nok AuWqy rwiKaf igaf. kFgrs Cwz ky qfjLf-qfjLf akflI bxy iewk lIzr ny qF muwK mMqrI bfdl dI hfjLrI ivc iek jlsy ivc rfhul gFDI nUM ‘doglI nsl df Cokrf’ vI kih idwqf, hflFik kFgrs ivc hMuidaF Auh afp iesy rfhul gFDI dy drF mUhry keI-keI GMty hwQ joV ky KVf rihMdf sI. iehnF sBnF gwlF dy jvfb ivc kFgrs pRDfn sonIaf gFDI jF pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG ny kdy vI eyny nIvyN pwDr dy ibafn nhIN sn dfgy. jnqf sB kuJ vyKdI hY qy nqIjy dwsdy hn ik jnqf ny ivroDI iDr dy afgUaF dI byhUdI bol-bfxI rwd kr ky iehnF dy sfAUpuxy nUM mfnqf idwqI hY. kFgrs pfrtI afp hI nhIN, Aus dy sihXogI vI PLfiedy ivc rhy hn. nYsLnilst kFgrs pfrtI hovy jF qfiml nfzU dI zI aYm ky jF iPr pwCmI bMgfl dI iqRxmUl kFgrs, sfry jxy kFgrs nfl qur ky lfhy ivc rhy. dUjy pfsy kFgrs nUM iTwbI lfAux qury lflU pRsfd Xfdv dy pwly vI kwK nhII ipaf qy rfm ivlfs pfsvfn nUM vI votrF ny pfsy Dwk idwqf hY. jMmU-ksLmIr ivc nYsLnl kfnPLrMs vI kFgrs nfl nfqf joV lYx kr ky sUby dI srkfr bxfAux aqy pfrlImYNt dIaF sItF ijwqx dy dovF mfmilaF ivc Kwt ky inklI hY. BfrqI jnqf pfrtI dy pYr asloN AuWKVy pey hn. mwD pRdysL ivc Aus dIaF sItF Gt geIaF hn, gujrfq ivc vI pihlF ijMnIaF nhIN rhIaF qy AunHF dovF dy nfl lwgdy qIjy rfj rfjsQfn ivc qsvIr hI plt geI hY. ipClI vfrI EQy Bfjpf dIaF iewkI sItF sn qy kFgrs dIaF cfr, hux Bfjpf dIaF cfr qy vIh kFgrs dIaF af ky iewk ajLfd dy pyty pY geI hY. aMdfjLy sB lok bfrF-qyrF sItF dI do QFeI vMz dy lfAuNdy sn. AuqrFcl pRdysL ivc Bfjpf dy BFzy mUDy vwj gey hn. idwlI ivc AuhdI JolI iPr Kfl rih geI hY qy AuVIsf ivc bIjU jnqf dl nfloN qoV-ivCyVy ny Bfjpf nUM incoV ky rwK idwqf hY. kFgrs pfrtI ny AuWqr pRdysL ivc afpxI qfkq duwgxI qoN vI vDf leI hY qy ies df ishrf rfhul gFDI nUM idwqf jf irhf hY. idwlI ivc sfrIaF swq sItF hMUJ iljfx nUM BfvyN sonIaf gFDI pRqI lokF df ivsLvfs ikhf jf irhf hY, asl ivc Auh muwK mMqrI sLIlf dIksLq dy kMm df nqIjf hY. lgfqfr qIjI vfrI muwK mMqrI Auh afpxy kMm dy afsry hI qF bxI hY. idwlI dy lok qF Aus nUM cOQI vfr vI muwK mMqrI bxfAux dIaF gwlF huxy qoN kr rhy hn. ipCly sfl jdoN amrIkf nfl aYtmI smJOqy dy svfl AuWqy Kwby pwKIaF ny kFgrs df sihXog krnf Cwizaf, EdoN qoN ikhf jFdf sI ik ies vfrI aYtmI smJOqf iewk pRmuwK cox muwdf bxygf. sfrI cox srgrmI ivc ieh muwdf rVikaf hI nhIN. ijwQy ikDry ies nUM cuwikaf igaf, sDfrn lokF dy pwly nhIN ipaf qy pVHy-ilKy lokF df vwzf ihwsf ies dy hwk ivc boldf suixaf igaf. ijhVIaF do gwlF zfktr mnmohn isMG dI srkfr dy pwK ivc vwzf kfrn bxIaF, AunHF ivcoN iewk iksfnF dy krjLy mfPL krnf sI qy dUjI pyNzU rujLgfr gfrMtI Xojnf lfgU krnf, ijs rfhIN aVy-QuVy ipMzF dy lokF nUM EQy hI rujLgfr dyx df pRbMD kIqf igaf sI. ieh gwl bhuqy lok nhIN jfxdy ik pyNzU rujLgfr gfrMtI Xojnf, ijs nUM ‘nrygf skIm’ ikhf jFdf hY, asl ivc kimAUinstF dy idmfg dI Aupj sI, ijs nUM srkfr df sihXog krn smyN AunHF ny lfgU krvfieaf sI. ijhVy bhuqy QuVF mfry rfjsQfn vrgy ielfky hn, EQy ies skIm nUM lfgU krn df lfB kFgrs pfrtI lY geI. mhfrfsLtr ivc sfry mMndy hn ik kFgrs qy rfsLtrvfdI kFgrs nUM iksfnI krjLy mfPL krn df lfB imilaf hY. ieMj hI kfmryzF dy dbfa hyT bxIaF keI hor skImF df lfB vI kFgrs lY geI. zfktr mnmohn isMG dI srkfr nUM bxfAux qoN lY ky sfZy cfr sfl clfAux qwk sihXog dyx vfly kimAUinst hflfq df lfB nhIN lY sky. igxqI AunHF dI awD qoN vI Gt geI hY qy ies leI muwK qOr AuWqy kimAUinstF dI mohrI iDr mfrksvfdI kimAUinst pfrtI ijLMmyvfr hY. hux qwk kimAUinstF df nfhrf ieh hMudf sI ‘tfty ibrly kI jfgIr nhIN, ihMudsqfn hmfrf hY’, pr ipCly smyN ivc tfty syT df kfrF df kfrKfnf lgvfAux leI pwCmI bMgfl dy muwK mMqrI buwD dyv BwtfcfrIaf dI srkfr afpxy iksfnF qoN jLmInF jLbrI lY ky Aus nUM dyx aqy ivroD dI afvfjL nUM jbr nfl dbfAux dy rfhy pY geI. jdoN pwCmI bMgfl dI srkfr ieh ivhfr kr rhI sI, EdoN mfkrsI pfrtI dy kfmryz dUjy rfjF aMdr ieho ijhy kfrKfinaF leI eydF jLmIn lYx ivruwD sMGrsL kr rhy sn. AunHF df ieh dohrf stYNz pwCmI bMgfl ivcly lfl iklHy dy jVHIN bYT igaf. rhI ksr iesy pfrtI dy kyrlf vfly kfmryzF ny kwZ idwqI. EQy mfrksI kimAUinst pfrtI dy sUbf sYktrI aqy sUby dy muwK mMqrI drimafn coKy mwqByd sn. pfrtI dy sUbf sYktrI dy iKlfPL iBRsLtfcfr df kys sI qy Auh Aus nUM Kfrj krvfAuxf cfhMudf sI, jd ik muwK mMqrI ies gwl leI mMndf nhIN sI. kyNdr dI lIzrisLp ivc ijQy kdy kfmryz nMbUdrIpfd, sMudreIaf, bfsvfpuneIaf qy hriksLn isMG surjIq vrgy muKI hMudy sn, EQy mukfblqn Coty kwd qy hlky pRBfv vfly pRkfsL kfrq dI kmfn kyrlf dy dovyN lIzr nhIN sn mMn rhy. cox pRikiraf dOrfn jdoN kFgrs nfl iswDf-sfhvF twkrn dI loV sI, EdoN vI AunHF dovF dy isMÕ afpo ivc hI Psy rhy. nqIjy vjoN Auh afp qF zuwby hI, BfeIbMdF df byVf vI zob Cwizaf. Kwby-pwKIaF df ieh hsLr AunHF leI hI nhIN, Bfrq dy BivwK leI vI cMgf nhIN, afKr Auho qF sn, ijhVy ikrqIaF dy pwK ivc ztvF pYNqVf lYNdy sn. sfzy pMjfb ivc aMdfjLy sn ik kFgrs jy hMUJf nf vI mfr skI, ds-igafrF sItF jLrUr lY jfvygI. Aus nUM ies qrHF dI kfmXfbI nhIN iml skI, hflFik ngr kONsl coxF dI kuVwqx kfrn Bfjpf nfl akflIaF df qflmyl pUrf bYT hI nhIN sI sikaf. biTMzy dI lVfeI muwK mMqrI qy sfbkf muwK mMqrI dy prvfrF ivcfly vkfr df svfl bx geI sI, ijs ivc bfdl prvfr aMq nUM BfrU irhf. PLqihgVH sfihb qoN suKdyv isMG ilbVf nUM kFgrs ny itkt idwqI qF akflIaF ny Aus nUM ‘ivkfAU mfl’ kih ky BMizaf sI, pr Auh zfktr mnmohn isMG Kfqr afpxf BivwK dfa Auqy lf dyx dI ijhVI gwl kihMdf irhf, lokF ny Ausy nUM mfnqf idwqI qy brfbr dI sfAU idwK vflf crnjIq isMG atvfl iesy bysurI muihMm clfAux kfrn pfr nf lwg sikaf. nfl lwgdy afnMdpur sfihb hlky `c sfbkf muwK mMqrI byaMq isMG dy poqry rvnIq isMG ibwtU ny muihMm vI qkVI clfeI, pr byVI Aus dI pfr qdy lwgI, jdoN hfkm akflI dl dy iewk vwzy DVy ny afKLrI vkq afpxy AumIdvfr zfktr dljIq isMG cImy nUM BuaFtxI dy idwqI. hYrfnIjnk hfr do hor AumIdvfrF dI vI mMnI jFdI hY. iewk qF gurdfspur qoN Bfjpf AumIdvfr ivnod KMny df hfrnf qy dUjf jlMDr qoN akflI AumIdvfr hMs rfj hMs df pfr nf lwg skxf. ivnod KMnf hr vfrI ijwq ky muMbeI df vVdf sI qy lokF nfloN vwD akflI afgU nfrfjL sn ik ivafh-sLfdI qF kI, Auh iksy dy mrny-prny Auqy vI nhIN afAuNdf. ijwQoN qwk hMs rfj hMs df svfl hY, Aus nUM doafby dy pVHy-ilKy lokF ny ies gwloN pRvfn nhIN kIqf ik ieh afpxI klf df ijMnf vI mfhr hovy, pfrlImYNt ivc jf ky lokF df pwK pysL nhIN kr skx lwgf. hfly ipClI cox ivc Aus vwloN kFgrsI styjF Auqy gfAux mgroN ies vfrI akflI AumIdvfr bx ky Ausy kFgrs mUhry af ztx nUM vI lokF ny psMd nhIN kIqf. qy iehnF sBnF qoN vwD hYrfnI do hor nqIijaF ny pYdf kIqI hY. iewk sMgrUr qoN akflI afgU suKdyv isMG ZINzsf dI hfr ny qy dUjI iProjLpur qoN kFgrsI afgU jgmIq isMG brfV dI ipwT lwgx ny. dovyN QF kfrn vjoN ‘afpixaF’ vwloN iTwbI lfAux dI gwl cwl rhI hY. kmfl dI gwl ieh ik dovyN QF iTwbI lfAux vfilaF nUM afpo-afpxI pfrtI dy ‘vwzy Gr’ nfl joiVaf jf irhf hY. ieh pRBfv agly idnIN dovF pfrtIaF `c nvIN kqfrbMdI df muwZ bMnH skdf hY. jo vI hovy, aMqly inrxy vjoN ieh nqIjy iksy iewk jF dUjI pfrtI jF lIzr dI ijwq nhIN, lokF aqy lokqMqr dI ijwq hn. lokF ny votF pf ky afpxf PLrjL inBf idwqf hY qy hux vfrI cuxy jfx vfilaF dI hY ik Auh votrF dI ies imhrbfnI df islf ikvyN Auqfrdy hn.
smfjI iPkrmMdI qoN swKxI rih ky lMG geI cox muihMm - jiqMdr pnUM coxF df buKfr bVf cMdrf hMudf hY, smfj dy isr ciVHaf CyqI Auqrdf nhIN. phfVI sMunsfn ielfky ivc pfty sMG vflf bMdf AucI sfrI cFgr mfr dyvy qF Aus dy cuwp vwt jfx ipwCoN vI Aus dI afvfjL awDf-pOxf imMt gUMjdI rihMdI hY. solF meI nUM Bfrq dI pfrlImYNt dIaF coxF dy nqIjy af jfx ipwCoN vI coxF dy cIk-ichfVy dI kuJ nf kuJ gUMj agly do ku mhIny sfzy kMnF ivc GuMmdI rhygI. kdy ieh crcy hoxgy ik Plfxy QF vwD votF peIaF qy Plfxy QF vfly votF pfAux hI nhIN gey qy kdy ieh crcf iCV jfvygI ik Plfxf AumIdvfr awgy aYnIaF votF nfl ijwqdf hMudf sI, hux aYnIaF nfl hfiraf hY. ivc-ivcfly ieh gwl vI iCiVaf krygI ik Plfxy lIzr ny bVI kVfkydfr sLYlI ivc Plfxy QF BfsLx kIqf qy Plfxf BfsLx dy bhfny inrI BkfeI kr ky qur igaf sI. ieho ijhIaF keI gwlF sfzf sMprk ies cox muihMm nfl vfhvf icr joVI rwKxgIaF. nqIjy afAux qoN pihlF dI GVI ieh gwl asloN koeI arQ nhIN rwKdI ik nvIN srkfr df mUMh-mwQf ikho ijhf hovygf qy kmfn iks dy hwQ hovygI? sfrf kuJ hI cox nqIijaF mgroN nvyN isirEN zOilaf jfxf hY. iksy vI purfxy rfjnIqk morcy dI hoNd purfxI qrHF dI nhIN hoxI. hr iksy iDr dy kuJ purfxy sMgI tuwtxgy qy kuJ nvyN nfl juV rhy hoxgy. isDFq df vfsqf nf qF kdy awgy kfPLI dyr qoN vyiKaf igaf hY, nf hux hI vyiKaf jfvygf. asl asUl kursI dI pRfpqI hI bx jfvygf, ijs ivc hr iksy iDr nUM cfhMudy jF nf cfhMudy hoey iewk jF dUjf pfsf mwlxf hI pvygf. hor hr gwl bfry gYr-XkInI hox dy bfvjUd ies gwl bfry koeI sLwk nhIN hoxf cfhIdf ik vwzy qoN vwzy muwdy qy smwisafvF AuvyN dy AuvyN axgOly rih jfxgy. Auh muwdy, ijnHF nUM rfjnIqk pfrtIaF ny Coihaf nhIN, sLfied kdy Cohxf vI nhIN, sfzy sfiraF dy sfhmxy hn. iewk muwdf hY dysL dI vDdI afbfdI df. aMgryjLF dy jfx vyly pfiksqfn nUM kwZ ky bfkI bcdy Bfrq ivc asIN pYNqI kroV hMudy sF. swTF sflF bfad asIN iewk sO vIh kroV dy nyVy hF. arQfq iqMn guxy qoN vI twp cuwky hF. vfDy dI rPLqfr hux QoVHI ijhI GtI jLrUr hY, pr iPr vI vfDf qyjLI nfl ho irhf hY. jy swT-bfhT sflF ivc asIN sfZy iqMn guxy hoey hF qF agly swT sflF dOrfn duwgxy qoN vD jfx dI afs qF hfly vI hY. EdoN svf do sO kroV lok hoxgy qF Kfx dI smwisaf df hwl koeI ivdysL qoN mMg ky jF mMgf ky vI kwZ lvygf, pr Kfx ipwCoN bfhr afAuNdy Pokt pdfrQF nUM smytx df pRbMD hI sfzy kol nhIN. hux iewk sO vIh kroV lokF dI gMdgI ny sfry ndIaF, nfly, vyeINaF, coaF, diraf musLk mfrn lf Cwzy hn, ies qoN duwgxy lokF df gMd pYx ipwCoN pUrf Bfrq kMuBI nrk df njLfrf pysL kr irhf hovygf. ihMdusqfn dI kmfn sFBx dIaF dfavydfr vwzIaF pfrtIaF dy lIzrF nUM vDdI afbfdI dI mfVI-motI icMqf qF hY, pr gMdy vihx sFBxf iksy dy eyjMzy dI muwK mwd hI nhIN bx skI. gMdgI sFBx dI gwl cwlI hY qF nfl imldI iewk hor mwd vI ivcfr lYxI bxdI hY. eyQy bhuq sfrIaF motr kMpnIaF ieh dfavf krdIaF hn ik AunHF ny iewk sfl dOrfn aYny lwK kfrF jF motr sfeIkl qy skuUtr bxfey qy vycy hn. iehnF sBnF gwzIaF vfsqy afm imafd vIh sfl qoN vwD nhIN mMnI jFdI. jy hr sfl lwKF gwzIaF bx rhIaF hn qF hr sfl vIhF vflI Aumr hMZf cuwkIaF qy keI qF pihlF hI hfdsy df isLkfr ho ky vI, nkfrf ho rhIaF hn. kroVF dI igxqI ivc mobfeIl Pon, kMipAUtr qy keI hor iksmF df mfl hr sfl kcrf bx irhf hY. Aus dy kbfV nUM sFBx df iksy nUM cyqf hI nhIN. ijhVy hspqfl sfzy lokF nUM sfPL-suQrf rih ky ibmfrIaF qoN bcx dI slfh dyNdy hn, AunHF dy afpxy aprysLn QIeytrF ivcoN KLqrnfk ibmfrI dy mrIjLF df aprysLn kr ky kwiZaf gMd jF pwtIaF qoN lY ky golIaF dy rYprF qwk sB kuJ lokF dI awK bcf ky nflIaF ivc vgfieaf jFdf hY. motI kmfeI krn vfly kfrKfny hr iksm df rsfieixk jF hor jLihrIlf mfdf awDI rfq nUM ndI-nfilaF ivc suwtdy hn qy icwty idn muwkrdy hn. ieh sfrf kuJ vI agly swT sflF ivc hux qoN duwgxf ho jfxf hY, pr lIzrF nUM gMd dy duwgxf hox dI icMqf nhIN, votrF dy duwgxy hox dI KusLI hovygI. iehnF vrgf hI iewk qIsrf muwdf vI hY. mYN 1973 ivc jdoN jlMDr sLihr pihlI vfrI vyiKaf, ieh zI[ ey[ vI kflj hI nhIN, rozvyjL dI vrksLfp vI lMGf ky sLurU hoieaf qy lfielpur Kflsf kflj lMG ky muwk igaf sI. bI[ aYs [aYPL[ cOk qoN bfeIpfs qwk afsy-pfsy KuwlHIaF grfAuNzF sn qy jy bfeIpfs Auqy cVHIey qF aMdrUnI afbfdI bfhrlI sVk qoN afm krky ipwCy htvIN hI sI. Auh sLihr awT ku iklomItr lMbfeI qy eynI ku cOVfeI nfl msF pMjfh-swT vrg iklomItr dy KyqrPLl vflf sI. hux sUrfnusI qoN qur ky prfgpur qwk solF iklomItr lMmf qy Auqr-dwKx idsLf ivc sLyKy qoN lFbVy qwk vI solF ku iklomItr hI ho jFdf hY. ieMj Auho swT vrg iklomItr df sLihr hux ZfeI sO vrg iklomItr df sLihr bx igaf hY qy ies qbdIlI nUM isrPL CwqI sfl lwgy hn. jy CwqI sflF `c ieh cfr guxF vwD igaf hY, agly CwqI sflF ivc krqfrpur, kpUrQlf, PgvfVf, jMzU isMGf sfry imlf ky solF sO skyar iklomItr df ho jfvygf, pr XojnfbMdI ijvyN ipCly sflF ivc GtdI geI hY, GtdI-GtdI sLfied jLIro qwk af jfvygI. hux srkfr kihMdI hY ik ax-aiDkfrq kflonIaF hor nhIN bxn dyxIaF, pr bxdIaF rihMdIaF hn qy tYks srkfr dy sLihrI ivkfs ivBfg dI QF srkfr clf rhy lokF dI jyb ivc pYNdf rihMdf hY. imafd puwgx nyVy jf ky kuJ votF dI Jfk qy kuJ cox PLMz leI notF df gwPf lY ky Auho nfjfiejL kflonIaF by-kfiedf qoN bf-kfiedf kr idwqIaF jFdIaF hn. ieMj krn vyly nf kdy pMjfb dI iksy srkfr nUM sLrm afeI hY, nf Bfrq dy iksy hor rfj dI srkfr nUM hI. afpy bxfey kfnUMn qoV ky sgoN dfavf kIqf jFdf hY ik ‘asIN afh kr idwqf hY.’ byrujLgfrI lgfqfr vDI hY, vDdI hor vI hY. srkfrI ivBfgF ivc BrqI rukI peI hY. kMm cwldy rwKx leI srkfrI mulfjLmF ny afpxy nfl gYr-srkfrI mulfjLm hr ivBfg ivc rwK ley hn. AunHF nUM qnKLfh imldI nhIN, kmfAuxI pYNdI hY qy isrP afpxI qnKLfh hI nhIN, afpxy rujLgfr-dfqy srkfrI mulfjLm vfsqy vI eyny ku hor pYsy AuproN kmf ky dyxy pYNdy hn. jy ieMj nf kIqf jfvy qF bfhr bQyry byrujLgfr hn, kwlH nUM AunHF ivcoN koeI Auysy kursI Auqy ibTfieaf jf skdf hY. ieho ijhI iksy inXukqI nUM vI iksy adflq ivc cuxOqI nhIN idwqI jf skdI qy brKLfsqgI nUM vI nhIN. hyTF afpxy afp kMm cwldf hY, srkfr KusL rihMdI hY ik KLjLfnf vjLIrF qy ivDfiekF vfsqy bicaf rhygf. eydF dy suKfly pRbMD dI QF srkfr dI isrdrdI vDfAux vflf koeI pRbMD iksy hfkm iDr dy eyjMzy `qy afAuxf sMBv hI nhIN. sfzy kol rojL KLbrF afAuNdIaF hn ik bwcy, Kfs krky bwcIaF, agvf krn dIaF GtnfvF ho rhIaF hn. puls qPLqIsL leI EnI isrdrdI nhIN lYNdI, ijMnI prcf drj kIqy bgYr bwicaF dy mF-bfp nUM tflx leI qrwdd krdI hY. prcf drj hovygf qF jFc-pVqfl krnI pvygI qy Qfxf muKI dI irport ivc drj hovygf, ijLlHf puls muKI dI irport ivc vI, ik ies dy hMuidaF aYnIaF vfrdfqF ho geIaF sn. vfrdfqF GtfAux nfloN vfrdfqF dI kfgjLI igxqI GtfAux leI vDw Xqn krny pYNdy hn. Bfrq dy sfry mhFngrF ivc dyh-vpfr dy bfkfiedf bjLfr cwldy hn, dysL dI rfjDfnI idwlI ivc vI, ijMnHF ivc afAuNdIaF kuVIaF ieMj hI agvf kIqIaF hoeIaF hMudIaF hn. kdy koeI srkfr AunHF nUM gOldI nhIN qy iewk kudrqI vrqfrf mMn ky zMg tpfeI jFdI hY. iesy leI ieh iksy hfkm jF ivroDI iDr leI kdy koeI muwdf hI nhIN bixaf. kuJ sfl pihlF pMjfb dy iewk ijLlHy qoN iewk KLbr afeI ik puls ny koeI ‘bwcy cuwkx vflf’ groh PiVaf hY qy Aus koloN iewk bwcf vI brfmd kIqf igaf hY. ijLlyH dy puls muKI df dfavf sI ik ieh groh bwicaF nUM agvf kr ky awgy BIK mMgvfAux vfly bdmfsLF kol vyc dyNdf hY. mhIny ku bfad asIN imly qF mYN Aus groh bfry puwC ilaf. puls aPLsr ny ihwk cOVI kr ky ikhf, ‘‘jylH ivc hY.’’ mYN puwiCaf, ‘‘bwcy ikMny brfmd hoey?’’ Aus df jvfb sI; iewko, Aus nUM mfipaF kol Byj idwqf hY.’’ mYN hor kuryidaf ik ‘‘Auh groh ‘bwcf cuwkx vflf’ nhIN sgoN ‘bwcy cuwkx vflf’ sI. ies krky AunHF ny pihlF vI kuJ bwcy cuwky hoxgy?’’ puls aPLsr kih bYTf; ‘‘hF jI, AunHF df kMm hI ieho sI.’’ mYN iPr puwC ilaf ik ‘‘qusIN pihlF cuwky qy awgy vycy hoey Auh bwcy iehnF qoN brfmd ikAuN nhIN krvfey?’’ eyQy jf ky Ps igaf mihsUs kridaF Auh ieh kih ky pwlf JfV igaf, ‘‘eynI dUr qwk jfx dy sfzy kol vsIly vI nhIN qy puls vI pUrI nhIN.’’ mYN jdoN jlMDr, luiDafxf, aMimRqsr dy cOkF ivc BIK mMg rhy bwcy vyKdf hF, hr vfrI Aus puls aPLsr nfl hoeI gwlbfq Xfd af jFdI hY, ijhVI Aus nUM Buwl cuwkI hovygI, pr jo kuJ myrI afqmf nUM nhIN vlMUDrdf. kfrn sfPL hY ik ieho ijhy grohF dIaF qfrF iewk jF dUjy vwzy lIzr nfl juVIaF hMudIaF hn qy ieh DMdf hI AunHF lIzrF dI srpRsqI hyT cwldf hY, ijhVy iswikaF dI Cxkfr suxdy hn, jLmIr dI afvfjL nhIN. qd iPr hux kI hovygf? cox nqIjy afAuxgy. agly do ku mhIny cox pRcfr dI gUMj idny hI nhIN, rfqIN suPLny ivc vI sfnUM suxfeI dyNdI rhygI. Aus dy bfad asIN iehnF gwlF ivc AulJ jfvFgy ik Plfxy lIzr ny Plfxy lIzr dy igwty sykx vflf ibafn dfigaf hY. ies dOrfn smF bIqdf jfvygf qy aglI cox af jfvygI. cox hI aglI hovygI, srkfr vI aglI bdlI hoeI ho skdI hY, pr smfj dI qsvIr afp-muhfry vihx nfl BfvyN QoVHI-bhuq TIk jF glq ruK ivc bdldI rhy, rfjnIqI ny qF sLfied ies dy nksL kdy vI nhIN suDfrny.
