|
|
ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫਾਂਟ ਇੱਥੋਂ ਡਾਊਂਨਲੋਡ ਕਰੋ
|
shuM cuwkI rfj kridaF pwK-pfq nf krn dI qy pwK-pfq nMgf-icwtf hoeI jf irhf hY - jiqMdr pnUM BfrqI sMivDfn dy muqfbk jdoN vI koeI iksy cuxy hoey ahudy dI shuM cuwkdf hY qF ieh gwl afKdf hY ik Auh ibnF pwK-pfq dy rfj-pRbMD dI ieh ijLMmyvfrI inBfvygf. sfzy kol bhuq sfrIaF imsflF hn, jdoN ies mfmly ivwc lokF dy cuxy hoey afgUaF ny cuwkI hoeI shuM df cyqf Bulf ky nMgf-icwtf pwK-pfq kIqf. mOjUdf smyN ivwc iewk BwdI imsfl mhfrfsLtr dy sfbkf muwK mMqrI asLok cvfn ny pysL kIqI hY, ijs ny afdrsL sosfeItI dy kroVF rupY dI kImq dy PlYt kOzIaF dy Bfa afpxI sws, sflI, bfpU afid dy nFa krvf ley sn. krqUq jLfhr hoeI qF muwK mMqrI dI kursI Aus nUM CwzxI pY geI. Aus qoN BwdI imsfl krnftkf dy muwK mMqrI XydUrwpf dI hY, ijs ny srkfrI jLmIn pihlF iewk nfm-inhfd kMpnI KVI kr ky Aus nUM alft kIqI aqy kuJ idnF bfad afpxy puwqr aqy prvfr dy hor jIaF dy nFa ilKf leI sI. pwK-pfq jF DoKf-DVI hI nhIN, srkfrI Kfqy ivcoN afpxf koVmf pflx dI vI ieh bVI GtIaf pwDr sI. eynf kuJ krn ipwCoN vI Auh muwK mMqrI dI kursI AuWqy zitaf bYTf hY. Aus qoN pihlF vfjpfeI dI srkfr vyly pYtrol pMp aqy gYs eyjMsIaF BfrqI jnqf pfrtI aqy afr aYWs aYWs dy lIzrF dy GrF dy jIaF dy nFa alft kIqy gey sn. bdnfmI EdoN vI eynI hoeI sI ik sfrIaF alftmYNtF rwd krnIaF peIaF sn. bysLrmI lIzrF dI EdoN vI eynI ijLafdf sI ik afr aYWs aYWs df iewk lIzr ieh kihx qwk clf igaf sI ik ‘hux sfzI srkfr hY, jy hux vI sfnUM pMp qy eyjMsIaF nhIN imlxy qF kdoN imlxgy?’ sfP hY ik shuM cuwkx nUM iewk rIq ijhI smJ ky vgdI gMgf ivwcoN hwQ Doxf hux burf nhIN smiJaf jFdf. pMjfb dI mOjUdf srkfr ny vI ieho ijhy anykF kMm kIqy hoey hn aqy srkfr df afKrI sfl sLurU hox vflf hox dy bfvjUd Aus dy cfly nhIN bdl rhy. jy ies dy iBRsLtfcfr dy ikwsy koeI Polxf cfhuMdf hovy qF cMzIgVH rfjDfnI ivwc jfx dI loV nhIN, muwK mMqrI dy ipMz bfdl ivwc hI pYnsLnF df bQyrf rOlf pY cuwkf hY. hwkdfrF nUM imlIaF nhIN qy nfjfiejL dIaF lwgIaF peIaF hn. iPr vI ies purfxy kUVy nUM Polx dI bjfey ies srkfr vwloN kIqy jFdy Aus ivhfr nUM vfcxf vwD jLrUrI hY, ijhVf spwsLn qOr `qy isafsI pwK-pfq ikhf jf skdf hY. iewk mfmlf bhuq vwzf hY kYptn amirMdr isMG vflf, ijs nUM pMjfb dI ivDfn sBf ivwcoN brKfsq kr idwqf igaf sI. ieMÖ krnf srfsr rfjsI bdlfKorI dI EdF dI kfrvfeI sI, ijwdF dI kdy murfrjI izsfeI dI srkfr vyly ieMdrf gFDI ivruwD kIqI geI sI. ieMdrf gFDI nUM ies df rfjsI pwK qoN nuksfn dI QF lfB hoieaf sI, kYptn amirMdr isMG nUM vI ho jfxf sI, kYptn dy pYr cMzIgVH ivwc nhIN lwg sky qy Aus nUM suprIm kort qwk dOV lfAuxI pY geI sI. suprIm kort dy aqy hfeI kort dy iensfP df pwDr vwKo-vwK hoxf qF nhIN cfhIdf, pr ieh huMdf hY. iewk vfrI kuJ akflI ivDfiekF dy iKlfP hfeI kort ivwc ptIsLnF kIqIaF geIaF sn, pr Esy qrHF iewk akflI ivDfiek hrcMd isMG Pwqxvflf dy iKlfP arjLI suprIm kort ivwc jf phuMcI sI. dlIl cMzIgVH vI Eho sI qy suprIm kort ivwc vI Eho, pr ijhVIaF hfeI kort qwk rih geIaF, AunHF df bixaf kuJ nhIN sI qy suprIm kort ivwc PYslf akflI ivDfiek dy iKlfP hoieaf sI. kYptn amirMdr isMG dy mfmly ivwc vI pMjfb srkfr dIaf dlIlF EQy jf ky eynIaF QoQIaF inklIaF ik Aus dI mYNbrI bhfl ho geI qy ienHF AuWqy pwK-pfq nf krn dI shuM qoVn df Twpf lwg igaf. dUjf vwzf mfmlf bIbI rijMdr kOr BwTl df hY. Aus dy iKlfP ijhVf iBRsLtfcfr dk kys keI sfl cwldf irhf, Auh ipCly sfl Kqm ho igaf sI. afm pRBfv hY ik muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny ieh kys Kqm krfAux leI afp hI ivjIlYNs vfilaF nUM pYrvI nf krn df sMkyq kIqf sI. kfrn ies df ieh ik bIbI rijMdr kOr BwTl aqy kFgrs dy mOjUdf pRDfn kYptn amirMdr isMG ivcfly iKwcoqfx ivwc Auh bIbI nUM ies pfisEN rfhq dy ky afhmo sfhmxy dy ByV leI ivhlf krnf cfhuMdy sn. lMmy smyN ivwc ies df lfB imly jF nf imly, Auh vwKrI gwl hY, pr vyKx vflI gwl ieh hY ik jdoN 1997 ivwc bIbI BwTl ivruwD kys bixaf sI, EdoN vI muwK mMqrI dI kursI bfdl sfihb dy kol sI. iewk vfrI muwK mMqrI bx ky sfbkf muwK mMqrI ivruwD kys bxf dyxf aqy dUjI vfrI muwK mMqrI bx ky bdly hoey hflfq ivwc Eho kys vfps krvf dyxf vI rfjsI pwK-pfq dI imsfl hI qF hY. ieho nhIN, Bfjpf aYWm pI nvjoq iswDU dy iKlfP kql df kys jdoN hyTlI adflq ny rwd kr idwqf, EdoN vI bfdl srkfr sI qy adflqI PYsly nUM hfeI kort ivwc AunHF ny hI cYilMj krvfieaf sI, ikAuNik nvjoq iswDU kFgrsI prvfr ivwcoN sI. jdoN hfeI kort ivwc iswDU nUM sjLf hoeI, EdoN Auh Bfjpf df aYWm pI bx cuwkf sI qy pMjfb ivwc kYptn amirMdr isMG dI srkfr hox kr ky ieh pRcfr kr idwqf igaf ik iswDU kFgrsI DwkysLfhI df isLkfr bixaf hY. Auh sB mfmly purfxy hn, hux jdoN bfdl prvfr afpo ivwc pftf ipaf hY aqy mnpRIq isMG bfdl ny vwKrf kfPlf qor ilaf hY, Aus nfl rfjsI lVfeI ivwc iPr srkfrI pwDr AuWqy Esy pwK-pfq dIaF imsflF sfhmxy afAux lwg peIaF hn, ijs qoN lFBy rih ky rfj krn dI shuM muwK mMqrI aqy izptI muwK mMqrI dovF ny cuwkI hoeI hY. ies dI iewk imsfl mnpRIq isMG bfdl dy hlky igwdVbfhy ivwc jf ky izptI muwK mMqrI suKbIr isMG bfdl df ieh kihxf hY ik ‘eyQy lokF AuWqy JUTy kys bxfey jFdy rhy hn. ieh dosL qF bVy icrF qoN lwgdy sn, pr EdoN muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl jF izptI muwK mMqrI suKbIr isMG bfdl ny kdy vI nf bxdy mMny qy nf roky sn. kYptn amirMdr isMG ny ipCly idnIN ieh gwl keI vfr khI sI ik akflI-Bfjpf rfj ivwc lokF AuWqy JUTy kys bxfey jFdy hn. suKbIr bfdl ny ies df lgfqfr KMzn krdy hoey jdoN igwdVbfhy jf ky mnpRIq bfdl dy hlky ivwc lokF AuWqy JUTy kys bxfey jfx dI gwl kih idwqI qF kYptn amirMdr isMG nUM vI mOkf iml igaf. Aus ny Esy vyly kih idwqf ik ‘ies nfl sfzf dosL swcf sfbq ho igaf hY ik ies rfj ivwc JUTy kys bxdy hn, hux mnpRIq dy vwK hox ipwCoN igwdVbfhy ivwc bxy mMny hn, ijhVy ivDfiek ajy vI nfl hn, AunHF dy hlikaF bfry hfly nhIN mMndy, jy Auh vwK ho jfx qF afpy mUMhoN inkl jfxgy.’ dUjI imsfl hY bIr divMdr isMMG dI surwiKaf vfps lYx dI, ijs nUM ies dy ivruwD hfeI krot df drvfjLf KVkfAuxf pY igaf. ipCly sfl jdoN Auh kFgrs Cwz ky akflI dl ivwc sLfml hoieaf sI, Aus dy awgy-ipwCy gfrdF vDf idwqIaF geIaF sn, ikAuNik pfrlImYNt coxF ivwc ‘Gr dy ByqI’ nUM ivroDIaF dy ivruwD vrqx dI loV sI. jdoN ipCly mhIny Aus ny ieh kih idwqf ik Auh akflI dl Cwz irhf hY qF Aus dI Pors Gtf idwqI, pr jdoN Aus ny mnpRIq bfdl dy nfl jfx df aYlfn kr idwqf, Aus dI vIhF sflF qoN qurI afAuNdI surwiKaf vI byloVI mMn leI geI sI. bIr divMdr isMG ny hfeI kort ivwc jf arjLI pfeI, qy jdoN EQoN surwiKaf bhfl krn df hukm ho igaf, nfl hI ieh vI sfbq ho igaf ik srkfr ny eyQy vI pwK-pfq nf krn df asUl qoiVaf hY. qIjf mfmlf hY ibafs hlky dy akflI ivDfiek mnijMdr isMG kMg df. Aus ivDfiek dy afpxy hlky ivwc Aus bfry ijMny crcy cwldy rihMdy hn, cwldy vI keI icrF qoN hn, AunHF bfry sB nUM pqf hY, pr ipClI bfdl srkfr vyly Aus nUM iewk kfrporysLn df cyarmYn lfAux aqy aglI vfr cox leI Aus nUM pfrtI itkt dyx vyly bfdl bfp-byty ny Auh gwlF axgOlIaF kr idwqIaF sn. iewk cMgy aks vfly akflI lIzr dI QF Aus nUM itkt dyx vyly bfdl prvfr df nyVy df irsLqydfr vI pRRcfiraf igaf, pr hux jdoN Aus ny mnpRIq bfdl nfl jfx df aYlfn kr idwqf hY qF Aus dy poqVy vI Poly jf rhy hn. Aus dI surwiKaf Gtf idwqI geI qF Aus nUM hfeI kort ivwcoN jf ky hukm ilafAuxy pY gey. iPr Aus df ieh kys inkl afieaf, jF Aus dy afpxy mUMhoN inkl igaf ik Plfxf bMdf ‘awqvfdI’ sI qy kMg dy ipqf ny Aus nUM mfiraf hox kr ky pUry kMg prvfr nUM afpxI jfn df Kqrf hY. mrn vfly dy prvfr qoN mjITf hlky dy akflI ivDfiek dy izptI muwK mMqrI suKbIr isMG bfdl dy sfly ibkrm isMG mjITky ny pRYWs kfnPrMs krvf idwqI ik kMg dy iKlfz kql df mukwdmf cwlxf cfhIdf hY. mukwdmf jy bxdf hY qF jLrUr bxf dyx, pr Auh ies gwl df cyqf vI rwKx ik Esy mnijMdr kMg dy prvfr nUM Esy mfmly ivwc ‘sLOrIaf cwkr’ df bhfdrI ienfm jdoN Bfrq srkfr qoN imilaf sI, Auh vI bfdl srkfr ny hI vfjpfeI srkfr qoN idvfieaf sI. kuwlH qwk Auh ‘dysL dI eykqf aqy aKMzqf leI kurbfnI krn vflf hIro’ bxfieaf ipaf sI, hux Ausy nUM kfql sfbq krn qur pey hn qF lok gwlF ikvyN nf krngy? hux afeIey iewk nvIN Kbr vwl, ijhVI Esy mnijMdr isMG kMg ivruwD iBRsLtfcfr dy kys nfl sMbMDq hY. kYptn amirMdr isMG dI srkfr ny afpxy pihly sfl ivwc ijnHF lokF dy iKlfP iBRsLtfcfr dy mukwdmy bxfey sn, AunHF ivwc mnijMdr isMG kMg vI sLfml sI qy Aus nUM keI idn sI afeI ey stfP dI mihmfn-nvfjLI vI mfnxI peI sI. pMjF sflF bfad kYptn amirMdr isMG dI srkfr jFdI rhI qy muV ky bfdl sfihb dI akflI-Bfjpf srkfr af geI. amirMdr isMG dy vkq dy bxy mukwdimaF dI muV ky smIiKaf hox lwgI qy keI kys vfps lYx dI kfrvfeI afrMB idwqI geI. mnijMdr isMG kMg df mfmlf vI ienHF ivwc sLfml sI qy ies dI klojLr irport idwqI jf cuwkI sI, ijs df Bfv sI ik pMjfb dI mOjUdf srkfr ieh smJdI hY ik ieh mukwdmf clfAux leI Xog afDfr hI nhIN hY. jdoN mnijMdr kMg ny mnpRIq bfdl dy nfl jfx df PYslf kr ilaf qF Aus dy kys dI ‘smIiKaf’ dI vI iewk hor ‘smIiKaf’ kr ky akflI-Bfjpf srkfr ny afpxf ierfdf bdl ilaf aqy hux cOvI dsMbr nUM mukwdmf bMd krn vflI pihlI klojLr irport vfps lY leI geI hY. kmfl dI gwl ieh ik ijhVy ivjIlYNs mihkmy ny kYptn amirMdr isMG dy vkq kys bxfieaf, Esy ny ieh irport bfdl srkfr vyly idwqI ik kys vfps lY lYxf bxdf hY aqy bfdl srkfr ny hfeI kort ivwc klojLr irport dy idwqI, pr hux Eho bfdl srkfr ies kys nUM bMd krn dI arjLI vfps lY rhI hY qF ies nUM ‘nMgf-icwtf pwK-pfq’ ikwdF nf ikhf jfvygf? srkfrF clfAux leI shuM sMivDfn dI KfDI jFdI hY qy ikhf ieh jFdf hY ik rfj pRbMD dy PrjL inBfAuidaF iksy nfl koeI pwK-pfq nhIN kIqf jfvygf, pr pwK-pfq eynf ijLafdf huMdf hY ik Aus qoN prfey hI nhIN, afpxy vI rfjsI qOr `qy blYk-myl kIqy jf rhy jfpdy hn. jy cuwkI geI shuM df siqkfr hI iksy ny nhIN krnf qF ies rsm dI loV vI kI rih jFdI hY?