mwD-XuwgI lsLkrF vflI mfniskqf nfl lVI jf rhI hY cox muihMm - jiqMdr pnUM lok sBf dIaF coxF dy pRcfr dOrfn ieh suafl puwCy jfxf suBfvk hY ik ikhVI pfrtI jF ikhVf morcf ijwqygf, qy ieh svfl mYnUM vI keI pfisaF qoN puwiCaf jf irhf hY. votF pYx dy pihly iqMn pVfa lMG jfx ipwCoN ies svfl ivc myrI koeI Kfs rucI nhIN rih geI. ieh gwl mYnUM cMgI nhIN sI lwgxI ik BfrqI jnqf pfrtI dy hwQ iek vfrI iPr dysL dI kmfn af jfvy. hflfq ijho ijhy bx rhy hn, iPLrkfpRsqI dy nyjLy dI nok mMnI jFdI ies pfrtI vwloN srkfr dI agvfeI sFBx dI sMBfvnf lwgBwg KLqm smJI jfx lwg peI hY qy ies dy lIzr hux nfloN vwD aglI cox mOky iek dUjy nUM pfsy Dwkx dy afhr lwg cuwky hn, jd ik lfl ikRsLn azvfnI jI vwzI kursI nf imlx dI sUrq ivc sMinafs lY lYx df ierfdf Kud jLfhr krdy iPrdy hn. keI ikMqU-pRMqU mn ivc hox dy bfvjUd qIjf morcf awgy afvy qF mYnUM TIk lwgygf, ikAuNik ipClI srkfr vyly zf[ mnmohn isMG qoN pyNzU rujLgfr grMtI skIm vI ienHF ny lfgU krvfeI sI qy ikrqIaF ivruwD AuWTdf kuhfVf vI keI vfrI roikaf sI. Auh vI hfl dI GVI dysL pwDr AuWqy ikMnf ku sPLl ho skygf, ies bfry kuJ kihxf aOKf hY. bfkIaF `coN koeI vI ijwqdf rhy, bhuq ijLafdf idlcspI nhIN rih jFdI. ies dI bjfey mYN keI hor aijhy pwKF bfry socxf ijLafdf TIk smJdf hF, ijhVy cox-muwdf nhIN bx sky. cox ivc lokF dy ihwqF dI gwl qF bfhlI rVkdI hI nhIN. rfj AuWqy kbjLy dIaF dfavydfr iDrF iek-dUjy AuWqy icwkV dy buwk suwtx nUM hI muwdf bxfeI iPrdIaF hn. Aus icwkV df buwk dUijaF `qy suwtx vyly AunHF dy afpxy AuWqy vI pY jfvy qF icMqf nhIN kIqI jFdI. ies dI iek imsfl pihlI meI dy idn PLqihgVH sfihb hlky dy iek ipMz ivc sfhmxy afeI. EQy pMjfb dy muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny BfsLx kridaF kFgrs dy AumIdvfr suKdyv isMG ilbVf vwloN akflI dl Cwz ky kFgrsI bx jfx nUM hI vwzf muwdf bxf ilaf. kihx vyly bfdl sfihb eyQoN qwwk kih gey ik Auh vI koeI bMdf hY, ijhVf afpxI pfrtI Cwz ky dUjI ivc clf jfvy? jdoN AunHF ny ieh gwl afKI, hfly iek idn pihlF akflI dl `c sLfml hox vflf purfxf kFgrsI bIr divMdr vI nfl bYTf sI qy lokF dIaF njLrF df sfhmxf krn dI QF afpxy isr nUM ieMj nIvF krI jFdf sI, ijvyN DuMnI nfl nwk lf ky vyKx df aiBafs kr irhf hovy. jlsf muwkdy sfr ieho siQqI Kud bfdl sfihb leI bx geI, jdoN pwqrkfrF ny puwC ilaf ky PLqihgVH sfihb dy nfl juVdy luiDafxy hlky ivc quhfzf AumIdvfr vI isrPL itkt Kfqr kFgrs Cwz ky akflI bixaf hY, Auhdy bfry kI iKafl hY? bfdl sfihb ieho ijhy mOikaF leI jfxI-pCfxI muskxI nfl kfr vwl qur gey. aYn ieho siQqI luiDafxy ivc AudoN bxdI hY, jdoN kFgrs Cwz ky gey gurbcn isMG gfilb nUM kFgrsI lIzr ‘dl-bdlU’ kih ky BMzdy hn qy styjoN Auwqrdy sfr koeI pwqrkfr puwC lYNdf hY ik quhfzI pfrtI ny vI akflI dl `coN afey suKdyv isMG ilbVy nUM itkt idwqI hY, Auhdy bfry kI iKafl hY qy kYptn amirMdr isMG bfry kI iKafl hY, ijhVf keI sfl akflI rih ky Pyr kFgrsI afx bixaf sI? kI hux asIN iesy gwl nUM sB qoN vwzf cox muwdf mMn leIey? jdoN qwk isr ivc socx dI sLkqI hY, eydF krnF aOKf hY. ibhfr ivc lokF dI grIbI koeI muwdf nhIN, BuwK vI muwdf nhIN, EQoN dy lokF vwloN pMjfb ivc jf ky iksfnF dy zMgrF df gohf cuwkxf vI muwdf nhIN, sgoN ieh muwdf hY ik lflU pRsfd ibhfr df aslI lIzr hY jF inqIsL kumfr hY? AuWqr pRdysL ivc vI iesy qrHF df hfl hY. EQy dovyN vwzIaF pfrtIaF nf qF isDFqF dI gwl krdIaF hn, nf ivcfrDfrf dI, sgoN mulfiem isMG Xfdv qy bIbI mfieafvqI Kud hI sB qoN vwzy muwdy bxy hoey hn. dovyN iDrF vwloN ieh dosL lfieaf jFdf hY ik dUjI iDr dy guMzy pfl rwKy hn qy dovyN iDrF kol ieho ijhy bfhUblIaF dI igxqI drjnF qwk jFdI hY, ijnHF dI do-do-cfr-cfr ijLilHaF aMdr pUrI dihsLq hY. lVfeI AuQy pfrtIaF dI nhIN, guMizaF dy bfhU-bl dI hY, ijs kol vwD lwT-mfr hoey, Auh vwD sItF lY jfvygf. do-cfr rfj, kyrlf vrgy, hfly bcy hoey hn, bfkI lwgBwg sfry Bfrq ivc mfmlf ‘ijs kI lfTI, Aus kI BYNs’ vflf cwl irhf hY. ieho ijhy rfj qy smfj ivc jo vI vfpr jfvy, sB TIk hI TIk huMdf hY. imsfl vyKxI hovy qF AuWqr pUrb dy iek rfj aruxfcl pRdysL qoN afeI KLbr pVH lYxI cfhIdI hY. AuQy ikho ijhy sYNkVy poilMg bUQ hn, ijQy sO PLIsdI votF Bugq geIaF hn. votF dI sO PLIsdI Bugqxf AuQoN dy votrF dI sUJ df pwDr vwD jfxf mMinaf jf skdf sI, pr KLbr df vyrvf qF ies qoN vI awgy jFdf hY. iek ivDfn sBf hlky ivc ds hjLfr awT sO bfeI votF kuwl hn, pr EQy igafrF hjLfrF iCafnvyN votF pfeIaF geIaF hn. kuwl igxqI nfloN vI pOxy iqMn sO vwD votF ijhVIaF peIaF hn, ijnHF nUM isrPL msLIn kbjLy ivc kr ky btn dbdy rihx leI hI Byijaf igaf sI qy ieh nhIN sI dwisaf ik votF pfAuxIaF ikMnIaF ku hn. iek poilMg bUQ qF ieho ijhf vI sI, ijwQy kuwl votr 196 sn qy votF Bugq geIaF 302, Bfv ik iek sO cfr votF kuwl igxqI qoN vI vwD. sO PLIsdI vot qF sMsfr ivc hor ikDry vI sLfied Bugq jFdI hovy, ieh ‘pRfpqI’ isrPL Bfrq dy mhfn lokqMqr dI hY ik eyQy sO hI nhIN, iek sO crvMjf PLIsdI votF vI Bugq jFdIaF hn. eydF dy poilMg bUQ ieko ivDfn sBf hlky `c AunMjf inkly hn, pr ieh vI koeI muwdf nhIN. cwldI cox pRikiraf dOrfn iek idn ieh kOVf swc vI byprd ho igaf ik pMjfb ivc luiDafxy dy buwZy nfly nfloN vI gMdf vihx irsLvq df vg irhf hY. ipClyry mhIny ivjIlYNs ivBfg ny luiDafxy `coN iek qihsIldfr nUM pYsy lYNdf igRPLqfr kIqf sI. jFc awgy vwDI qF sfry pMjfb dy mfl mihkmy dy aPLsr ies dy ivroD ivc iek-muwT ho KVoqy. EDr ivjIlYNs ny ieh swc jLfhr kr idwqf ik qihsIldfr vwloN leI jFdI irsLvq bfry hI nhIN, Aus kol ies gwl dy vI pwky sbUq hn ik ieh kflI kmfeI ijLlHy dy aPLsrF qoN lY ky ‘AuWpr qwk’ ikMnI-ikMnI vwzI jFdI hY. ‘Auwpr qwk’ dy ijLkr nfl ieh mMg AuWT peI ik iesLfrf mfl mihkmy dy mMqrI vwl, ies leI jFc qdy hI TIk ZMg nfl ho skdI hY, jy mMqrI asqIPLf dyvy, jF iPr Aus nUM brKLfsq kr idwqf jfvy. ieh dovyN gwlF nhIN hoeIaF qy kys mfxXog hfeI kort ivc phuMc igaf. hfeI kort sfhmxy 30 apRYl dy idn ivjIlYNs ivBfg dy aiDkfrI ny hlPLIaf ibafn dy ky Auh kuJ dws idwqf, ijs df iksy ny suPLnf qwk nhIN sI ilaf. ivjIlYNs dy srkfrI ibafn ivc drj hY ik ieh qihsIldfr rojL dy sfZy swq lwK rupey irsLvq vjoN iekwTy krdf sI, ijs ivcoN cOQf ihwsf (lwgBwg iek lwK sfZy sqfsI hjLfr rupY) stfPL nUM vMz ky bfkI ivcoN do lwK rupey rojL izptI kimsLnr sumyr isMG gurjr nUM, pMJwqr hjLfr rupey rojL kmlpRIq kOr brfV aYzIsLnl izptI kimsLnr nUM aqy pMjfh hjLfr rupey rojL aYs[ zI[ aYm[ suirMdr mohn sLrmf nUM idwqy jFdy sn. sfZy swq lwK rupey rojL! mhIny dy kMm vfly idn jy bfeI mMn leIey qF iek kroV pYNhT lwK rupey dI kmfeI, ijs ivcoN ijLlHy dy izptI kimsLnr nUM do lwK rupey rojL dy ihsfb cuqflI lwK rupey mhInf ‘AuqlI’ afmdn huMdI hY. ieh gwl iksy ivroDI iDr dy afgU ny nhIN khI, pMjfb srkfr dy ivjIlYNs ivBfg ny pMjfb srkfr dy ijLlHf pwDr dy aiDkfrIaF bfry khI hY. ijLlHy df izptI kimsLnr jy qihsIldfr dy rfhI hr mhIny cuqflI lwK AugrfhuMdf hY qF bfkI dy mihkimaF koloN imldy dsvMD nfl Auh kroV qoN ikvyN nf twpdf hovygf? ieh hflq iek ijLlHy dI nhIN, pMjfb dy lwgBwg hr ijLlHy dI ho skdI hY. vwzy ijLlHy ivc vwD kmfeI, Coty ijLlHy ivc Gwt, pr suwky sMG qF koeI vI nhIN rihMdf hovygf. pMjfb srkfr dy vkIl nUM ies irport bfry jvfb dyxf pYxf sI, Aus dI mjLbUrI pqf nhIN ikho ijhI hovygI, pr Aus dy mfxXog jwj sfihbfn nUM ies bfry srkfr df pwK adflq dI bjfey jwj sfihbfn dy cYNbr ivc pysL krn dI afigaf mMgI aqy bynqI ies dlIl nfl kIqI ik eyQy sfry lok suxdy hn, ijnHF ivc mIzIaf vfly vI bYTy hn. afKLr kI kfrn hY ik pMjfb srkfr df vkIl afpxI srkfr df pwK lokF sfhmxy nhIN jfx dyxf cfhuMdf? ieh bhuq vwzI gwl hY, pr ieh vI koeI cox-muwdf nhIN. hfkm pfrtI dy lIzrF ny qF ies AuWqy prdf rwKxf cfihaf hI hY, ivroD dI muwK iDr kFgrs pfrtI ny vI ies nUM muwdf nhIN bxfAuxf, ikAuNik Auh jfxdy hn ik AunHF dy afpxy rfj ivc vI ieho huMdf hY, ikAuNik ieh ‘rfj dI rIq’ ju bx cuwkI hY. mYN AunHF muwidaF df gfVH nhIN pfAuxf cfhuMdf, ijnHF bfry vwzIaF dfavydfr iDrF awK ivc awK pf ky gwl krn nUM iqafr nhIN. ies dI bjfey mYN sfzy lokqMqr aMdrlf smyN df swc quhfzy sfhmxy rwKx dI gusqfKI krnf cfhuMdf hF. purfxy simaF ivc jMgF mOky do iksm dI PLOj huMdI sI. iek qnKLfhdfr PLOj, ijhVI rfjy qoN qnKLfh lYNdI hox kr ky imQy hoey jrnYl dI kmfn hyT lVdI qy bMDyj ivc rihMdI sI. jdoN kdy koeI vwzf sLihr jF rfj ijwqxf hovy, EdoN lutyrf lsLkr joV ilaf jFdf sI. Aus lsLkr nUM qnKLfh nhIN sI imlxI huMdI, ies sLrq Auwqy lVn leI iqafr kIqf jFdf sI ik jy ijwq gey qF quhfnUM pUrI KuwlH hovygI, ijs nUM ijMnf luwt skdy ho, luwtdy irho. Auh mwD-Xuwg df vrqfrf eysLIaf ivc hI nhIN, XUrpI dysLF ivc vI keI sdIaF qwk cwldf irhf sI. hux asIN ‘swiBak’ Xuwg ivc rihMdy hF. srhwdF AuWqy jMg lwgy qF bfkfiedf PLOj hI lVn jFdI hY, lsLkr nhIN joVy jFdy. ibnF sLwk hux lsLkr nhIN joVy jFdy, pr Auh mfniskqf qF ajy vI aMdroN nhIN geI. hux coxF mOky vwzIaF rfjnIqk pfrtIaF afpo afpxy pwK ivc ieho ijhI ‘kfkf-DfV’ iekwTI krn lwg peIaF hn, ijhVI kfrF AuWqy GuMmdI hY, kfrobfr koeI krdI nhIN, pr Krcy sLfhI iksm dy huMdy hn. Aus ‘kfkf-DfV’ nUM awj df ‘lutyrf lsLkr’ mMn lvo, ijs nUM iksy pfisEN koeI qnKLfh qF imlxI nhIN qy ieh lfrf dovyN pfisaF vfly awK dy iesLfry nfl lf dyNdy hn ik ‘biTMzy vflf iklHf’ PLqih krvf idE, Pyr BfvyN mosLy pfAuNdy iPirE. jdoN asIN ‘biTMzy vflf iklHf’ kihMdy qF gwl biTMzy dI nhIN, hr Aus hlky dI kr rhy hF, ijwQy ‘qKLq jF qKLqF’ vrgI lVfeI bxI peI hY. ieho ijhI hflq ivc koeI gwl lokF dI ijLMdgI `qy BfvyN ijMnf mrjLI asr pfAuNdI hovy, cox-muwdf ikvyN bx skdI hY, ijs ivc ‘kfkf DfV’ vfly awj dy lsLkrF dI koeI rucI nhIN ho skdI?