svfl iewk sfbkf jwj aqy iewk mOjUdf jwj ivcfly ibafnbfjLI df nhIN, inaF pfilkf dy aks df hY - jiqMdr pnUM iksy vI JgVy df inbyVy dy kMm afKr nUM iksy jwj ny krnf huMdf hY. jwj dI ijLMmyvfrI ieho ijhI hY ik Auh ivakqI isafxf vI hoxf cfhIdf hY, eImfn vflf vI aqy pwK-pfq dI Bfvnf qoN rihq vI. Aus qoN inwjI jIvn ivwc vI svwCqf dI afs kIqI jFdI hY. ijhVf jwj afpxy inwjI jIvn ivwc BfeI-BqIjfvfd jF hor BfvnfvF df zMigaf hovy, iensfP dI kursI `qy bYT ky vI Auh qwkVI dy pwly sfvyN nhIN rwK skdf. jy rwK vI lvy qF Aus dy inwj bfry jfxn vfly lokF dy mnF ivwc ieh gwl ikqy nf ikqy jLrUr rih jfvygI ik ies bMdy df XkIn nhIN kIqf jf skdf. ibhqr ieh hY ik ieho ijhy jwj Kud hI kih dyx ik Auh ies ijLMmyvfrI nUM inBfAux qoN iksy kfrn prHy rihxf cfhuMdy hn, qy ieMÖ krn df koeI kfrn vI dwsx dI loV nhIN huMdI. bhuq mOky iehy-ijhy afey hn, jdoN kuJ jwjF ny eydF kIqf hY, aqy AunHF df ies nfl siqkfr vI viDaf hY, pr bhuq sfry mOky ieho ijhy vI afAuNdy rhy hn, jdoN jwjF ny afpxy AuWqy AuWT rhIaF AuNglF dI vI pRvfh nf kIqI. keI mOky eydF dy vI afey, jdoN iewk jF dUujI iDr ny jwj dI eImfndfrI AuWqy hI ikMqU kr idwqf, pr ies nUM axgOilaf kr idwqf igaf. jdoN pMjfb pbilk srivs kimsLn dy bdnfmI Kwt cuwky muKI rvI iswDU irsLvq dy dosL ivwc igRPqfr kIqf igaf aqy Aus dI jFc dOrfn hfeI krot dy iqMn jwjF dy nFa crcf ivwc afey qF sfry lok suMn rih gey sn. asIN AuhnIN idnIN pMjfb dy iqMn AuWGy kfnUMndfnF nUM Aucycy imly sF ; ijnHF ivwc iewk pMjfb dy do vfrI aYzvokyt jnrl rih cuwky sn, dUjy iewk AuWGy ‘bfr aYt lfa’ dI izgrI vfly bjLurg aqy qIjy iewk hfeIkort dy irtfier ho cuwky jwj sfihb. iqMnF awgy asIN iewko svfl AuWTfieaf sI pfpF qoN mukqI leI afm lok gMgf df iesLnfn krn jFdy hn, pr jy gMgoqrI ivwc hI gMd pY jfvy, Pyr AuhnF df kI krnf cfhIdf hY? spwsLt krn dI loV nhIN sI peI ik asIN puwiCaf kI hY, Auh iqMny smJ gey sn qy iqnF df imldf-juldf sFJf jvfb ieh sI ik jy gMgoqrI kMMZy bYiTaF nUM hI ies dI siVHaFd nhIN afAuNdI, Auh iesy ivwc sMqusLt hn, qF bfhr df koeI kuJ nhIN kr skdf? ipCly mhIny asIN KrV dI kichrI ivwc vkIlF dy iewk sYmInfr ivwc gey sF, EQy vI ieho svfl ivcfiraf jf irhf hY ik inaF pfilkf df aks ijvyN DuaFiKaf jf irhf hY, jy ies bfry kuJ kIqf nf igaf qF mulk dI bVI bdiksmqI hovygI. hux jdoN Bfrq dI suprIm kort dy iewk sfbkf muwK jwj aqy iewk mOjUdf jwj ivcfly ibafnbfjLI ny aKfbfrF dy pMny mwly pey hn, ieh svfl awgy nfloN vI vwD mhwqv aKiqafr kr igaf hY. inaF pfilkf ivwc iBRsLtfcfr dI crcf qF afm huMdI hY, pr ies nUM rokx bfry ies nfl juVy bhuqy lok KfihsLmMd nhIN jfpdy. kuJ lok inwjI jF sMsQf dy pwDr AuWqy kMm kr rhy hn, pr Auh vI kdoN qwk krngy? jy BrvF huMgfrf hI nhIN imlxf qF awk ky Auh vI Cwz jfxgy. huMgfrf iks ny dyxf hY, ieh qF inaF pfilkf jfxy, iDafn iKwcx vfly kuJ kys asIN vI igxf skdy hF. sfzy sfhmxy iewk kys hY pMjfb qy hirafxf hfeI kort dI jwj jsits inrml Xfdv df. sB nUM pqf hY ik do jwjF df nFa imldf hox kr ky Aus nUM Byjy gey pYsy jsits inrmljIq kOr dy Gr jf phuMcy sn qy jsits inrmljIq kOr ny puls nUM isLkfieq kr idwqI sI. kys bhuqf AulJfvF nf huMdy hoey vI AulJf idwqf igaf qy jsits inrml Xfdv nUM eyQoN dUjI hfeIkort ivc Byj idwqf igaf. jy kwlH nUM sfibq ho jfvy ik Aus kys ivc jsits inrml Xfdv JUT boldI rhI sI qF Aus vwloN idwqy keI PYsly vI suprIm kort ivwc ies crcf smyq cuxOqI leI pysL ho skdy hn ik ‘PYslf dyx vflI jwj bfry qF pqf hI hY.’ kI Aus iksm dI siQqI pYdf hox qoN bcx leI ieh cMgf nhIN sI ik jsits inrml Xfdv nUM Aus df mfmlf inptx qwk inaF dI kursI qoN pfsy rwiKaf jFdf? jsits idnfkrn aqy jsits soimqrf syn dy mfmly ivwc vI ieho kIqf jf skdf sI, pr kIqf nf jfx kr ky hr iksy nUM AuNgl AuTfAux df mOkf iml irhf hY. idwlI hfeI krot dy Aus jwj df ikwsf vI sB nUM Xfd rwKxf cfhIdf hY, ijs ny kuJ sfl pihlF afpxy ahudy qoN asqIPf dy idwqf sI. dlIl Aus ny ieh vrqI sI ik Gr dy iewk jIa dI ishq TIk nhIN rihMdI, pr asl ivwc mfmlf Auh vI inaF pfilkf df aks Krfb krn vflf sI. idwlI aqy Aus dy nfl lwgdy rfj dy iewk vwzy sLihr ivwc iewk vkq kuJ QfeIN Cfpy mfr gey sn. Aus sLihr dI ivkfs aQfrtI dy nymF-kfnUMnF dI AulMGxf dy dosL hyT ijs kMpnI ivruwD Cfpy mfry gey, Aus df ieho kys hfeI kort dy Aus jwj kwl cwl irhf sI qy Aus kys df hukm ilKx leI PfeIlF jwj ny afpxy Gr mMgvf leIaF sn. jdoN Aus kMpnI dy dPqr ivwc Cfpf vwjf qF Auh PfeIlF ijhVIaF jwj dy Gr hoxIaF cfhIdIaF sn, kMpnI dy dPqr ivwc iml geIaF. sfP hY ik jwwj dI Aus kMpnI vfilaF nfl eynI sFJ sI ik kort kys dIaF PfeIlF vI kMpnI dy dPqr Byj idwqIaF sn, qF ik Auh afpxI mrjLI df hukm vI Kud hI ilKvf ky Byj dyx. ieh iewk sMgIn mfmlf sI, ijs df inaF pfilkf nfl juVy hoey lokF nUM sKq noits lYxf cfhIdf sI, pr ilaf nhIN sI igaf qy QoVHy icr bfad afm lokF dy vI cyqy ivwcoN ivwsr igaf sI. asIN jsits rfmfsvfmI jF iksy hor df ikwsf nhIN PolFgy, sgoN ies dI QF ieh kihxf cfhFgy ik isrP jwjF df ikAuN, keI vkIlF df ikrdfr vI kdy-kdfeIN crcf df ivsLf bx jFdf hY. hfly kuJ icr hoieaf pMjfb nfl sMbMDq iewk jwj pYsy lYNdf czIgVH ivwc PiVaf igaf qy Aus dy nfl jlMDr dy iewk sLYsn jwj df nFa vI crcf ivwc af igaf. Aus sLYsn jwj df sMbMD jlMDr nfl hox kr ky sB qoN vwD rOlf vI jlMDr ivwc hI pYxf sI. kuJ vkIlF ny jwjF dI iBRsLtfcfr dI khfxI pfeI qy kuJ hornF ny ieh gwl cuwkI ik kuJ vkIl vI kuJ jwjF nfl iml ky ieh ‘kfrobfr’ kr rhy hn. ieh gwl vI kuJ vkIlF ny kih idwqI ik kuJ vkIl jwjF dI ‘syvf’ leI afpxy nfl shfiek rwKIaF kuVIaF dI vrqoN krdy hn, pr ieh kihMidaF iksy vkIl df nFa nhIN sI ilaf igaf qy nf ieh dwisaf igaf sI ik eydF krn vfly jlMDr dy vkIl hn jF iksy hor sLihr dy? agly idn dy kuJ aKbfrF ivwc do vkIlF dy nFa hyT ies df KMzn krdy ibafn Cpy ik Auh qF aijhf kMm nhIN krdy. isrP AunHF do vkIlF nUM ieh kihx dI loV ikAuN peI ik Auh eydF nhIN krdy? ibafn pVH ky lok hwsdy sn. eydF keI QF huMdf suxINdf hY, ijs df cMgf pRBfv nhIN pYNdf. huxy-huxy suprIm kort ny alfhfbfd hfeI kort ivwc ‘aMkl jwj’ dy vrqfry bfry itwpxI kr ky sB nUM hlUx idwqf hY. suprIm kort ny itwpxI BfvyN EQoN bfry kIqI hY, pr ieho crcf keI vfrI pMjfb-hirafxf hfeI krot dI bfr ivwc vI iCV cuwkI hY. iewk hor mfVf pwK pMjfb ivwc ieh vyiKaf igaf hY ik kuJ jwjF mUhry kys dI pYrvI krn leI Aus QF qoN vkIl ilaFdf jFdf hY, ijwQy Auh jwj sfihb, jwj bxn qoN pihlF vkflq krdy rhy huMdy hn. keI vfr AuWc adflqF ivwc vI ieh huMdf hY ik jy pMjfb df koeI jwj krnftkf ivwc bdl igaf qF EQy Auh kys lVn leI vkIl cMzIgVH qoN iljfieaf jfvy. vyKx vflI gwl ieh hY ik kI Auh vkIl pihlF vI kdy Aus hfeI kort ivwc kys lVn igaf sI jF nhIN? isrP eysy vrqfry dI GoK hI kr leI jfvy qF keI hfeI kortF ivwc cwldy jF cwl cuwky keI kysF dy PYsilaF dI muV qoN smIiKaf krn dI loV mihsUs kIqI jf skdI hY. hux afeIey iewk clMq mfmly vwl. afm hflfq ivwc suprIm kort dy syvf inBf rhy jwj ibafnbfjLI ivwc nhIN AulJdy, pr Bfrq dy iewk sfbkf muwK jwj ny hflq ieho ijhI bxf idwqI ik mOjUdf jwj jsits goKly nUM ies bfry cuwp qoVnI peI hY. mfmlf ieh vI Esy sfbkf mMqrI ey[ rfjf nfl juiVaf ipaf hY, ijs dy spYktrm Gutfly ny Bfrq dI pfrlImYNt df smfgm iewkI idn jfm krI rwiKaf qy pRDfn mMqrI dy ahudy bfry suprIm kort kol pihlI vfrI itwpxIaF qwk dI nObq lY aFdI sI. rfjf AuWqy dosL lwg irhf hY ik Aus ny ipCly sfl mdrfs hfeI kort dy iewk jwj nUM iksy kys dy bfry phuMc krn dI koisLsL kIqI sI. iewk vkIl ny jf ky jsits rGUpqI nUM mobfeIl Pon PVf ky ikhf ik kyNdrI mMqrI ey[ rfjf AunHF nfl gwl krnf cfhuMdy hn. mfxXog jwj sfihb ny scmuwc mfxXog ivhfr kIqf qy Pon suxn qoN ienkfr kr ky ies dI isLkfieq hfeI kort dy muwK jwj jsits gOKly, jo hux dysL dI suprIm kort dy muwK jwj jsits ky jI bflfikRsLnn nUM ies dI jfxkfrI dyx leI pwqr iliKaf aqy jsits rGUpqI dI icwTI dI nkl vI nfl Byj idwqI sI. aglf kMm jsits bflfikRsLnn nUM krnf bxdf sI. mfmlf Auh DuKdf irhf qy hux jdoN Aus Pon PVfAux vfly vkIl ivruwD kfrvfeI hox dI GVI afeI hY qF sfbkf mMqrI ey[ rfjf df ivhfr vI crcf ivwc af igaf qy ieh vI ik Bfrq dy EdoN dy muwK jwj ny koeI kfrvfeI ikAuN nhIN sI kIqI? eyQy af ky ahudf Cwz cuwky muwK jwj jsits bflfikRsLnn ieh kihx lwg pey ik AunHF nUM ies dI jfxkfrI hI nhIN sI imlI. jdoN Aus vkq dy mdrfs hfeI kort dy muwK jwj jsits goKly vwloN ilKI icwTI bfry dwisaf igaf qF bflfikRsLnn ny ieh afK idwqf ik Aus icwTI ivwc EdoN dy mMqrI ey[ rfjf df ijLkr nhIN sI. eyQy af ky mOjUdf jwj jsits goKly ny cuwp qoVI aqy jnqk ibafn jfrI kr ky ikhf ik icwTI dy nfl nwQI kIqI jsits rGuUpqI vflI icwTI dy dUjy pihry ivwc ey[ rfjf df nFa sfPL iliKaf hY, Aus nUM jsits bflfikRsLnn pVH ky vyK lYx. bflfikRsLnn ny afpxy bcfa leI nvF pYNqVf lY ilaf ik jsits goKly ny asl isLkfieq hI AunHF nUM Byj idwqI, vwKrf Auh kuJ drj krn dI qF loV nhIN sI rih jFdI, ijs df bhfnf bxf ky jsits bflfikRsLnn afpxI ijLMmyvfrI nf inBfAux dy dosL qoN Bwjxf cfhuMdy hn. afKr kfrvfeI ikAuN nhIN kIqI jsits bflfikRsLnn ny? pqf nhIN ieh gwl afKxI iksy adflq dy mfx-hfnI dy Kfqy ivwc afAuNdI hY jF nhIN pr ieh sfP lwgdf hY ik Aus vkq dy Bfrq dy muwK jwj bflfikRsLnn ny Aus vkq dy kyNdrI mMqrI dy ey[ rfjf bfry cuwp vwtI hovygI ijvyN muwK ivjIlYNs kimsLnr bxn leI pI[ jy[ Qfms ny kIqf sI. bhuq sfry jwj afpxI nOkrI dy aMqly idnF ivwc ies Jfk ivwc iewk jF dUjI iDr vwl kuJ nrm hox lwg pYNdy hn ik irtfeIrmYNt ipwCoN lfB aqy siqkfr vflf koeI ahudf iml jfvygf. mnuwKI aiDkfr kimsLn jF iksy hor eydF dy ahudy leI afm kr ky iksy irtfierz jwj nUM lfAuxf TIk smiJaf jFdf hY, pr ieh ahudy irtfier hoey hr iksy jwj nUM nhIN imldy, isrP ‘hwkdfr’ hoxf sfbq krn vfilaF nUM hI imldy dwsy jFdy hn. inaF pfilkf qoN pfsy hwt ky sfzy sfhmxy iewk imsfl pRdIp bYjl dI hY. Auh spYktrm Gutfly dI bdnfm hsqI nIrf rfzIaf dy AuBfr vyly tYlIkfm rYgUlytrI aQfrtI afP ieMzIaf df muKI huMdf sI, pr kuJ smyN bfad irtfier ho ky Ausy nIrf rfzIaf dI kMpnI df kfirMdf bx igaf, ijhVI kdy Aus dy dPqr iewk arjLI lY ky hfjLr hoeI sI. jy pRdIp bYjl ieMÖ kr skdf hY qF ies pRbMD nUM iksy vI hor qoN vwD smJx vfly kuJ jwj ikAuN nhIN kr skdy? ahuidaF ipwCy Bwjx dI ieh rIq hI iBRsLtfcfr dI jVH bxI peI hY, ijhVI bMd kr dyxI cfhIdI hY. ikAuNik ieh ‘rIq’ bx cuwkI hY, ies kr ky Auh kuJ suxnf pY igaf hY, ijhVf nf suixaf jFdf qF cMgI sI. Bfrq dy muwK ivjIlYNs kimsLnr lfey gey pI[ jy[ Qfms dy svfl qoN suprIm kort dy jwj sfihbfn bhuq sKq sn ik ijs bMdy AuWqy pihlF hI iBRsLtfcfr dI AuNgl AuWTx kfrn Aus df aks dfgI ho cuwkf sI, Aus dI inXukqI srkfr ny kIqI hI ikAN? bfkI sfrI bihs kfnUMnI sI, ijs ivwc asIN nhIN jfxf cfhuMdy, pr iewk gwl atfrnI jnrl ny ies mOky ieh kih idwqI ik jy dfgI vflI dlIl nUM vjLn idwqf igaf qF inaF pfilkf dIaF keI inXukqIaF bfry vI ikMqU KVy ho jfxgy. kI ieh eyzI CotI gwl sI ik ies df koeI noits hI nf lvy? CotI qF nhIN sI, pr Pyr vI axgOlI kr idwqI geI eyzI vwzI gwl. pqf nhIN ikAuN? BfrqI lokqMqr aMdr lgfqfr cwldI hY nIrf, hrsLd, qylgI, kyqn qy hsn vflI Kyz - jiqMdr pnUM kihMdy hn ik bcpn ivwc iewk vfrI lksLmI bfeI ny ijLd kIqI sI ik mYN hfQI dI svfrI krnI hY. Aus dy bfp ny ikhf sI ik qyrI iksmq ivwc hfQI dI svfrI krnI nhIN ilKI, pr Aus ny awgoN ikhf sI ik iewk idn myry awgy svfrI krn leI ds hfQI KVy hoxgy. smF pf ky Auh JFsI dI rfxI bx geI sI. ieh vI ikhf jFdf hY ik mfieafvqI nFa dI iewk kuVI df bfp iksy smyN bfbU kFsLI rfm kol ieh qrlf mfrn igaf sI ik kuVI nUM afeI ey aYWs aPsr bxfAuxf hY. bfbU kFsLI rfm ny awgoN ieh ikhf ik afeI aYWs aPsr bx ky ies kuVI ny kI krnf hY, ies nUM eyzI vwzI lIzr bxfvFgf ik afeI ey aYWs aPsr ies dy awgy PfeIlF cuwk ky KVy hoieaf krngy. smF pf ky mfieafvqI Bfrq dy sB qoN vwzy rfj AuWqr pRdysL dI muwK mMqrI bx geI qy afeI ey aYWs aPsr Aus dy awgy-ipwCy iPrdy hn. Auh isrP suxIaF hoieaF gwlF hn, nIrf rfzIaf df qfjLf ikwsf sB dy sfhmxy sbUqF smyq KVf hY. isrP iewk lwK rupY lY ky vfjpfeI srkfr dy vkq kyNdrI hvfbfjLI mMqrI aMnq kumfr nUM imlI sI ik mYN iewk hvfeI kMpnI KolHxf cfhuMdI hF. iewk lwK rupY nfl hvfeI kMpnI KolHx dI gwl aMnq kumfr nUM AuNÖ hI hfsohIx lwgI hovygI. EdoN iewk lwK rupY lY ky kyNdrI mMqrI nUM imlx vflI nIrf rfzIaf awj iqMn sO kroV dI mflk hY. ikvyN bxI qy iPr bixaf kI, Auh gwl QoVHf atk ky krFgy. 1990 qoN pihlF igxy-cuxy lokF qoN ibnF hrsLd mihqf df nFa iksy ny nhIN sI suixaf. iPr Auh muMbeI dI stfk aYkscyNj nUM mroVy dyx vflf bx igaf, pr Aus df ieh tOhr lMmf smF nf rih sikaf qy PiVaf igaf. nrismhf rfE dI srkfr vI Aus dy PVy jfx vyly ihwldI njLr afAux lwgI sI. Bfrq dysL dI afriQkqf EdoN sfrI dI sfrI hlUxI geI sI. iPr ieh ikhf jfx lwgf ik awgy qoN ieho ijhy pwky pRbMD kr idwqy jfxgy ik koeI dUjf hrsLd mihqf awgy af ky ies dysL dI afriQkqf nfl iKlvfV nf kr sky, pr pRbMD Aus qoN bfad vI kwcy hI inkly sn. iesy krky bfad ivwc kyqn mihqf vrgy bMdy ies kMm `c ruwJy PVy gey, awj vI ruwJy hoey hn. aprYl 2008 ivwc kyqn nUM sjLf ho geI qF jLmfnq krvf leI. Aus AuWqy kfrobfr dI rok lwg geI qF pRvfh nhIN. hux nNO dsMbr dI irport hY ik Auh afpxy nFa hyT kuJ krn dI QF kuJ hornF dy nFa hyT kroVF nhIN, arbF rupY df kfrobfr krI jf irhf hY. ies Kyz bfry Auh eyjMsIaF vI sB kuJ jfxdIaF hn, ijnHF ny DoKfDVI hoox qoN rokxI hMudI hY, pr sfrIaF byvws hn, ikAuNik Aus kol eyny sInIar vkIlF dI tIm hY, ijhVI iewk rfq vI Aus nUM hvflfq ivwc nhIN kwtx dyNdI. abdul krIm qylgI df ikwsf vI Xfd rwKxf cfhIdf hY. isrP qIh sflF dI sI, jdoN Auh pihlI vfrI iewk DoKfdyhI dy kys ivwc PiVaf igaf. irhfa hox ipwCoN Aus ny iewk sDfrn vsIkf nvIs vFg asLtfm pypr vycx df lfiesYNs ilaf qy Aus lfiesYNs dy afsry afpy bxfey jfalI asLtfm vycx qoN qur ky eyzf vwzf ‘asLtfm ProsL’ bx igaf ik iqrqflI hjLfr kroV dy asLtfm sfry Bfrq ivwc vyc igaf. ieh asLtfm Cfpx leI Aus ny Bfrq srkfr dI purfxI ho geI, jF iml ky purfxI khI geI, msLInrI KrIdI. afm hdfieqF muqfibk ieho ijhI msLInrI nUM ieMÖ qoV-BMn ky vycxf huMdf hY ik Aus dI iPr koeI vrqoN nf kr sky, pr ieMÖ krn dI QF abdul krIm qylgI dy KVy kIqy bMdy nUM sbUqI msLInrI cukf idwqI geI. srkfrI pRYWs df stfP bfhr jf kMm nhIN kr skdf, pr EQy srkfrI tksfl ivwc kMm krdy mulfjLm izAUtI qoN CuwtI lY ky qylgI dI pRYWs ivwc aslI nfloN vDIaf nklI asLtfm pypr Cfpx jFdy rhy. sfry srkfrI qfxy-bfxy nUM iBRsLt kr ky qylgI afpxf mfl Bfrq dI jIvn bImf ingm aqy bYNkF smyq keI srkfrI aqy gYr-srkfrI eyjMsIaF nUM vI vycdf irhf. jdoN ies Kyz qoN prdf AuWiTaf, vfjpfeI srkfr df KjLfnf mMqrI pfrlImYNt ivwc KVo ky ieh kihMdf suixaf igaf ik qylgI dy cwkr ivwc bwqI hjLfr koV qoN vwD dy jfalI asLtfm ivk cuwky hn, ienHF sfiraF nUM hux rwd nhIN kIqf jf skdf, ijwQy vrqy jf cuwky hn, AunHF nUM jfalI hox dy bfvjUd pRvfngI dyxI pvygI. BfvyN bfad ivwc ies kfly kfrobfr df aMkVf iqrqflI hjLfr kroV nUM CUh igaf, jdoN bwqI hjLfr kroV rupY dwisaf igaf sI, Aus sfl sfzy pMjfb dI srkfr df kuwl bwjt aTfeI hjLfr kroV df sI. kmfl dI gwl ieh hY ik iewk tuwcl PrfzIaf pMjfb vrgy rfj dI srkfr dy bwjt qoN vwzf Prfz kr jfvy qy kyNdr dI srkfr ieh afKdI iPry ik jfalI kfgjLF nUM vI pRvfngI dyxI pvygI, kI ies qoN vwD sLrmnfk siQqI ho skdI hY iksy dysL leI? iewk hor suixaf jFdf sI lilq modI. Aus dI guwzI eynI cVH geI sI ik muwK mMqrI aqy ivroDI iDr dy afguU Aus dy nfl Zuk ky bihx nUM iewk dUjy dy pYr imwwDdy huMdy sn. jdoN Auh qurdf sI qF dUjy lok Aus dy ipwCy ieMÖ qurdy huMdy sn, ijvyN pfrlImYNt dy ajlfs df AudGftn krn jf rhy rfsLtrpqI dy ipwCy pRDfn mMqrI qy hor vwzy lok qurdy hn. kdy jvfn Aumry Aus nUM amrIkf ivwc iewk kys ivwc PiVaf igaf sI. EQoN af ky Auh ikwQy irhf, kI kIqf, bhuqf iksy nUM pqf nhIN, pr 1999 ivwc BfrqI jnqf pfrtI dI srkfr vyly Auh ihmfcl pRdysL dI ikRkt aYsosIeysLn df afgU jf bixaf. aglI vfrI jdoN Bfjpf vwloN pRym kumfr DUml muwK mMqrI bixaf, Aus ny lilq modI dI CwutI krf idwqI, pr eyny icr ivwc modI ny rfjsQfn ivwc Bfjpf afgUaF nfl vI jf kuMzI pfeI qy kFgrs dy afguUaF nfl vI. EQoN cVHdf Auh ikRkt dy ieMzIan pRImIar lIg vfly qmfsLy df mohrI bx igaf qy iPr kroVF dy lYx-dyx ieMÖ hox lwg pey, ijvyN iksy isnymf hfl dy bfhr lwgI ryVHI vfly do-do rupY dy muMUgPlI dy pYkyt vycdy hn. hux brqfnIaf ivwc bYTf dwisaf jFdf hY, ijwQoN Aus nUM gwutoN PV ky ilafAux vfsqy Bfrq dIaF eyjMsIaF rwsy-pYVy vwt rhIaF