KyqrIvfd dy dbfa hyT bdl rhy hn BfrqI rfjnIqI dy smIkrx - jiqMdr pnUM iewk smF sI, jdoN Bfrq ivwc iewko iewko kOmI pfrtI vjoN kFgrs eyzI vwzI huMdI sI ik bfkI dIaF sB pfrtIaF imlf ky vI Aus dy pMjvyN-CyvyN ihwsy ivwc rih jFdIaF sn. KyqrI pfrtIaF dI bhuqfq vI nhIN sI huMdI qy ijMnIaF ku sn, AuhnF dI bhuqI vuwkq vI nhIN sI. iewko iewk iDr kimAUinstF dI huMdI sI, ijhVI kFgrs nUM BivwK ivwc cuxOqI dyx jogI smJI jFdI sI, pr afpsI pftk ipwCoN Auh vI eyny jogy nf rhy. dUjy pfsy BfrqI jn sMG AuWBrnI sLurU ho geI qy kFgrs ivwcoN iewk jF dUjy kfrn kr ky inkly jF kwZy gey lok vI Ausy ivwc sLfml hox lwg pey. qIjy pfsy KyqrI pfrtIaF hOlI-hOlI afpxI hoNd idKfAux dy smrwQ bxdIaF geIaF. pMjfb ivwc sLoRmxI akflI dl, jMmU-ksLmIr ivwc nYsLnl kfnPLrMs, qfimlnfzU ivwc drfvV munyqV kjLgm ies AuBfr dIaF moZI sn. hux Auh siQqI nhIN, hr rfj aMdr KyqrI pfrtIaF hn, ijnHF kfrn rfjnIqk nksLf hI plitaf ipaf hY. kFgrs dy ieklOqI idE-kwd pfrtI hox dy Aus purfxy dOr ivwc hr pfsy Ausy df dbdbf sI. kyrlf dI kimAUinst srkfr qoV idwqI jfvy jF jMmU-ksLmIr ivwc sLyK abduwlf dI kursI Aultf idwqI jfvy, koeI ies kfrvfeI ivwc ivGn pfAux dI jurawq nhIN sI krdf. jy koeI kFgrs qoN bfgLI huMdf qF pYrF isr KVox dI QF jLlIl ho ky rih jFdf. ieho ijhIaF imsflF vI hn ik bfgLI hoey kFgrsI afgU dy mukfbly kFgrs pfrtI ny Aus dy syvfdfr nUM itkt dy ky AumIdvfr bxf idwqf, pr syvfdfr sIt ijwq igaf qy DVwlydfr hox dy bfvjUd bfgLI hoieaf afgU mUMh ltkf ky rih igaf sI. AunHF simaF ivwc kFgrs dIaF keI gwlF nfl sihmq nf hox dy bfvjUd lokIN mukfbly dI koeI iDr mihsUs nhIN sn kr rhy. ieMdrf gFDI dy pRDfn mMqrI bxn mgroN hoeIaF coxF ivwc pihlI vfrI kFgrs dy mukfbly Ausy dy purfxy lIzrF df iewk pUrf DVf purfxI kFgrs dy do bldF dy cox insLfn afsry liVaf, jd ik ieMdrf gFDI dI agvfeI hyT muV ky bwJI kFgrs ny nvF insLfn ‘gF qy vwCf’ alft krvf ky cox lVI sI. Auh hfr BfvyN gey, pr ieMdrf gFDI dy mukfbly ivroDI iDr dy keI DVy, jo afpo ivwc qflmyl kr ky cwl skdy sn, pihlF nfloN qkVy ho gey. iPr jn sMG vI AuhnF nfl iml ky cwlx lwgI, purfxy smfjvfdIey vI qy kFgrs leI iehnF sfiraF dy sFJy ivroD df sfhmxf krnf aOKf huMdf igaf. ies ipwCoN aYmrjYNsI lwg geI qy jdoN ieh sfry bfhr afey, eynI gwl iehnF dy Kfny ivwc pY geI ik jdoN qwk kOmI pwDr df bfkfiedf bdl pysL nf kIqf igaf, kFgrs nUM hrfieaf nhIN jf skdf. isMzI kyt kFgrs, suqMqr pfrtI, smfjvfdI pfrtI qy jn sMG ny iekwiTaF ho ky iewk jnqf pfrtI bxf leI, ies ivwc qfjLf-qfjLf kFgrs qoN tuwt ky kFgrs PLfr zYmokrysI bxfAux vfly jgjIvn rfm dy DVy nUM vI sLfml kr ilaf igaf. dysL Br ivwc kFgrs df bdl bx ky sfhmxy afeI ieh pfrtI ijwq geI qy kFgrs pihlI vfrI hfr geI sI. mgroN ieh sfry lIzr dysL dy lokF df Brosf kfiem nf rwK sky qy afpo ivc KihbV qy ZfeI sflF ipwCoN afpxI srkfr df vI Bog pf bYTy sn ky sFJI pfrtI df vI. aglIaF do coxF iPr ieMdrf gFDI qy Aus dy pwuqr rfjIv gFDI dI agvfeI hyT kFgrs ny iksy kOmI pwDr dy sFJy jF sFiJaF vrgy bdl dI axhoNd ivwc lVIaF, ijnHF ivwc Auh hUMJf mfr jFdI rhI. siQqI AudoN bdlI, jdoN boPLorjL qop sOdy df rOlf pYx ipwCoN rfjIv gFDI dy sB qoN nyVly sihXogI ivsLvnfQ pRqfp isMG ny kFgrs pfrtI CwzI qy jnqf dl ivwc af igaf. Aus dI agvfeI hyT jnqf dl ny iewk pfisEN purfxI jn sMG dy nvyN rUp BfrqI jnqf pfrtI nfl sItF dI Cwz-CuzfeI kIqI qy dUjy pfisEN kimAUinstF dI vwzI iDr mfrksvfdI kimAUinst pfrtI nfl ieho ijhf qflmyl ibTf ilaf. pfxI lwQ cuwkx dy bfvjUd rfjIv gFDI sLfied nf hfrdf, jy Aus dy mukfbly Kwby qy swjy dy ivcfilEN joV pfAux vfly kuMzy vjoN jnqf dl Aus cox muihMm df muwK Durf nf bx igaf huMdf. EdoN vI kFgrs hfr geI qy ivroDI iDr ijwq geI, pr pftI hoeI ivroDI iDr isrPL vI pI isMG nUM pRDfn mMqrI rwKx dy nFa AuWqy bhuqf icr iekwTI nf rih skI qy Ausy `coN inkly hoey cMdr sLyKr dy DVy ny kFgrs dI mwdd nfl srkfr bxf leI. ies ipwCoN kFgrs vI pihlF vflI kOmI pwDr dI sfiraF AuWqy BfrU hox vflI kFgrs nf rih geI qy ivroDI iDr `coN vI Aus df koeI bkfiedf kOmI pwDr df bdl nf bx sikaf. BfrqI jnqf pfrtI ny bVf hokf idwqf ik kFgrs df bdl qF Auho hY, pr dwKx dy sUibaF ivc Aus df ikqy aDfr hI hY nhIN sI. kyrlf ivc Aus dy pwly kwK nhIN sI, ijwQy pfrlImYNt dIaF vIh sItF hn, AunqflI sItF vfly qfimlnfzU ivc iewk jF dUjI iDr dy afsry do-iqMn sItF kdy afAuNdIaF qy kdy gol aFzf rih jFdf, bqflI sItF vfly aFDrf pRdysL, aTfeI sItF vfly krnftkf qy iewkI sItF vfly AuVIsf ivc Aus dy pYr nhIN sn lwg rhy. ienHF iewk sO swqr sItF qoN bfad bMgfl dIaF bqflI sItF sn, ijwQy mmqf bYnrjI dy afsry kdy iewk-do sItF BfvyN iml jfx, vrnf TUTf KflI rih jFdf sI. Bfv ieh ik svf do sO sItF dy Kyqr ivc ijs pfrtI dy pYr nhIN sn lwg rhy, Auh kOmI pwDr dI ikvyN bx jFdI? Drm-inrpwK iDrF dy chyqy aYWc zI dyvgOVf dy muMzy nUM muwK mMqrI bxfAux df cogf pf ky hux Bfjpf krnftkf ivc qF afpxy isr iewk qkVI iDr bx geI hY, AuVIsf ivc bIjU jnqf dl nfl igafrF sfl sFJI srkfr clf ky vI moZy AuWqy prnf rwK ky iekwlI qurI iPrdI lwBdI hY. sfPL hY ik Auh kOmI pwDr dI mfnqf pRfpq pfrtI qF hY, pr kOmI pwDr df kFgrs df bkfiedf bdl nhIN bx skI, jd ik kFgrs Kud vI hux ieklOqI dfavydfr bxn jogI nhIN rih geI. ieklOqy kOmI dfavydfr jF Aus dy bdl vjoN pysL hox vflIaF dovyN muwK pfrtIaF hux KyqrI pfrtIaF dy smrwQn dIaF vI muQfj hn qy Coty-moty kOmI dlF dIaF vI. sfry dy sfry srvyKx kFgrs nUM QoVHI ijhI awgy qy BfrqI jnqf pfrtI nUM QoVHI ijhI ipwCy drsfAuNdy hn, pr QoVHI ijhI awgy dwsI jf rhI kFgrs nUM vI afpxy isr zyZ sO sItF ijwqx dy nyVy-qyVy hI rwiKaf jf irhf hY. srkfr bxfAux leI pOxy iqMn sO sItF cfhIdIaF hn qy ieMj bfkI dIaF svf sO sItF df jugfV Aus nUM vI krnf pYxf hY. srvyKx krn vfly dovF iDrF dy morcy vI toh rhy hn qy kFgrs vfly smuwcy morcy nUM do sO qoN ds-bfrF sItF vwD dy ky Bfjpf vfly morcy nUM Aus qoN qIh ku sItF ipwCy rwKdy hn, pr srkfr iks dI bxygI, iehdy bfry cuwp rihMdy hn. qd iPr srkfr kyNdr ivc ikwdF dI bxygI? ies svfl df jvfb ²qF koeI dyNdf nhIN, jy kihMdy hn qF ieko iewk gwl ik hor iksy dI vI bx jfvy, lfl ikRsLn azvfnI df lgn nhIN inkl skxf. ijwQoN qwk coxF qoN bfad df ieh svfl hY ik srkfr iks dI agvfeI ivc bxygI qy iDrF ikhVIaF ies ivc sLfml hoxgIaF, ies bfry sfry srvyKxkfr purfxy joV-qoV AuWqy hI KVy hn. lflU pRsfd Xfdv qy rfm ivlfs pfsvfn jF mulfiem isMG Xfdv jy ieh kihMdy hn ik coxF ipWCoN Auh kFgrs dy nfl rihxgy aqy zfktr mnmohn isMG dI agvfeI hyT sFJI srkfr bxfAuxgy qF srvyKxkfrF nUM ieho gwl bVI vjLndfr jfpdI hY. Auh Jwtpt ienHF dy pwK ivc jFdIaF sItF df aMdfjLf kFgrs nfl joV ky nvyN aMkVy pysL kr dyNdy hn. ies gwl nUM Auh Buwl jFdy hn ik 1996, 97, 98, 99 aqy 2004 ivc srkfr bxfAux vyly Auho gwTjoV nhIN sn rhy, ijhVy cox lVn leI bxfey gey sn. kuwJ DVy qF nvyN rlfey gey sn, kuwJ purfxy nwk-mUMh vwt ky pihlF nuwkr vwl gey qy QoVHy icr bfad vwKry vI ho gey sn. ieh sfrf kuwJ ies vfrI vI vfpr skdf hY. nf qF BfrqI jnqf pfrtI dy sfry purfxy joVIdfr Aus nfl pwky bwJy hoey hn, nf hI kFgrs dy nfl sFJI srkfr clfAux vfly. hr koeI afpo afpxI rxnIqI AuWqy aml kr irhf jfpdf hY. ies dIaF vMngIaF vyKxIaF hox qF ibhfr qy AuWqr pRdysL jF AuVIsf qy qfimlnfzU hI nhIN, pwCmI bMgfl qwk vyKIaF jf skdIaF hn. pihlf mfmlf Bfjpf dy sihXogIaF df hY. AuVIsf ivc igafrF sfl Aus nfl sFJI srkfr clfAux vfly bIjU jnqf dl dy afgU nvIn ptnfiek ny ies nUM lwq mfr ky aYl coxF mOky ivhiVEN bfhr kr idwqf hY. hux Auh iewk pfisEN kfmryzF dI bFh ivc bFh pfeI KVf hY qy dUjy pfisEN sLrd pvfr nfl sYnq rlf rwKI hY. dovF iDrF vfly Aus nUM afpxf sfQI mMn ky cwl rhy hn, pr Auh iksy df vI pwkf nhIN, coxF ipwCoN mOky muqfbk PLYslf lvygf. dUjf ibhfr df muwK mMqrI inqIsL kumfr hY. jfrj PLrnfzyjL nUM byafbrU krky kUcy qoN kwZx mgroN Auh BfrqI jnqf pfrtI vfilaF nUM vI iTwbI lfAux dy rONa ivc njLr afAuNdf hY. sFJy jlisaF ivc Auh Bfjpf nUM votF pfAux jF lfl ikRsLn azvfnI nUM pRDfn mMqrI bxfAux leI lokF df sihXog mMgx dI QF ieh kihMdf hY ik ‘‘myry hwQ mjLbUq kro, qF ik mYN ibhfr dy lokF dI hor vDIaf syvf kr skF.’’ ies gwloN ieWk pfsy Bfjpf vfly nwk mroV rhy hn qy dUjy pfsy ies qoN Aus dI kFgrs nfl qfr imldI mihsUs kr ky lflU pRsfd qy rfm ivlfs pfsvfn ny vI kFgrs AuWqy PLfier KolH idwqf hY. awgoN kFgrsIaF ny vI Gwt nhIN gujLfrI, BrpUr moVvF hwlf lflU pRsfd AuWqy kr ky sMkyq dy idwqf hY ik qyry qoN bgLYr vI sr skdf hY. jy ies qrHF swcmuwc ho igaf qF kyNdr ivc Bfjpf df iek sihXogI hor Gwt jfvygf qy lflU pRsfd hurIN Aus nfl eynI CyqI juV nf skx kr ky kFgrs Aus qoN awgy inkl skdI hY, pr kFgrs leI vI iewk hor aiVwkf Kwby pwK qoN hY. Kwbf pwK hux Auh Kwbf pwK nhIN, ijhVf hriksLn isMG surjIq dy vkq huMdf sI. sLrd pvfr qoN lY ky sLrd Xfdv qwk aqy cMdr bfbU nfiezU qoN lY ky nvIn ptnfiek qwk sfry jxy vyly-kuvyly kfmryz surjIq qoN itAUsLn pVHn afAuNdy huuMdy sn. kFgrs nUM sfry gunfhF dI jVH kih ky vI Auh hr musLkl mOky Aus dI mdd krn dOV pYNdf sI. nhIN bxI qF sonIaf gFDI pRDfn mMqrI nhIN bxI, kfmryz surjIq qF ibnF bulfey amr isMG qy mulfiem isMG Xfdv nUM vI bfhoN PV ky sonIaf gFDI dy ivhVy ivc igaf sI. hux dI KwbI iDr dI mohrI BfvyN EdoN vflI mfrksI pfrtI hY, pr agvfeI ies dI Aus pRkfsL kfrq dy hwQ hY, ijs df sfrf isDFq surjIq-ivroD AuWqy kyNdrq irhf hY. jdoN kfmryz jXoqI bfsU nUM pRDfn mMqrI bxfAux nUM sfrIaF iDrF sihmq ho geIaF sn, EdoN ieh qjvIjL isry nhIN sI cVHI qF isrPL ies leI ik pRkfsL kfrq ny ivroD df JMzf cuwk ilaf sI. jy AunHF iDrF ny surjIq hurF nUM pfsy rwK ky pRkfsL kfrq dy rfhIN qjvIjL pysL krvfeI huMdI qy surjIq hurF df sfQ mMigaf huMdf, qjvIjL rwd hI nhIN sI hoxI. kmfl dI gwl vyKo ik EdoN ies qjvIjL df ivroD krn vflf pRkfsL kfrq hux iehI khI jf irhf hY ik ‘‘pRDfn mMqrI bxn dI pysLksL myry leI hovy qF mYN ivcfr kr vI skdf hF.’’ jy Auh Kud bxn bfry ivcfr kr skdf hY qF jXoqI bfsU dI vfrI kI Kot sI? kmfl qF ieh vI hY ik Aus dy jnrl sYktrI bxdy sfr Aus dI pqnI nUM pfrtI dI pfilt ibAUroo dI mYNbr vI bxf idwqf igaf qy pfrlImYNt dI mYNbr vI. jy Auh eynI Xogqf vflI sI qF pfrtI ny pihlF ikAuN nf bxf idwqf, EdoN hI Aus df nONgf ikAuN kwiZaf, jdoN pfrtI dI kmfn Aus dy pqI dy hwQ af geI sI? ies qoN kuwJ lok kfhly nqIjy kwZ rhy hn ik ies vfrI qIsrf morcf, jo pihlF nfloN vwD mjLbUq njLr af irhf hY, eynf qkVf vI ho skdf hY ik dUijaF nUM mdd dyx dI bjfey AunHF dI mdd lY ky afp srkfr bxfvy, qy sLfied ieMj agvfeI kimAUinstF dy hwQ hI af jfvy. eydF dy suPLny lYx vfilaF df sfrf mjLf ikrikrf krn vflf ibafn pwCmI bMgfl dy mfrksvfdI muwK mMqrI kfmryz buwDdyv BwtfcfrIaf dy dfgL idwqf hY. krVf sLbd Aus ny koeI vriqaf nhIN, pfrtI dy iksy lIzr dy iKlfPL kuwJ ikhf nhIN, pr ieh kih idwqf hY ik Bfjpf qF awgy af nhIN skxI, kFgrs dy pwKoN pRDfn mMqrI dI kursI dy do muwK dfavydfrF ivcoN iewk pRxb muKrjI vI hY, ijhVf iemfndfr vI hY, isafxf vI qy ieho ijhI idwK vflf vI, ijs dI bMgfl dy lok bVI iewjLq krdy hn. cwldI cox dOrfn kfmryz buwDdyv dy ies ibafn dy arQ ijhVy inkldy hn, Auh smJx vfly smJ jfxgy. sMkyq Aus ny bVf guwJf idwqf hY. ijhVy bMgflI lok sOrv gFgulI dI ikRkt tIm dI kpqfnI ipwCy iksy vI hwd qwk jf skdy hn, jy joVF-qoVF ivc pRxb muKrjI df nFa pRDfn mMqrI dy ahudy leI pysL ho igaf, AunHF bMgflI lokF dIaF BfvnfvF df afsrf buwDdyv BwtfcfrIaf dy ibafn dI ieho ijhI kdr vI vDf skdf hY ik kfmryz pRkfsL kfrq hurIN jXoqI bfsU qy somnfQ cYtrjI qoN bfad qIjy bMgflI afgU dy ivroD bfry pYNqVf lYx qoN pihlF pMdrF vfrI socxgy.