hn qy Auh hor awgy iKskx dIaF qkrIbF lVf irhf suxINdf hY. vkIlF dIaF tImF Aus leI brqfnIaF ivwc vI bhuq hn qy Bfrq ivwc vI, ijnHF nUM dyx vfly lwKF rupY Aus ny lokF df isr muMn ky kmfey sn, `corF dy kwpVy, zFgF dy gjL’ dy PfrmUly nfl Krcxy vI pYx qF icMqf dI gwl nhIN. [[[qy sfzy ivwcoN hsn alI Kfn dy nFa vI ikMny ku lokF ny suixaf hY? ijnHF ny suixaf hI nhIN, sfrf kuJ jfixaf vI hY, Auh aKbfrF jF tI vI cYnlF vfly Aus bfry ijLkr qwk nhIN krdy. agsq 2009 ivwc Bfrq dI pfrlImYNt dy Auqly hfAUus ivwc jdoN tYks dy vwzy bkfeydfrF dI sUcI pysL kIqI geI qF hsn df nFa sB qoN sB qoN AuWqy sI. ikMnf bkfieaf dwisaf igaf Aus dy nFa? KjLfnf mihkmy dy rfj mMqrI dwsx anusfr hsn alI Kfn dy nFa ‘isrP pMjfh hjLfr korV rupY df tYks df bkfieaf sI. ies qoN pihlF rfjIv gFDI kql kys dI jFc vyly vI Aus df nFa crcf ivwc afieaf qy ikhf igaf sI ik Aus ny sRIlMkf dy ilwty dihsLqgrdF nUM hiQafr splfeI krn leI sMsfr dy iewk vwzy hiQafr vpfrI adnfn KfsLogI nUM qIh kroV zflrF EdoN dy ihsfb nfl krIb pMj sO kroV ruupY, idwqy sn. awj qoN AunI sfl pihlF dy pMj sO kroV rupY’ awj dI igxqI dy ihsfb nfl pMdrF hjLfr kroV dy nyVy jf skdy hn. ies bMdy ny afpxf kfrobfr pMdrF lwK zflr nfl 1982 ivc sLurU kIqf qy Auh pMdrf vwK zflr ikwQoN afey sn, ieh vI iksy nUM pqf nhIN, pr awj awT hjLfr kroV zflr (cfr lwK kroV rupY) df mflk mMinaf jFdf hY. pMjfh hjLfr kroV df Auh ipCly sfl Bfrq df tYks df dyxdfr sI, hux pqf nhIN ikMny ku df ho cuwkf hovygf. hux afeIey bIbI nIrf rfzIaf vwl, ijhVI iewk mOky iewk lwK rupY lY ky hvfeI kMpnI KolHx qur peI sI. ies kMm leI AudoN Gwto-Gwt pMdrF sO kroV cfhIdy sn, pr qjvIjL ilafAux vflI bIbI nIrf rfzIaf kol pMdrF lwK vI nhIN sn. gwl Auh eynI gMBIrqf nfl kr rhI sI, ijvyN Aus dI jyb ivwc kfruU dy KjLfny dI cfbI peI hovy. nIrf rfzIaf dI Auh qjvIjL mMnI nhIN sI geI, pr jfpdf hY ik Ausy mIitMg mOky Aus ny Dfr ilaf sI ik iewk idn aijhf ikRsLmf krFgI ik hvfeI kMpnIaF vfly myry awgy ipwCy GuMimaf krngy. Auh kuJ idnF ivwc hI Bfrq dy awDI sdI qwk dy do vwzy pUjIpqIaF ivwcoN iewk igxy jFdy rqn tftf nfl vI nyVqf krn ivwc kfmXfb rhI, keI hor GrfixaF dI kfr-muKqfr vI bxdI geI qy kmfl ieh ik iewk dUjy dy kfrobfrI sLrIkF nUM pqf lwgx idwqy bgYr dovF nUM ieh suPny vI ivKfeI geI ik ‘asl ivwc mYN qyrf kMm isry cfVH rhI hF.’ hux Auh sfry sLrimMdy hoxy cfhIdy hn. ieh BfrqI lokqMqr hY, ijwQy pMJI-qIh lwK rupY dI jLmIn df mflk iksfn pMj lwK rupY dI ilimt bMnHfAux leI ds-ds bYNk dy PIlz aPsrF nUM lwBdf rihMdf hY, pr iewk `cwldf purjLf’ aOrq isrP iewk lwK rupY kfgjL AuWqy ilK ky hvfbfjLI dI mMqrI nUM jf imldI hY. iPr Aus mMqrI nfl imlxI df ieho ijhf lfB lYNdI hY ik Aus nUM sfry vwzy kfrobfrI lok hwQF AuWqy cuwk lYNdy hn. iewk ihMdI iPlm df gfxf kdy bVf msLUhr hoieaf sI ; ‘lYlf E lYlf, hr koeI imlxf cfhy, quJ sy akylf.’ nIrf rfzIaf vI kuJ hI idnF aMdr Bfrq dy kfrobfrI jgq vfsqy ies qrHF dI ‘lYlf’ bx geI, ijs nUM imlx leI hr koeI qFGdf njLr afAuNdf sI. imlx vflIaF dI qFG df Aus ny lfB vI qkVf ilaf qy kwlH dI iewk lwK rupY vflI nIrf idnF ivwc hI iqMn sO kroV dI mflk bx geI. hux jdoN Auh PVI geI hY, hr koeI Aus qoN ieMÖ kMnI iKskfAuNdf hY, ijvyN Aus nUM koeI isry dI Kqrnfk ibmfrI lwg geI hovy. ijhVy vwzy tI vI cYnlF dy mflk aqy muwK pysLkfr iewk mhInf pihlF qwk Aus nfl gwl krn df mOkf lwBdy rihMdy sn, lMmIaF vrqfvF krdy huMdy sn, Auh hux ieh kihMdy hn ik asIN afpxy ikwqfvfr kMm qoN ibnF koeI sFJ nhIN sI rwKI. jfsUsI krn vflIaF ijhVIaF eyjMsIaF kwlH qwk Aus df nFa vI nhIN sI lYNdIaF, hux ieh kih rhIaF hn ik nIrf qF iewk Bfrq ivroDI dysL dI KuPIaf eyjMt sI. jy ivdysLI eyjMt Bfrq dI rfjnIqI df zyivz kolmYn hYzlI bxI rhI sI qF ienHF sfiraF ny muUMh ivwc GuMgxIaF ikAuN pfeI rwKIaF sn? ienHF svflF df jvfb dysL dy lokF nUM cfhIdf hY, pr iksy ny dyxf nhIN. lokF dI soc ivwc kMzy vFg Dwsdy jf rhy ies svfl df jvfb iksy ny ies kr ky nhIN dyxf ik nIrf rfzIaf bfhlI dyr iksy nUM Xfd hI nhIN rihxI. ies lokqMqr ivwc bVy lok eydF dy afAuNdy hn, ijhVy iksy guwzI dy afkfsL ivwc cVHn vFg idnF ivwc hI hr pfsy Cf jFdy hn. iPr Auh iksy KUMjy ivwc ibTf idwqy jFdy hn qy AunHF vrgI jF AunHF qoN vwD muhfrq vfly hor klfkfr styj `qy af cVHdy hn . hux asIN nIrf gzIaF df ikwsf suixaf hY, do-cfr mhIny bfad iksy hor nIrf, hrsLd, kyqn jF qylgI jF iksy nvyN hsn alI df ikwsf sux ky AuNglf cwb rhy hovFgy. idwlI dy rfjnIqk hmfm ivwc vwjdIaF ienHF cuwBIaF df lokF nUM pqf hI nhIN lwgdf - jiqMdr pnUM rMj lIzr ko bVf hY kOm kf, mgr afrfm ky sfQ. gm-ie-kOm myN Kfqy hYN iznr, huwkfm ky sfQ. ieh sLyar asIN bcpn ivwc pihlI vfrI iksy aKbfr ivwc piVHaf sI qy Aus qoN bfad vI keI vfr pVH cuwky hF. hflFik ieh pqf awj qwk nhIN lwg sikaf ik ies nUM ilKx vflf kOx sI, pr ieh jfxy ibnF vI ik ilKx vflf kOx sI, ies dI asl Bfvnf nUM asIN Bfrq dI rfjnIqI ivwc keI vfr aml ivwc vyK cuwky hF qy hux iPr vyK rhy hF. ieho ijhy anykF afgU hn, ijhVy jdoN lokF sfhmxy boldy hn qF ieMÖ lwgdf hY ik hkUmq qoN bhuq sqy hoey hn, pr jdoN Auh lokF sfhmxy nhIN huMdy qF Ausy hkUmq dy aihlkfrF nfl nyVly irsLqydfrF vFg imldy hn. keIaF dIaF irsLqydfrIaF vI afps ivwc hn. pfrlImYNt ivwc ijnHF nUM asIN iewk dUjy vwl bFhF tMg ky vDdf vyKdy hF, kuJ hor lok dovF nUM PV ky rokdy vI hn. bfhr af ky Auho afpo ivwc hfsf-mjLfk kr rhy huMdy hn. aMdr dI lVfeI bfhr af ky imwqrqf ivwc nhIN bdl jFdI, asl ivwc aMdr hI bhuqy swjx Auh dosqfnf mYc Kyz rhy huMdy hn, ijhVf afm afdmI dI smJ ivwc nhIN afAuNdf. EQy hr vkq dI lVfeI nhIN huMdI, ieh qF isrPL AudoN huMdI hY, jdoN ‘qUM jF mYN’ ivwcoN iksy iewk ny kursI mwlxI huMdI hY. awgoN ipwCoN bQyrf kuJ dovF pfisaF qoN rl-iml ky cwldf hY qy iewk dUjy dy kMm vI kwZy-kZfey jFdy hn. ipCly sfl asIN iewk vfrI ieMzIan pRImIar lIg (afeI pI aYWl) dy ikRkt vfly qmfsLy df njLfrf mfx cuwky hF. sfrf kuJ Zikaf irJwdf ipaf sI, iksy ny gwl nhIN sI CyVI. rOlf EdoN pY igaf, jdoN do iDrF dy irsLqydfrF ny pYsy leI ijLafdf hfBV ivKf ky sfrI Kyz byprd kr CwzI sI. sLsLI QrUr dI shylI, ijhVI bfad ivwc AusdI pqnI bx geI hY, ny kroVF dI kmfeI vflI iewk tIm nUM afpxy vwkfr df svfl bxf ilaf qy iPr iewk ipCoN dUjy dIaF irsLqydfrIaF df sfrf iKwdo hI iKlr igaf sI. EdoN acfnk ies ivwc iewk moV afieaf, jdoN dysL dIaF dovyN muwK pfrtIaF ByV iBVn dI QF acfnk ies muwdy nUM hI Cwz geIaF qy hor muwdy tuwk qurIaF sn. asl ivc ikRkt dI Kyz nfl juVy iek kFgrsf aYWm pI aqy BfrqI jnqf pfrtI dI iewk sfbkf vjLIr, jo hux aYWm pI hY, dI kuVmfcfrI dI sFJ ny dovF iDrF dy isMÕ Psx qoN rok idwqy sn. AunHF dovF ny afpo afpxI pfrtI nUM mnf ilaf ik jy rOlf pfieaf qF nuksfn dUjI iDr dy bMdy df vI hoxf hY qy ‘afpxf’ bMdf vI mfiraf jf skdf hY. eyQy af ky JfrKMz kys ivwc nrismhf rfE vwloN vriqaf PfrmUlf sfiraF ny apxf ilaf ik ‘kfnUMn afpxf kMm krdf rhygf.’ ieh vI asl ivwc iewk sOdf hI sI. Bfrq df hux qwk df sB qoN vwzf skYNzl pfrlImYNt dy mOjUdf ajlfs ivwc aiVwky df kfrn bixaf ipaf hY. mfmlf pOxy do lwK kroV rupY df hY, ijs ivwcoN swT hjLfr kroV qoN vwD qF Aus vkq df tYlIkfm mMqrI ey[ rfjf iekwlf hI Ck igaf suxINdf hY. ies mfmly ivwc sB qoN vwD mfr KfDI hY pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG ny, ijs bfry hr koeI mMndf hY ik Auh Kud byeImfn nhIN, pr byeImfnF dI brfq df mohrI bxnf Aus nUM mihMgf pY irhf hY. vyKx nUM ies qrHF lwgdf hY, ijvyN sB kuJ hfkm iDr vfly pfisEN hI hoieaf hovy, pr hOlI-hOlI ies dy aMdr vI keI kuJ hor inklx lwg ipaf hY. hux kuJ bMdy ivroDI iDr ivwcoN vI ies skYNlz bfry jLbfn dwbx lwg pey hn, ijhVy asl ivwc vyly-kuvyly afpxI jyb grm krn vfilaF nUM bcfAuxf cfhuMdy hn. lokF nUM qF Aus vyly vI hYrfnI hoeI sI, jdoN Bfjpf afgU arux sLorI ny iewk idn ieh Kulfsf kIqf sI ik Aus dI pfrtI ny Aus df pfrlImYNt ivwc bolx df hwk Koh ilaf hY. hoieaf ieh ik rfq nUM Bfjpf dI mIitMg ivwc agly idn dy bulfiraF dy nFa qYa hoey qF AunHF ivwc arux sLorI df nFa muwZ ivwc sI. Auh sfDfrn bMdf nhIN, ieMzIan aYkspRYWs df aYzItr rih cuwkf hY qy atl ibhfrI vfjpfeI srkfr vyly Auh Bfjpf vwloN kyNdr df mMqrI huMdf sI. rfq nUM nFa qYa hox kr ky Auh awDI rfq qwk iqafrI krdf irhf qy svyry jdoN pfrlImYNt ivwc puwjf qF EQy Aus nUM ieh hukm ho igaf ik qyrI QF Bfjpf df sfbkf kOmI pRDfn vYNkeIaf nfiezU bolygf. arux sLorI ny gwl mMn leI, pr EdoN Auh hYrfn rih igaf, jdoN vYNkeIaf nfiezU ny Aus vfly pYNqVy qoN iewkdm Ault qkrIr kr ky aglI bihs df pVuwl bMnH idwqf. sfP sI ik vYNkeIaf nfiezU dI qkrIr hI sfrI Ky znUM pltx leI krvfeI geI sI, ikAuNik jy rfq nUM hoeI sihmqI muqfbk arux sLorI ny qkrIr kIqI huMdI qF iewk ieho ijhy vwzy Grfxy nUM nuksfn phuMc jfxf sI, ijs kol coxF vyly vwzy gwPy dovF muwK rfjsI pfrtIaF nUM imldy hn. iPr Aus vwzy Grfxy dI lok sMprk aPsr bIbI vwloN iewk sInIar pwqrkfr nfl kIqI gwlbfq dI typ bfhr af geI, ijs ivwc ieh slfh huMdI rhI sI ik bihs arux sLorI dI QF vYNkeIaf nfiezU sLurU kry qF afpxf Pfiedf ho skdf hY. jdoN coxF afAuNdIaF hn Bfrq dIaF dovyN vwzIaF pfrtIaF nUM ies gwl df Xqn krnf pYNdf hY ik Auh vwD qoN vwD sItF ijwq ky rfj mihl dy nyVy phuMc jfx, qF ik BfnmqI df kunbf joV ky aglf jugfV kr skx. ies kMm leI AunHF nUM Gwto-Gwt iqMn-iqMn so sItF leI afpxy isr PYsly vflI lVfeI lVn vfsqy kroVF rupY cfhIdy hn. pfrlImYNt dI iewk sIt vI hux ijwq-hfr dI ryKf dy nyVy phuMcx leI Gwt qoN Gwt ds kroV mMgdI hY aqy vD ky sO kroV rupY qwk vI mMg skdI hYY. ieh pYsy iksy ny vI pwilE nhIN Krcxy huMdy, AunHF ipwCy QYlIsLfh afx ky pYsf lfAuNdy hn. ZfeI lwK kroV dI mflkI vflf aMbfnI prvfr df dovF ivwcoN koeI iewk Brf jy iewk iDr dIaF iqMn sO sItF df sfrf Krcf lf vI dyvy qF isrP iqMn hjLfr kroV lwgxgy, ijhVy Auh bfad ivwc ies nfl isPrF lf ky kwZ skdf hY. dysL ajLfd hox dy idn qoN ieh srmfeydfr krdy afey hn. pihlF tftf, ibrlf, isMGfnIaf jF hor iewk do GrF df nFa lwgdf huMdf sI, hux Auh pwCV gey hn qy rfjnIqk jUeybfjLI dy AunHF qoN vwzy iKzfrI mYdfn ivwc nwcdy ivKfeI dyNdy hn. coxF leI Auh pYsf ieh iKzfrI afpxy hQIN nhIN dyNdy, AunHF qwk phuMc leI dovF iDrF ny Kfs bMdy rwKy huMdy hn. Bfjpf ivwc pRmod mhfjn dy kql qoN mgroN ieh gwl vI lVfeI df muwdf bx geI sI ik hux PMz Augrfhux df kMm iks afgU dy ijLMmy lfAuxf hY? Aus ipwCoN pfrlImYNt coxF mOky pfrtI df iewk kyNdrI afgU aqy vfjpfeI srkfr vyly df sfbkf mMqrI ies gwl qoN aVI kr ky iewk hPqf Gr bYTf irhf sI ik Aus dy nfl Plfxf bMdf ikAuN lfieaf igaf hY.? ijs dUjy bMdy bfry ryVkf ipaf sI, Auh ienHF kMmF ivwc pRmod mhfjn df joVIdfr huMdf sI qy ipCly idnIN jdoN kfmnvWYlQ KyzF dy iBRsLtfcfr ivruwD kfrvfeI hox lwgI qF pihlf Cfpf Esy Bfjpf afgU dy Gr vwjf sI. iewk sO qIh kroV rupY df kfmnvYWlQ KyzF df kMm Aus ny afpxy irsLqydfr nUM awgy lf ky bxfeI Aus kMpnI nUM idvfieaf sI, ijs df hux aYzrYWs nhIN lwB irhf. Bfjpf aMdr ieh lVfeI vI pY cuwkI hY ik ieh bMdf qF dfgI ho igaf, aglI vfrI mfieaf df gjLf krn hux iks nUM awgy lfAuxf hY? ijhVf kMm Bfjpf aMdr huMdf hY, Auh kFgrs dy aMdr vI huMdf hY, CotIaF pfrtIaF aMdr vI qy hor qF hor akflI dl vrgIaF KyqrI pfrtIaF aMdr vI. pfTkF nUM Xfd hovygf ik iewk vfrI qMbfkU df kfrobfr krdI Bfrq dI iewk kMpnI dy cox cMidaF dI suUcI bfhr afeI qF Aus ivwc bfdl akflI dl df nFa vyK ky hYrfn rih gey lok akflI dl nUM sPfeI dyxI peI sI ik Aus kMpnI ny bfkI rfjsI pfrtIaF nUM cox cMdf idwqf qF sfnUM vI dy idwqf, ies ivwc glq gwl koeI nhIN. svfl awgoN ieh puwiCaf igaf sI ik akflI dl iswKF df pRqIinD hox vjoN qMbfkU dy pwky inKyD df hmfieqI hY, Aus kMpnI qoN cox cMdf lYx mgroN jy kwlH nUM pfrlImYNt ivwc Aus dy ihwqF df svfl KVf ho igaf, akflI dl Aus df aqy Aus dy bhfny qMbfkuU df vkIl bx ky bolygf ik ivroD krygf? ieh svfl vfr-vfr puwiCaf igaf sI, pr bfdl akflI dl ny ies nUM AunHF svflF dI sUcI ivc pf idwqf sI, ijMnHF dy jvfb dyx dI loV nhIN huMdI. ipwCy ijhy Bfrq dy awj dy sB qoN vwzy AudXogpqI bx cuwky dovyN aMbfnI BrfvF dI afpo ivwc axbx ho geI sI. ienHF dovF dy ihwsy ijhVIaF kMpnIaF afeIaF, AunHF ivwcoN iewk Brf dI kMpnI ny dUjy nUM afpxI kMpnI dI kwZI hoeI gYs vycx df sOdf kIqf hoieaf sI, ijs ivwc gYs dy Bfa vI ilKy hoey sn. axbx hoeI qy ihwqF df tkrfE hoieaf qF gYs dyx vfly ny gYs df vwD muwl mMg ilaf. dUjf Brf ies dy ivruwD adflq ivwc clf igaf qy iPr ieh muwdf pfrlImYNt dI bihs df afDfr vI bx igaf. ijnHF ny gYs vycx vfly df pwK lYxf sI, Auh ieh khI jfx ik sOdf qF sOdf hY, ies ivwc adlf-bdlI nhIN kIqI jf skdI qy dUjy ieh khI jfx ik gYs ies dysL dI kudrqI dfq hY, jo ies dysL dy lokF vI vrqxI hY, ies leI ies df muwl do BrfvF dI sOdybfjLI AuWqy nhIN Cwizaf jf skdf, srkfr nUM qYa krnf cfhIdf hY. srkfr ivwc ieh mihkmf dovF BrfvF dy mrhUm ipqf dy purfxy joVIdfr kol sI qy Auh Kud iewk Brf nfl nyVqf rwKdf hox kr ky pqf sI ik Aus df pwK pUr skdf hY. hYrfnI vflI gwl ieh hY ik do BrfvF dI lVfeI ivwc sOdy AuWqy kfiem rihx df asUl vI cyqy af igaf qy dysL dI kudrqI dfq jF lokF dy ihwqF df vI cyqf af igaf, pr jdoN ienHF dovF BrfvF df koeI JgVf nhIN sI, ies sOdybfjLI df EdoN vI srkfr aqy ivroDI iDr dovF BrfvF df JgVf nhIN sI, ies sOdybfjLI df EdoN vI srkfr aqy ivroDI iDr dovF nUM pqf sI, pr koeI ies bfry boilaf hI nhIN sI. clMq aiVwky dOrfn hfkm iDr dy bulfry munIsL iqvfVI ny iewk idn ivroDI iDr AuWqy ivaMg kridaF Aus nUM mfEvfdIaF dI eyjMtI krn vflI kih idwqf. awgoN Bfjpf dy bulfry pRkfsL jfvVykr ny kFgrsIaF nUM ‘kuafqrocI dy eyjMt’ afK ky icVfiefa. pRkfsL jfvVykr dI ieh gwl glq nhIN ik boPorjL qop sOdy dy mfmly ivwc kuafqrocI nUM bcfAux leI kFgrs pfrtI df iewk ihwsf lgfqfr Xqn krdf irhf hY, pr ieh awDf swc hY. pUrf swc ieh hY ik iesy mukwdmy dI iewk hor iDr ihMdUjf BfeI vI sn. AunHF iqMnF BrfvF ivruwD Bfjpf vfilaF ny kdy vI rOlf nhIN sI pfieaf. pihlF ies df kfrn ieh smiJaf jFdf sI ik Auh atl ibhfrI vfjpfeI dy nyVU hox kr ky ilhfj dy hwkdfr bxy hoey hn, pr smF pf ky Auh lfl ikRsLn azvfnI leI vI kMm dy bMdy bx gey. jdoN azvfnI sfihb ivroDI iDr dy afgU huMdy sn, gOrI nFa dI iewk kuVI ienHF dI shfiek vjoN kMm krdI sI qy iPr hOlI-hOlI shfiek qoN awgy vD ky prvfr dI nUMh bx geI. kuJ smyN bfad azvfnI jI dy puwqr jXMq aqy gOrI dI axbx ho geI. nUMh ny Aus vkq dy izptI pRDfn mMqrI azvfnI ivruwD Auh icwTI dfg idwqI, ijs ivcly sfry mfmly nUM jy smyitaf nf jFdf qF Esy icwTI ny Bfjpf dI aglI sfrI cox muihMm dI PUk kwZ dyxI sI. mfmlf nijwTx leI lMzn ivwc BfrqI hfeI kimsLn dy iewk aiDkfrI nUM azvfnI jI ny awgy lfieaf qF Aus dI bol-bfxI ny hor vI bldI AuWqy qyl pf idwqf. aMq nUM jdoN siQqI hwQoN inkldI vyKI, brqfnvI adflq vwloN azvfnI jI nUM pYNKV pYx dy hflfq bx gey, EdoN ihMdUjf BrfvF ny Auh mfmlf sMBfilaf sI qy Auh kihMdy hn ik vwzf Krc krky ‘asIN Auh kMm afpxI mfq BUmI Bfrq dy ihwqF Kfqr’ kIqf sI. jy ihMdUjf BrfvF ny eynf kMm ‘mfq-BUmI dy ihwqF Kfqr’ kr idwqf sI qF iPr mfq-BUmI dI iewk adflq ivwc AunHF ivruwD cl irhf boPorjL qop sOdy vflf kys vI pRDfn mMqrI vfjpfeI aqy sI bI afeI dy ieMcfrj izptI pRDfn mMqrI azvfnI jI dy huMidaF Kfrj ho jfxf iksy nUM hYrfnI vflf nhIN lwgxf cfhIdf. asIN sfDfrn lok hF, sDfrn gwlF krn vfly. idwlI dy rMg bVy inrfly hn, eyny inrfly ik asIN suPny ivwc vI nhIN soc skdy. eysy idwlI bfry pYNqI ku sfl pihlF iewk vfrI ieh gwl vI suxI geI sI ik EQy pfrlImYNt ivwc bYTx vfly awsI ku mYNbr afpxI srkfrI qnKfh aqy BwiqaF dy nfl dysL dy vwzy AudXogpqI GrfixaF qoN vI hr mhIny bwDI hoeI qnKfh lYNdy hn. ijs idn muMbeI AuWqy hux qwk df sB qoN vwzf dihsLqgrd hmlf hoieaf, Aus idn Aus idn hotl ivwc cfr pfrlImYNt mYNbr vI Tihry hoey sn. Auh iek mfmly dI pVcol krn leI pfrlImYNt mYNbr dI ijLMmyvfrI inBfAux gey sn qy AunHF df ieho ijhy dOry smyN srkfrI rYWst hfAUs ivwc Tihrxf bxdf sI, pr Auh qfj hotl Tihry sn, ijs df iewk rfq df ikrfieaf iewk lwK rupY qoN vwD bxdf hY. ieh pYsy AunHF ny pwilE nhIN sn dyxy, dyx vfilaF dyxy sn qy pfrlImYNt mYNbr ieh iksy iewk pfrtI dy nhIN, vwKo-vwK pfrtIaF dy sn, hfkm iDr ivwcoN vI qy ivroDI iDr dy vI. hmly dOrfn ieh gwl sfhmxY af jfx dy bfvjUd dbf idwqI geI qF isrP ies leI ik EQy ‘qUM vI cor qy mYN vI cor’ dy afsry kMm cldf hY. duwK dI gwl hY ik idwlI jf ky mjLy mfxn vfilaF ienHF lokF nUM, sfzy dysL dy afm lok ajy vI afpxy pRqIinD smJI jFdy hn.