juwqI dy klcr ny spwsLt kr idwqI hY BfrqI rfjnIqI dI hkIkq - jiqMdr pnUM rfm ivlfs pfsvfn, lflU pRsfd Xfdv qy vrux gFDI dI bymycf iqRwkVI ny mYnUM ies vfrI iek nvIN syD idwqI hY. iek ieho ijhf ivcfr pysL kIqf hY, ijhVf myry idmfg ivc afAuxoN bVy icr df KuMiJaf ipaf sI. hoieaf ieh ik ieMdrf gFDI df poqrf qy mynkf gFDI df puwqr vrux gFDI iek kfnUMnI kys ivc Ps ky jylH clf igaf. Aus ny Bfjpf dy iek cox jlsy ivc muslmfnF qy iswKF bfry kuJ hwdoN vwD BwdI iksm dIaF itwpxIaF kIqIaF sn. AuWqr pRdysL dI mfieafvqI srkfr ny Aus nUM nYsLnl sikErtI aYkt lf ky jylH Byj idwqf. EDr Auh jylH igaf qy ieDr Aus df zMg KfDy muslmfnF nUM afpo afpxy pfsy iKwcx dI Kyz sLurU ho geI. Aus Kyz ivc lflU pRsfd Xfdv ny kih idwqf ik jy mYN dysL df gRih mMqrI huMdf qF vrux gFDI dI CfqI AuWqy roz rolr Pyr dyNdf. ies gwloN lflU pRsfd dy iKlfPL vI kys bx igaf. Pyr iek ihMdU sMq ny kih idwqf ik jy mYN ryl mMqrI huMdf qF lflU pRsfd dy AuWpr dI ryl gwzI lMGf dyNdf. sfnUM AuzIk sI ik koeI cOQf khygf ik mYN jy mYN hvfbfjLI mMqrI huMdf qF iehnF sfiraF dy AuWproN dI hvfeI jhfjL Auzf ky lMGf dyNdf, pr cOQf nhIN inwqiraf. lflU pRsfd Xfdv qy rfm ivlfs pfsvfn keI sfl iek dUjy dy igwty sykdy rhy hn, pr hux iekwTy hn. iek tI[ vI[ cYnl AuWqy iswDI mulfkfq dOrfn rfm ivlfs pfsvfn nUM puwiCaf igaf ik qyrf BfeIbMd lflU pRsfd kihMdf hY ik jy mYN gRih mMqrI hMudf qF vrux gFDI dy AuWpr roz rolr Pyr dyNdf. Aus ny ikhf : ‘‘gRih mMqrI huMdf, Pyr hI socdy, hux qF Auh isrPL ryl mMqrI hY. nfly kihx nfl kI huMdY? bVy lok kihMdy ny ik mYN Plfxy dI CfqI AuWqy mUMg dlUMgf, pr eydF krdf kOx hY? bVy lok kihMdy hn ik asmfn qoN qfry qoV ilafvFgf, awj qwk ilafieaf qF koeI hY nhIN. coxF dy idn hn, coxF ivc lIzr jdoN votrF mUhry jFdy ny, jo kuJ Auh kihMdy ny, keI vfrI aml krn vfsqy nhIN, muhfvry vjoN ikhf jFdf hY, Aus dy arQF nUM sLbdF muqfbk nhIN lYxf cfhIdf.’’ sfnUM lflU pRsfd Xfdv nfl koeI mqlb nhIN ik Auh kys ivc Ps ky jylH jfvygf jF sItF ijwq ky pfrlImYNt ivc puwjygf. rfm ivlfs pfsvfn nfl vI koeI vfsqf nhIN ik Auh ies vfrI ikMny ku jogf inklygf. awgy qoN kMnF nUM hwQ lfAux vrgf hlPLIaf ibafn dy ky pYrol AuWqy pMdrF idnF leI bfhr afey vrux gFDI dy BivwK bfry vI huxy nhIN socxf cfhIdf. sfzy mUhry dysL aqy dysLvfsIaF dy BivwK df svfl hY, ijhVy iehnF sfiraF qoN vwzy hn qy AunHF nUM hr pfrtI sbjL bfg ivKf rhI hY. aml ivwc kI hovygf, ieh rfm ivlfs pfsvfn dy Auprokq sLbdF qoN pqf lwg jFdf hY, ijnHF df Bfv hI ieh hY ik sfrIaF pfrtIaF ny votF lYx leI votrF nUM asmfn qoN qfry qoVn dy suPLny qF ivKfAuxy hn, ipwCoN aml nhIN krnf, ikAuNik ‘muhfvry’ AuWqy aml nhIN ho skdf. iek purfxf qjrbf hY 1952 dIaF coxF df. EdoN pRDfn mMqrI pMizq jvfhr lfl nihrU ny ikhf sI ik asIN afpxy dysL dy lokF nUM kuwlI, guwlI qy juwlI dyvFgy. aml ivc lokIN qF kuwlIaF `c rih gey qy lutyry hox jF lIzr, Auh sfry mihlF ivc phuMc gey. guwlI dy nFa AuWqy suwkIaF guwlIaF grIbF dy jvfkF leI rih geIaF qy mfhl-pUVy qoN qur ky vodkf ivc qly hoey murgy qwk hr rMg dy lIzrF dy GrIN phuMc gey. juwlI dy nFa AuWqy pftIaF juwlIaF afm afdmI dy pwly pY geIaF, AuWprly qbikaF vfsqy eyar kzIsLnr lwg gey, ijhVy grmIaF ivc mkfn nUM TMzf qy srdIaF `c grm rwKdy hn, juwlI qF kI, kMbl dI vI EQy loV nhIN pYNdI. sqfrF sfl mihlF df vfsf kr ky jdoN pMizq nihrU ny awKF mItIaF, Auhdy Bfxy qF mulk ‘qrwkI’ kr irhf sI, lokIN hfly purfxy stysLn `qy hI KVy sn. mMinaf jf skdf hY ik gulfmI hyToN nvyN-nvyN inkly dysL dIaF hor smwisafvF AuWqy AunHF df jLor vwD lwg igaf hovygf, pr ivkfs dI qor EnI nhIN sI hoeI, ijMnI hox dI afs sI. Pyr afeI pMizq nihrU dI DI ieMdrf gFDI. ivcfly afey lfl bhfdr sLfsqrI df ijLkr krnf ies kr ky byloVf hY ik Aus nUM rfj krnf hI QoVHf smF nsIb hoÎieaf, mOq Jpwtf mfr ky lY geI sI. ieMdrf bIbI ny 1971 dIaF coxF mOky nfhrf dy idwqf ‘grIbI htfE’ df. Aus nfhry sdkf Auh rfj krdI rhI, pr grIbI nhIN sI ht skI. pOxy iqMn sfl rfj-mihl qoN bfhr rih ky Auh iPr cfr sfl rfj kr geI, pr muV ky kdy grIbI htfAux df cyqf vI nhIN sI kIqf. rfjIv gFDI qy vI pI isMG dy rfj hox jF nrismhf rfE vflf aMnHI luwt df dOr, AunHF dI crcf krnf vwzy muwidaF df mhwqv GtfAuxf hovygf. aglI vfrI iewk-iewk sfl kursI sMBflx df mOkf aYc[ zI[ dyvgOVf qy ieMdr kumfr gujrfl nUM imilaf. dovF ny shuM cuwkx qy iPr Brosy df vot lYx vyly pfrlImYNt aMdr ieh ikhf sI ik Auh dysL nUM Aus jnUMn qoN bcfAux leI Bfjpf dy ivruwD Kloxgy, ijs jnUMn ny 1992 ivc bfbrI msijd qbfh kIqI qy sfry dysL aMdr dMgy krvfey sn. jdoN Auh dovyN srkfrF izwg ky aglI cox hoeI, sfrI Aumr df ‘Drm-inrpwK’ ieMdr kumfr gujrfl afpxf nkfb lfh ky jlMDr ivc Bfjpf qy afr[ aYs[ aYs[ vfly lIzrF nfl sFJy jlsy lfAuNdf iPrdf sI qy do-iqMn sfl hor lMGf ky dyvgOVf sfihb ny puwqr nUM muwK mMqrI bxfAux Kfqr krnftkf ivc sB Drm-inrpwK qfkqF nUM iTwbI lf ky Bfjpf nfl jwPI jf pfeI sI. aglyrI cox ivc BfrqI jnqf pfrtI afeI qF Auh vI afpxy sfry purfxy nfhry Buwl ky afpxy afp nUM BfeIvflF dI chyqI bxfAux dy XqnF ivc rfm mMdr qoN lY ky purfxy sfry kuJ qoN pfsf vwt KVoqy sn. hflq Pyr vI AunHF dI ‘dIn guafieaf dunI isEN, dunI nf cflI sfQ’ vflI hI rhI sI. iek gwl sfnUM pMjfb dy lokF nUM vI Xfd hovygI ik 1997 ivc srdfr pRkfsL isMG bfdl ny do nfhry dy ky cox lVI qy ijwqI sI. pihlf nfhrf ieh sI ik iBRsLtfcfr KLqm kIqf jfvygf qy irsLvqKor aPLsrF nUM PVfAux vfly bMdy nUM pMJI hjLfr rupey df ienfm idwqf jfvygf. dUjf nfhrf ieh sI ik mhfrfjf rxjIq isMG vrgf rfj hovygf qy hr sfl iek cotI dy eImfndfr aPLsr nUM ‘mhfrfjf rxjIq isMG aYvfrz’ dy ky snmfinaf jfvygf. rfj krn df mOkf imilaf qF lokF ny iBRsLtfcfrI aPLsr qy mulfjLm PVfAuxy sLurU kr idwqy. bfdl srkfr ny pihly iqMnF-chMu isLkfieqIaF nUM ienfm dy ky Pyr ieh skIm rok idwqI qy irsLvqKorI leI bdnfm bMdy kmfAU kursIaF AuWqy ibTf idwqy. pUry pMj sfl rfj kr ilaf, iek vI aPLsr nUM ‘mhfrfjf rxjIq isMG aYvfrz’ nf idwqf igaf. ies df mqlb ieh nhIN ik eImfndfr aPLsr koeI irhf nhIN sI, sgoN ieh hY ik eImfndfr nwukrIN lwgy hoey sn qy AunHF nUM ieh ienfm dyx nfl AuWTdy svflF ivc ieh svfl vI hoxf sI ik ijhVy aPLsr bfdl sfihb dI tIm ivc sLfml hn, Auh ies ienfm dy Xog eImfndfr ikAuN nhIN inkly? iPr pMj sfl bfad bfdl sfihb dubfrf muwK mMqrI bxy qF nf AunHF ny kdy iBRsLtfcfr dI crcf CyVI, nf eImfndfrI dy aYvfrzF dI qy nf mhfrfjf rxjIq isMG vrgf rfj kfiem krn dI. AunHF nUM dwsxf cfhIdf hY ik iehnF gwlF dI crcf krnf vI afKLr AuhnF ny Cwz ikAuN idwqf hY? qy jy ieh gwl sfnUM bfdl sfihb bfry cyqy hY qF iek gwl kYptn amirMdr isMG bfry vI cyqy rwKxI cfhIdI hY. akflI-Bfjpf rfj dy afKLrI sfl ivc 2001 ivc Jony dI PLsl ruldI vyK ky kYptn amirMdr isMG ny ikhf sI ik jdoN sfzI srkfr afvygI, asIN akflI-Bfjpf dy rfj vyly ruldy rhy Jony AuWqy vI bons idaFgy. rfj AunHF nUM Cy mhIny bfad PLrvrI 2002 ivc hI iml igaf. pUry pMj sfl AunHF ny rfj-suK mfixaf, pr ieh cyqf kdy afieaf hI nhIN sI ik iksfnF nfl Jony dy iksy bons df vfadf vI kIqf sI. bIqIaF coxF dy iehnF qjribaF dI rosLnI ivc jdoN sfnUM ieh socx dI loV hY ik lIzrF dy vfady ikMny ku hkIkI hn qy ikMny ku hvfeI, EdoN sfzy sfhmxy nvyN dfeIey bMnHy jf rhy hn. Bfjpf ikAuNik rfj-Bfg hiQafAux leI XqnsLIl hY, ies leI lPLfPLybfjLI vI sB qoN vwD Esy vwloN kIqI jf rhI hY. Aus dy iek lIzr ny kih idwqf hY ik jy AunHF df rfj af igaf, Auh pfiksqfn dy aMdroN dihsLqgrdI df KLfqmf krn leI AuQy BfrqI PLOj Byj dyxgy. ieh isry dI aihmkfnf gwl hovygI. awgy iek vfrI rfjIv gFDI ny sRIlMkf ivc PLOj Byj ky ijhVI byvkUPLI kIqI sI, ieh Aus qoN vI bMjr Buwl bx skdI hY. rfj AunHF df afvy jF nf afvy, dUjy dysL dy aMdrUnI mfmilaF ivc dfKLl dyx df Aus df iswDf ibafn sMsfr pwDr dI kUtnIqk smJdfrI qoN vI swKxf hY qy pihlF hI ivgVy hoey duvwly sMbMD hor ivgfVn vflf vI. ijs Bfjpf afgU ny ieh ibafn idwqf hY, Aus dy iek hor sfQI ny sRI lMkf dy qfimlF dI smwisaf Cy mhIny dy aMdr hwl krn dI zINg vI mfr idwqI hY. Bfrq dI srkfr dI kmfn Ausy dI pfrtI Bfjpf dy hwQ 1998 qoN 2004 qwk Cy sfl rhI sI. ijhVf kMm Auh Cy sflF ivc sLurU vI nf kr sky, hux jdoN Cy mhIinaF `c krn dI gwl krdy hn qF mUrK iks nUM bxfAuxf cfhuMdy hn? ikAuNik Bfjpf ies vyly rfj qKLq AuWqy kbjLy leI DmkVy peI hoeI hY, Aus dy pRDfn mMqrI dI kursI dy dfavydfr lfl ikRsLn azvfnI vI ieho ijhI sLbdfvlI qoN ipwCy nhIN rih skdy. ipCly idnIN iek irport aKLbfrF ivc af geI ik BfrqI KfqydfrF df arbF hI nhIN, KrbF rupey df kflf Dn sivtjLrlYNz dy bYNkF ivc ipaf hY. lfl ikRsLn azvfnI jI ny iesy nUM vwzf muwdf bxf ilaf. sivtjLrlYNz ivc hr dysL dy mfVy DMdy krn vfilaF df pYsf ipaf hoieaf hY, BfrqIaF df vI qy ieho ijhy BfrqIaF ivc hr pfrtI dy DMdybfjL sLfml mMny jFdy hn. ieho ijhIaF irportF pihlF vI afAuNdIaF rhIaF, vfjpfeI srkfr vyly vI afeIaF, jdoN lfl ikRsLn azvfnI izptI pRDfn mMqrI vI sn qy gRih mMqrI vI, pr AunHF ny kdy jFc df hukm vI nhIN sI idwqf. hux Auh kih rhy hl ik jdoN Bfjpf dI srkfr bxI qy Auh pRDfn mMqrI bx gey qF sivtjLrlYNz dy bYNkF `c ipaf kflf Dn isrPL sO idnF dy aMdr-aMdr vfps mMgvf ky ivKfAuxgy. jdoN 1998 qy iPr 1999 ivc ijwqy sn, EdoN ikhf sI ik sO idnF dy aMdr-aMdr boPLorjL qop sOdy dy dosLIaF nUM Bfrq mMgvf dyxgy, pr hoieaf ieh sI ik mMgvfAux dI loV nf peI, dlflI dy dosLI mMny jFdy ihMdUjf Brf afp hI Bfjpf lIzrF nUM imlx leI idwlI afAux lwg pey sn. ies vfrI vI sLfied kuJ eydF df kfrn df ierfdf hI hovygf. ieh sB asmfn qoN qfry qoVn dIaF gwlF hn, hkIkq Auh hY, jo sfhmxy njLr af rhI hY. pihlF do kFgrsI lIzrF Auwqy juwqI suwtI geI, Bfjpf lIzr Aus kfrvfeI nUM glq, pr kfrvfeI ipwCy kMm krdI Bfvnf nUM TIk TihrfAuNdy sn. iPr lfl ikRsLn azvfnI AuWqy juwqI (KVfvF df iek pYr) suwt dyx dI Gtnf vfprI. ies vfrI kFgrsIaF dy nfl-nfl BfjpfeIaF dy dMd vI juV gey. agly idn sB ²qoN vwD kMbxI iCVI sB qoN vwD bVHkF mfrn vfly nirMdr modI nUM. Aus ny ijhVy jlsy nUM sMboDn krnf sI, EQy styj aqy lokF ivcfly pMjqflI PLuwt QF KflI rwK ky vI sbr nhIN kIqf igaf. drsLkF dI huwlVbfjLI qoN iKzfrIaF nUM bcfAux leI ijvyN hux ikRkt dy mYdfn ivc jflIdfr prdf lfAuxf sLurU kr idwqf igaf hY, nirMdr modI dy mMc mUhry vI EdF hI jflI dI iek pUrI dIvfr KVI kr idwqI geI. ieho hkIkq hY awj dI BfrqI rfjnIqI dI, bfkI sB qF asmfn qoN qfry qoVn vrgy muhfvry hn, ijnHF `qy aml hI iksy ny nhIN krnf, hkIkq isrPL ieho hI hY.
BfrqI jmhUrIaq hux ‘iCwqr klcr’ dy Xuwg ivc dfKLl - jiqMdr pnUM jmhUrIaq ivc juwqI df dOr sLurU hoxf sLuB sLgn nhIN kihxf cfhIdf, pr BfrqI jmhUrIaq ivc ieh hux sLurU ho igaf hY. sLurUafq iek pwKoN mfVI qy iek pwKoN cMgI rhI hY. mfVI ies pwKoN ik ijs gRih mMqrI pI icdMbrm AuWqy juwqI suwtI geI, Aus ny eydF df koeI kMm kIqf hI nhIN sI ik Auhdy AuWqy juwqI suwtI jfvy. kdy vI Auh iksy ieho ijhy Bwdy ivvfd ivc Pisaf nhIN qy Aus dI iewjLq Aus dy ivroDI vI krdy hn. juwqI suwtx dI pihl krn vfly pwqrkfr jrnYl isMG ny vI kih idwqf hY ik BfvnfvF dy vkqI Aubfly kfrn Aus ny jo kuJ kIqf, Auh glq sI qy ieh vI ik hor iksy nUM Auhdy vflI glqI duhrfAuxI nhIN cfhIdI. cMgI sLurUafq ies pwKoN rhI ik ies Gtnf qoN pihlF kFgrs hfeI kmfn srfsr nfjfiejL kdm cuwk rhI sI, jo Aus nUM nhIN sn cuwkxy cfhIdy, qy hux ruk geI hY. jgdIsL tfeItlr qy swjx kumfr adflqF dI njLr ivc dosLI Tihrfey jfx jF nf, lok mfniskqf ivc idwlI ivc hoey iswK kqlyafm dy sB qoN vwzy gunfhgfr mMny jFdy iqMnF `coN do muljLm Auho hI hn, qIjf aYc[ ky[ aYl[ Bgq huMdf sI, jo kdy huMdf sI, hux hY nhIN. iehnF dovF nUM lok sBf dIaF itktF dyxf BUMzF dI KwKr nUM CyVn vflI gwl sI. jy kFgrs hfeI kmfn nUM iehnF df eynF hI hyj sI qF pfrlImYNt dy AuWprly sdn, rfj sBf, dIaF itktF dy CwzdI, jnqk mukfblybfjLI dy mYdfn ivc hux nhIN sI ilafAuxy cfhIdy. hfly QoVHf icr pihlF AunHF dovF nUM zfktr mnmohn isMG dI srkfr qoN vI iesy kr ky pfsy kIqf igaf sI. jy EdoN pfsy kIqy gey sn, hux vI krI Cwzxy cfhIdy sn, itktF dy ky hux vflI nObq afAux dy hflfq pYdf nhIN krny cfhIdy sn. pMjfbI muhfvrf ‘sO gMZy vI KfDy qy sO iCwqr vI KfDy’ vflf hY. kFgrs pfrtI leI iek iCwqr suwty jfx dI Gtnf hI sO dI bjfey isrPL do gMZy Kfx, do dfgI bMidaF nUM KUMjy ibTfAux df sbwb bx geI. dUjy pfsy iCwqr suwtx vflf jrnYl isMG jo vI kihMdf rhy ik Aus dI kfrvfeI df rfjnIqk lfB nf ilaf jfvy, lfB lYx vfly ruky nhIN, qy rukxgy vI nhIN. jdoN Auh aijhf krdy hn ik ieh swc Buwl jFdy hn ik kwc dI byVI `c bih ky dUijaF `qy pwQr nhIN suwtxy cfhIdy. iCwqr suwty jfx dI Aus Gtnf ipCoN tI[ vI[ AuWqy sB qoN pihlF pRqIkrm Bfjpf afgU sivMdr isMG afhlUvflIaf df sI. Aus ny ies kfrvfeI nUM glq afK ky vI ies hrkq ipwCy kMm krdI Bfvnf nUM jfiejL Tihrfieaf qy kFgrs nUM ies qoN sbk iswKx leI ikhf sI. ieho bMdf kdy kFgrs ivc huMdf sI. ijs rfjIv gFDI ny idwlI dIaF KUnI GtnfvF ipwCoN ieh kih ky Aus kqlyafm nUM jfiejL krfr idwqf sI ik ‘jb koeI bVf pyV igrqf hY, DrqI ihlqI hI hY’, afhlUvflIaf Aus df sfQI vI irhf qy Aus ipwCoN nrismhf rfE srkfr smyN kFgrsI mMqrI vI. jdoN kFgrs dI byVI zuwbxI XkInI ho geI, zuwbdy jhfjL `coN cUihaF dy CflF mfrn dI khfvq vFg ieh BfrqI jnqf pfrtI ivc sLfml ho ky pfrlImYNt mYNbr bx igaf. awj Aus nUM iswKF dI duKI Bfvnf df cyqf af igaf hY, ieh cyqf Aus nUM EdoN ikAuN nf afieaf, jdoN Auh rfjIv gFDI qy nrismhf rfE df PLrmfbrdfr huMdf sI? sfnUM cyqf hY ik 1997 ivc jdoN pMjfb ivc kFgrs nUM hrf ky akflI-Bfjpf gwTjoV ny swqf sMBflI, EdoN rfj sBf dIaF cfr sItF leI aYm[ pI[ Byjxy sn. iehnF cfr sItF leI akflI dl vwloN TIk smJy gey nfvF ivc iek nFa pitafly vflI bIbI amrjIq kOr df sI, jo qfjLI-qfjLI kFgrs Cwz ky afeI sI. ilst jfrI kr ky srdfr pRkfsL isMG bfdl ivdysL cly gey qy ipwCoN hoeI akflI ivDfiekF dI mIitMg ivc tOhVf DVy ny rOlf pf idwqf ik bIbI amrjIq kOr ny qF aprysLn bilAU stfr nUM pfrlImYNt ivc KVo ky jfiejL Tihrfieaf sI. bIbI amrjIq kOr ny ienkfr nhIN sI kIqf, sgoN ieh ikhf sI ik ‘‘EdoN mYN kFgrs dI mYNbr sF qy jo pfrtI ny ikhf, mYN pfrlImYt `c kih idwqf sI, pr myrI Auh inwjI rfey nhIN sI.’’ aprysLn bilAU stfr bfry CpI iek ikqfb myry kol peI hY , ijhVI Aus ipwCoN vfr-vfr CfpI geI hY. Aus ivc keI vwzy lyKkF dy nfl bIbI amrjIq kOr df vI iek lMmf lyK hY, ijhVf kFgrs pfrtI ny nhIN sI ilKfieaf, amrjIq kOr ny Kud iliKaf sI. afhlUvflIaf hovy jF amrjIq kOr, sfry ieko ijhy hI qF hn. huxy-huxy smfjvfdI pfrtI ny iksy vkq dI Bfrq suMdrI nPLIsf alI nUM lKnAU qoN pfrlImYNt dI AumIdvfr bxfieaf sI. ipClI vfrI Auh kFgrs pfrtI vwloN AumIdvfr bxI sI. lKnfAU dI sIt smfjvfdI pfrtI ny iPLlm aYktr sMjy dwq nUM pysL kIqI sI, pr suprIm kort ny kYd dI lMmI sjLf dy hukm vfly sMjy dwq nUM cox lVn dI afigaf nhIN sI idwqI. ivhlI ho geI sIt AunHF ny nPLIsf alI nUM pysL kr idwqI. ies dy bfad pihlI vfr Aus ny ieh ikhf ik Auh qF smfjvfdI pfrtI qwk phuMc krn afeI sI ik ‘‘kFgrs mYnUM itkt dy rhI hY, qusIN myrI mdd kro, pr AunHF ny kih idwqf ik itkt hI asIN dy dyNdy hF.’’ ipwCoN jfipaf hovygf ik ieh qF ijwqx qoN vI pihlF dl-bdlI kr lYxf jfpdf hY, ies kr ky ieh kihx lwg peI ik ‘‘jgdIsL tfeItlr nUM kFgrs dI itkt imlI hox kr ky hI mYN kFgrs df pwlf Cwz idwqf sI.’’ kmfl dI gwl ieh ik kFgrs ny qF pMj sfl pihlF vI jgdIsL tfeItlr nUM itkt dy ky cox lVfeI sI, jdoN nPLIsf Kud vI kFgrs dI AumIdvfr sI. EdoN qwk idwlI dIaF GtnfvF nUM vIh sfl ho cuwky sn, EdoN nPLIsf ny ieho nFh ikAuN nf kIqI? ieh sB rfjnIqk cilwqr hn qy iehnF cilwqrF nUM cuxOqI dyNdf iek svfl itkt Cwzx lwgf jgdIsL tfeItlr suwt igaf hY. Aus ny dwisaf hY ik ijhVI klIn-icwt sI[ bI[ afeI[ ny Aus nUM hux idwqI hY, iesy qrHF dI iek klIn-icwt Aus nUM 1999 ivc sI[ bI[ afeI[ ny atl ibhfrI vfjpfeI srkfr vyly vI idwqI sI. EdoN akflI dl dI pMjfb ivc vI Bfjpf nf sFJI srkfr sI qy Auh idwlI ivc vfjpfeI srkfr ivc vI sLfml sn. ijhVy akflI ieh klIn-icwt kFgrsI srkfr vyly imlx AuWqy bjLfrF ivc af jFdy hn, Auh vfjpfeI srkfr vyly ieho klIn-icwt imlx mOky ikAuN nf boly? ies svfl df iksy ny koeI jvfb hI nhIN idwqf. jo vI hovy, iek pwqrkfr ny afpxf BivwK dfa AuWqy lf ky iek iCwqr suwitaf, ijs ny kFgrs hfeI kmfn dy hosL itkfxy ilafAux ivc aihm BUimkf inBfeI hY. jy iksy idn eydF dI ihMmq koeI gujrfq ivc vI kr igaf qF iPr kI bxygf, ies dI crcf huxy nhIN kIqI jf skdI. ieho ijhI iksy sMBfvnf dy bjfey sfnUM Aus swiBafcfr dI gwl krnI cfhIdI hY, ijs nUM hux kuJ lok ‘iCwqr klcr’ kihx lwg pey hn. Bfrq ivc ieh koeI nvIN gwl nhIN. eyQy keI vfrI adflqF ivc aprfDIaF vwloN jwjF AuWqy EdoN jwuqI suwtx dIaF GtnfvF vfpr jFdIaF rhIaF hn, jdoN AunHF nUM vfhvf sKLq sjLf suxfeI jf rhI hovy. Auh smJ lYNdy hn ik bQyrI sKLq sjLf iml geI, hux hor jo vI hovy, ies qoN vwD qF nhIN ho skdf. hfly ipCly mhIny iek vwzI adflq ivc kuJ aOrq aprfDxF ny vI jwjF vwl juwqI suwtI sI. lIzrF AuWqy juwqI suwtx df swiBafcfr vI hux koeI nvF nhIN sLurU hoieaf. koeI ds ku sfl pihlF pMjfb kFgrs dI iek srkrdf afgU bIbI dy knyzf dOry smyN iek pMjfbI muMzy ny Aus AuWqy juwqI suwtI sI, jo Aus nUM lwgI nhIN, styj AuWqy jf ky izwgI sI. keI sfl pihlF ieMglYNz dy iek dOry smyN iek pMjfbI aYm[ pI[ df ies qoN vI BYVf hfl kIqf igaf sI. iek hfeI kimsLnr lMzn ivc iek vfrI iek mMdr ivc igaf qF pqf lwg igaf ik ijnHF nfl Auh rfq-idn sFJ rwKdf hY, Auh Aus nUM Gyr ky burf hfl krn vfly hn. Aus hsLr qoN qF Auh bc igaf, pr afpxI juwqI mMdr dy bfhr hI peI Cwz ky dOV afieaf sI. eydF dIaF imsflF bQyrIaF hn, ijnHF dI igxqI kIqI qF kfPLI lMmI sUcI bx jfvygI. ies dI bjfey asIN qfjLf GtnfvF vwl vyKIey qF gRih mMqrI pI icdMbrm AuWqy juwqI suwty jfx dI Gtnf qoN cOQy idn hI iek hor kFgrsI afgU AuWqy Bry jlsy ivc juwqI suwtI geI hY. insLfnf bixaf hirafxy df pfrlImYNt mYNbr nvIn ijMdl, ijs nUM nOkrI gvf bYTy iek nOjvfn dy bfp ny kurkusLyqr dy jlsy ivc juwqI mfrn dI koisLsL kIqI. bhuq sfry lok ienHF dovF GtnfvF nUMU kFgrs vwl syDq hox kfrn Aus dy ivruwD dlIl vjoN vrqdy hn qy kFgrs ies ipwCy ivroDI iDr dI iksy sfijLsL df dosL lfAux qwk jf rhI hY. mYN dovF `coN iksy dI gwl nhIN kwtdf. kFgrsI ijwdF df kMm krdy hn, ieh GtnfvF Aus df nqIjf vI ho skdIaF hn qy ivroDIaF vwloN Auksfht df nqIjf vI, ijnHF dy afpxy rfj vflIaF srkfrF vI kFgrsI srkfrF qoN cMgIaF nhIN. ies hmfm ivc sfry nMgy hI nMgy njLr afAuNdy hn. imsfl vjoN pMjfb ivc kFgrs qoN dlbdlI kr ky akflI dl ivc afieaf iek AumIdvfr luiDafxy dy jlisaF ivc Aus pfrtI nUM ipCly swT sflF `c dysL nUM brbfd krn vflI kih irhf hY, ijs ivc Aumr dI awDI sdI Aus ny Kud lMGfeI hY. nfl lwgdy PLqihgVH sfihb ivwc akflI dl Cwzy ky afieaf kFgrsI AumIdvfr Aus akflI dl nUM iswKF: qy pMjfb df dusLmx kih irhf hY, ijs ivc Aus ny Aumr dI awDI sdI lMGfeI hY. jy Auh dovyN jxy awj qvy df puwTf pfsf vjf rhy hn qF ksUrvfr Auh nhIN, dovyN muwK pfrtIaF hn. Kyz qF sfrI dI sfrI lokF nUM bwuDU bxfAux dI ho rhI hY. lokF nUM jy joV-qoV lfAuxy afAuNdy hn qF Auh BuwKy mrdy KudkusLIaF nhIN sn krdy hoxy. AunHF dI iesy kmjLorI kfrn ieh gwl crcf df ivsLf nhIN bx skI ik mMdy dy dOr ivc vI sonIaf gFDI dI jfiedfd vIh PIsdI vwD ikvyN ho geI qy lfl ikRsLn azvfnI dI pMjF sflF ivc ZfeI guxF ikvyN ho geI? AunHF nUM ieh vI socx df iKafl nhIN afAuNdf ik ijs lfl ikRsLn azvfnI dI jfiedfd zfktr mnmohn isMG dy rfj ivj ZfeI guxI ho geI, Auh ies rfj nUM mfVf ikvyN afKI jFdf hY? lok bfhlf nhIN soc skdy. jy socdy qF ieh pqf lwg jFdf ik nypflI mUl df iek bMdf Bfrq dI nfgirkqf mMgy ibnF kFgrs dI itkt AuWqy sfzI pfrlImYNt df mYNbr ikvyN bx igaf qy Bfjpf df iek mYNbr bygfnI aOrq nUM pqnI qy bygfny bwcy nUM puwqr bxf ky knyzf qwk pucfAux jFdf idwlI hvfeI awzy AuWqy ikvyN PiVaf igaf sI? lokF nUM ieh gwl vI hYrfnI vflI jfpygI ik jdoN muMbeI ivc nvMbr ivc dihsLqgrdF ny hmlf kIqf, cfr pfrtIaF df iek-iek aYm[ pI[ Aus mihMgy hotl ivc ikAuN sI? iek pRfeIvyt kMpnI nUM lsMs dyxf sI. pux-Cfx leI pfrlImYNtrI kmytI dy cfr aYm[ pI[ EQy gey qF iksy srkfrI rYWst hfAUs ivc rihxy cfhIdy sn, AunHF nUM sMbMDq inwjI kMpnI qoN koeI lfB lYx df hwk hI nhIN sI. mihMgy hotl dy iek-iek lwK rupey iek rfq dy ikrfey vfly kmiraF ivc Auh Aus kMpnI dy Krcy AuWqy rhy. iehnF ivc iek aYm[ pI[ qF bhujn smfj pfrtI df sI, dUjf sLrd pvfr dI nYsLnilst kFgrs pfrtI df. qIjf isDFqF AuWqy pihry df hokf dyx vflI Bfjpf df qy cOQf rfjnIqI ivc vI irsLI mMny jFdy kfmryzF dI muKI mfrksI kimAUinst pfrtI df. Aus skYNzl dy sfhmxy afAux ipwCoN iks pfrtI ny Auhnf ivruwD kI kfrvfeI kIqI, iksy nUM pqf hI nhIN. jFdy-jFdy kmfl dI gwl iek hor suxdy jfE. swcf-suwcf nirMdr modI vI bhuq bxdf hY qy Aus dI pfrtI Bfjpf df pRDfn mMqrI dI kursI df dfavydfr lfl ikRsLn azvfnI vI. azvfnI df cox hlkf nirMdr modI dy rfj ivc hY. hr pfrlImYNt mYNbr nUM hlky dy ivkfs leI kroVF rupey imldy hn. lfl ikRsn azvfnI ny afpxy hlky ivc iek sLihr dy iek vwzy pfrk ivc iek lwK rupey qoN vwD Krc kr ky pYNqI bYNc bjLurgF dy afrfm krn leI lvf idwqy. coxF mOky AunHF bYNcF dI crcf hoeI qF Aus pfrk ivc jFdy bjLurgF dI vlPLyar sosfietI ny puwC ilaf; ‘‘ikhVy bYNc lgvfey hn azvfnI ny? ieh sfry bYNc qF bjLurgF dI sosfietI ny pwilEN crvMjf hjLfr rupey df Krcf kr ky lgvfey hn.’’ hux ieh pqf nhIN lwg irhf ik bjLrgF dy pwilEN Krcy hoey pYsy azvfnI sfihb ny duwgxy kr ky afpxy Kfqy ivc ikvyN ilKvfey hoey hn? ieho ijhy hflfq ivc mYN ‘iCwqr swiBafcfr’ df hmfieqI hox df aYlfn qF nhIN kr skdf, pr iek nfgirk dy qOr `qy ieh puwCx df pUrf hwk rwKdf hF ik ijwdF dI jmhUrIaq Bfrq dysL nUM hMZfAuxI pY rhI hY, Auhdy huMidaF sfzy lokF dy sbr df bMnH ikMnf ku icr itikaf rhygf?
rfjnIqk pfrtIaF nUM votF dI icMqf qF hY, votrF dI ikAuN nhIN? - jiqMdr pnUM pfrlImYNt coxF dy sMbMD ivc ipCly mhIny qwk asIN ieh kihMdy rhy sF ik apRYl cVHn qwk nksLf sfPL ho jfvygf. kfrn ies df ieh sI ik apRYl cVHn qwk pihly gyV dy hlikaF qy rfjF leI kfgjL dfKLl hox df kMm mukMml ho jfxf hY qy dUjy gyV leI kfgjL dfKLl hoxy sLurU ho jfxy hn, ies leI EdoN qwk spwsLt ho jfvygf ik kOx iks dy nfl KVf hY. jdoN apRYl ciVHaf, EdoN ieh rol-Gcolf hor vI vwD igaf qy hux qF ieMJ jfpx lwg ipaf hY, ijvyN afKLrI gyV dIaF votF pYx mgroN solF meI nUM nqIjy inklx qwk vI siQqI eydF dI hI rihxI hY. vyly dy vyly jf ky hI pqf lwgygf ik kOx iks dy nfl KVONdf hY. kFgrs pfrtI rfj dI agvfeI krdI hY qy hux qwk dy srvyKxF muqfbk aglI vfrI iPr sB qoN vwzI dfavydfr bx ky AuWBr rhI hY. afpxy isr Auh pfrlImYNt aMdr bhu-sMmqI dIaF do sO bhwqr sItF qoN bhuq hyTF msF zyZ sO dy afs-pfs lwBdI hY. pwky BfeIbMdF ivcoN iek vI pwkf hux nhIN rih igaf. isrPL jMmU-ksLmIr dI nYsLnl kfnPLrMs hY, ijs dIaF do ku sItF jy af vI geIaF qF aMgy vFg kdy vI iksy vI iDr vwl muV skdI hY. jy Auh afpxy rfj dI srkfr bcfAux KLfqr nfl vI juVI rhI qF sItF Aus kol isrPL do hox krky koeI Aus df Kfs mhwqv nhIN hoxf. vwzy BfeIvflF ivcoN lflU pRsfd Xfdv qy rfm ivlfs pfsvfn ny pihlF kFgrs nUM bfhr rwK ky afpo ivc morcf bxfieaf qy Pyr AuWqr pRdysL dy mulfiem isMG nfl hwQ imlf ilaf. kFgrs ny ivroD kIqf qF kih idwqf ik ‘‘Aus df gwTjoV, ijs nUM XU[ pI[ ey[ kihMdy hn, sfzy isr AuWqy hI XU[ pI[ ey[ hY, jy asIN nfl nf rhy qF XU[ pI[ ey[ vI nhIN rihxf qy asIN vwKrf nFa rwK ky kFgrs qoN ibnF gwTjoV bxf lYxf hY.’’ ies AuWqy kFgrs nfl sFJI srkfr tuwtx dI nObq afeI qF kih idwqf ik ‘‘coxF ijs nfl vI rl ky lVdy rhIey, Aus qoN ipwCoN qF asIN kFgrs df sfQ vI dyxf hY qy zfktr mnmohn isMG nUM pRDfn mMqrI vI bxfAuxf hY.’’ ies Jtky qoN kFgrs ajy sMBlI nhIN sI ik mhfrfsLtr qoN sLrd pvfr ny rfjnIqk qmfsLf sLurU kr idwqf. pihlF Aus ny afpxy iek sihXogI qoN ‘ab kI bfr, sLrd pvfr’ df nfhrf lvf ky afpxf nFa pRDfn mMqrI dy ahudy leI AumIdvfr vjoN pysL krvfieaf qy iPr ieh aYlfn kr idwqf ik AuVIsf ivc Auh qIjy morcy dy lIzrF nfl sFJI rYlI ivc bolx jfvygf. afpxy rfj mhfrfsLtr ivc cox smJOqf kFgrs nfl qy dUjy rfjF ivc kFgrs dIaF jVHF vwzx qur pYxf, ieh gwl kFgrs pfrtI nUM hjLm nf hoeI. jdoN kFgrs vfilaF ny idwlI qoN dbkf mfiraf ik EQy jfxf hY qF mhfrfsLtr ivc vI smJOqf Cwz ky vwK-vwK hI cox lVFgy, eyny nfl Gbrf ky sLrd pvfr ny jfx dI QF tYlIPon AuWqy AuWQoN dI rYlI nUM sMdysL dy ky ieh afK idwqf ik ‘‘jhfjL ivc nuks pY igaf hY, ies kr ky af nhIN skdf, AuNj quhfzy nfl hF.’’ eyDr mhfrfsLtr ivc pRYwws kfnPLrMs lf ky ieh kih idwqf ik ‘‘rYlI `c jfxf vwKrI gwl sI, qIjy morcy nfl qF mYN jfxf nhIN, kFgrs dy nfl hI rhFgf qy pRDfn mMqrI vI zfktr mnmohn isMG nUM hI bxfvFgy.’’ lflU pRsfd hovy jf rfm ivlfs pfsvfn jF iPr sLrd pvfr, ieh sfry votF dI igxqI ipwCoN ieh vyKxgy ik srkfr iks dI bxdI hY. jy iehnF dy nfl KVoiqaF kFgrs dI srkfr bxdI hoeI qF Aus dy nfl KVoxgy qy jy iksy qrHF qIsrf morcf do sO sItF dy nyVy lY igaf, Pyr Aus nfl KVo ky kFgrs qoN hmfieq mMg ky pRDfn mMqrI bxn dIaF iqgVmF vI iBVfAuxgy. rfjnIqI isrPL kursI AuWqy kyNdrq hovygI qy rfjnIqk inGfr isKrF Coh irhf hovygf, ijs ivc qfimlnfzU dI aMnf zI[ aYWm[ ky vflI bIbI jYlilqf jF aFDrf pRdysL df cMdr bfbU nfiezU vI qfkqF df qol bdlx dI siQqI ivc vwD pRBfvkfrI hoxgy. hor qF hor, jfrj PLrnFzyjL nUM bfhr suwt ky bfkI bicaf jnqf dl (XunfeIitz) vI Bfjpf nfl pwkf juiVaf hoieaf nhIN mMnxf cfhIdf, iksy vI hor pfsy mUMh kr skdf hY. rfjnIqk pYNqVybfjLI ijMnI kursI AuWqy kyNdrq huMdI jFdI hY, Ausy aDIn votrF nUM cfrf pf ky mwCI vFg kuMzI pfAux dy Xqn vI iek dUjy nfl mukfblybfjLI vfly hn. pihlF qylgU dysm pfrtI nyy aFDrf pRdysL ivc ieh nfhrf lf ky votF leIaF sn ik mfmUlI kImq AuWqy cfvl grIbF nUM idwqy jfxgy. dUjI vfrI jYlilqf bIbI ny grIb pirvfrF dIaF aOrqF nUM iek-iek sfVHI muPLq dyx df lfrf lf ky gwdI sMBflI sI. qIjI Kyz BfrqI jnqf pfrtI ny CwqIsgVH ivc grIb pirvfrF nUM iek-iek gF lY ky dyx nfl KyzI qy kfmXfb rhI sI. Auhdy ipwCoN pMjfb ivc akflI dl ny grIbF nUM cfr rupey iklo aftf qy vIh rupey iklo dfl dyx df aYlfn kr ky kursI qwk phuMc kIqI sI. ies vfrI kFgrs pfrtI ny afpxy kyNdrI mYnIPLYsto ivwc sfry dysL dy grIbF nUM iqMn rupey cfvl dyx df vfadf kr ilaf hY. BfrqI jnqf pfrtI ny afpxf mYnIPLYsto ipCoN jfrI krnf sI, Aus ny iek rupeIaf hor Gtf ky grIbF nUM do rupey iklo cfvl dyx df aYlfn kr idwqf hY. qIjI iDr leI hux ieho rfh hY ik Auh iek rupey iklo df nfhrf lf dyvy. dwKx Bfrq dI iek pfrtI ny grIbF nUM rMgdfr tYlIvIjLn lY ky dyx df vfadf vI kr rwiKaf hY, kmfl dI gwl ieh hY ik Aus rfj ivc ibjlI dI splfeI kdy pUrI imlI hI nhIN, tYlIvIjLn pqf nhIN ikvyN cwlxgy? ieh sfrf kuJ vkqI cogf pfAux vflf hY, ijs nfl grIbF dI siQqI vI nhIN suDrnI qy bfkI smfj df koeI sFJf Blf vI nhIN hoxf. sFJy Bly df kfrjF dI koeI sUcI vI nhIN bxfeI jf rhI qy ieho ijhf koeI vfadf vI nhIN kIqf jf irhf. jy rfjnIqk pfrtIaF ny ies sMbMD ivc kuJ krnf hI hovy qF qF krn vfly kfrjF dI QuV nhIN, anykF hn, pr AunHF df eyDr koeI iDafn hI nhIN. Auh qF cox mYdfn pfr krn leI Auh CotI zMzI BfldIaF hn, ijs ivcoN Bwj ky dUijaF qoN awgy inkl skx. ijhVy sFJy muwdy AuhnF nUM idwsdy nhIN, jF Auh vyKxf hI nhIN cfhuMdy, Auh koeI iCpy hoey nhIN. imsfl vjoN iek mslf pIx vfly pfxI dy plIq huMdy jfx df hY. Bfrq dI gwl Cwzo, asIN pMjfbI jy eysy rfj vwl vyKIey qF sLrm vI afAuNdI hY qy duwK vI huMdf hY. iek vI ndI, nflf, coa jF diraf ieho ijhf nhIN, ijs ivc hux gMd nf vg irhf hovy. kfrKfinaf ivcoN inkilaf jLihrIlf rsfieixk mfdf vI pihlF sIvrF ivc qy iPr nfilaF rfhIN dirafvF qwk phuMc irhf hY. sLihrF dy mnwuKI gMdgI vfly gMdy vihx vI KuwlHy vgdy hoey iehnf vyeINaF afid ho ky EQy jf ky pY rhy hn. ijnHf ielfikaF ivcoN ieh lMGdy hn, AuQy jLmIn hyT smf jfx kr ky nkilaF afid ivcoN vI jLihrIlf pfxI inklx lwg ipaf hY. luiDafxy dy buwZy nfly vihx df asr hyTF hMBVF qoN iswDvF byt qwk dy ielfky ivc vwsdy lokF AuWqy cmVI rogF dy hmly dy rUup ivc vyiKaf jf skdf hY. ijMnI vfrI Aus gMd nUM sfPL krn dI muihMm cwlI, AuWdm gYr-srkfrI qOr `qy hoey aqy aiVwkf kFgrsI, akflI jF Bfjpf dy lIzrF ny srkfrI msLInrI vrq ky pfieaf hY. ieh jLihr sfzy dirafvF rfhIN hrIky pwqx qwk puwjdf hY qy EQoN iPr gMgfngr qy bIkfnyr qwk jFdf hY, ijwQy sLihrF nUM pIx df pfxI vI ienHF nihrF ivcoN imlxf huMdf hY. Auh sfry lok vI sfzy sLihrF df gMd pINdy hoxgy qy AunHF df afpxf gMd agly sLihrF jF ipMzF dy lokF nUM inrivGn