swc qoN bfeIpfs lMG geI jsvMq isMG kMvl dI pRkfsL isMG bfdl nUM ilKI icwTI jiqMdr pnUM afpxI ilKq muqfbk bFnvyN sfl dy ho cuwky isrmOr lyKk jsvMq isMG kMvl dI pMjfb dy muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl dy nFa ilKI icwTI asIN ipCly do hPiqaF dOrfn keI vfr pVHI hY. sfzy vFg sLfied keI hornF ny vI pVHI hovygI, kuJ AunHF dy ilKq-pRymIaF ny qy kuJ ies icwTI ivwcoN afpxI loV dI ‘rfjsI lfeIn’ lwBx vfilaF ny vI, pr asIN isrP iewk pMjfbI dy qOr `qy ieh lwBx df Xqn kIqf ik ies ivwc kMvl jI kihxf kI cfhuMdy hn? ijMnI vfrI ieh icwTI pVHI, sfzy mn ny vfr-vfr ikhf ik ies bfry pfTkF nfl gwl sFJI krnI cfhIdI hY, pr asIN guryjL krdy rhy. hux jdoN Auh iewk iDr nfl AuWT ky qur pey hn, ijvyN awgy vI keI vfr krdy rhy hn, qF bMDyj nUM Cwz ky gwl krnI sfnUM TIk lwgdI hY. sB qoN pihlI gwl asIN ieh sfPL kr dyeIey ik kMvl jI ijs mnpRIq isMG bfdl nfl ies vkq ‘jfgo’ kwZx qury hn, Aus nUM pMjfb dy bhuqy lok byaMq isMG muwK mMqrI dy rfj dOrfn hoeI igwdVbfhy dI AuWp-cox dy idnIN jfnx lwgy sn. asIN Aus qoN pihlF vI jfxdy sF. jdoN pMjfb ivwc bMdUkF dI guUMj suxINdI sI, AunIN idnIN bfdl pirvfr dy hor lokF vFg Auh isrI dwb ky bYTx dI QF lMzn dy sfAUQfl ielfky ivwc sfAU iswKF nUM ieh smJfAux dI muihMm ivwc sLfml huMdf sI ik ijs rfh AuWqy iswK cwl pey hn, ieh iksy Bly QF nhIN pcfAux lwgf. Aus dI vjLIrIy dOrfn vI asIN keI vfrI imly, pr kdy Aus qoN inwjI lfB lYx nhIN, sgoN kuJ jnqk kfrjF dy aVy hox dI isLkfieq lY ky imly sF. kih qF Auh dyNdf sI ik ‘kMm ho jfAUgf’, hMBlf vI mfrdf sI, pr awgy izptI kimsLnrF nUM vwzy GroN hoey Ault sMkyq kfrn Auh hF krky vI Aus PLfeIl nUM dPqr ivwc Aucyc bxfey ‘mnpRIq kfrnr’ ivwc rwK dyNdy sn. pwqrkfr dy qOr `qy asIN nf iek dy iDr vjoN Aus dy hwk ivwc AucycI apIl hI krFgy, nf Aus df ivroD, sgoN cfl vI vyKFgy, Aus dy pYNqVy vI aqy Aus dy nfl juVI-sfD sMgq vI. imsfl vjoN Aus ny bIr divMdr isMG nUM vI afpxy nfl qor ilaf hY, ijhVf iewko sfl ivwc do pltIaF mfr cuwkf hY, qy qIjI pqf nhIN kdoN mfr jfvy. eydF dy Xfr Aus dy nfl huMidaF isrP Aus dI suwK hI mMgI jf skdI hY. ivcfr gocrI icwTI BfvyN kMvl sfihb ny srdfr pRkfsL isMG bfdl nUM iek ‘PLkIr lyKk’ vjoN ilKI hY, Aus ivcoN sfihqkfr Gwt aqy Auh iswK vwD boldf hY, ijs nUM hfly qwk ieh Jorf hI nhIN Cwzdf ik ihMdusqfn nfl rihx dI QF jy pfiksqfn ivc cly jFdy qF sLfied ‘afpxf rfj’ ho jfxf sI. Auh ilKdy hn ik ‘‘imstr ijnfh sR[ hrI isMG rfhIN iswKF nUM JnF diraf qoN mfrkuMzf diraf qwk KudmuKqfr styt dyNdf sI. vIh PLIsdI PLOjI BrqI qy lfhOr dI rfjDfnI. hux ro lE bih ky mfstr qfrf isMG qy bldyv dI jfn nUM, ijnHF gulfm dr gulfm bxf ky rwK idwqy.’’ ieh gwlF krn vyly kMvl sfihb nUM ieh kOVf swc Buwl igaf ik jdoN pfiksqfn dI hkUmq ny iek Drm, ieslfm dy nFa Auqy rfj sQfpq krn df aYlfn kr idwqf, Aus ipwCoN iswKF nUM ijnfh dy Brosy df vI koeI arQ nhIN sI rih jfxf. iswK qF iswK hoxy sn, AunHF ny pfiksqfn ivc pihlF kfdIafnI muslmfnF ivruwD ‘ieslfm dy doKI’ hox dy PLqvy jfrI kIqy. iPr sLIaf BfeIcfry dy muslmfnF ivruwD zFg cuwk leI sI aqy awj qwk AunHF nUM brfbr dy nfgirk mMnx dI QF mfiraf jf irhf hY. ies ipwCoN Auh muhfjrF dy glL vI pY gey. muhfjr Auh lok hn, ijnHF ny pfiksqfn nFa df vwKrf mulk bxfAux vfsqy afpxy Gr-bfr Cwzy qy hux dy ihMdusqfnI ielfky ivcoN AuWT ky EQy gey sn. ijs ijnfh dI gwl kMvl sfihb krdy hn, Auh BfrqI Kyqr qoN igaf muhfjr vI sI aqy sLIaf vI. jy Auh ijAUNdf huMdf qF notF Auqy Aus dI Poto Cfpx dI QF awj dy pfiksqfn ivc mfr hyT afey muhfjrF qy sLIaf lokF vFg Auh vI bMdUk dI nok rwiKaf hoxf sI. ‘ijnHF PUky afpxy, PUk dyx prfey’ dy aml vFg ijnHF ny afpxy muslmfn BfeIbMdF df jIAUxf hrfm kr rwiKaf hY, AunHF ny iswKF nfl vI Gwt nhIN sI gujLfrnI. ‘vIh PLIsdI PLOjI BrqI qy lfhOr dI rfjDfnI’ dy suPLny kMvl sfihb pqf nhIN iks nUM qy ikAuN cyqy krvfAuxy cfhuMdy hn? ies nfl qF isrPL eynf sfbq huMdf hY ik qryhT sfl lMGf ky vI ‘kuJ lok’ afpxy mulk nUM ‘afpxf’ nhIN mMn sky, hor kuJ nhIN lwBdf. ikAuNik icwTI iek pMjfbI jF inrpwK sfihqkfr dI nf rih ky iek iswK dI bx geI hY, ies leI do gwlF Auh hor vI afK gey hn. pihlF qF kFgrs bfry ik ‘pMjfb kFgrs nlwjI hoeI kyNdr vwl JfkdI hY.’ kFgrs pfrtI bfry Auh jo vI kihx, pr afpxI qwkVI nUM akflI dl df cox insLfn smJ ky nf vrqx. jy ‘pMjfb kFgrs nlwjI hoeI’ peI hY qF akflI dl dy aMdr vI hux axK vflf kOx idwsdf hY? kFgrsI afgU jy rfhul gFDI dy ipwCy-ipwCy nwcdy iPrdy hn qF akflI dl dy bjLurg afgU vI afpxy kuwCV cuwk ky iKzfey kwlH dy kfky dy gozIN hwQ lfAuNidaF sLrm nhIN krdy. purfxy smyN df pMQ qF hux irhf nhIN, Ausy idn df nvF rUp aKiqafr kr cuwkf hY, ijs idn pRkfsL isMG bfdl dy Gr poqy df jnm hox Auqy sfry pMjfb ivc aKMz pfT rKvfey qy ieh iesLiqhfr Cpvfey gey sn ik ‘pMQ df vfrs’ pYdf ho igaf hY. Esy pirvfr ivc poqIaF dy jnm mOky iewk vI iesLiqhfr eydF df nhIN sI Cipaf. ies bfry kMvl sfihb dI klm cuwp rhI sI, pr ilKx vfilaF ny EdoN vI ilK idwqf sI. ‘lwj vfly’ akflIaF bfry kMvl sfihb nUM ieh vI cyqy krvfAuxf kuQF nhIN hovygf ik 1999 dIaF pfrlImYNt coxF mOky luiDafxy ivc bfdl sfihb ny ieh ikhf sI ik pMjfb df pfxI dUjy rfjF nUM idwqy jfx dy iKlfPL akflI-Bfjpf gwTjoV iml ky lVfeI lVygf, pr ienHF ipwCoN bolx vfly afKrI bulfry atl ibhfrI vfjpfeI ny ieh Purmf idwqf sI ik myrI srkfr dI nIqI hY ik dysL dy sfry dirafvF df pfxI surMgF rfhIN iek dUjy nfl joV dyxf hY, qF ik ijwQy loV pvy, EQy Byj skIey. ieh bfdl sfihb dI gwl AuWqy KVy pYr kftf Pyrn vFg sI. nIvfx vloN pfxI Aucfx vwl kdy nhIN jf skdf, nf pMjfb df pfxI isLmly nUM Byijaf jf skdf hY qy nf krnftkf aqy gujrfq dIaF Bfjpf srkfrF EQoN df pfxI pMjfb nUM dy skdIaF hn. surMgF nfl vI eydF nhIN ho skdf. ieh qF pMjfb df pfxI Koh ky dUjy pfsy dyx df spwsLt aYlfn sI, ijs df ivroD bfdl sfihb ny nhIN sI kIqf, AuNj ‘nlwjI’ isrP kFgrs hY, akflI kMvl sfihb dI njLr ivc ‘axK vfly’ hoxgy. dUsrI gwl ieh ik kMvl sfihb nUM bfdl sfihb dy Gr ivwcoN pMjfb idwsdf hY. crcf qF pRkfsL isMG bfdl qy puwqr dy BqIjy dy kuJ mwqBydF kfrn vwKo-vwKry rfh qurn dI krdy hn, pr afK ieh rhy hn ik ‘pMjfbIaF df pftxf, iehdf hor vI byVf grk krygf.’ sky cfcy-qfey dy puwqrF, jF do sLrIkF df pftk, ‘pMjfbIaF df pftxf’ ikvyN bx igaf? ies df Bfv qF ieh hY ik kMvl sfihb ies pirvfr nUM hI ‘pMjfb’ mMnI bYTy hn. kdy kFgrs ivc ieh ruJfn bixaf sI, jdoN Aus dy pRDfn dyv kFq brUaf ny ‘ieMdrf iejL ieMzIaf, ieMzIaf iejL ieMdrf’ ikhf sI. hux iek ‘PLkIr lyKk’ nUM bfdl pirvfr hI smuwcf pMjfb idKfeI dy irhf hY. Auh bfdl pirvfr dy muKI pRkfsL isMG nUM ieh vI smJfAuxI dyNdy hn ik ‘‘gwl inrI quhfzy mn hfrn dI nhIN, mlfh dy glq cwpU mfrn nfl kOmI byVI dy grkx df svfl KVf ho igaf aY. qfrIKI nqIijaF dy hsLr nUM jfx ky qusIN dovyN mlfh BrfvF dIaF jwPIaF pvfEgy.’’ ieh ikhVI dfnfeI hY, ijhVI kMvl sfihb ny pysL kr idwqI hY? ieh pihlI gwl qF asIN vI mMn lvFgy ik muwK mMqrI hox vjoN awj pMjfb dI byVI dy mlfh pRkfsL isMG bfdl hn, pr Auh aglI pIVHI nUM vI hux qoN hI pMjfbIaq dy ‘mlfh’ df iKqfb dyx qur pey hn. ieh kihxf ik ‘‘qusIN dovyN mlfh BrfvF dIaF jwPIaF pvfE’’ dws dyNdf hY ik kMvl sfihb dI sfrI soc eyQy KVI hY ik ieho dovyN Brf pMjfb dI byVI dy ‘mlfh’ hn, jy iksy qrHF ienHF df eykf ho jfvy qF eysy nfl pMjfb dI byVI bMny lwg jfvygI. kMvl sfihb kihMdy hn ik ‘‘krm qy Drm dovyN sky Brf, lVngy qF Gr hI nhIN, pMjfb pihlF vIrfn hovygf.’’ suKbIr isMG bfdl aqy mnpRIq isMG bfdl ivcoN kMvl sfihb ny ‘krm’ jF kMm krn ivc Brosf rwKx vflf pqf nhIN ikhVy nUM ikhf hY qy ‘Drm’ ivc Brosf kr ky DVy nfloN Drm nUM AuWqy rwKx dI ijLMmyvfrI pqf nhIN ikhVy AuWqy suwt idwqI hY, pr gwl muV-muV eyQy lY afAuNdy hn ik ‘‘mnpRIq nUM bfhoN PV ky Aus dI kursI `qy ilaf bhfvo.’’ jy sfrI icwTI df sfr-qwq eyho hY qF iPr kMvl sfihb dI njLr ivc iewk cutklf pysL krn dI afigaf cfhuMdf hF. ieh cutklf sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy pRbMD vfly iek rsfly ivc Cp cuwkf hY ik iewk cfr jixaF ny rl ky sFJf kfrobfr krn leI iek kfr KrId ky tYksI pfeI sI. iek dUjy AWuqy XkIn nf hox kr ky Auh cfry jxy clfAuNdy qF vfrI-vfrI sn, pr gwzI ivc hr smyN iekwTy bYTdy sn. jdoN cfr jxy Auh afp bYTdy sn, kfr ivc svfrI leI QF nhIN sI rihMdI. awk ky vycx lwgy qF Auh ivk nf skI. iPr AunHF ny Auh kfr diraf ivc suwtx df PLYslf kr ilaf, pr ieh kMm vI kr nhIN sn sky, ikAuNik do jxy awgoN ipCFh nUM DwkI jFdy sn qy do ipwCoN agFh vwl DwkI jFdy sn. eyQy cfr dI vI loV nhIN, ieh do ‘mlfh’ hI byVI nUM iek syD ivc kdy nhIN clf sky. awj-kwlH kMvl sfihb ‘jfgo pMjfb’ Xfqrf dOrfn mnpRIq isMG dy nfl hn, Auh Aus nUM qF puwC ky vyK lYNdy ik kI Auh Aus Gr muV ky jfx nUM iqafr hY, ijs bfry ikhf jf skdf hY ik ‘‘bVy byafbrU ho kr qyry kUcy sy hm inkly?’’ ijwQy suKbIr isMG bfdl dy prnf-cuwk vI mnpRIq bfdl nUM ‘pMQ df gdfr’ aqy ‘kFgrs df eyjMt’ afK ky icVf rhy hn, Aus pfsy vwl jfx dy hr svfl Auqy KVy pYr kftf mfr ky mnpRIq ieh kihMdf hY ik ‘‘Gr vfpsI dIaF gwlF Auh lok krdy hn, ijhVy myry poRgrfm nUM sfboqfj krnf cfhuMdy hn.’’ Auh qF afp hI hux EDr jfx nUM iqafr nhIN qy kMvl sfihb Aus dy nfl qury iPrdy vI khI jFdy hn ik ‘‘krm qy Drm dovyN sky Brf, lVngy qF Gr hI nhIN, pMjfb pihlF vIrfn hovygf.’’ jy ienHF dovF BrfvF dy iekwTy hox nfl hI pMjfb df Blf hoxf huMdf qF ipCly solF sflF qoN dovyN iekwTy hI qury iPrdy sn, EdoN pMjfb ivc sony dIaF kxIaF ikAuN nhIN sn pYx lwg peIaF? asIN ieh kihxf cfhFgy ik kMvl sfihb ny klm cuwkx ivc dyr qF kIqI hI hY, ‘dyr afied, drusq afied’ dy aKfx vFg drusq gwl vI hfly nhIN kr rhy. Auh dUijaF nUM syD dyxf cfhuMdy hn, pr afp syD qoN swKxIaF gwlF krI jFdy hn. kdy Auh pRkfsL isMG bfdl nUM ieh kih dyNdy hn ik ‘‘ijhVI imwqr ZfxI bhuigxqI vflI nfl lfeI iPrdy E, mMzI `qy lY jfE, iksy duafnI vwty nhIN KrIdxy’’ qy kdy ieh kihMdy hn ik ‘‘qusIN gurU nfnk dI swcI suwcI soc qy gurU goibMd isMG dI bhfdr juarq dI pYdfvfr ho. mfmUlI JwKV-JFjf quhfnUM Audfs nhIN kr skdf. qusIN iek bhfdr kOm df sicafrf aml ho.’’ ijs akflI lIzr ny ipCly smyN ivc iek ipwCoN dUjf keI kMm ieho ijhy kIqy, ijnHF nUM nf pMjfbIaq dy Bly vfly afiKaf jf skdf hY, nf iswKI dy Bly vfly, Aus nUM kMvl sfihb ‘kOm df sicafrf aml’ afK ky ivcfrI kOm nUM vI qrs dI pfqr bxf dyNdy hn. iswKF dy qKqF dy jQydfrF nUM sVk mihkmy dy byldfrF vFg ibnF koeI noits idwiqaF awDI rfq nUM srkfrI rYWst hfAUsF ivc bYT ky bdl dyx df kMm ieho vI ‘kOm df sicafrf aml’ krdf irhf hY. nirMdr modI vrgy bMdy nUM ibhfr dy inqIsL kumfr ny qF kih idwqf ik ‘myry aMgny qumfrf ikaf kfm hY’. pr bfdl sfihb ny Aus nUM Aus luiDafxy sLihr ivc ilaf ky coxF vyly AucycI qkrIr krvfeI sI, ijwQy ipCly sfl iPLrkU JVpF kfrn do vfrI kriPLAU lfAuxf pY igaf hY. iesy bfdl sfihb ny iek vfrI ieh aYlfn kIqf sI ik pMjfb ivc hr sfl iek eImfndfr aPsr nUM ‘mhfrfjf rxjIq isMG aYvfrz’ idwqf jfieaf krygf, pr idwqf kdy iksy nUM nhIN sI, ikAuNik ieMj krn vyly nfl iPrdy aPsrF nUM Cwz ky hor cuxny pYxy sn qy ieMj jLfhr ho jfxf sI ik ijhVy lok ‘ikcn kmytI’ ivc igxy jFdy hn, AunHF ivc koeI vI eynf pfeydfr nhIN ik Aus nUM mhfrfjf rxjIq isMG aYvfrz dyx leI cuixaf jf sky. ieh sfrf kuJ kMvl sfihb nUM Xfd nhIN irhf jF Auh ies nUM Xfd rwK ky vI hkIkqF qoN bfeIpfs lMGxf cfhuMdy hn, ieh isrPL ‘PkIr lyKk’ nUM pqf hovygf.