splfeI huMdf hovygf. mfJy dy do-iqhfeI ipMz ieho ijhy hn, ijnHF dy vsnIkF nUM sLihrF df nhIN, afpxf hI gMd hMZfAuxf pY irhf hY. srkfr ny lokF nUM KyqF ivc jfx dI Kycl qoN bcfAux leI GrF aMdr ieh pRbMD kr idwqf hY, pr kIqf munfsb skIm nfl nhIN, sgoN ‘grkI’ df nFa dy ky iek toaf puwt ky AuWpr sIt itkf idwqI, qF ik mnuwKI gMd hyTF jLmIn ivc hI grk huMdf rhy. Gr bhuqy lMmy-cOVy nhIN huMdy. jy qIh PLuwt cOVf Gr hY qF iek nuwkr `c bxI ieho ijhI grkI df gMd jLmIn hyT hOlI-hOlI irsdf Gr dI dUjI nuwkr `c lwgy afpxy nlky jF kMD dy dUjy pfsy lwgy gvFZI dy nlky `coN inklx lwg pYNdf hY. AunHF lokF kol ies qoN bcx df koeI vsIlf hI nhIN rih igaf. ieh qsvIr pMjfb iekwly dI nhIN, Bfrq dy iek vwzy ihwsy dI hY. dysL dI rfjDfnI idwlI ivc jmnf ndI inry gMd df vihx bxI hoeI hY. Aus dy kMZy vsdy lok Ausy ivc iesLnfn krI jFdy hn. gMgf nUM mfeI afK ky pUjx vfly Bfrq aMdr ipCly qIh sflF qoN Aus dy gMdy ho jfx dI duhfeI pY rhI hY. keI vfrI vwzy-vwzy pRfjYkt bxy, pr AunHF pRfjYktF nfl aPLsrF aqy TykydfrF dIaF koTIaF jLrUr pY geIaF, gMgf df gMd sfPL nhIN sI ho sikaf. rfjnIqk pfrtIaF dy lIzrF nUM BfrqI lokF dI ies musLkl df kdy cyqf hI nhIN afAuNdf ikAuNik Auh afp zwby bMd ‘imnrl vftr’ pINdy hn. PLrIdkot ivc bwicaF dy iek kyNdr ivc, ijwQy ivsLysL kmjLorI vfly bwicaF dI sMBfl kIqI jFdI hY, keI bwicaF dy vflF AuWqy XurynIam df asr hox dI KLbr afeI. AunHF dy idmfgI ivkfrF df kfrn vI XurynIam dy ieh kx ho skdy hn. pihlF pMjfb srkfr ny ies nUM iek sDfrn mfmlf ikhf. jrmnI dI iek jFc tIm ny ies dI pusLtI kr idwqI. EQoN aijhy bwicaF leI iek gYr-srkfrI sMsQf ny kuJ luVINdIaF vsqF vI ByjIaF, ijnHF nUM kstm izAUtI dI rkm mMg ky rok ilaf igaf. aKLbfrF ivc rOlf pY igaf. dwKxI aPLrIkf qoN mfhrF dI iek tIm AunHF bwicaF dI jFc aqy ielfj krn PLrIdkot jf phuMcI. hux apRYl cVHy qoN pMjfb srkfr dy ishq mihkmy ny bfkfiedf jFc krvfAux aqy loVINdI mdd dyx df aYlfn kIqf hY. eydF dy kys pMjfb ivc vI hor ho skdy hn, Bfrq ivc vI, pr kdy iksy rfj jF kyNdrI srkfr ny ies bfry jFc jF srvyKx qwk nhIN krvfieaf. ielfj qF Aus qoN vI bfad dI gwl huMdI hY. pMjfb ivc aYtmI ibjlI Gr lfAuxf hY jF nhIN, ies bfry bihs kFgrsI rfj ivc vI huMdI rhI sI. muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG kihMdy sn ik nhIN lwgx dyxf, ikAuNik ies dy lIk hox nfl mnuwKI jfnF jfx df zr hY. kFgrs pRDfn sLmsLyr isMG dUlo ies dy lwgx dI hmfieq krdy huMdy sn. akflI-Bfjpf rfj ivc ieh bihs iPr iCV peI. KLjLfnf mMqrI mnpRIq isMG bfdl kihMdy sn ik lwgxf jLrUrI hY, ikAuNik ies qoN ibnF sfzI ibjlI pUrI nhIN ho skdI, pr AunHF dy ccyry Brf suKbIr isMG bfdl izptI muwK mMqrI bxn qoN vI pihlF hI khI jFdy sn ik lIk ho ky bMdy mrn df KLqrf hY, ies kr ky ieho ijhf plFt pMjfb ivc nhIN lwgx dyxf. AunHF dovF srkfrF dI bihs ieh qF huMdI rhI ik aYtmI ibjlI Gr lwgy jF nf lwgy, pr ieh iKafl iksy ny kdy kIqf hI nhIN ik aYtmI ibjlI Gr lwgy qoN ibnF vI pMjfb dy bwicaF qwk XurynIam dy kx ikvyN phuMc gey? Bfrq dIaF rfjnIqk pfrtIaF jF gwTjoVF `coN vI iksy dy eyjMzy AuWqy ieh Koj krnf nhIN afieaf. solF meI nUM nqIjy inklx mgroN dysL ivc rfj iks gwTjoV ny krnf hY qy pRDfn mMqrI iks pfrtI df kOx lIzr bxygf, ieh AunHF df eyjMzf hovygf. afm afdmI dI gwlIN-bfqIN icMqf ijMnI mrjLI Auh jLfhr krdy rihx, AunHF `coN iksy nUM vI Aus dI hkIkI icMqf nhIN. ies kr ky sfzy sfhmxy ieh svfl nhIN ik gwdI kOx sFBygf, sgoN ieh hY ik votF dI icMqf qF rfjnIqk pfrtIaF nUM hY, votrF nUM aglI vfrI qwk ijAuNdy rwKx dI icMqf ikAuN nhIN huMdI?
eydF qF rul ky hI rih jfxgy asUl qy cox jLfbqf coxF dy rOly ivc - jiqMdr pnUM dunIaf Br ivc votrF dI sB qoN vwD BfeIvflI vfly BfrqI lokqMqr df mhF-kuMB sLurU ho cuwkf hY. hr pfsy rfjnIqk gwTjoV bxdy-tuwtdy qy ieh aMdfjLy lwgdy njLr afAuNdy hn ik aglI vfrI dysL dy vwzy qKLq qwk phuMc iks pfsy vfilaF dI hovygI. aMkVy ipCllIaF vfrIaF dy vI pysL kIqy jf rhy hn qy inklx vfly nqIijaF leI agfAUN srvyKxF dy vI. lokF dI rucI jgfAux ivc nf mIzIaf ksr rwK irhf hY, nf rfjnIqk pfrtIaF hI. ies vrqfry dOrfn iek gwl crcf ivc af rhI hY qy Auh hY cox kimsLn dI sKLqI. ieh sKLqI ijMnI njLr afAuNdI hY, asl ivc EnI hY nhIN. keI sfl pihlF iek srhwdI nfky Auwqy kfPLI sfrf mfl pfiksqfn qoN afAuNdf PiVaf igaf sI. sMbMiDq surwiKaf tukVI df aiDkfrI afpxy bfkI BfeIcfry qoN vwKrf jfpdf sI. Aus ny sfPL hI kih idwqf ik hwdF AuWqy huMdy mfl dI PVo-PVfeI vyK ky ies gwloN KusL nhIN hoxf cfhIdf ik aYnf mfl PV ilaf hY, sgoN ies gwl df ikafs krnf cfhIdf hY ik eyny-eyny mfl dIaF ikMnIaF hor KypF inkl vI geIaF hoxgIaF. sfPL lPLjLF `c Aus df kihxf sI ik ieho ijhf mfl ijMnf afAuNdf-jFdf hY, PiVaf jFdf mfl qF Aus df dwsvF ihwsf vI nhIN huMdf. eydF hI cox kimsLn sKLq hY, pr Auh ijMnf vI sKLq ho jfvy, ijMny QfvF Auqy Auh AulMGxf huMdI vyK ky kfrvfeI krdf hY, Aus nfloN ds-vIh guxF QfvF dI hyrfPyrI Aus qoN awK bcf ky ho vI jFdI hY. Bfrq dysL ivc iek ‘afdrsL cyx jLfbqf’ hY, ijhVf coxF dy idnF ivc lfgU huMdf hY. ivksq dysLF ivc vI ieh jLfbqf lfgU huMdf hY. AunHF dysLF ivc AulMGxf dI KLbr ivrlI-vFJI huMdI hY qy Bfrq ivc aml krn dI Gwt qy AulMGxf dI irport vwD afAuNdI hY. kfgjLF ivc iliKaf cox jLfbqf pUrI qrHF kdy lfgU hI nhIN huMdf. hoxf ieh ies vfrI vI nhIN, ikAuNik rfjnIqk pfrtIaF ny lfgU nhIN hox dyxf. ies sMbMD ivc pihlF svfl hY aprfDk ipCokV dy lokF nUM AumIdvfr bxfAux df. Bfrq dI iek vI pfrtI nhIN, ijs ny ieho ijhy dfgI bMdy AumIdvfr nf bxfey hox! AumIdvfr bxfAux ipwCoN dlIl ieh idwqI hY ik kys hI bixaf hY. Aus nUM sjLf nhIN hoeI. jy sjLf ho jfvy qF ikhf jFdf hY ik Aus ny AuWprlI adflq ivc apIl kIqI hoeI hY, Auhdy PLYsly qwk ies nUM dosLI nhIN mMinaf jf skdf. JfrKMz mukqI morcf df isLwbU soryn hovy, BfrqI jnqf pfrtI df nvjoq iswDU jF iPr smfjvfdI pfrtI df sMjy dwq, ieh sfry jxy kfnUMn nUM vI JkfnIaF dyeI jFdy hn qy cox jLfbqy nUM vI. sLhfbudIn vrgy ijs bMdy nUM sjLf dI pusLtI hox kfrn hor koeI rfh nhIN rih igaf, Aus dI pqnI cox lV lvygI. dUjf mfmlf hY nsLIly pdfrQF dI vMz df. CotIaF pfrtIaF ieh kMm Gwt krdIaF hn, qy keI vfrI nhIN vI krdIaF, pr vwzIaF pfrtIaF `coN koeI vI afpxf pwlf sfPL hox df dfavf nhIN kr skdI. ijs AumIdvfr ny ieh kMm krnf nhIN, Auh cox lVn qoN pfsy hI rhy qF cMgf hY, vrnf zfktr mnmohn isMG vflI gwl hovygI. zfktr mnmohn isMG ny ieko iek cox lVI qy hfr igaf sI. Aus dI cox bfry ipwCoN pwqrkfr KusLvMq isMG ny iek bVI idlcsp Gtnf aKLbfrF ivc CfpI. KusLvMq isMG dy kihx anusfr cox qoN do idn pihlF kuJ kFgrsI imly qF kihx lwgy ik sfAU lok qF mnmohn isMG nUM votF pfAuxgy, pr JuwgIaF dI vot lYx leI not nsLy cfhIdy hn, mnmohn isMG ny ieh dovyN kMm krny nhI. ieh puwC ky kI nyVlI JuwgI kflonI leI ikMnf ik KLrc afvygf, KusLvMq isMG ny afpxy koloN pYsy dy idwqy qy nfl hdfieq kIqI ik mnmohn isMG nUM nf dwisE. mnmohn isMG hfr igaf, ikAuNik iek kflonI df KLrcf qF KusLvMq isMG ny dy idwqf sI, bfkIaF df kOx dyNdf? kuJ idnF ipwCoN mnmohn isMMG hurIN afey qy Eny pYsy KusLvMq isMG nUM moVdy hoey nfl hI kih gey, ‘‘quhfnUM eydF dy kMm leI pYsy nhIN sn dyxy cfhIdy.’’ sfrI KLbr Cp jfx ipwCoN pqf lwg igaf ik zfktr mnmohn isMG nUM hrf ky sIt ijwqx vfly Bfjpf AumIdvfr ny afh glq kMm kIqf hY, nf qF Aus ny KMzn kIqf, nf cox kimsLn ny hI ies df noits ilaf. qIjf mfmlf hY jlsy-jlUsF bfry hwdbMdI df. ies nUM koeI mMndf hI nhIN. hfly QoVHy idn pihlF idwlI dIaF ivDfn sBf coxF mOky Bfjpf dy muwK mMqrI dI pdvI dy AumIdvfr dI ies gwloN jvfb qlbI hoeI ik Auh kfgjL dfKLl krfAux smyN imwQI hwd nfloN vDyry bMdy lY ky igaf hY. Aus ny sfPL ienkfr kr idwqf, hflFik imwQI hwd nfloN qF muwK mMqrI, sfbkf muwK mMqrI qy sfbkf kyNdrI mMqrI jF pfrlImYNt mYNbr hI irtrinMg aPLsr dy kmry ivc KVy sn. pwqrkfrF ny ikhf ik ‘‘qusIN ienkfr krdy ho, pr irkfrizMg mOjUd hY.’’ Aus Bfjpf afgU ny ikhf; ‘‘mOjUd hY qF mOjUd rhy, mYN nhIN mMndf, kih idE cox kimsLn nUM, jo krnf hY, kr lvy.’’ ‘nfly corI qy nfly sInfjLorI’ dy muhfvry vrgy ies pYNqVy mgroN vI cox kimsLn Aus df kuJ nhIN sI ivgfV sikaf. ieMj hI hor kysF ivc huMdf hY. hux keI AumIdvfrF ny cox kimsLn nUM DoKf dyx leI nvF rfh lwB ilaf hY. iek kfr ivc koeI muMzf ishry lf ky ibTf dyNdy hn qy kfPLly ivc sLfml bfkI gwzIaF vfly puwCy jfx AuWqy afpxy afp nUM AumIdvfr dy hmfieqI mMnx dI QF Aus muMzy ny brfqI dws ky cox kimsLn dy awKIN Gwtf pfAuNdy hn. dupihr vyly do-do pYWg pIx mgroN jdoN ishiraF vfly dI gwl cwldI hY qF Aus nUM ivroDI AumIdvfr dy Gr Zuwkx vflf lfVf afK ky hwsdy hn, pr eydF df iek lfVf AunHf ny afpxy AumIdvfr dy Gr Zuwkx dIaF gwlF kih ky ivroDI AumIdvfr dy kfPLly dI rOxk vI vDf irhf huMdf hY. cOQf mfmlf hY imwQI hwd nfloN vwD rkm Krcx AuWqy pfbMdI df. hwdF qF lwKF qwk rihMdIaF hn, KLrcf kroVF qoN hyTF nhIN AuWqrdf. mUMhoN mUMh hr koeI kihMdf hY ik ivDfn sBf dI cox lVnI hovy qF jyb ivc iqMn-cfr kroV pf ky qurnf cfhIdf hY, bfkI df cox cMidaF df rlf ky pMj kroV qF lwgxf hI hY. pfrlImYNt dI cox leI jnrl sIt df AumIdvfr vIh kroV qoN hyTF dI socdf hovy qF AuhnUM cox leI gMBIr nhIN mMinaf jFdf. ies dy bfvjUd irtrnF Brn smyN cox kimsLn dI imwQI hoeI Krcy dI hwd qoN vwD koeI ilKdf hI nhIN. biTMzy dI lok sBf sIt bfry huxy aMdfjLy hn ik dovF vwzIaF iDrF ny ijvyN pfxI vFg pYsf roVHnf hY, Auh pMjfh-pMjfh kroV qoN vI twp skdf hY, pr cox kimsLn kol pysL kIqy gey Kfqy ivc iksy ny vI lwKF vflI lkIr twpI nhIN mMnxI. ieMj hI bfkI QFeIN hovygf, suxy muMbeI dy, ijwQy kroV hux iksy igxqI `c hI nhIN rih igaf. pMjvF svfl hY srkfrI msLInrI jF hor jfiedfd dI vrqoN df. ijhVy rfj ivc ijs iksy dI srkfr hY, Aus ny rfj dI msLInrI vrqxI hI vrqxI hY. isLkfieqF hoxgIaF, kuJ aPLsr bdly jfxgy, pr AunHF dI QF nvyN aPLsr iksy dUjy rfj ivcoN nhIN afAuxy, Ausy rfj dy rihxy hn qy bhuqf kr ky rfj srkfr vwloN Byjy gey iqMn nFvF dy nvyN pYnl ivcoN cuxy jfxy hn. hux pMjfb dI gwl hI kr leIey. swq qy qyrF meI nUM votF pYxIaF hn qy solF meI nUM nqIjf af jfx ipwCooN cox kimsLn dI puwC-igwC koeI nhIN rihxI, pr aPLsrF ny vI eyQy hI rihxf hY qy pMjfb dy hfkmF ny vI. Aus sUrq ivc cox kimsLn pihly aPLsrF nUM iek jF dUjy dosL aDIn pfsy kr dyvy, nvyN afAux vfly vI iblkul inrpwK ho ky cwlx qoN pihlF ieh cyqf rwKxgy ik solF meI qoN bfad vI nOkrI iesy srkfr dI krnI hY. ieh gwl iekwly pMjfb dI nhIN, hr rfj dI hY qy hux vfly hfkmF dI hI nhIN, ipClI vfrI kFgrsI rfj ivc vI ieho kuJ huMdf irhf sI. srkfrI jF sFJIaF QFvF dI durvrqoN dy sMbMD ivc vI koeI iDr nhIN iJjkdI. ipMzF dy gurduafry, DrmsLflF jF skUl nUM koeI vI pfrtI cox mIitMg jF jlsf krn leI vrqx qur pYNdI hY. isLkfieq ho jfvy qF bhuq PLrk nhIN pYdf, cox kimsLn mfVf-motf jurmfnf jF iJVk-iPtkfr pf ky Cwz dyNdf hY. eynI gwl leI iksy AumIdvfr df cox lVn df hwk kdy nhIN Koihaf igaf. ieMj hI cwldf hY qy cwldf vI rihxf hY. CyvF mfmlf hY votF vfly idn votrF nUM gwzIaF rfhIN bUQF qwk ilafAux df. ieh kMm vI sB pfrtIaF krdIaF hn. coxF vfly idnF ivc ies kMm leI vrqIaF jFdIaF gwzIaF `qy JMzy nhIN lfey jFdy, pr pqf sB nUM huMdf hY ik afh gwzI Plfxy AumIdvfr dI hY. ipMzF ivc ies kMm leI trYktr-trflI afid vrq lYNdy hn. jy koeI cox abjLrvr puwC lvy qF kihMdy hn ik kfr syvf leI sMgq jf rhI hY. swqvF mfmlf hY cox vyly bUQF dy aMdr huMdI DwkysLfhI df. ieh kMm ihMdusqfn dy hr rfj ivc huMdf hY, PLrk isrPL eynf ik ikDry vwD qy ikqy kuJ Gwt hoeI jFdf hY. mIzIaf vfly ieh sB kuJ huMdf tI[ vI[ skrInF Auuqy ivKf dyNdy hn, pr cox kimsLn sfry cYnl vI nhIN vyKdf jfpdf. iesy mfrc mhIny aMdr iek tI[ vI[ cYnl ny pfrlImYNt dy iek mYNbr dI luwk ky irkfrz kIqI vIzIE irkfrizMg ivKfeI, ijs ivc Aus ny dwisaf ik Auh keI vfrI ijwiqaF hY qy hr vfrI poilMg bUQF Auuqy kbjLf krky hI ijwiqaf hY. Aus ny ieh vI kih idwqf ik iek vfrI bUQF dy kbjLy AuuwWqy dosL hyT Aus dy hlky dI cox rwd kr idwqI geI sI, pr jdoN dubfrf cox hoeI, surwiKaf PLors vDf idwqy jfx dy bfvjUd Aus ny bUQF AuWqy kbjLf krvf ilaf qy cox ijwq leI sI. bMdy dI ihMmq vyKo ik Aus ny awgoN leI vI kih idwqf ik cox qF iPr ieMj hI ijwqxI hY. cox kimsLn kuJ nhIN kr sikaf. eydF dy hor DwkVsLfh pqf nhIN ikMny ku hoxgy. awTvF mfmlf Drm dI durvrqoN df hY. ies pwKoN kimAUinstF qoN isvfey koeI iDr vI sLrm nhIN kr rhI. Drm-inrpwK khfAuNdI kFgrs pfrtI afpxy ZMg nfl ies nUM vrqdI hY, iPLrkfpRsqI dI qrMglI dIaF nokF igxIaF jFdIaF iDrF afpxy ZMg nfl vrqdIaF hn. kFgrs df pYNqVf qF ieh huMdf hY ik Auh Gwt-igxqIaF dI rfKI krygI, pr rfKI dI gwl kihx qoN pihlF Auh Gwt-igxqIaF nfl huMdy jLulm dIaF khfxIaF pf ky AunHF dy jLKm hry kr ky AunHF nUM Bfvk krdI hY. BfrqI jnqf pfrtI ies qoN Ault bhu-igxqI nUM ieh kih ky BVkfAuNdI qy AuksfAuNdI hY ik kFgrs Gwt-igxqIaF nUM plosx vyly AunHF aMdr luky dihsLqgrd qwqF vwl vI nrmI vrqdI hY, ijs df KimafjLf bhu-igxqI nUM Bugqxf pYNdf hY. dovyN iDrF iksy Drm df nFa ley bgYr vI Drm dI vrqoN ikvyN krdIaF hn, ies dI iek imsfl sMn 2003 dIaF rfjsQfn ivDfn sBf coxF dI hY. gujrfq dy Bfjpf muwK mMqrI nirMdr modI ny rfjsQfn dy cox dOry leI afAuxf sI qy musilm ivroDI dMigaF ivc Aus dI srkfr dy rol dI bdnfmI sB pfsy ho rhI sI. rfjsQfn dy kFgrsI muwK mMqrI asLok gihloq ny kih idwqf; ‘‘mYN rfjsQfn ko gujrfq nhIN bnny dUMgf.’’ iesLfrf muslmfnF leI sfPL sI ik eyQy Auho ijhy dMgy hox qoN rok ky AunHF dI rfKI krFgf. agly idn nirMdr modI ny afx ky BfsLx kr idwqf; ‘‘asLok gihloq kihMqy hY, mYN rfjsQfn ko gujrfq nhIN bnny dUMgf. voh bnny nhIN dyNgf, bnf BI nhIN skqf, ikAuNik rfjsQfn ko gujrfq bnfny ky lIey cvflIs ieMc kf sInf cfhIey.’’ eynI gwl nfl Auh rfjsQfn dI ihMdU bhu-igxqI nUM afpxy mn dI Auh gwl kih igaf sI, ijhVI Aus ny jy iswDI qrHF afpxy aMdfjL ivc khI huMdI qF pqf nhIN ikMnIaF ptIsLnF adflqF ivc phuMc jfxIaF sn. afKLrI gwl ieh ik hux iek pfsy jgdIsL tfeItlr qy swjx kumfr nUM kFgrs pfrtI dIaF itktF imlx kfrn rOlf pY irhf hY, dUjy pfsy Bfjpf vwloN vrux gFDI nUM stfr cox pRcfrk bxfAux kr ky. jgdIsL tfeItlr qy swjx kumfr dovyN hI idwlI dMigaF, ijhVy asl ivc dMgy nf ho ky iek qrPLf kqly-afm sI, dy dosLI mMny jFdy hn. adflqF ivc sjLf BfvyN AunHF nUM nhIN imlI, pr srkfrI qy gYr-srkfrI kmytIaF AunHF dy dosLI hox dI gwl kih rhIaF hn. mnmohn isMG dI srkfr `coN dovF nUM pfsy vI iesy kr ky hoxf ipaf sI. hux AunHF nUM itktF idwqIaF jf rhIaF hn qF srfsr glq hY. qsvIr df dUjf pwK ieh ik jdoN bfdl akflI dl qoN idwlI dI gurduafrf kmytI srnf KVy ny KohI, AunHF ny pRhlfd isMG nUM Aus df pRDfn bxfieaf sI. pRhlfd isMG ny idwlI gurduafrf kmytI dy pRDfn vjoN jgdIsL tfeItlr nUM isropf dy ky snmfnq kr idwqf. bfdl akflI dl ny KVy pYr ies dI inKyDI kIqI. srnf DVy ny idwlI kmytI dI POrI mIitMg swd ky pRhlfd isMG nUM pRDfngI qoN lFh idwqf. lwQdy sfr Auho pRhlfd isMG, ijs ny jgdIsL tfeItlr nUM isropf idwqf sI, bfdl akflI dl df cox sihXogI bx igaf qy aglIaF dy coxF AunHF ny rl ky lVIaF sn. Pyr byasUlf iks nUM ikhf jfvy? nf qF jgdIsL tfeItlr qy swjx kumfr nUM itktF dy ky kFgrs ny TIk kIqf hY, nf Aus nUM snmfnq krn vfly bMdy nUM nfl lf ky kFgrs dy ivroDIaF ny. DoKf qF iswKF nfl ho irhf hY. vrux gFDI df svfl vI eydF df hI hY. Aus ny jo kuJ ikhf, Aus nUM BfrqI jnqf pfrtI glq mMndI hY, pr itkt Aus nUM Pyr vI dy rhI hY, BfvyN ik Aus ny muslmfnF qy iswKF bfry bysLrm itwpxIaF kIqIaF hn. Aultf sgoN AuhoN vrux gFDI hux Bfjpf df hIro bx igaf hY. vwK-vwK rfjF qoN Aus nUM cox muihMm leI Byjy jfx dI mMg AuWTx lwg peI hY. qy ieh Auho Bfjpf hY, ijs ny gujrfq dy dMigaF dI dosLx mfieafbyn koznfnI nUM ivDfn sBf dI itkt idwqI qy Pyr mMqrI vI bxfieaf sI. hux adflq dy hukm AuWqy Aus nUM puls mUhry EdoN smwrpx krnf ipaf qy vjLIrI CwzxI peI hY, jdoN lok sBf coxF dI pRikiraf sLurU ho cuwkI hY. rfj bdl igaf huMdf qF kFgrs AuWqy sfijLsL kr ky Bfjpf dI mihlf nyqf nUM PsfAux df dosL lwgxf sI, pr hux qF rfj vI Bfjpf df, muwK mMqrI vI nirMdr modI qy puls vI AunHF dy kMtrol hyTlI hY. asl gwl ieh ik swc sO prdy pfV ky bfhr af igaf qy nMgy-icwty sbUqF dy hox kfrn Bfjpf dI srkfr qy puls nUM vI Bfjpf dI afpxI mMqrI igRPLqfr krnI pY geI hY. ieh sfrf kuJ kI dwsdf hY? isrPL ieho ik cox jLfbqf ikqfbF ivc rih jfxf hY. lokqMqr dI dyvI nfl Auho Bfxf vfprnf hY, ijhVf kOrvF dI sBf ivc pMjF pFzvF dI pqnI dropdI nfl vfpiraf sI. ‘ijs kI lfTI, Aus kI BYNs’ df muhfvrf hr QF lfgU krn dI pUrI vfh lfeI jfxI hY. afs hY qF isrPL lokF AuWqy ik Auh vot pfAux vyly jLmIr dI afvfjL suxngy jF iPr ‘ijs df aMn pfxI, Esy df kMm jfxI’ df PLfrmUlf pRvfn kr lYxgy. ajy afs dI qMd tuwtI nhIN, jy tuwt jFdI qF akflI-Bfjpf dy rfj ivc 1999 ivc kFgrs dy DVy ny qyrF `coN igafrF sItF nhIN sn ijwq skxIaF qy amirMdr isMG dy rfj ivc 2004 ivc akflI-Bfjpf vfilaF ny hUMJF nhIN sI mfr jfxf. ies vfrI kI hovygf, votF pYx qoN zyZ mhInf pihlF koeI aMdfjLf lfAuxf awj dI GVI TIk nhIN lwgygf.
koeI ikRsLmf hI bxf skdf hY azvfnI nUM pRDfn mMqrI - jiqMdr pnUM pfrlImYNt coxF dI srgrmI Bfrq ivc sLurU ho cuwkI hY. apRYl dI solF qrIk nUM votF pfAux df pihlF gyV hovygf, qy sB qoN vwzf gyV vI. Ausy idn vIh pfrlImYNt sItF vfly kyrlf qy Aus dy nfl keI Coty rfjF aruxfcl pRdysL, myGfilaf, imjLorm, nfgflYNz, aMzymfn qy inkobfr tfpU, lksLdIp aqy bfrF sItF vfly CwqIsgVH df iekihry pVfa vflf ieh kMm vI isry lwg jfvygf qy AuWqr pRdysL, ibhfr, mhfrfsLtr, pwCmI bMgfl, aFDrf pRdysL, mwD pRdysL, krnftkf, AuVIsf, JfrKMz, asfm, jMmU-ksLmIr qy mnIpur ivc vI pihly gyV dIaF votF pY jfxgIaF. dysL pwDr dI sfrI pRikiraf qyrF meI qwk mukMml ho ky solF meI nUM votF dI igxqI hovygI. nfl dI nfl BfvyN iqMn rfjF dIaF ivDfn sBf coxF vI hoxIaF hn, iDafn sfry dysL df pfrlImYNt dI cox AuWqy hI rhygf. do muwK iDrF rfjsI mYdfn ivc ipClIaF iqMn vfrIaF qoN hn. iek iDr kFgrs pfrtI qy Aus dy hmfieqIaF dI hY qy dUjI BfrqI jnqf pfrtI qy Aus dy sihXogIaF dI. iehnF qoN pry iek qIjf morcf vI zOilaf jf irhf hY, ijs ivc cfr Kwby pwKI pfrtIaF qoN ielfvf awDI drjn qoN vwD ielfkfeI pfrtIaF juVdIaF iPrdIaF hn. dovyN muwK iDrF qoN bfhrlIaF pfrtIaF ivcoN sB qoN qkVI igxI jFdI iek iDr KwibaF dI hY qy dUsrI bIbI mfieafvqI dI bhujn smfj pfrtI dI. mfieafvqI ny kfPLI dyr qoN AuWqr pRdysL qwk sImq rihxf qy bfhr dy suPLny lYxy bMd kIqy hoey sn. ipCly sfl pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG vwloN Brosy df vot lYx vyly jdoN KWby-pwKI afgUaF ny kih idwqf ik mfieafvqI nUM pRDfn mMqrI vjoN AumIdvfr mMinaf jf skdf hY, EdoN bfad Aus dI hvf AuWcI ho geI sI. hux Auh KwibaF nfl mIitMgF lfAuNdI hY, Kfxy `qy vI swd lYNdI hY, pr jdoN Auwqr pRdysL jF hor ikDry cox gwTjoV bxfAux dI gwl iCVdI hY qF kihMdI hY ik jo vI hovygf, coxf qoN bfad hI vyiKaf jfvygf, cox smJOqf koeI nhIN krnf. kFgrs pfrtI ijwQy ku ipClI vfrI sI, EQy ku hI KVI hY, iPr vI kuJ nf kuJ kmfAuNdI qF Auh lwBdI hY, ipwCy nhIN ht rhI. Aus dy gwTjoV ivc qryVf qF njLr afAuNdIaF hn, pr ijhVy DVy qy iDrF cox mOky sfQ Cwz rhy hn, Auh coxF ipwCoN nfl inBx dIaF gwlF vI kr rhy hn. jMmU-ksLmIr ivc jy pIpljL zYmokryitk pfrtI nfloN sFJ tuwtI hY qF Aus nfloN qkVI qy purfxI nYsLnl kfnPLrMs nfl sFJ vI joV leI hY. pMjfb ivc jy Aus ny do sfl pihlF ivDfn sBf dI hfr pwly pvfeI hY aqy ihmfcl pRdysL qy AuqrFcl pRdysL ivc vI, qF iehnF iqMnF dIaF bfeI pfrlImYNt sItf dy mukfbly pMJI sItF vflf rfjsQfn Aus ny BfrqI jnqf pfrtI qoN Koihaf vI hY. mfVI hflq hY qF BfrqI jnqf pfrtI dI. ies dI kyNdrI lIzrisLp ny nfhrf qF iqMn sfl pihlF AuCfl idwqf sI ik aglI vfr lfl ikRsLn azvfnI nUM pRDfn mMqrI bxfieaf jfvygf, pr hux jdoN Aus nfhry AuWqy aml krn df vkq afieaf hY qF kuJ vI ieho ijhf njLr nhIN afAuNdf, ijs qoN Jlk imly ik azvfnI jI df suPLnf kdy pUrf vI ho skygf. pfrtI dy kyNdrI lIzr afpo ivc lVdy lwBdy hn. arux jyqlI qy rfjnfQ isMG keI idn iek dUjy nfl boly nhIN. afr[ aYWs[ aYWs[ vfilaF nUM dKLl dy ky dovF dI mIitMg krvfAuxI peI, pr Aus mgroN vI mn nhIN iml sky. lVfeI dovF dI afpxI nhI, pfrtI aMdrlIaF do iDrF dI hY, ijnHF dy isMÕ atl ibhfrI vfjpfeI dy pRDfn mMqrI huMidaF vI iBVdy rhy sn. sfry jfxdy hn ik pfrtI lIzr pRmod mhfjn Bfjpf df iek smyN sB qoN vwzf PLMz AugrfhU huMdf sI. cox muihMmF mOky Aus dI qUqI bolx df kfrn hI ieh sI ik cMdy dyx vfly kfrporyt GrfixaF nfl sB qoN vwzf sMprk Esy rfhI rihMdf sI. Aus dI sky Brf hwQoN golI Kf ky hoeI mOq ipwCoN Aus dy pwDr df BfvyN nhIN, pr Aus dy nyVy-qyVy df drjf arux jyqlI df mMinaf jfx lwg ipaf. Bfjpf pRDfn rfjnfQ isMG ny pRmod mhfjn df sfQI rih cuwky suDFsLU imwql dI izAUtI arux jyqlI dy shfiek vjoN lf idwqI qF Auh mwc AwuiTaF. Aus nUM ieh brdfsLq nhIN sI ho skdf ik kwlH qwk df pRmod mhfjn df ivsLvfs pfqr hux Aus nfl BrosymMdI vfly iesy kMm ivc lfieaf jfvy. iKLafl ieh kIqf igaf ik asl ivc Aus dI hYsIaq dy Byd jfxn leI suDFsLU imwql nUM Aus nfl joiVaf igaf hY. arux jyqlI ruws ky Gr jf bYTf qy pUry awT idn pfrtI dIaF iek qoN iek aihm mIitMgF ivc vI afAux qoN nFh krI rwKI. hux afr[ aYWs[ aYWs[ dy kihx AuWqy pfrtI pRDfn rfjnfQ isMG dy Gr gyVf jLrUr pf igaf hY, aslI srgrmI ajy nhIN PVI qy ies nfl pfrtI muihMm nUM Zfh lwgxI hI hY. dUsrf mfmlf pRDfn mMqrI dI pdvI leI AumIdvfr vjoN pysL kIqy gey bMdy dy kfrgujLfrI df hY. Aus ny ipCly pMjF sflF dOrfn ieho ijhf kuJ vI nhIN kIqf, ijs nfl Aus dI sLKLsIaq df Jlkfrf viDaf hovy, Aultf iqMn GtnfvF ieho ijhIaF vfpr geIaF, ijnHF ny Aus df kwd Cotf kr idwqf. iek Gtnf qF EdoN dI hY, jdoN gujrfq ivc ivDfn sBf coxF ho rhIaF sn. cox pRcfr dOrfn iek QF nirMdr modI dy mUMhoN inkl igaf jF Auh jfx-buwJ ky afpxy nFa nfl pRDfn mMqrI kih igaf qy iPr Jwt hI gwl bdl ky muwK mMqrI vI kih idwqf. ies nfl tI[ vI[ cYnlF AuWqy gLYr-gMBIr bihs iCV geI ik nirMdr modI qF aglI vfrI pRDfn mMqrI vjoN Bfjpf df AumIdvfr bx skdf hY. cOvI GMitaF dy aMdr-aMdr lfl ikRsLn azvfnI dy Gr Bfjpf dI kyNdrI kmfn dI mIitMg lf ky bfkfiedf aYlfn kIqf igaf ik pRDfn mMqrI vjoN isrPL azvfnI jI hI AumIdvfr hoxgy, hor koeI nhIN. ijMnI hPLVf-dPLVI ivc ieh aYlfn kIqf igaf, Aus qoN hr pfsy ieh pRBfv clf igaf ik pRDfn mMqrI dI kursI df KfihsLmMd azvfnI qF nirMdr modI dI iek jLrf ijMnI gwl qoN vI Gbrfht ivc af jFdf hY qy afpxy nFa df aYlfn krfAux qur pYNdf hY. dUjI gLlqI Aus ny kIqI afpxf rfjnIqk kwd AuWcf krn vfsqy afpxI jIvnI ‘mfeI kMtrI, lfeIPL’ Cfp ky. nf Aus ivc vfjpfeI srkfr vyly dy qihlkf kFz df ijLkr kIqf qy nf kfrigl dI jMg dy kPLn skYNzl df qy XwkV eyny mfry pey sn ik keI gwlF df KLud hI KMzn krnf pY igaf. hor qF hor, AuhnF df ihMdI pRym vI nMgf ho igaf. azvfnI jI ny iek QF ieh BfsLx idwqf ik Auh ihMdI nUM rfsLtrI BfsLf vjoN sB qoN AuWpr rwKdy hn, pr KVy pYr iksy ny itwpxI kr idwqI ik iesy siqkfr vjoN AuhnF ny afpxI jIvnI ihMdI dI bjfey aMgryjLI ivc CpvfeI hY. azvfnI jI cuwp vwt gey sn. qIjI gLlqI hoeI ipCly sfl pfrlImYNt ivc. Brosy df vot lYxf sI zfktr mnmohn isMG ny qy lYxf ipaf sI amrIkf nfl aYtmI smJOqy qoN Kwby-pwKIaF dy ruws jfx kr ky. BfrqI jnqf pfrtI vfilaF dy ipwCy KVf afr[ aYWs[ aYWs[ KuwlH ky ies smJOqy dy hwk ivc pYNqVf mwl irhf sI, pr ivroDI iDr dI muwK pfrtI hox krky Bfjpf nUM ivroD krnf pYxf sI. bolx dI ijLMmyvfrI ivroDI iDr dy afgU vjoN lfl ikRsLn azvfnI ny inBfeI qy srkfr AuWqy hr pwKoN AUxI-pOxI cFdmfrI kridaF ‘vwzf golf’ ieh dfigLaf ik mnmohn isMG dI srkfr qF amrIkf dy dbfa hyT pRmfxU psfr rokU sMDI pRvfn krn vwl vh jf rhI hY, hflFik Bfrq dy pihly pRDfn mMqrI jvfhr lfl ny hI Aus sMDI df ivroD kr idwqf sI. jvfb dyx vyly ivdysL mMqrI pRxb muKrjI ny sfrI hvf kwZ idwqI. Auhnf ny Xfd krvfieaf ik pRmfxU psfr rokU sMDI sfhmxy afeI sI 1970 ivc qy jvfhr lfl nihrU df idhFq ho igaf sI 1964 ivc. svfl AunHF ny azvfnI jI awgy ieh pf idwqf ik kI Cy sfl pihlF dunIaf Cwz cuwky nihrU sfihb Aus sMDI df ivroD krn dubfrf afey sn, ijhVI AunHf dy huMidaF kdy jMmI vI nhIN sI? koeI CotI Aumr df bMdf huMdf qF kih dyNdf, ‘‘myry rfjnIqI `c afAux qoN pihlF dI gwl hox krky BulyKf lwgf hY’’, pr azvfnI sfihb qF iewkI sfl dI Aumry 1948 ivc hI afr[ aYWs[ aYWs[ dy ahudydfr bx gey sn qy pRmfxU sMDI hox vyly pfrlImYNt dy mYNbr huMdy sn. ieh gLlq gwl kihx krky AuhnF df keI idn mjLfk AuWzdf irhf sI. iehnF sB gwlF nUM Cwz ky hux vyKxf bxdf hY AuhnF jLmInI hkIkqF vwl, ijnHF afsry iksy dy pRDfn mMqrI hox df hwk pRfpq krn leI pfrlImYNt dy 543 mYNbrF ivcoN 272 dI igxqI joVnI hY. ies pwK qoN vyiKaf jfvy qF Bfjpf dI siQqI ipClI vfrI dIaF coxF nfloN mfVI njLr afAuNdI hY. hirafxy ivc Auh iek qoN iqMn sItF vflI ho skdI hY, pr pMjfb dIaF iqMnF qoN iek AuWqy vI af skdI hY. ihmfcl ivc vI iek qoN iqMn sItF qwk jf skdI hY, pr AuqrFcl pRdysL dIaF iqMnF qoN iek rih skdI hY. mhfrfsLtr, mwD pRdysL, gujrfq ivc bhuq PLrk nhIN pYdf idwsdf. JfrKMz ivc iek qoN Cy sItF qwk puwj skdI hY, pr nfl lwgdy CwqIsgVH dIaF ipClIaF dsF qoN pMjF qwk izwgx df zr Kf irhf hY. ibhfr ivc do-iqMn sItF Bfjpf cVHygI qy afsfm ivc vI do ku vwD skdI hY. ieMj hI XU[ pI[ ivc vI do ku sItF vwD iml skdIaF hn. dUjy pfsy rfjsQfn ivc ipClI vfrI ijwqIaF iewkI dI QF ies vfrI msF nON-dws rih jfxIaF hn. AuVIsf `coN ipClI vfrI bIjU jnqf dl dy sfQ kfrn Bfjpf dIaF swq sItF afeIaF sn, ies vfrI iek jF do sItF vI msF hoxgIaF. sfry inrpwK aMdfjLy jdoN Bfjpf dIaF afpxIaF sItF ipClI vfrI nfloN awT-dws GtfAuNdy qy kFgrs dIaF bfrF qoN pMdrF qwk vDfAuNdy hn, EdoN azvfnI jI df suPLnf KLrfb krn vfsqy AunHf df gwTjoV vI afpxI Buimkf inBf irhf hY. ipClI vfrI kFgrs qy Aus dy joVIdfrF dIaF 219 sItf sn qy Kwby-pwKIaF dI mdd nfl AuhnF ny srkfr bxf leI sI, jd ik Bfjpf dIaF afpxy BfeIvflF smyq isrPL 189 sItF bxdIaF sn. ies vyly Bfjpf dy gwTjoV dI hflq pihlF vflI nhIN. Aus nfl do pfrtIaF nvIaF juVIaF hn, ijnHF `coN iek hirafxy ivc cODrI Em pRkfsL cOtflf df ieMzIan nYsLnl lok dl hY. Aus nUM ipClI vfrI dI iek sIt dI QF iqMn jF cfr sItF iml skdIaF hn. dUjI pfrtI AuWqr pRdysL vflf rfsLtrI lok dl hY, ijs dy pMj-swq sItF ijwq jfx dI afs hY. siQqI df dUjf pwK ieh hY ik aFDrf pRdysL dI qylgU dysm pfrtI, ijs ny ipClI vfrI isrPL pMj sItF ijwqIaF qy Bfjpf dy nfl KVI sI, ajoky hflfq ivc rfj dIaF 42 ivcoN Gwto-Gwt pMdrF sItF ijwqx leI afsvMd mMnI jFdI hY, pr Bfjpf nUM Cwz ky qIjy morcy nfl jf KVI hY. qfimlnfzU ivc ipClI vfrI mFjf iPr jfx vyly aMnf zI[ aYWm[ ky[ dI lIzr bIbI jYlilqf vI Bfjpf dy nfl KVI sI qy ies vfrI jdoN rfj dIaF 39 sItF `coN awDo-awD ijwqx jogI jfpdI hY, Auh vI Bfjpf qoN pry ho geI hY. AuVIsf ivc bIjU jnqf dl nfl ds-igafrF sflF dI sFJ sI. ipClI vfrI Aus sFJ sdkf Bfjpf ny swq sItf afp ijwqIaF, jo hux iekwly rih ky iek jf do rih jfxgIaF qy bIjU jnqf dl dy EdoN igafrF mYNbr ijwq ky Bfjpf dy ipwCy KVy sn. afpxIaF sItF EQy Gt jfxIaF hn qy bIjU jnqf dl nfl qoV ivCoVf hox ipwCoN Aus dy awT ijwqx jF ds, Bfjpf dy nfl nhIN KVoxy. pwCmI bMgfl ivc mMdy hfl ivc ipClI vfrI iqRxmUl kFgrs iek sIt lY ky Bfjpf dy nfl KVI sI, pr hux jdoN AuhdIaF sItF vwDx dy afsfr hn, Auh Bfjpf nUM Cwz ky kFgrs nfl jf juVI hY. ieho hfl keI CotIaF pfrtIaF df hY. jdoN iehnF sBnF jLmInI hkIkqF AuWqy njLr mfrI jfvy qF ieh XkIn krnf bhuq aOKf ho jFdf hY ik lfl ikRsLn azvfnI jI pRDfn mMqrI dI kursI qwk phuMc jfxgy. bhuqy ivsLlysLxkfrF dI rfey hY ik Bfjpf dI kyNdrI lIzrisLp df iek vwzf ihwsf ieh mMn ky cwl irhf hY ik suPLnf swc nhIN ho skxf. azvfnI jI ibafsIvyN sfl ivc hn, aglI cox qwk sqfsI sflF dy ho jfx kfrn dfavf krn jogy hI nhIN rihxgy. pMjF sflF ivc jdoN coxF hoxIaF hn, EdoN dysL dy vwzy qKLq leI Bfjpf df AumIdvfr kOx hovygf, lVfeI Bfjpf dy aMdr ies gwl leI ho rhI hY. bfhroN ivKfAux leI Bfjpf ny azvfnI jI nUM pRDfn mMqrI bxfAux leI iek ‘vfr rUm’ (jMgI kyNdr) vI KolH rwiKaf hY, pr kmfl dI gwl ieh hY ik ieh vfr rUm’ KolHx leI idwlI dI Buglk roz cuxI geI hY. quglk (muhMmd quglk) BfrqI ieiqhfs df Auh rfjf sI, ijs nUM ‘piVHaf iliKaf mUrK’ ikhf jFdf sI. ‘vfr rUm’ KolHx leI Bfjpf ny quglk roz df bMglf soc-ivcfr ky cuixaf jF sihj suBfa cuixaf igaf, ieh qF pqf nhIN, pr eynf kuJ hox dy bfvjUd jy azvfnI jI pRDfn mMqrI bx gey qF ieh BfrqI rfjnIqI dy ieiqhfs df koeI ikRsLmf hI hovygf.