BuwK dy mfiraF dI BIV ijs idn bjLfrF ivwc inkl qurI, Aus df sfhmxf kOx krygf? - jiqMdr pnUM Bfrq ies vyly bVy nfjLuk moV AuWqy hY. ijhVy hflfq bx rhy hn, Auh iksy ienklfb df pVuwl vI sfbq ho skdy hn qy iksy Ault ienklfb vflf vihx vI. inrBr ies gwl AuWqy krygf ik ikhVy pfsy dIaF sLkqIaF ikMnIaF srgrm hn. ienklfb ny afAuxf hovy qF hmysLf ies gwl dI AuzIk nhIN kr skdf ik iksy smuMdrI jhfjL qoN sucyq mjLdUr jmfq iewk qop df golf dfgygI. Ault ienklfb vI hr vfrI iksy afieqAulf KumInI dI AuzIk nhIN krdf huMdf qy hmysLf iewko ijhf vI nhIN huMdf. ienklfb jF Ault ienklfb hI jLrUrI nhIN, Bfrq iksy Eho ijhI Kfnf jMgI jF luwt-Koh vflI bd-amnI dI JolI vI pY skdf hY, ijwdF dI kuJ aPrIkn dysLF ivc afm vyKI jFdI hY. jdoN EdF dI bd-amnI afAuNdI hY, EdoN POjF aqy POjF vrgIaF PorsF qoN vI lok sfmfn luwtx lwg pYNdy hn. ieh Auh afp nhIN krdy, iZwz dI BuwK krfAuNdI hY. Blk qwk ijLMdF rihx dI Bfvnf bMdy nUM bysLrm vI bxf dyNdI hY qy luwtyrf vI. hVHF dI mfr hyT afey lokF nUM rfhq vMzx vyly asIN afpxI awKIN vyiKaf hoieaf hY ik KFdy-pINdy GrF dy lok ijhVy kwlH qwk hornF vMzdy nUM sn, Aus GVI dUijaF nfl hwQo-pfeI hMudy sn ik asIN ikDry KflI JolI nf rih jfeIey. sfzf awj df Bfrq vI Aus bd-amnI vfly pfsy vD irhf jfpdf hY. afKr ies dysL dy lok ikMnI ku dyr Aus Koh iKMJ nUM iksy tI[ vI[ sIrIal dy njLfry vFg vyKdy rihxgy, ijs df aMq AunHF nUM kwlH nfloN awj aqy awj nfloN Blk nUM hor vwD BuwKy rwKx df kfrn bxdf hY? kdoN qwk Auh ieh suxngy ik ijhVI grFt eyzjL dI rok-Qfm leI afeI sI, Auh ishq ivBfg dy aPsrF ny zkfr leI hY qy ijhVf rYWz krfs df PMz aVy-QuVy vkq AunHF dI mdd leI vriqaf jfxf sI, Aus nfl iksy izptI kimsLnr dy jvfkF dy poqVy KrIdy gey hn? Auh kdoN qwk ieh vyK jfxgy ik AunHF leI aMgryjLF dy vyly qoN srkfrI hspqfl ivwc ijhVI dvfeI-pwtI huMdI sI, Auh qF hux imldI nhIN qy AunHF dI vot nfl cuxy hooey afgUu mfVI ijhI iPnsI dI dvfeI lYx vI srkfrI Krc AuWqy amrIkf nUM AuzfrIaF lf jFdy hn? ikMnI dyr Auh afpxy sbr nUM prKdy aqy biGafVF nUM ihrnF dI zfr AuWqy Jwptf mfrdy vyK ky ‘bwly’ kihMdy rihxgy? hr gwl dI koeI hwd huMdI hY, lokF dy sbr dI vI qy byeImfnF dI bysLrmI dI vI, pr jdoN dovyN pfsy gwl hwd qoN lMG jfvy, EdoN kI ho skdf hY, ies df aMdfjLf kOx lfvygf? kI Auh afgU lfAuxgy, ijnHF nUM afpxI aOlfd qoN ibnF hor koeI idKfeI nhIN dyNdf, jF Auh buwDIjIvI, ijhVy sYmInrF ivwc jLmIn-asmfn dIaF gwlF krn nfl hI afpxI ijLMmyvfrI Bugq geI smJ lYNdy hn? sfnUM smJfieaf jFdf hY ik awj nhIN qF kwlH, Bfrq ny eynI qrwkI kr jfxI hY ik ies ny sMsfr dI mhF-sLkqI bx jfxf hY. hux jdoN dunIaf dI ieklOqI mhFsLkqI mMny jFdy amrIkf df rfsLtrpqI brfk Ebfmf vI kih igaf hY ik Bfrq mhFsLkqI vjoN AuWBr irhf hY qF asIN cFBly iPrdy hF. Aus ny kih idwqf hY ik Bfrq nUM XU aYWn dI surwiKaf kONsl df mYNbr bxf idwqf jfvygf. sfzf cfa hor duxf ho igaf hY. Blf jy Auh mYNbrI iml vI geI qF ijnHF dy ‘Gr Kfx nUM nhIN, mF pIhx geI’ vflf hfl hY, AuhnF nUM ikhVy mKfxy iml jfxgy? lfhOr dy sLOkIn, boJy ivwc gfjrF. surwiKaf kONsl dI mYNbrI mMgx vfly Bfrq dy iksfn KudkusLIaF krdy sn. pRDfn mMqrI ny jf ky ikhf sI ik KudkusLI krn vfly iksfnF dy prvfrF dI srkfr pUrI mdd krygI. agly sfl Aus ielfky dy keI iksfn ies kr ky hI KudkusLI kr gey ik srkfr myry prvfr dI mdd krygI. krnf ieh cfhIdf sI ik iksfnF nUM XkIn duafAuNdy, qy iPr ieh XkInI bxfAuNdy ik jo ho cuwkf, so ho cuwkf, hux hor iksy iksfn nUM KudkusLI nhIN krnI pvygI. ieMÖ krn dI QF imRqk dy vfrsF dI mdd df aYlfn kr afey. ieh eydF hY, ijvyN iksy pul AuWqy hfdsf vfprn ipwCoN srkfr ieh nf khy ik pul ies qrHF suDfiraf jfvygf ik awgy qoN hfdsf nf vfpry, sgoN ieh kih dyvy ik ies pul AuWqy mrn vfilaF nUM CyqI muafvjLy dyx leI awgy qoN vwKrf PMz kfiem kIqf jfvygf. iksy vI srkfr ny dysL dy afm afdmI leI ieho ijhf kdm awj qwk nhIN cuwikaf, ijhVf Aus dI hflfq ivwc suDfr nUM XkInI bxf sky. iewk pyNzU rujLgfr grMtI skIm afeI qF Aus AuWqy vI shI aml dI grMtI nf ho skI. rfjF dIaF srkfrF ny purfxy cODrIaF rfhIN skIm lfgU kIqI qF keI rfjF ivwc ‘afpxI’ rfjnIqI vfilaF leI ies dy lfB rfKvyN rwKx aqy dUjI soc vfilaF leI isr Pyrn dy ikwsy sfhmxy afAux lwg pey. keI QF hfkm pfrtI dy kfirMdy afpxy KyqF ivwc pwky rwKy hoey kfimaF dy nFa ‘nrygf mjLdUr’ vjoN Br ky AunHHF qoN kMm afpxf krvf ky pYsy Aus skIm ivwcoN idvfeI gey. skIm srkfr dI, afeI grIbF vfsqy, mOj lwgI lutyiraF nUM. nqIjf sB kfsy df ieh hY ik hr pfsy luwt-Koh vD rhI hY. rfhF ivc lwutF-KohF krn vfly hux sfry bdmfsLF dy groh nhIN, kuJ Auh lok vI hn, ijnHF nUM hor koeI rfh nf idsx AuWqy iek pfsy qur pey hn. hY qF ieh aprfD, pr eyQy af ky iPr kfxI zMzI hY. vwzf lutyrf kroVF dI mfr mrn ipwwCoN vI muwCF nUM qfa dy ky tI vI kYmiraF sfhmxy kihMdf hY ik mYN koeI glq kMm nhIN kIqf, pr do-cfr sO dI luwt krn vflf Cotf luwtyrf pihlF BIV dy iCwqr KFdf hY qy iPr ielfky dy Qfxy df muKI hux qwk dIaF sfrIaF vfrdfqF Ausy isr pf ky jylH Byj dyNdf hY. ijwQoN Aus nUM CuzfAux leI koeI jLmfnq dyx vflf vI nhIN huMdf. sfzy dysL ivwc iensfP dI dyvI awKF AuWyqy pwtI qF bMnH ky rwKdI hY, pr ies leI nhIN ik sfiraF nUM ieko ijhf smJxf hY, sgoN ies leI ik qkVf jy mfVy df jIAuxf hrfm krI jfvy, vyK ky axizwTf krnf hY. ieho kfrn hY ik jy koeI hmfqV aV jfvy qF kys dI jFc Aus dI igRPqfrI nfl sLurU huMdI hY qy jdoN koeI vwzf bMdf Psdf hovy, Aus dI igRPqfrI rokx df iewk ipwCoN dUjf rfh inkldf afAuNdf hY. jy kdy sjLf vI ho jfvy qF KVy pYr jLmfnq iml jFdI hY. iPr AuWpr dIaF adflqF df cwkr sLurU ho jFdf hY, ijwQy gwlF nfl igx ky not cwldy hn qy iensfP pYsy df muQfj bx ky rih jFdf hY. ijs kol jfiejL-nfjfiejL dOlqf dy aMbfr hox, Auh qF ieh cwtI Br lvygf, Auh grIb ikwQoN Brygf, ijs dy Gr pihlF hI BwuK dI pwkI vot bxI hoeI hY? ieh Bfrq, ijwQy kfnUMn df mjLfk Auzfieaf jFdf hY. ipCly idnIN ieh kuJ huMdf asIN keI vfrI vyiKaf hY. POj dy do sfbkf muKIaF, smuMdrI POj dy iewk sfbkf muKI, iewk rfj dy muwK mMqrI aqy koeI hor vwzy lokF ny muMbeI ivMc sLhIdF df nFa vrq ky iewk susuietI bxfeI qy iPr Aus ivwc dsF pYisaF df iewk rupweIaf bxfAux vFg kroVF dy PlYt kwKF dy Bfa lY gey. jdoN hr pfsy qoN iPwt lfhnq pYx lwgI qF sfiraF ny kih idwqf ik asIN ieh PlYt Cwz dyNdy hF. krnftkf ivwc muwK mMqrI ny srkfrI jLmIn pihlF jfalI kMpnI KVI kr ky Aus nUM idwqI qy iPr EDroN afpxy puwqrF-DIaF dy nFa krvf leI . corI nMgI hoeI qF kih idwqf ik asIN ieh jLmIn Cwz dyNdy hF. ieh iensfP df nvF PfrmUlf lwB ipaf hY. ipCly idnIN sfzy pMjfb ivwc grIb GrF dIaF DIaF dy ivafh leI sLgn skIm dy cYWk dyx df iewk vwzf Gplf PiVaf igaf hY. ijhVy kuJ lokF ny ieh cYWk hyrfPyrI nfl ley sn, AunHF dy gl hux rwsf pYx lwgf hY. srkfr ies bfry kys clfvy qF AunHF nUM vI adflq ivwc jf ky ieh kihx df hwk hoxf cfhIdf hY ik jy glq hoieaf qF asIN pYsy vfips kr dyNdy hF. hr Cot ikAuNik vwzy lokF leI huMdI hY, ies kr ky PlYt aqy jLmInF hVwpx vfly vwizaF nUM kfnUMn ny Auh kuiVwkI nhIN pfAuxI, ijhVI grIb afdmI nUM pfeI jFdI hY. kfnUMn qF kfnUMn hY, vwKo-vwKry gjL ikAuN vrqy jfx? jdoN dysL ivwc lok-rfj hY, vot hr vwzy-Coty dI iewko ijhI mMnI jFdI hY., BfvyN Coty bMdy dI vot iksy ny Dwky nfl hI pvfeI hovy, iPr rwsf dovF leI vwKo-vwKrf ikAuN rwiKaf jFdf hY? ieh gwl isrP hux nhIN hoxI sLurU hoeI, ipClI Aus srkfr vyly vI ieho kuJ huMdf irhf sI, ijs dy EdoN vfly aihlkfr awj bfhF tMg-tMg ky dUijaF nUM llkfry mfrdy hn. pYtrol pMp qy gYs eyjMsIaF vMzy gey qF sfry dy sfry rfj krdI iDr dy vwzy-Coty lIzrF dy AunHF DIaF-puwqrF nUM, ijnHF kol pihlF hI mfieaf dI koeI kmI nhIN sI. dysL dI swB qoN vwzI adflq ivwc kys igaf qF vfjpfeI srkfr ny vI ies qoN bcx df ieh rfhI kwiZaf ik iewko vwiZEN sfry lfiesYNs rwd kr idwqy sn, ies leI nhIN ik AunHF nUM sjLf dyxI sI, sgoN ies leI ik jy Polx bYTdy qF iKwdo dIaF lIrF inkldIaF srkfr dy muKI vfjpfeI dy Gr qwk puwjxIaF sn. vfjpfeI df afpxy cox hlk lKnAU vflf Gr vI PfeIlF ivwc boldf sI, ijs dy pqy AuWqy iewk nyVly irsLqydfr dy nFa iewk pYtrol pMp alft kIqf igaf sI. keI cMdn df itwkf lfAux vfly sfD aqy sfDvIaF vI ies ivwc ieMÖ Psxy sn ik inkl nhIN sn skxy. sOKf rfh ieh kwZ ilaf ik sfry lfiesYNs rwd kr idwqy jfx, qy jdoN ieMÖ kIqf igaf, iksy iewk ny vI ieh cIk nf mfrI ik Aus ny pYarol pMp lfAux leI jLmIn KrIdx qoN plFt lfAux qwk ijhVy pYsy Krcy hn, Auh hux ikwQoN pUry hoxgy? ies vyyly mfmlf EVkf nUM puwj ipaf hY qy afm lokF dI hflq Aus grIb vrgI hY, ijhVf kuqb mInfr vwl vyKx lwgf qF pwg lwQ ky ipwCy jf peI sI. sfzy keI lokF nUM hjLfr qoN vwD igxqI nhIN afAuNdI, keI qF awj vI sO not igxny hox qF vIh-vIh kr ky igxdy hn qy lwK df supnf qwk nhIN lY skdy. jdoN Auh lok suxdy hn ik iewk kMpnI ny solF sO kroV rupeY ivwc tYlIkfm df iewk lfiesYNs ilaf, iewk vfrI EdoN iewk duUjy vwl awKF twz ky vyKdy hn ik solF sO kroV ikMny huMdy hn. EnI dyr nUM aglI gwl sux lYNdy hn ik solF sO kroV dy lfiesYNs df pMjqflI PIsdI awgy bqflI sO kroV rupey df vyc idwqf hY qF AunHF dy pwl y nhIN pYNdf ik solF sO kroV dy pMjqflI PIsdI df Bfv ieh hY ik svf swq sO kroV vrq ky AunHF ny qyyqI sO kroV hor kmf ley hn qy pOxy nON sO kroV df mfl hfly vycx nUM ipaf hY. ijhVI gwl afm lokF dy pwly pYNdI hY, Auh ieh hY ik ruwK ijMnf vI PYldf jfvy, Bfr jVH AuWqy pNYdf hY qy jVH ikAuNik lok afp hn, Auh ieh soc lYNdy hn ik koeI hor rfKsL iksy pfsy qoN AunHF dy mfs dI iewk vwzI botI noc ky lY igaf hY. srIrF qoN botIaF df ieMÖ muV-muV noicaf jfxf qF jfnvr nUM vI mihsUs hox lwg pYNdf hY, bMdf BfvyN grIb hI hovy, afKr hY qF bMdf hI, Blf Auh ikMnI ku dyr ies inwq vfprdy anrQ sfhmxy cuwp kIqf rhygf? hr QF nkslvfd BfvyN nf afvy, kuJ qF vfpr hI skdf hY, kuJ vI. ieh hn Auh kfrn, ijnHF nUM vyKdy hoey asIN ieh kihx dI gusqfKI kr rhy hF ik ijs pfsy nUM ihMd dy hflfq vDdy jFdy hn, EDr ies dysL ivwc bhuqf smF suKfvF lMGx dI afs hux nhIN krnI cfhIdI. ksLmIr hovy jF nfgflYNz jF iPr mD Bfrq df nkslvfd, pihly iKlfry qF hfly qwk sFBy nhIN gey, ijs idn BuwKy lok bjLfrF ivwc inkl afey, AunHF df sfhmxf kOx krygf? bol-bfxI dIaF invfxF sdf afr aYWs aYWs dy afgU hI ikAuN CoNhdy hn? - jiqMdr pnUM igafrF aqy bfrF nvMbr dy dovyN idn Bfrq ivwc iewk nvyN ByV dy gvfh bx gey, ijs ivwc iewk pfsy Bfrq dI sB qoN vwzI rfjnIqk pfrtI kFgrs sI qy dUjy pfsy ihMdU iPrkfpRsqI dI sB qoN vwzI iDr afr aYWs aYWs vfly sn. BfrqI jnqf pfrtI dy bulfry pRkfsL jfvVykr aqy muKqfr awbfs nwkvI ny ieh dosL lf idwqf ik kFgrs pfrtI ny afpxy afgUaF dy iBRsLtfcfr dy ikwisaF qoN lokF df iDafn lFBy htfAux leI afr aYWs aYWs dy ivruwD mfmUlI gwl nUM vwzI bxf ky nOtMkI sLurU kIqI hY. ieh gwl solF afny swc hY ik kFgrs pfrtI afpxy iewk muwK mMqrI nUM pfsy krky vI iBRsLtfcfr ivruwD pY rhy cIk-ichfVy nUM mwTf nhIN pf skI, ikAuNik AusdI agvfeI vflI kyNdrI srkfr ivwc bYTy zI aYWm dI pfrtI dy mMqrI ey[ rfjf vwloN tYlIkfm Kyqr dy hux qwk dy sB qoN vwzy Gutfly ivwcoN inklx df rfh nhIN lwB irhf. bdlxf afpxy muwK mMqrI nUM vI aOKf huMdf hY, pr BfeIvfl pfrtI dy bMdy nUM bfhr df drvfjLf ivKfAuxf hor vI musLkl ho jFdf hY. mfmlf suprIm kort ivwc vI hY qy pfrlImYNt ivwc vI, ijwQy Bfrq dy kMptrolr aYNz afzItr jnrl dI irport ny srkfr nUM ies bfry bolx jogI nhIN rihx idwqf. iPr vI Aus nUM ies vyly iDafn pfsy pfAux leI ijLMmyvfr nhIN Tihrfieaf jf skdf, ies swc df Bfjpf dy bulfiraF nUM vI pqf hY, ijs nUM mMnx qoN Auh bcxf cfhuMdy hn. iBRsLtfcfr dy ijs muwdy AuWqy sB qoN pihlF bihs hoxI bxdI sI, Aus nfloN vwzf muwdf bx igaf hY afr aYWs aYWs dy sfbkf muwKI ky aYWs sudrsLn dI bol-bfxI df, ijs ny byhuUdgI dI koeI hwd nhIN rihx idwqI. afiKaf Aus ny sfrf kuJ AUl-jlUl hY qy insLfnf bxfieaf hY kFgrs pfrtI dI pRDfn sonIaf gFDI nUM inwjI qOr AuWqy. sudrsLn ny pihlI gwl ieh afKI ik rfjIv gFDI jdoN sonIaf gFDI nUM Cwzxf cfhuMdf sI, EdoN sonIaf gFDI dy mn ivwc iewk ivcfr afieaf qy Aus ny rfjIv gFDI dy kql dI sfijLsL rc ky Aus dI surwiKaf Gtf idwqI. ieh dovyN gwlF iksy QF CpIaF nhIN, kdy iksy ny khIaF nhIN, sudrsLn nUM ikwQoN pqf lwg geIaF? Auh kihMdf hY ik myrf iKafl hY ik eydF hoieaf hovygf. rfjIv ny sonIaf nUM Cwzx bfry isrP ‘soicaf’ qy sonIaf gFDI dy ‘mn ivwc’ hI pqI bfry bVf mfVf ivcfr bixaf, ies df sudrsLn nUM ‘iKafl’ af igaf, ieh isrP qdy ho skdf hY, jy Aus bMdy dy jF idmfg dy purjLy iZwly hox qy jF Auh iksy igxI imwQI soc aDIn kMm kr irhf hovy. sonIaf ny rfjIv dI surwiKaf ikvyN Gtf idwqI, ies df vI koeI sbUq nhIN. Auh EdoN pfrlImYNt dI mYNbr vI nhIN sI qy rfjIv dI surwiKaf Aus vI pI isMG dI srkfr ny GtfeI sI, ijs dI mdd BfrqI jnqf pfrtI krdI sI, ieh dosL qF Bfjpf dy isr lwg skdf sI. sudrsLn ny sonIaf gFDI nUM afpxI sws ieMdrf gFDI dy kql bfry vI sfijLsL dy Gyry ivwc rwK idwqf. aglI gwl ieh ik Aus ny sonIaf gFDI nUM amrIkI KuPIaf eyjMsI sI afeI ey dI eyjMt vI kih idwqf qy hwdoN bfhrI bdqmIjLI krdy hoey ieh GtIaf gwl kih idwqI ik jdoN sonIaf df jnm hoieaf, do sfl pihlF Ausdf bfp jylH ivwc sI, ijs df prdf rwKx leI Auh afpxf jnm 1944 dI QF 1946 df dwsdI hY. ieh sfrI gwl kih ky Ausny sonIaf gFDI nUM afpxy mF-bfp dI nfjfiejL aOlfd vI afK idwqf. eynI GtIaf bol-bfxI Bfrq dI rfjnIqI ivwc sLfied hI iksy ny kdy vrqI hovy. jdoN afr aYWs aYWs dy mMc AuWqy bYT ky sudrsLn ny ieh kuJ afiKaf sI, ies sMsQf dy zIlrF nUM POrn ies bfry afpxf pwK rwKxf cfhIdf sI, pr Auh vyKdy rhy ik lok sLfied ies nUM bfhlf vjLn nhIN dyxgy. jdoN ies df ivroD hox lwgf qF kih idwqf ik sudrsLn dy ieh inwjI ivcfr hn. gwl hor awgy vDI qF kih idwqf ik ieh afr aWYs aYWs dI soc nhIN, pr ijvyN vI ieh gwl iksy ny khI hY, aPsosnfk hY. ijs kFgrs pfrtI dI lIzr bfry ieh kuJ ikhf igaf sI, AunHF leI eynf kfPI nhIN sI, Auh bfkfiedf mfPI mMgy jfx dI mMg krdy sn. jy afr aWYs aYWs zIlrisLp ny mMg mMn leI huMdI qF gwl vDxI hI nhIN sI. afpxI byvkUPI jF sfijLsLI cuwp nfl jdoN gwl AunHF ny Kud hI vDf leI qF kFgrs nUM dosL dyx df kI Pfiedf? [[[qy asl gwl vI nf iBRsLtfcfr hY qy nf sonIaf gFDI bfry sudrsLn dI bol-bfxI, sgoN Auh hY, ijs vwloN lokF df iDafn htfAux vfsqy afr aYWs aYWs dy ies sfbkf muKI ny sonIaf gFDI vwl cFdmfrI kIqI hY. Aus idn EQy iBRsLtfcfr dy ivroD leI vI mMc nhIN sI lwgf qy sonIaf gFDI dI bMsfvlI pVHn leI vI mMc nhIN, sgoN afr aYWs aYWs dy afgUaF ivruwD bx rhy ihsk kfrvfeIaF ivwc sLfml hox dy mukwdimaF ivruwD ros pRgt krn leI lfieaf igaf sI. sudrsLn aqy hor afr aYWs aYWs afgU asl bihs lokF df iDafn pfsy pfAuxf cfhuMdy sn, ikAuNik Aus bfry kihx leI ienHF dy pwly kuJ nhIN sI, ies kr ky Auh gwl CyV idwqI, ijhVI eyjMzy AuWqy hI nhIN sI. ihMsk kfrvfeIaF df ijhVf muwdf eyjMzy AuWqy sI, Aus bfry qwQ AuNj hI sfrf kuJ bolI jFdy hn. jdoN qwk sfDvI pRigaf isMG Tfkr nUM iewk Dmfkf kys dy sfijLsL kriqaF ivwc sLfml hox dy dosL ivwc PV nf ilaf igaf, EdoN qwk koeI soc vI nhIN sI skdf ik afr aYWs aYWs nfl juVy lok ieho ijhy kMm vI krdy hn. ieh jLrUr ikhf jFdf sI ik jdoN ihMdU iPrkUpuxy df Aubflf afvy, EdoN ieh lok dMgy BVkfAuNdy qy Gwt-igxqIaF AuWqy hmly krdy hn. Bfjpf dI ividafrQI dI afgU ivMg rih cuwkI aqy afr aYWs aYWs nfl iml ky iewk sMgTn clf rhI pRigaf isMG dy PVy jfx qoNN qurI gwl POj dy krnl sLRIkFq puroihq aqy iewk afpy bxy hoey ‘jgq gurU sLMkrfcfrIaf dy glL rwsf pYx qwk phuMc geI. ies kys dI jFc kr rhI tIm dy afguU AuWqy afr aYWs aYWs aqy Bfjpf dy lIzrF ny hor AUj lfeI, pr jdoN Eho aPsr muMbeI ivwc dihsLqgrdF nfl lVdf mfiraf igaf, ieh Aus nUM ‘sLhId’ df drjf dyx Aus dy Gr nUM qur pey. EdoN Aus dI pqnI ny ikhf sI ik ijhVy lok kwlH qwk myry pqI nUM dusLmx bxf ky pysL kr rhy sn, Auh myry Gr aPsos krn nf afAux. Auh dysL Bgq aPsr sI, iksy Drm vwl ilhfjU nf ky isrP izAUtI nUM pihl dyNdf sI, qy ieho kfrn sI ik ihMdU huMdy hoey vI Auh ihMduU awqvfd nUM byprd krn qoN nhIN sI iJjikaf. jFc hor awgy vDI qF dUjI QF hoey DmfikaF ivwc vI Esy jQybMdI nfl juVy kuJ lok kfbU af gey. ipafdy BfvyN kuJ nvyN PVy gey, pr Auh vI iewk jF dUjy pfsy qoN afr aYWs aYWs nfl juVy hoey sn. kuJ dyr bfad afr aYWs aYWs dy iewk afgU sunIl josLI df mwD pRdysL ivwc kql ho igaf. sunIl josLI dI zfierI mwD pRdysL puls dy irkfzr AuWqy af geI. EQy afr aYWs aYWs nUM mwQy tykx vflI BfrqI jnqf pfrtI dI srkfr ny kql dI jFc hI awgy nf vDx idwqI, hflFik bMdf AunHF df afpxf miraf sI, pr irkfrz AuWqy afeI zfierI adflq dy irkfrz qwk puwj geI hox kr ky Aus nUM guMm nhIN sn kr skdy. iPr Aus zfierI dI iewk kfpI kfnUMnI qOr `qy rfjsQfn dI puls nUM iml geI qy Aus ny ies dy afDfr AuWqy ajmyr sLihr ivwc hoey bMb Dmfky dI jFc kridaF jdoN kuJ bMdy PVy, Auh vI afr aYWs aYWs dy inkly aqy AunHF dI pwuwC-pVqfl ivwc afr aYWs aYWs dy kyNdrI afgU ieMdrysL kumfr df nFa af igaf. PVy gey bMidaF ny kih idwqf ik jdoN AunHF ny ieh kfrf krn dI ivAuNq bxfeI sI, ieMdrysL kumfr nUM pqf sI qy Aus ny ikhf sI ik vfrdfq krn dy idn qwk iksy smfj syvI sMsQf nfl juVy rho, vrnf iksy nUM sLwk ho skdf. ieMdrysL kumfr df nFa afAux AuWqy afr aYWs aYWs dI kyNdrI lIzrisLp vI aqy Bfjpf vfly vI ieh kihx lwg pey ik rfjsQfn dI kFgrs srkfr dy iesLfry AuWqy jFc tIm AunHF dy ies afgU nUM PsfAux dI koisLsL kr rhI hY. awgoN rfjsQfn dy gRih mMqrI ny kih idwqf ik asIN qF kFgrsI hoey, ijs zfierI ny Aus df Kurf dwisaf hY, Auh qF afr aYWs aYWs dy mfry gey lIzr sunIl josLI dI hY qy sfnUM Aus mwD pRdysL dI puls ny idwqI hY, ijwQy quhfzI afpxI srkfr hY. ies swc dI koeI kft AunHF kol hY nhIN sI, pr rOlf pfAux df kMm ijvyN krdy sn, Pyr vI krI gey. awgy vI ieh gwl asIN keI vfr kr cuwky hF qy iPr CyV ky vkq jLfieaf nhIN krnf cfhuMdy ik ikMny QfvF AuWqy hoey bMb DmfikaF dI pYV afr aYWs aYWs nfl juVy bMidaF qwk phuMcI aqy awgoN phuMMcdI jfpdI hY. Aus dI QF asIN gwl Aus ieMdrysL kumfr dI krnI chFgy, ijs df ijLkr hox nfl afr aYWs aYWs dy kyNdrI lIzrF nUM GfbrF iCV geIaF hn. ieh kihxf glq hY ik ieMdrysL kumfr df nFa hux ajmyr dy bMMb Dmfikaf ivwc hI afieaf hY, pihlF kdy nhIN sI afieaf. jdoN mhfrfsLtr puls dI hymMq krkry vflI pihlI jFc tIm ny sfDvI pRigaf isMG Tfkr qoN bfad krnl sLRIkFq puroihq qwk phuMc kIqI sI, EdoN hI ieh vI ijLkr af igaf sI ik afr aYWs aYWs df kyNdrI kfrjkfrnI df mYNbr ieMdrysL kumfr vI ienHF lokF dI aiBnv Bfrq nFa dI jQybMdI nfl imilaf hoieaf hY. hYrfnI vflI gwl ieh ik POj dI nOkrI kr irhf krnl puroihq jdoN puls dy kfbUuU afieaf qF Aus ny ieh sLwk jLfhr kIqI sI ik Aus nUM igRPqfr hI ieMdrysL kumfr ny sUh dy ky krvfieaf hY. kfrn ies df ieh ik ieko jQybMdI aMdr kMm krdy hoey vI dovF ivwc mqByd pYdf ho ky gwl iewk dUjy dI afr aYWs aYWs kol isLkfieq krn qwk phuMc geI sI. mwqBydF df afDfr do gwlF bxIaF sn, iewk amr nfQ mMdr dy rfh vflI Auh jLmIn, ijs AuWqy kfPI aYjItysLn hoeI sI qy dUjf nypfl dI rfjnIqI bfry phuMc df vwzf pfVf sI. nypfl ivwc AunHIN idnIN hflfq kfPI Krfb sn qy EQy ieh gruwp dKl dyx dI pujLIsLn ivwc sI. aiBnv Bfrq nfl juVy hoey krnl puroihq aqy Aus dy sfQI ieh smJdy sn ik nypfl ivwc ihMdU rfsLtr kfiem krn leI jLrUrI hY ik EQy rfj-gwdI muV ky sFBx leI bfdsLfh igafnyNdr nUM mdd kIqI jfvy, jd ik ieMdrysL kumfr EQy lok-rfjI srkfr df pwK lY irhf sI. krnl puroihq qy dUjy lok smJdy sn ik lok rfj df pwK lYx nfl mfEvfdIaF nUM Pfiedf hovygf. ies gwl qoN nfrfjL ho ky krnl puroihq ny jwblpur ivwc afr aYYWs aYWs dy muKI nfl iml ky ieMdrysL kumfr dI isLkfieq kr idwqI qy bdly ivwc, krnl puroihq dy kihx anusfr, ieMdrysL kumfr ny puls nUM sUh dy ky Aus nUM igRPqfr krvf idwqf sI. iks dI ikMnI BUimkf sI qy ies df afr aYWs aYWs dI hfeI kmfn nUM ikMnf pqf hovygf, pr eynf sfP hY ik ieMdrysL kumfr ies ivwc pUrI qrHF sLfml sI. hux jdoN ieMdrysL qwk gwl afeI ik afeI jfpdI hY, afr aYWs aYWs lIzrisLp ies gwl qoN qRihk rhI hY ik Aus qoN AuqilaF vwl nf qur pYNdI ieMdrysL kumfr Cotf-motf bMdf nhIN, afr aYWs aYWs dIaF koeI KyzF df muwK mohrf hY. jdoN isMDU drsLn df pRogrfm bxf ky isMD ndI dy muwZ vflI QF pUjf sLurU kIqI geI, Aus XojnfbMdI df krqf-Drqf vI ieho sI qy jdoN muslmfnF ivwc ‘afpxy bMdy’ lwB ky ‘rfsLtrI musilm mMc’ bxfieaf, ies df afgU vI ieh bixaf. hux qwk Auh Gwt jfixaf jFdf vwzf bMdf sI, hux vwD jfxy jFidaF leI musLkl df kfrn bx skdf hY. ies nUM mihsUs kr ky afr aYWs aYWs nUM afpxIaF jQybMdIaF jF rfjsI ivMg, Bfjpf nUM awgy krn dI QF Kud sVkF `qy inklxf ipaf hY, ijwQy jf ky sonIaf gFDI vwzf muwdf bx geI hY. sonIaf gFDI bfry vI ieh koeI pihlF mOkf nhIN, jdoN BwdI sLbdfvlI vrqI geI hovy. ivsLv ihMdU pRIsLd vI afr aYWs aYWs dI iewk sLfK hY qy Aus dy afgU pRvIn qogVIaf ny gujrfq ivwc jf ky inhfieq gMdI BfsLf sonIaf gFDI bfry vrqI sI, ijs dI mOky dy Bfjpf pRDfn mMqrI awtl ibhfrI vfjpfeI nUM vI inMdf krnI peI sI. Bfjpf afgU ivny kitafr ny ieh kih idwqf sI ik ijvyN kdy mhfBfrq vyly iDRqrfsLtr dI pqnI gMDfrI bfhroN af ky Bfrq dy rfj prvfr dI qbfhI df kfrn bxI sI, AuvyN hI jdoN dI sonIaf gFDI afeI hY, nihrU gFDI prvfr dI qbfhI df kfrn bxI hoeI hY. keI hor swjx vI sonIaf gFDI bfry eysy qrHF BwdI BfsLf vrqdy rhy hn, pr ienHF sBnF dI iewk gwl sFJI hY ik ieh iksy nf iksy pfisEN afr aYWs aYWs nfl juVy hoey hn. Bfrq ivwc hor vI jQybMdIaF qy rfjsI pfrtIaF hn, iqwKy rfjsI hmly iewk dUjy AuWqy bhuq huMdy hn, pr eyny nIvyN pwDr dy sLbd isrP afr aYWs aWYs nfl juVy lok vrqdy hn. iewk vfrI afr aYWs aYWs dy iewk afgU ny ikhf sI ik ieh swc hY ik hr muslmfn dihsLqgrd nhIN, pr ieh vI swc vI swc hY ik sfry dy sfry dihsLqgrd muslmfn inkldy hn. ies AuWqy tkor krdy hoey kFgrs afgU idgivjy isMG ny ikhf sI ik ihMdU vI sfry dy sfry dihsLqgrd nhIN, pr jdoN koeI ihMdU dihsLqgrd inkldf hY, Auh afr aYWs aYWs df bMdf hI inkldf hY. AunHF dovF dI lVfeI asIN AunHF leI Cwz ky ieh kihx dI afigaf cfhuMdy hF ik rfjnIqI ivwc jdoN vI isry dI GtIaf gwl khI jFdI hY, ieh Aus afr aYWs aYWs dy iksy lIzr vwloN hI jFdI hY, ijhVf afpxy afp nUM ‘BfrqI sMsikRqI’ df alm-brdfr aKvfAuxf cfhuMdf hY. afKr ikANu?