pwqrkfr BfeIbMd afpxI pIVHI hyT sotf kdoN mfrngy? - jiqMdr pnUM mYN pwqrkfr hF, Aus brfdrI df aMg, ijhVI sfry smfj dy nuksF nUM nMgf krn df pwkf Tykf afpxy nFa alft hoieaf mMn ky cwldI hY. nf ieh rfjsI lIzrF df ilhfj krdI hY, nf sfDF-sMqF df, nf puls vfilaF df, nf jwjF df, nf PLOj vfilaF df, nf ivigafnIaF df. ijs dy mgr hwQ Do ky pY jfvy, Aus nUM Cwj pf ky Cwt dyNdI hY. bMdf ikDry mUMh ivKfAux jogf vI nhIN rihMdf. keI icrF ipwCoN jdoN pqf lwgdf hY ik gwl qF koeI hY hI nhIN sI, aYNvy bfq df bqMgV bxfieaf igaf sI, EdoN vI afpxy isr ijLMmyvfrI nhIN lYNdI, dUijaF isr pf ky kMnI kqrf jFdI hY. ies dIaF iqMn aihm imsflF mYN dyxIaF cfhFgf. iewk imsfl 1990 dI qy EdoN dI hY, jdoN pRDfn mMqrI vI pI isMG ny jMmU ksLmIr df gvrnr, jgmohn nUM lfieaf sI. jgmohn nUM mYN kdy vI cMgf bMdf nhIN smiJaf qy ieh myrf hwk hY, pr Aus nfl jo hoieaf, Auh mYnUM kdy nhIN Bul skxf. aYmrjYNsI vyly Auh sMjy gFDI dy lok-mfrU brgyz df aMg rih cuwkf sI. smF pf ky Auh Esy BfrqI jnqf pfrtI df chyqf bx igaf, ijhVI sMjy gFDI df sfQI hox smyN Aus dI ivroDI rih cuwkI sI. jMmU-ksLmIr ivc Aus nUM gvrnr lfey jfx qoN sfbkf pRDfn mMqrI aqy mrhUm sMjy gFDI df vwzf Brf rfjIv gFDI KusL nhIN sI. iek pwqrkfr ny jgmohn dI ‘ieMtrivAU’ kIqI qy iek aMgryjLI rsfly ny Cfp idwqI, ijs ivc drj sI ik jgmohn kihMdf hY ik muslmfnF nUM mfr dyxf cfhIdf hY. rfjIv gFDI ny ieh muwdf pfrlImYNt ivc AuTfieaf. EQoN ieh muwdf cuwk ky pfiksqfn ny XU[ aYWn[ jnrl asYNblI ivc jf ky AuCfilaf. jgmohn dI gvrnrI jFdI rhI. Aus dI adflq ivc kys kIqf ik sMbMDq pwqrkfr qF kdy Aus dI ieMtrivAU krn afieaf hI nhIN sI. keI sfl kys cwl ky rsfly dy mflkF ny glqI mMnI qy kih idwqf ik sMbMDq pwqrkfr nUM glq irport CpvfAux kfrn nOkrI qoN kwZ idwqf igaf hY. kys KLqm ho igaf, pr kI ies nfl jgmohn dy vwkfr-siqkfr nUM vwjI swt dI BrpfeI ho skygI? qy ies muwdy nfl ijhVI bdnfmI Bfrq dI sfrI dunIaf sfhmxy huMdI rhI, Aus dy dfg kI eynI ‘kfrvfeI’ nfl imt skdy hn? svfl hI pYdf nhIN huMdf. dUjf mfmlf hY Bfrq dI pulfV Koj sMsQf dy ivigafnIaF df. AunHF dI Xogqf df lohf sfrI dunIaf mMndI hY. hux Auh cMdrmf Auqy bMdf Byjx dIaF iqafrIaF vI kr rhy hn. iek vfrI kuJ pwqrkfrF ny AunHF bfry gvFZI dysL leI jfsUsI krn dy dosL lf ky AUl-jlUl Cfp idwqf. AuWGy aKLbfr ivc Cipaf qF jFc cwl peI qy iPr Aus Koj sMsQf aMdrly kuJ lokF AuWqy kys vI bxf idwqf igaf. AunHF dy bwicaF nUM skUl qy kflj aMdr sfQI bwcy vI sLrimMdf krdy rhy. iek vfrI rylvy Pftk Auqy AunHF dy sfQI ivigafnIaF dI bws ruk geI, ijs nfl surwiKaf gwzI sI qy Aus bws nUM pihlF lMGx dyx df bkfiedf nym sI. BIV ny bws Gyr leI qy puwCxf sLurU kr idwqf; ‘‘quhfnUM ies kr ky CyqI hovygI ik jf ky gupq dsqfvyjL pfiksqfn dy eyjMtF nUM dyxy hoxgy.’’ kys keI sfl cwlx ipwCoN mUloN-muwZoN PLrjLI inkilaf. ivigafnI qF iPr Koj dy kMm lwg gey, pr ijhVy pwqrkfrF dI krqUq ny ies jfalI kys df muwZ bMinHaf sI, AunHF dI iksy ny koeI puwC-pVqfl vI nhIN sI kIqI. qIjf mfmlf ipClyry sfl df hY. idwlI qoN sLurU hoey iek nvyN tI[ vI[ cYnl ny ‘sitMg aprysLn’ kIqf, ijs ivc iek kuVI ny dosL lfieaf ik Aus dy skUl dI tIcr Aus koloN nfly dyh-vpfr df DMdf krvfAuNdI hY, nfly itAUsLn pVHn aqy itAUsLn leI hor bwcy ilafAux nUM mjbUr krdI hY. ijnHF dy bwcy Aus skUl ivc pVHdy sn, BVky hoey AunHF lokF ny skUl dI BMn-qoV aqy sMbMDq tIcr dI kuwt-mfr jf kIqI. kys drj hoieaf. ipwCoN pqf lwgf ik ieh gwlF krn vflI kuVI ‘skUl’ dI ividafrQx hI nhIN, kflj ivc vI pVH cuwkI hY. Aus ny puls kol mMn ilaf ky tI[ vI[ cYnl dI irportr dI nOkrI df lfrf lf ky Aus koloN ieh ibafn idvfieaf igaf sI. kys qF Kfrj ho igaf, tI[ vI[ cYnl ajy vI cwl irhf hY, pr Aus tIcr nUM ijhVI Kwjl-KuafrI JwlxI peI, pwqrkfrI ikwqy ny Aus bfry kdy bihs vI nhIN jF krvfeI. iehnF iqMnF imsflF ipwCoN mYN ieho ijhIaF imsflF df Zyr pfTkF dy pysL kr skdf hF, pr krFgf nhIN, aslI gwl vwl afvFgf. idn pfrlImYNt coxF dy hn qy iehnF idnF ivc pwqrkfr jo kuJ kiraf krdy hn, Aus bfry dwsxf chFgf. ijhVy pwqrkfrF ny ieho ijhy ikRsLmy krn dI afdq pfeI hoeI hY, Auh hux iPr pUry srgrm njLr afAuNdy hn. iek pfsy nhIN, dovF muwK iDrF dy lIzrF dy Pon nMbr Auh svyry-sLfm GuMmfAuNdy hn qy kihMdy hn ik ‘‘jy qF afpxI gwl ho jfvy, TIk hY, vrnf dUjI pfrtI vwD syvf krn nUM iqafr hY, mYN qF afpxI nyVqf kr ky EDr nhIN sF jfxf cfhuMdf.’’ pMjfb ivc pwqrkfrF nUM rfjnIqI leI vrqx df kMMm sLfied pihlF vI huMdf irhf hovygf, pr rfq df Kfxf (aqy pIxf) krvf ky ilPLfPLy ivc lwCmI dyvI dy pRqIk kuJ not dy ky KLbrF lvfAux df kMm sB qoN pihlF 1967 dI sFJf morcf srkfr vyly zfktr jgjIq isMG cOhfn ny sLurU kIqf sI. Aus ipwCoN ieh mrjL Gitaf nhIN, vwDdf hI igaf hY qy hux qF eynf afm ho igaf hY ik vjLIr jF ivDfiek hI nhIN, ngr kONslF jF hor CotIaF-motIaF kmytIaF dy cyarmYn vI pwqrkfrF nUM ‘rfq dy Kfxy leI’ swdx lwg pey hn. ibnF sLwk sfry dy sfry pwqrkfr ivkfAU nhIN, bQyry hn, jo jLmIr pRqI jvfbdyhI dI Bfvnf nfl kMm krdy hn, pr vwzI igxqI AunHF dI ho geI hY, ijnHF ny pysLy nUM pYsy ipwCy vfrn vyly sLrm krnI Cwz idwqI hY. AunHF dI igxqI ieMnI vwzI hY ik bicaf-Kuicaf eImfndfr iksy igxqI ivc hI nhIN smiJaf jFdf. iek irport qF ieho ijhI vI myry kol hY ik iek eImfndfr pwqrkfr dy nFa Awuqy Aus df jUnIar hI iksy koloN kmfeIN kr afieaf sI. mYN sMpfdkI ijLMmyvfrIaF nfl PLrvrI 1991 ivc juiVaf sF qy Aus qoN iqMn mhIny bfad Auh cox srgrmI sLurU ho geI sI, ijhVI votF pYx qoN kuJ GMty pihlF muwK cox kimsLnr tI[ aYWn[ sysLn ny brykF lf ky rok idwqI sI qy votF pvfAux igaf stfPL poilMg bUQF qoN KflI bksy lY ky muiVaf sI. Aus cox srgrmI dOrfn pihlI vfrI ieh aihsfs hoieaf ik pwqrkfrI iknHF nIvfxF qwk jf phuMcI hY. kuJ pwqrkfr iksy vI hlky ivc jfx dI QF jlMDr jF cMzIgVH `c kmrf krfey AuWqy lY ky bYT gey. EQoN Pon AuWqy sOdf mfrdy qy afpxy aKLbfr nUM KLbr dy afAuNdy. eI-myl hfly pMjfb ivc afeI nhIN sI qy PLYks iksy ivrly kol huMdI sI. iek pwqrkfr ny cMzIgVH dy iek aKLbfr ivc KLbr Cpvf idwqI ik aYny bMdy bfdl akflI dl nUM Cwz ky coxF dy bfeIkft dy rfh peI hoeI kFgrs pfrtI ivc cly gey hn qy ieh aYlfn AunHF ny iPLrojLpur ivc kFgrs dy sUbf pRDfn byaMq isMG dI hfjLrI ivc iek jlsy ivc kIqf hY. EQy eydF df kuJ ho hI nhIN sI sikaf. gwl dupihr vyly hoeI sI, jlsf sLfm nUM hoxf sI qy EDr jFdy hoey byaMq isMG nUM rfh ivcoN idwlI swd ilaf igaf sI. AunHF ny sLfm nUM jlsy dI qrIk do idn agFh dI pf idwqI, EnI dyr nUM pRkfsL isMG bfdl hurIN gey qy Auh bMdy cuwk ilafey, byaMq isMG nfl Auh bMdy iml hI nf sky. pr KLbr lwg geI sI qy kmfl dI gwl ieh ik KLbr Aus aKLbfr dy iPLrojLpur vfly pRqIinD dy bjfey luiDafxy vfly iek bhuq Gwt jfxy jFdy ‘ivsLysL pRqIinDI’ dy nFa hyT CpI iPrdI sI. sB nUM pqf lwg igaf sI ik pwqrkfr dI irport iksy isafhI dI QF murgy dI qrI nfl ilKI geI hY. Aus cox dOrfn cMdr sLyKr mMqrI mMzl df gRih rfj mMqrI suboD kFq shfie vI luiDafxy qoN pfrlImYNt leI iksmq ajLmfAux af igaf sI. Aus df afpxy iek ivroDI AumIdvfr nfl aKLbfrF ivc svflF-jvfbF df islislf sLurU ho igaf. iek idn Aus dy svfl Cpdy qy dUjy idn Aus dy svflF dy jvfb dy ky ivroDI AumIdvfr vwloN moVvyN svfl pfey gey huMdy. sfrI cox srgrmI dOrfn lokIN AunHF svflF-jvfbF nUM pUrI idlcspI nfl pVHdy rhy. jdoN cox aMqm pVfa AuWqy jf ky dm qoV geI, EdoN ieh Byd KuwlH igaf ik do pwqrkfr (asl ivc do ‘buwDI-jIvI’) rl ky Kyz-Kyz rhy sn. dovyN jfxy dovF iDrF leI iek-iek jxf bfkfiedf kMm krdy sn, pr aMdr-Kfqy dovyN jxy slfh kr lYNdy sn ik ‘‘awj mYN afh svfl krFgf, qUM Blky ienHF dy afh jvfb dy ky iPr moVvyN afh svfl kr CwzI.’’ ijhVy AumIdvfrF dy nFa AuWqy svfl-jvfb huMdy rhy, Auh dovyN hI sLfied eyny jogy nhIN sn. sfnUM ipClIaF pfrlImYNt coxF df cyqf vI krnf cfhIdf hY. EdoN BfrqI jnqf pfrtI vfilaF df gwTjoV cmkF mfrdy ihMdusqfn (ieMzIaf sLfeIinMg) dy hvfeI gubfry AuWqy cVH ky AuzfrIaF mfrdf iPrdf sI. ijhVf sInIar pwqrkfr EdoN vfjpfeI jI df aKLbfrI mfmilaF df slfhkfr huMdf sI, hux Auh afpxI sMpfdkI vfly aKLbfr ivc ieh zwbIaF Cfpdf hY ik votrF nUM awKF KuwlHIaF rwKxIaF cfhIdIaF hn, iksy BulyKy ivc nhIN afAuxf cfhIdf. ies nUM koeI Aus df ihrdy pRIvrqn kih lvy, koeI Drm-pRIvrqn jF colf bdlxf, sfrf kuJ TIk hI TIk hY. Esy cox mOky sonIaf gFDI bfry lfl ikRsLn azvfnI jI dI iek itwpxI hyTly hr BfjpfeIey afgU ny afpxy BfsLx df muwK nukqf bxf leI sI. itwpxI ieh sI ik Bfjpf dy kol qF lIzr hn, kFgrs dy kol lIzrF dI Gft hY, ies kr ky sonIaf gFDI vrgI ‘rIzr’ nfl kMm clfieaf jf irhf hY, jo isrPL iliKaf hoieaf BfsLx hI pVHdI hY. coxF ivc hfrn mgroN azvfnI sfihb pfiksqfn dOry leI gey qF muhMmd alI ijnfh dI drgfh AuWqy ijLafrq krn leI cly gey. EQy AunHF ny ijnfh sfihb, jo Bfrq dy toty kr ky pfiksqfn bxvf lYx kfrn EQoN dy ‘bfbf-ie-kOm’ (rfsLtr ipqf) mMny jFdy hn, dy sohly pVHny sLurU kr idwqy. vfps afey qF BfrqI jnqf pfrtI aMdr puafVf pY igaf. Bfjpf dI mF mMny jFdy afr[ aYWs[ aYWs[ dy afgU vI guwsy `c awg-BbUkf ho AuWTy. mfmlf EdoN muwikaf, jdoN Bfjpf dy dPLqroN ieh sPLfeI imlI ik azvfnI jI df ksUr nhIN, AunHF dy BfsLxF dI sikRpt ilKx vfly dI glqI sI, azvfnI jI qF rutIn ivc hI pVH gey sn. ies qoN ieh jLfhr ho igaf ik azvfnI jI vI asl ivc lIzr nhIN, rIzr hI hn, jo ilK ky idwqf igaf BfsLx hI pVHdy hn. EdoN vflf BfsLx-lyKk hux aKLbfrF ivc lyK ilKx leI ivhlf kr idwqf igaf hY, pr AuhdI kursI vI KflI nhIN hovygI, koeI nf koeI hor ies kMm lf idwqf igaf hovygf. sonIaf gFDI hovy jF lfl ikRsLn azvfnI jF iPr koeI hor, mYnUM iehnF AuWqy Enf rMj nhIN, ijMnf afpxI pwqrkfrI brfdrI dy BfeIbMdF bfry hY ik Auh afpxy hunr nUM isafsI cODrIaF dI iKdmq ivc lfAux leI eyny nIvyN ikAuN cly jFdy hn? Auh hr hor bMdy dy nuks qF kwZdy hn, jLrUr kwZdy rihx, pr svflF df svfl ieh hY ik hr iek dI dfVHI df iqnkf lwBx vfly sfzy BfeIbMd afpxI pIVHI hyT sotf kdoN mfrngy?
|
|
|