rfjsI lIzrF dy hwQF ivwc Kyzx vfly Dfrimk pdvIaF dy svfmI bIqy df qjrbf Xfd rwK lYx - jiqMdr pnUM pMjfb ies vyly iewk nvF rfjsI nksLf zOlx vfly hflfq ivwcoN gujLr irhf hY. bhuq kuJ nvF vyKx nUM iml irhf hY qy ieh mOkf ieho ijhf nhIN, jdoN koeI rfjsI ivafiKafkfr ihwk QfpV ky afK sky ik hflfq Plfxy pfsy nUM hI jfxgy. hux qwk sfzy lok isrP ies gwl dI crcf krdy sn ik akflIaF aqy kFgrsIaF qoN ibnF AunHF kol hor bdl koeI nhIN. qfjLf hflfq ies crcf nUM bMd krn vfly vI sfbq ho skdy hn. ienHF dovF dy mukfbly dI qIjI iDr vI ies vfrI sfhmxy af skdI hY. mnpRIq isMG bfdl df afpxy prvfr dI jfgIr bx cuwkI pfrtI ivwcoN bfhr kwiZaf jfxf ies qIjI iDr df pVuwl sfbq huMdf hY jF nhIN, hfl dI GVI ieh kih skxf qF aOKf hY, pr ies ivwcoN BivwK dI rfjnIqI leI sMkyq lwBy jf rhy hn. aYn Es mOky jdoN GtnfvF df ieh dOr cwl irhf hY, dUjy pfsy iewk iDr dI rfjsI loV Kfqr Drm dI durvrqoN vflf cwkr vI iPr cwl ipaf hY. agly idnIN sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF afm coxF hox vflIaF hn. ies ivwc iewk iDr dy qOr `qy kFgrs pfrtI koeI dKl BfvyN nhIN dyx vflI, pr ies dy nvyN inXukq hoey pRDfn kYptn amirMdr isMG ny afpxI psMd dy bMidaF dI mdd krn qoN rihxf nhIN. bfdl akflI dl nUM jyb ivwc pfeI iPrdy bfp-bytf Kud qF muwK mMqrI aqy izptI muwK mMqrI huMidaF vI ies cox ivwc ngfry AuWqy cot lf ky mYdfn mwlx vfly hn, pr amirMdr isMG bfry afKI jFdy hn ik Aus df ieMj krnf coxF dy bhfny iswK Drm dy mfmilaF ivwc dKLl mMinaf jfvygf. iswK Drm df muKqfrnfmf Auh isrP afpxy nFa hI iliKaf hoieaf mMnI bYTy hn. ies ivwc ksUr AunHF df Gwt aqy Dfrimk pdvIaF dy AunHF svfmIaF df vwD hY, ijhVy sRI akfl qKq mUhry KVy vI akfl purK vwl Gwt aqy pdvIaF bKsLx vfly bfp-byty vwl vwD iDafn rwKdy hn. jy Auh iswKI isDFq nUM pihl dyx vfly huMdy qF pMjfb aqy iswKI ny Aus aDogqI kdy phuMcxf hI nhIN sI, ijwQy AunHF nUM pucf idwqf igaf hY. asIN akflI dl dI gwl nhIN krdy, ijhVf awj-kwlH akflIaF df dl nhIN rih igaf jfpdf. kdy kFgrs pfrtI dy iewk Pukry ijhy pRDfn ny ‘ieMdrf iejL ieMzIaf’ dI gwl khI qy Aus dI pfrtI ivwc bYTy hornF cfplUsF ny Esy nUM iewk nfhry vFg cuwk ilaf hY, ijvyN Auh lIzr hI ‘bf-dl’ (dl smyq) bx igaf hovy. ieh iksy jmhUrI pfrtI leI cMgI idwK nhIN bfdl dl AuNJ dI jmhUrI cwj-afcfr vflI pfrtI nhIN irhf. ies ivwc afgU hux lokF ivwc Bwl rwKx vfly bMdy nhIN bxdy, sgoN AunHF nUM bxfieaf jFdf hY, ijhVy iewk bfp-byty dy Prmfbrdfr hox aqy AunHF dy iewko iesLfry AuWqy iksy dy ipwCy pY skdy hox. lokF nfl vfady krny qy muwkr jfxf qF ies pfrtI df suBfa bx igaf hY. iesy df sbUq QF-QF tYNkIaF AuWqy cVH ky bfdl akflI dl dy cox mYnIPYsto lihrfAuNdy qy KudkusLIaF kr rhy muMzy-kuVIaF pysL krdy hn. kfnUMn nfl awK-mtwkf krn qoN vI ieh pfrtI iJjkI nhIN. iksy vI pfrtI jF sMsQf dy do sMivDfn awgy kdy nhIN sn suxy gey, pr bfdl akflI dl ny ieh vI kr ky ivKf idwqf hY aqy ies sMbMDI kys hux adflqF dy ivcfr aDIn hY. AunHF AuWqy dosL ieh lwgf hY ik pfrlImYNt, ivDfn sBf aqy hor lok-rfjI adfiraF leI cox lVn vfsqy Aus ny Bfrq dy cox kimsLn nUM afpxf iewk sMivDfn pysL kIqf, ijs ivwc iliKaf sI ik ieh Drm-inrpwK pfrtI hY, ijs dy ahudydfrF ivwc ihMdU qy muslmfn vI hn qy AunHF nUM coxF lVn leI itktF vI dyNdI hY. dUjy pfsy gurduafrf cox kimsLn kol ieh sMivDfn pysL kr idwqf ik bfdl akflI dl isrP iswKF dI pfrtI hY, qF ik sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF coxF lV sky aqy ijwq ky golkF, styjF aqy stfP dI durvrqoN kr sky. iewk QF ieh ilKqI mfPI vI mMg leI ik do sMivDfn pysL krny sfzI glqI sI, pr sMivDfn iPr vI do dy do hI rwKy hoey hn. ieho ijhI pfrtI afpxIaF rfjsI KfihsLF leI kI krdI hY qy kI nhIN, ies dI icMqf Cwz ky sfnUM ieh vyKx dI loV hY ik rfjnIqI leI Drm dI durvrqoN jdoN huMdI hY, Dfrimk pursL kI BUimkf inBfAuNdy hn? Dfrimk pdvIaF vfilaF dI durvrqoN qF sLfied kfPI pihlF qoN huMdI sI, pr bfdl-tOhVf Kihsr dy dOr ivwc ieh kfPI vD geI. iewk qoN vwD vfrI akflI eykqf dy nFa AuWqy kwd kwZ rhy pRkfsL isMG bfdl nUM vfr-vfr dUjI iDr dy Qwly lfAux dI Kyz jdoN KyzI geI sI, asIN EdoN vI kihMdy sF ik ies dy nqIjy cMgy nhIN inklxy, qy gwl aMq nUM hoeI vI ieho sI. sfiraF nUM pqf hY ik byaMq isMG muwK mMqrI dy rfj vyly jdoN sfry akflI DiVaF dI eykqf dI gwl cwlI, aqy ies bhfny hyT EdoN dy aYkitMg jQydfr pRoPYsr mnjIq isMG qoN Kfs iksm dI ‘aYkitMg’ krvfeI geI, Aus df insLfnf isrPL pRkfsL isMG bfdl sI. ijnHF kol tFgy dIaF svfrIaF ijMny joVIdfrF qoN ibnF koeI bMdf nhIN sI AunHF sfiraF nUM iewk QF kr ky bfdl nUM AunHF dy brfbr ibTfAux dI Kyz ivwc sLfml hox qoN nFh kr ky Aus ny ajnflf, nkodr aqy igwdVbfhf qoN ivDfn sBf dy iqMn hlikaF dI AuWp cox lV ky lokF df Pqvf lYx df TIk pYNqVf lY ilaf. coxF dy nqIjy ny isrP ieho nhIN ik bfdl DVy dI dUijaF AuWqy agyq sfbq kIqI hovy, nfl hI Aus DVy dy muKI bfdl dy mn ivwc ieh gwl vI ibTf idwqI ik rojL dy pMQk puafiVaF df hwl ieho hY ik Dfrimk pdvIaF vfly vI ‘afpxy’ bxfAuuxy pYxgy. jdoN Auh ies cfl ivwc kfmXfb ho igaf, Dfrimk pdvIaF vfly vI Aus dy eyny ‘afpxy’ bxn dI dOV ivc pY gey ik hr koeI hYrfn rih igaf. ijs iksy ny hIl-huwjq kIqI, Aus nUM ieMj byafbrU kr ky qor idwqf ik bfkIaF nUM kMn ho jfx. hux aMimRqsr qoN lY ky afnMdpur qwk pMQ dy ipV ivwc `cfry cwk jgIr’ iewko twbr dI bxI peI hY. pMjfb dy swiBafcfr ivwc ieh ivhfr afm vyiKaf jFdf hY ik ijhVI aOrq ny nUMh hMuidaF afpxI sws dI vDIkIaF nfl ivlkidaF idn kwty hoey hox, jdoN afp sws bx jfvy qF awgoN nUMhF nfl vI Eho kuJ krnf sLurU kr dyNdI hY. swsF Gwto-Gwt iewk gwloN eImfndfr huMdIaF hn. jy kdy sowc df sfhmxf ho jfvy qF ieh vI kih dyNdIaF hn ik ieh nUMh nfl jwgoN qyrHvIN qF nhIN ho geI, sfzy nfl vI bQyrf kuJ huMdf irhf sI. bfdl bfp-bytf mUMhoN ieh gwl mMnx dI eImfndfrI kdy nhIN ivKfAuxgy, pr krdy Eho kuJ hn, ijhVf Auh swsF krdIaF hn. iewk gwl ijhVI AunHF nUM Xfd rwKx dI loV hY, Auh ieh ik swsF ny muV ky kdy nUMh nhIN bxnf huMdf, pr rfjnIqI ivwc ‘kdy dfdy dIaF kdy poqy dIaF’ vflI Kyz ivwc kwlH nUM ieho kuJ bfdl sfihb dI QF AunHF dy puwqr nUM vI Bwugqxf pY skdf hY. kwlH dI gwl kwlH leI Cwz ky asIN awj dI gwl krIey qF sfP lwBdf hY ik jdoN qoN iswK Drm dIa sMsQfvF bfdlsLfhI Cwpy hyT afeIaF hn, EdoN qoN ienHF df ivhfr eynf kfxI zMzI vflf ho igaf hY. ies dI pihlI Jlk pMjfb dy lokF ny Aus vyly vyKI, jdoN ieMdr kumfr gujrfl dy pRDfn mMqrI bxn dy AuWqy Aus dy nfl aMimRqsr afey kyNdr dy iewko iewk iswK aqy pMjfbI mMqrI blvMq isMG rfmUvflIaf nUM isrP isropf dyx qoN nFh krn vyly Aus dI dfVHI nUM hwQ lf ky ieh vI dwisaf igaf ik ‘qUM afh rMgI hoeI hY’. rfmUvflIaf nUM pihlF EQoN hI keI vfrI isropy idwqy jFdy rhy sn, pr kdy ieh dlIl hyT nFh nhIN sI kIqI geI. EdoN vI gwl isropy dI nhIN, dfVHI rMgx dI Zuwcr zfh ky Aus dI byiewjLqI krfAuxI sI, krvf idwqI sI. iPr iewk vfr ieho kuJ kYptn amirMdr isMG nfl kIqf igaf, hflFik Aus nUM vI muwK mMqrI bxn qIkr isropy imldy rhy sn. Blf jy dfVHI rMgxf hI gunfh hY qF XUQ ivMg dI lIzrI krn Kfqr puwqrF hI nhIN, poqiraF vfly ho ky vI dfVHIaF rMgI iPrdy bfdl akflI dl dy lIzrF nfl eydF kdy ikAuN nhIN kIqf igaf? iewk vfrI sLRomxI kmytI dy sflfnf ajlfs ivwc iesy kmytI dy iewk jUnIar mIq pRDfn dI dfVHI rMgx df rOlf pY igaf sI. kmytI dy pRDfn gurcrn isMG tOhVf ny Aus dI dfVHI toh ky vyKI qy kih idwqf sI ik awgy qoN nf rMgI, Aus nUM EdoN qwk isropy ikAuN idwqy jFdy rhy sn? ieh gwl asIN ies leI CyVI hY ik ipCly idnIN mnpRIq bfdl nUM iewk Dfrimk asQfn ivwcoN isropy qoN nFh kIqI geI hY. eynf hI nhIN, Aus df cOdF nvMbr nUM aMimRqsr jf ky mwQf tykx df aYlfn sux ky aKbfrF nUM ieh sUhF pucfeIaF jf rhIaF hn ik afAux idE, isropf qF Aus nUM dyxf nhIN, aMimRq Ck ky inBf nf skx dI smrwQf hovy, Aus nUM koeI rok nhIN skdf, pr ies nfl ijhVf pRBfv pYxf hY, Dfrimk hsqIaF nUM Auhdf iKafl rwK lYxf cfhIdf hY. jy cyqf nf hovy qF asIN qjrbf cyqy krvf skdy hF. kdy pRoPYsr mnjIq isMG ny akfl qKq dI aYkitMg jQydfrI lYx lwigaF ieh afiKaf sI ik ‘bMdy nUM bMdy df bMdf’ nhIN bxnf cfhIdf. smF pf ky Auh afp ieho ijhf iqlikaf ik hr ‘bMdy df bMdf’ bixaf idsdf sI qy koeI vwkfr vI nhIN sI rih igaf. pihlF iewk ‘bMdy df bMdf’ bx ky Auh bfdl dy igwty CFgx lwgf sI, vkq dy moVF kwtdy sfr Auh bfdl df vI ‘bMdf’ bxn leI qur ipaf sI. afKr nUM Aus nfl ieh Bfxf vfpiraf ik isrP ahudf hI nhIN sI Koihaf igaf, byafbrU krn vflIaF AUjF vI Aus dy nFa nfl lf ky Gr nUM qoiraf igaf sI. jo Auhdy nfl bIqI sI, iksy moV AuWqy hux vfilaF nfl vI bIq skdI hY. ies qoN bcx df rfh ieh nhIN ik cMzIgVHoN afey sfry hukm ‘swq’ kr ky mMny jfx. mnjIq isMG dy bfad pRoPYsr drsLn isMG nfl kI hoeI, BfeI rxjIq isMG nfl kI, igafnI pUrn isMG nfl kI qy iPr ijhVf hsLr igafnI juigMdr isMG vydFqI df kIqf igaf, Auh sfrf aMimRqsr vwl vyKx vfly bwcy-bwcy nUM pqf hY. [[[[qy ieh sB krn-krfAux vfly kOx sn? Auh isafsI lIzr, ijhVy bfhroN qF Drm df ijMnf vI hokf dyNdy rihx, aMdroN ies dI rqf pRvfh nhIN krdy. iewk mOkf eydF df vI afieaf sI, jdoN KzUr sfihb dy myly mOky akflI dl dI rfjsI styj AuWqy sRI gurU gRMQ sfihb dI hjLUrI ivwc akflIaF dy do DVy KihbV pey sn. pwgF lwQ geIaF qy styj AuWqy juwqIaF sxy KOrU pfieaf igaf sI. iPr ieh isLkfieq akfl qKq sfihb phuMc geI. mOky dy jQydfr aqy Aus nfl bYTy pMj isMG sfihbfn ny rqf kOV nfl ies dI inMdf krn dI gwl CohI qF akflI lIzr AunHF dy glL pY gey. nObq hwQo-pfeI dI afAuNdI vyKI qF isMG sfihbfn Bwj ky ipClI koTVI ivwc jf vVy aqy akflI lIzr AunHF dy drvfjLy nUM bfhroN TuMz mfr ky ieh dwsx dI koisLsL krdy rhy sn ik jy kfbU af jfx qF ienHF nfl vI afh kuJ ho skdf hY. kuJ idnF bfad kuJ Drm dy nFa AuWqy rfjnIqI krn vfilaF ny ivwc pY ky smJOqf krvf idwqf qy AunHF lIzrF dI akfl qKq awgy pysLI ieh sLrq agfAUN mMnvf ky hoeI sI ik AunHF nUM ‘qnKfh’ bfhlI krVI aqy byiewjLq krn vflI nhIN lfeI jfvygI. eydF krn vfly akflI lIzrF ivwcoN vI iewk awj dy pMjfb dy mMqrI mMzl ivwc sLfml hY. iewk gwl hor dws dyeIey, ijs df sMbMD Aus dOr nfl hY, jdoN Dfrimk asQfnF dI rfjsI mMqvF leI durvrqoN df hfly muwZ hI bwJf sI. pMjfbI sUby dI mMg leI morcy lwgx vyly EdoN dI jn sMG pfrtI, ijhVI ipwCoN smF pf ky BfrqI jnqf pfrtI bx geI, dy lIzr akflI lIzrF sMq Pqih isMG aqy mfstr qfrf isMG dy mrn vrq dy mukfbly df mrn vrq rwiKaf krdy sn. jdoN pMjfbI bolI dy nFa AuWqy hux vflf pMjfb AulIikaf igaf, pihlI cox mgroN hI AunHF nfl sFJI srkfr bxfAuxI pY geI. Auh isrP iewk rfjsI sFJ sI qy rfjsI rihxI cfhIdI sI, pr hoieaf ieh ik mwisaf aqy hor mOikaF AuWqy AunHF dy kuJ lIzrF nUM gurduafiraF ivwc bolx df mOkf idwqf jfx lwg ipaf sI. ijhVy bMdy Aus vkq iswKI styjF AuWqy jf ky boldy rhy, Auh zyZ sfl bfad gurU nfnk XUnIvristI bxfAux dy svfl AuWqy iPr ivroD ivwc jf Kloqy sn, pr jdoN kJ sfl ipwCoN iPr rfjsI gMZ-icqrfvf ho igaf qF ies nUM ‘ihMdU iswK eykqf’ ikhf jfx lwg ipaf sI. asIN gwl sLurU eyQoN kIqI sI ik GtnfvF dI iqwKI qor dwsdI hY ik pMjfb dy BivwK df iewk nvF rfjsI nksLf vI AuWBr skdf hY. aglIaF coxF ipClIaF sfrIaF qoN vwKrI iksm dIaF hox df aMdfjLf huxy qoN lfieaf jf irhf hY. jy koeI hfly ieh nhIN jfxdf ik koeI qIjI vMngI vI pMjfb dI rfjnIqI ivwc AuWBr skdI hY qF koeI ieh kihx vflf vI nhIN ik ies rfj dI vfg hux vfly hwQF ivc hI rhygI. lfhOr drbfr dy vyly qoN pMjfb ivwc ieh muhfvrf pRcwlq hY ik ‘jdoN dygbrf bdilaf jfvy, lwgy hwQ kVCf vI bdl idwqf jFdf hY.’ ieh Kyz rfj drbfr qwk sImq rihMdI qF TIk sI, pr ipCly smyN ivwc Dfrimk pdvIaF dy svfmIaF ny afpxy inwjI svfrQF kfrn eyQoN qwk vI lY aFdI hY. mnpRIq bfdl jF amirMdr isMG, jF iPr kwlH nUM iksy bIr divMdr isMG nfl AunHF jo vI krnf hY, krdy rihx, pr kdy-kdy ieh socdy irhf krn ik ‘bMdy df bMdf’ bxn nfl hux qwk iksy ny sLoBf KwtI nhIN, qy awgoN iksy ny KwtxI nhIN. ieho ijhy rfjsI afgUaF dy hwQF ivwc Kyzx df lfB iksy nUM ikvyN ho skdf hY, ijhVy afpxy kuwCV cuwk ky iKzfey inafixaF dI jLrf ijMnI gwl nUM shfr skx df mfdf vI nhIN rwKdy?
iewk vfrI iPr mMn leIey ik ‘hr sLyK py AuWlU bYTf hY[[[[‘ - jiqMdr pnUM so kroV df mqlb iewk arb aqy ds hjLfr kroV nfl iewk Krb bx jFdf hY. asIN ajy qwk ‘arb-Krb’ df lPjL vrqxf nhIN sLurU kIqf aqy Twg-cor sfry pRbMD nUM iTwbI lf ky KrbF qoN vwD nUM hMUuJf mfrI jFdy hn. ipCly sfl ieh crcf sLurU hoeI sI ik spYktrm dy pRfjYkt ivwcoN zI aYWm ky pfrtI df qfiml kyNdrI mMqrI iewk lwK kroV qoN vwD rupY kmf igaf hY. Aus qoN pihlF asIN ieh suxdy rhy sF ik swiqam kMpnI dy hyr-Pyr ivwcoN koeI rfjU kuJ idnF ivwc lwKF kroV dI kmfeI kr ky rfjf bx igaf hY. clMq sfl ivc sfnUM kfmnvYWlQ KyzF df swqr hjLfr kroV df vwzf cwkr suxn nUM iml igaf. hr gwl ivwc kroV igxn dI loV nhIN huMdI. pMjfbI df muhfvrf hY ik ‘tky dI hFzI geI, kuwqy dI jfq pCfxI geI.’ huxy ijhVI Kyz muMbeI ivwc bxI ‘afdrsL’ sosfeItI dy mkfnF (PlYts) dI sfhmxy afeI hY, Auh arbF jF KrbF vflI nhIN, BfvyN kroVF dI hY, pr pMjfbI dy ies muhfvry dI Xfd qfjLf kr rhI hY. pqf lwgf hY ik ieh jLmIn icrF qoN BfrqI POj dy kbjLy hyT sI. kuJ sfbkf POjI aPsrF ny Xojnf bxfeI ik eyQy iewk bhu-mMjLlf iemfrq bxf ky Aus ivwc PlYt bxfey jfx aqy kfrigl dy sLhIdF dy prvfrF nUM dy idwqy jfx. sfrI soc df muwZ hI byeImfnI qoN bwJf sI. kfrigl dy sLhId koeI pYtrol pMp qF clf skdy sn, bws df primt qF AuzIkdy sn, eyzI vwzI KfihsL aqy eyzy PlYt dI kImq Br skx vfly prvfr df bMdf koeI ivrlf hI hoAUgf, ijhVf Gr ivwc sB kuJ huMdy-suMdy qoN phfVI cotIaF AuWqy jf ky dusLmx dI golI df sfhmxf krdf iPrygf. soc ieh sI ik sLhIdF df nFa vrq ky iewk sosfeItI nUM Aus ielfky ivwc jLmIn alft krvfeI jfvy, ijwQy imwtI vI sony nfloN mihMgI ivkdI hY qy iPr Aus nUM not kmfAux vflI tksfl vFg vriqaf jfvy. jdoN kuJ POjI aPsr ies pfsy qury qF kfrigl dy nFa AuWqy bxI sosfeItI ivwc kuJ isvl dy lok sLfml krn df suJfa vI iewk mMqrI ny dy idwqf aqy sosfietI bxfAux vfly nFh nf kr sky, ikAuNik jfxdy sn ik luwt df mfl vMz ky hI Ckxf pYNdf hY. dysL Kfqr jMg ivwc ‘sLhId’ hox vfilaF ies dI sUucI ivwc kuJ Auh lok vI sLfml kr ley gey, ijnHF nUM afpxI jLmIr df mr jfxf vI sLhIdI pfAux qoN Gwt nhIN sI jfpdf. iPr iemfrq bxnI sLurU hoeI. muwZlI Xojnf isrP Cy mMjLlf dI sI, ieh iekwqI mMjLlF qwk jf phuMcI aqy Aus ielfky ivwc iemfrqF leI imwQI AucfeI dI hwd qoN iqMn guxF twp ky smuMdrI POj dy hYWzkvfrtr dy aMdr JfqIaF mfrn jogf sO mItr df burj bx geI. ijs iksy aPsr ny ies df ivroD kIqf, Esy nUM swd ky buwkl ivwc roVI BMnx vFg iewk PlYt kOzIaF dy Bfa alft kr ky cuwp krf idwqf. ieMj BfeIvfl vI vDdy gey, PlYt aqy PlYtF vflIaF mMjLlF vI. ‘mMjLlF’ sr krn dI ies bysLrm Kyz ivwc BfrqI POj dy muKI rih cuwky do jrnYl dIpk kpUr aqy aYWn sI ivwj vI lfB-pfqr bx gey, smuMdrI POj df muKI rih cuwkf aYzimrl mfDvyNdr isMG vI aqy muMbeI vfly smuMdrI kMZy df muKI rih cuwkf iewk hor vwzf bMdf vI. sosfeItIaF bxdIaF hn, iemfrqF bxfAuNdIaF hn, pr kuJ nym-kfnUMn huMdy hn, ijnHF dI pflxf krfAuxI srkfrF dI ijLMmyvfrI hMudI hY. ieh ijLMmyvfrI srkfr dy mMqrIaF aqy aPsrF vyKxI huMdI hY. eyQy cor aqy kuwqI afpo ivwc ieMj rly pey hn ik iksy dI koeI pRvfh hI nhIN sI. mMqrI ny afp ieh qjvIjL pysL kr idwqI ik ieh sosfeItI BfvyN sLhIdF dy prvfrF leI hY, ies ivwc kuJ lok bfhr dy vI pf ley jfx. bfhr dy pfAux dI qjvIjL jdoN mMnI geI qF Aus mMqrI dy Gr dy jIa vI pf ley. sosfeItI dy sfry kfly kfrobfr df BFzf Bwjx dy vkq Aus rfj dI kmfn muwK mMqrI asLok cvfn dy hwQ hY. pqf lwgf ik cvfn dI sws vI ies sosfeItI dI mYNbr sI, ijhVI hux gujLr jfx kfrn Aus dI jfiedfd df kuJ ihwsf asLok cvfn nUM ivrfsq ivwc imlxf hY, jF iml cuwkf hovygf. asLok cvfn dI Esy sws df idEr, XfnI ik muwK mMqrI dI pqnI df cfcf, vI iewk PlYt df mflk hY, iewk sflI vI aqy iewk sflf vI. ieh sfry lok ies leI PlYtF dy mflk bx gey ik Aus vkq sosfeItI nUM isvl dy bMdy sLfml krn dI qjvIjL dyx vflf mfl mMqrI koeI hor nhIN, awj df muwK mMqrI hI huMdf sI. sws, sflI jF sflf aqy cfcf-shurf ies ivwc lfB-pfqr hox dI gwl inklI qF muwK mMqrI ny kih idwqf ik Auh vwKrf prvfr hY, pr ipwCoN pqf lwgf ik Aus df afpxf bfp vI iewk PlYt df mflk bixaf bYTf hY, ijhVf Kud kyNdr df mMqrI rih cuwkf hY. eynI luwt mwcx df kfrn kI sI? isrP ieho ik ijhVI QF ieh ijhVI jLmIn kOzIaF dy Bfa lY ky sosfeItI ny kuJ iblzrF nfl iml ky AusfrI kIqI sI, dysL dI surwiKaf dy pwKoN EQy ieho ijhI iblizMg bxfAux dI mnfhI sI. ijs iksy nUM ies Byd df pqf sI, Aus ny ikMqU kIqf aqy sOdf mfr ky iewk PlYt afpxy nFa krvf ilaf. smuMdrI POj dy muKI ny pihlF ies bfry ieMqrfjL kIqf qy ies df mYNbr bx igaf. POj dy iewk muKI nyy ieqrfjL kr ky PlYt ilaf qF ieho dfa Aus ipwCoN afAux vfly agly jrnYl ny vI vrq ilaf. do sfbkf muwK mMqrI vI iesy nukqy nUM vrq ky ies df lfB lY gey. qy Aus rfj dy mfl mihkmy dy do sfbkf mMqrI vI. kFgrsI ies ivwc dUijaF qoN vwD sLfml sn, ikAuNik AunHF dI EQy srkfr sI, pr isLv sYnf aqy Bfjpf vfly vI inkl afey. rfj krdI, rfj kr cuwkI jF rfj dI dfavydfr iksy vI pfrtI df Kfqf Pol ky vyK ilaf jfvy, eyQy hoeI bFdr-vMz ivwc Esy dy kuJ nf kuJ bMdy sLfml lwgdy hn. mjLydfr gwl ieh ik eynf kuJ sfhmxy afAux mgroN vI ieh sfry dy sfry kihMdy hn ik eyQy kuJ vI glq nhIN hoieaf. do-cfr jixaF ny, ijnHF ivwc BfrqI POj dy muKI rih cuwky dovyN jrnYl vI sLfml hn qy smuMdrI POj df sfbkf muKI vI, ieh dfa vrq ky afpxy afp nUM duwD-Doqy sfbq krn df Xqn kIqf hY ik jy kuJ glq hoieaf hY qF Auh afpxy PlYt vfps kr dyNdy hn. hux muwK mMqrI asLok cvfn ny vI kih idwqf hY ik jy ieMj krnf glq sI qF Aus dy pirvfr dy ijhVy jIaF ny ies ivwcoN PlYt ley hn, Auh vfps kr dyNdy hn. qrIkf vDIaf cux ilaf, pr ies nfl vI KihVf nhIN Cuwt jfxf. jLmIr AuWqy lwg cuwky klMk nUM Dox dy ies nvyN aml ny aglf svfl vI KVf kr dyxf hY, ijs df jvfb ies dysL dI jnqf suxnf cfhygI. ieh gwl lukI hoeI nhIN ik iewk PlYt dI kImq awT, nON qy sLfied ds kroV rupY bxdI hY. ieko ijhI ies kr ky nhIN ik vwKo-vwK mMjLlF df Bfa vwKo-vwK huMdf hY. jdoN alft kIqy gey, ienHF dI kImq isrP swT lwK qoN lY ky nwby lwK rupY qwk dyxI peI sI. ies df Bfv ieh ik ds pYsy bdly iewk rupweIaf imldf irhf. muPq vrgy muwl imly ieh PlYt hux Cwzy jf rhy hn. PlYt Cwzx vfly hr bMdy nUM ieMj qkrIbn awT-nON kroV rupY df ijhVf Gftf pYxf hY, kI Auh Gftf isrP Aus jLmIr dI afvfjL sux ky brdfsLq kIqf jf irhf hY, ijhVI eyny sfl Gysl mfr ky peI rhI sI, pr glI-glI Kyh AuWzx ipwCoN bysLrmI df mujLfhrf krn leI ‘jfg peI’ hox df Brm pf rhI hY? jLmIr ny Aus vkq lfhnq ikAuN nf pfeI, jdoN awsI lwK Krc ky nON kroV df mfl jyb ivwc pfieaf jf irhf sI? muwK mMqrI ny bVI vwzI PVH mfrI hY ik Aus dy irsLqydfr afpxy PlYt Cwz rhy hn. ikhVy irsLqydfr? hfly iewk idn pihlF qwk qF Auh kihMdf sI ik sws, sflI jF sflf Aus dy prvfr ivwc nhIN igxy jfxy cfhIdy, Auh iewk vwKrI iDr hn, jdoN hr pfisEN iGr igaf qF irsLqydfr vI bx gey qy AunHF ny muwK mMqrI dy bcfa leI pMj PlYt Cwz ky cflI kroV rupY qoN vwD df Gftf brdfsLq krnf vI pRvfn kr ilaf. eydF dy irsLqydfr afm lokF kol nhIN, isrP mMqrIaF, muwK mMqrIaF aqy hor vwzf dfa mfrn vfilaF dy nsIbF ivwc hI huMdy hn. asIN rfjsI Kyqr dy CurI-mfrF dI bfhlI crcf nhIN krnf cfhuMdy, Auh qF sLrm df iCwkf hI lfhI bYTy hn, ies dI QF POj vfilaF dI hflq qoN iPkrmMd hF. ienHF lokF dy hwQF ivwc ies dysL dI rfKI dI ijLMmyvfrI hY qy ikrdfr ieh hY ik ijLkr krn vfly nUM vI sLrm afAux lwg pYNdI hY. bVy sfl pihlF iewk jMgI morcy qoN muVdy POjI aPsr qoN kuJ ieho ijhf sfmfn imilaf sI, ijs qoN sfP huMdf sI ik ijs ielfky ivwc Aus dI izAUtI sI, EQoN dy KflI GrF ivwc mFjf mfr ky afieaf hY. Aus qoN bfad iewk hor aPsr dI ieh krqUq PVI geI ik Aus ny kuJ lokF AuWqy tmftrF dI ctnI zolH ky mukfbly ivwc awqvfdI mfry ivKfey aqy Aus bdly aYvfrz lY ilaf. jdoN Byd KuwlH igaf qF lokF ny Aus df nFa ‘kYc-awp krnl’ (ctnI vflf krnl) rwK idwqf sI. iewk vfrI iewk POjI aPsr cMzIgVH qoN idwlI nUM sLqfbdI aYkspYRWs ivwc aYgjLYkitv klfs ivwc muPq dy rylvy pfs AuWqy sPr krdf PiVaf igaf. Aus nUM morcy AuWqy ivKfeI bhfdrI bdly rylvy dy muPq sPr leI imly pfs ivMc sLqfbdI aYkspRYWs dI aYgjLYkitv klfs df sPr sLfml nhIN sI, pr Aus ny Aus ivwc kwt-vwZ kr ky Auh vI pf leI. itkt cYWkr ny ieh hyrfPyrI PV leI. jurmfnf qF Aus iekwly nUM hI hoxf sI. bdnfmI sfrI BfrqI POj dI hoeI. Aus ipwCoN aslI pfs vflf vI sPr krdf hoieaf qF rylvy vfly sLwk kr ky do-iqMn vfr cYWk krdy hoxgy. eynIaF tuwcl corIaF kr rhy hn POj dy aPsr! hux afeIey AunHF lokF vwl, ijnHF dy nFa AuWqy ieho ijhy TwgF-corF nUMU mOj lwgI hoeI hY. POj df iewk kMpnI kvfrtr mfstr hvfldfr myjr abdul hmId huMdf sI. jdoN 1965 dI jMg lwgI, Auh Kymkrn Kyqr ivwc qfienfq sI. kihMdy hn ik Aus dI kMpnI kol jIp AuWqy lwgIaF qopF sn. Auh hvfldfr myjr jfn hUl ky liVaf aqy dusLmx dy swq tYNk qbfh krn mgroN sLhIdI pf igaf. Aus dI bhfdrI dIaF gwlF awj vI Aus ielfky dy lok krdy hn. iBwKIivMz qoN Kymkrn nUM jfeIey qF amrkot lMG ky cImf ipMz dI hwd ivwc Aus dI smfDI bxI hoeI hY. Aus nUM mrn mgroN ‘prmvIr cwkr’ df snmfn idwqf igaf sI. ipClyry sfl AuWqr pRdysL qoN ieh Kbr afeI ik bhuq bjLurg ho cuwkI abdul hmId dI pqnI afKdI hY ik sLhId dy nFa AuWqy jo kuJ 1965 ivwc aYlfn kIqf igaf sI, awj qwk nhIN idwqf igaf. eydF dI Auh ivcfrI iekwlI nhIN, keI hor jMgI sLhIdF dI pqnIaF vI hn, ijnHF nUM kdy-kdy swd ky snmfn vjoN Kfs mOikaF AuWqy islfeI msLInF aqy kMbl dy ky qor idwqf jFdf hY qy AuNgl nUM lhU lf ky afpxI jLmIr dI ‘sLhIdI’ pfAux vflI awsI lwK rupY Krc ky awT kroV rupY dy PlYt dy mflk bx jFdy hn. koeI ds ku sfl pihlF mfnsf ielfky dy iksy ipMz dy bfhr iewk borz lfieaf igaf sI ik ieh ipMz ivkfAU hY. Auh borz Aus ipMz dy krjLy nfl sqfey hoey aqy Psl dI Aupj Gwt huMdI jfx qoN qMg af cuwky lokF ny slfh kr ky lfieaf sI. hux vflf hfl irhf qF sfrf mulk vycx dI pysLksL krdf borz eydF dy lok ds, vIh jF qIh sflF qwk rfjDfnI idwlI dy hvfeI awzy awgy lfAux qwk jf skdy hn. ieh gwl asIN nhIN, Auh lok kihMdy hn, ijhVy bIq gey kwlH vwl vyKdy hoey awj ivwc vwsdy qy Blk nUM sMuMGdy hn. Blk isrP sfzf nhIN, sfzI aglI pIVHI df hY, Aus dI amfnq ivwc iKafnq huMdI vyK ky vI asIN ieMj cuwp bYTy hF, ijvyN sfzI koeI Kfs idlcspI hI nf hovy. sfzy lokF dI idlcspI hux ‘sfnUM kI’ qwk phuMcdI jf rhI hY. awj POj dy do sfbkf muKIaF dI jLmIr dI igrfvt sfhmxy afeI hY’, kwlH nUM kuJ hornF dI vI af skdI hY. sfnUM isafsI corF AuWqy rMj Enf nhIN, ijMnf ienHF AuWqy hY. bdnfm cor iewk hor corI krdf PiVaf jfvy qF lok kihMdy hn ik ‘iPr PiVaf igaf hY ; pr jy koeI sfD PiVaf jfvy qF lok ieh kihMdy hn ik ‘‘sfD ‘vI’ corI krdf PiVaf igaf hY.’’ sfD dy nfl jdoN ‘vI’ lfieaf jFdf hY qF ies nfl ieh Bfv vI juiVaf huMdf hY ik ies bMdy qoN ies krqUq dI afs nhIN sI. lIzr PVy jfx, isvl vfly aPsr PVy jfx, ieh hux afm ijhI gwl bx cuwkI hY, pr jdoN POj vfly qy Auh vI isKrlI tIsI vfly PVy jFdy hn qF isrP ‘vI’ lfAux nfl vI gwl nhIN bxdI. ieho ijhy vyly qF isrP ieho sLyar ikhf jf skdf hY : vIrfn guilsqF krny ko bs eyk hI AuWlU kfPI hY, hr sLfK py AuWlU bYTf hY, aMjfmy guilsqF ikaf hogf? ieh hY Ah ‘isstm, ijs dy soihly gfeI jf rhy hn zfktr mnmohn isMG - jiqMdr pnUM pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG Blf afdmI hY, Aus dy aks AuWqy iBRsLtfcfr df koeI dfg nhIN, ies gwl leI asIN sfry AusdI iewjLq krdy hF, pr ies df mqlb ieh nhIN ik Aus dI hr gwl nfl sfzI sihmqI hovy jF Aus nUM koeI vI bVHk mfrn dI KuwlH dy idwqI jfvy. ieho gwl asIN EdoN vI khI sI, jdoN Aus ny jfrj buwsL nfl aYtmI smJOqf krn vyly Aus nUM ieh kih idwqf sI ik Bfrq df bwcf-bwcf quhfnUM ipafr krdf hY. zfktr mnmohn isMG df Auh ibafn ipCly pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI vrgI gwl hI sI, ijs ny amrIkf dy vrlz tryz sYNtr AuWqy hmly mgroN aPgfinsqfn AuWqy cVHfeI krn qury jFdy jfrj buwsL nUM ikhf sI ik Bfrq df bwcf-bwcf amrIkf dy nfl KVf hY. nf asIN EdoN amrIkf dy nfl KVy sF, nf mnmohn isMG dy kihx Auqy amrIkf dy Aus jMgbfjL rfsLtrpqI nUM ipafr krn vfly bx gey sF, ijhVf afpxI iewCf dI pUrqI leI JUTIaF KuPIaF irportF bxvf ky afpxy lokF nUM vI DoKf dyNdf irhf hY. hux iPr pRDfn mMqrI mnmohn isMG ny iewk ieho ijhI gwl afKI hY, ijs nUM iewk isry dI ‘byQwvHI’ ikhf jf skdf hY. Aus ny ibhfr coxF leI pRcfr dy iewk jlsy ivwc nkslIaF bfry ieh kih idwqf hY ik Auh dysL dy isstm nUM cuxOqI pysL kr rhy hn qy jo koeI vI dysL dy isstm nUM cuxOqI pysL krygf, Aus nfl sKqI nfl iswiJaf jfvygf. ijwQoN qwk nkslIaF dI mfEvfdI sLfK vwloN dysL dy keI rfjF ivwc kIqI jFdI kqlo-gfrq df sMbMD hY, asIN Aus dI kdy hmfieq nhIN kIqI qy kdy krnI vI nhIN cfhFgy. aMqm insLfnf koeI vI hoey, AunHF vwloN cuixaf rfh glq hY. kihx nUM Auh sfrIaF rfjsI iDrF nfloN vwKrI ienklfbI lIh AuWqy cwldy hn, pr aml ivwc keI vfrI Auh iewk jF dUjI rfjsI iDr nfl ieho ijhf qflmyl kr jFdy hn, ijhVf hYrfnI pYdf krdf hY. pwCmI bMgfl ivwc mmqf bYnrjI dI iqRxmUl kFgrs nfl AunHF df nyV iksy qoN Buwlf hoieaf nhIN qy bIqy mhIny hoeI Aus dI iewk rYlI ivwc BIV Brn leI jLor vI AunHF hI lfieaf sI. ZMg df vwKryvF ho skdf hY, pr ies ivwc sLwk nhIN ik Bfrq dIaF KwbIaF iDrF vI afpxf aMqm insLfnf ikrqI lokF dy rfj df rwKdIaF hn. hYrfnI ies gwloN vI hY ik nIqIaF dy mwqByd ivwc nkslIaF nUM Bfrq dy Kwby pwKIey jmfqI dusLmx nfloN vI vwD rVkdy hn. pwCmI bMgfl dI Kwby pwKI srkfr nUM mmqf bYnrjI vI dusLmx mMndI hY, sMG prvfr vI qy nkslI vI. ies kr ky nkslIaF dI ihMsk lIh dy hwk ivwc nf hux qwk asIN kdy KVy hF, nf awgoN KVy ho skdy hF, pr pRDfn mMqrI dI isstm nUM cuxOqI vflI gwl nUM Pyr vI iewk byQwvHI qoN vwD nhIN smJdy. zfktr mnmohn isMG nUM ieh gwl smJxI cfhIdI hY ik DrqI AuWqy lkIrF mfr lYx nfl dysL nhIN bx jFdy. dysL EdoN huMdf hY, jdoN Aus Kfs vlgx ivwc lok vwsdy hox. jdoN lokF qoN ibnF dysL dI hoNd iewk AujfV qoN vwD nhIN huMdI, EdoN dysL dI srkfr nUM lokF df iKafl rwKxf vI cfhIdf hY. Bfrq dy ijs isstm dI gwl mnmohn isMG ny kIqI hY, Aus nUM lok-rfj ikhf jFdf hY. AunHF nUM smJxf cfhIdf hY ik ieh lok-rfj afpxy lokF df iKafl nhIN rwK irhf. ijhVf isstm sfzy lok hMZf rhy hn, Aus dIaF KfmIaF vyK ky kdy vI koeI bMdf cuxOqI pysL krn qur skdf hY. Bfrq dy lokF dy pwly pey lok-rfj ivwc ies gwl dI KuwlH hY ik lok afpxy mn dI mrjLI dy bMdy nUM vot pf skdy hn, pr AunHF dI ieh mrjLI sImq hY. jdoN dovyN pfsy iewko ijhy mfVy bMdy KVy hoxgy, Auh cMgy ikhVy nUM vot pfAuxgy? AuWqr pRdysL dIaF ipClIaF asYNblI coxF ivwc iqMn jxy ieho ijhy cuxy gey, ijhVy kql aqy blfqkfr dy dosLF ivwc jylH ivwc bMd sn. eydF dy keI hor vI cuxy gey, pr ienHF iqMnF dI Kfs gwl ieh ik ienHF ny ijhVy AumIdvfrF nUM hrfieaf, Auh vI ieho ijhy dosLF hyT jylH ivwc bMd sn. iewk sIt df qF ijwqx vflf aqy Aus qoN QoVHIaF votF dy Prk nfl hfrn vflf dovyN jxy lokF awgy jdoN do pfisEN do vihsLI dirMdy AumIdvfr bx ky pysL ho jfx, zfktr mnmohn isMG df chyqf isstm AunHF sfhmxy ieho rfh rihx dyNdf hY ik bdl hI nhIN hY. jy ies isstm AuWqy mfx krdy hn zfktr mnmohn isMG qF krdy rihx. cuxy gey pRqIinDF nUM pfrlImYNt jF ivDfn sBf ivwc iewk jF dUjI pfrtI afpxy pwK ivwc krn leI QYlIsLfhF dI mdd lYNdI hY. nqIjy vjoN AulHF dy sLyarF df Bfa lgfqfr vDdf jFdf hY. jdoN pRDfn mMqrI vI pI isMG dI QF cMdr sLyKr ny kursI sFBI sI, EdoN sLryafm ieh dosL lwgf sI ik pfrlImYNt dy iewk-iewk mYNbr dI bolI iewk-iewk kroV rupY lwg geI hY. hux jdoN krnftkf dI Bfjpf srkfr nUM sMkt pYdf hoieaf, EQy ieh sI zI jfrI kIqI geI hY ik lokF vwloN cuxy hoey ivDfn sBf mYNbrF df muwl pMJI-pMJI kroV rupY lwg igaf hY. kdy pfrlImYNt mYNbr df muwl iewk kroV huMdf sI, hux asYNblI dy mYNbr df vI iewk nhIN, pMJI kroV lwg igaf hY. hor ikhVI cIjL hY, ijs df eynf Bfa viDaf hovy? zfktr mnmohn isMG hI ies isstm qy mfx kr skdy hn. bfhrI dusLmx qoN ies mulk dI rfKI dI ijLMmyvfrI Poj AuWqy hY qy Aus ivwc hr pfisEN mfVIaF KubrF af rhIaF hn. kdy koeI PojI jrnYl POj dI ssqI sLrfb bfhr mihMgy Bfa vycdf PiVaf jFdf hY, kdy koeI vwzf aPsr splfeI krn vfly vpfrIaF nfl iml ky POjI jvfnF dy lMgr ivwc Auh dfl Byjdf kfbU af jFdf hY, ijhVI GoiVaF dy Kfx vflI nhIN huMdI. hux ieh gwl sfhmxy af geI hY ik POj dy kuJ aPsrF ny isrP qrwkIaF lYx vfsqy ryq KrIdI aqy QYlIaF ivwc pf ky bfrUd (afr zI aYks) PiVaf ivKf idwqf sI. ienHF qoN pihlF kuJ aPsrF ny tmftrF dI ctnI zolH ky kuJ lokF dIaF Poto leIaF qy mukfbly ivwc awqvfdI mfry afK ky qmgy lY ley sn. qfjLf kwcf icwTf ieh jLfhr hoieaf hY ik POj dy hiQafr vI bfhr ivkdy hn. jdoN ieh kys adflq ivwc phuMc igaf, awgy-ipwCy bVHkF mfrn vfly POjI jrnYlF ivwcoN iksy dI vI pysL hox dI ihMmq nhIN peI qy iewk jUunIar aPsr nUM Byj idwqf. suprIm kort ies qoN hor vI iKJ geI hY. zfktr mnmohn isMG df psMdIdf isstm Bfrq dI rfKI dI sB qoN vwzI jLfmn mMnI jFdI POj dy aPsrF nUM ieh kuJ krn qoN nhIN rok sikaf, pr ies isstm dy ivruwD kuJ nhIN kihxf cfhIdf. ipCly mhIinaF ivc ieh gwl dysL dy lokF ny hYrfnI nfl suxI ik rfjsQfn qoN bfrUd dy swT ku trwk cwly sn, pr Auh do rfjF nUM pfr kr ky ijwQy phuMcxy sn, EQy phuMcy hI nhIN. ies dI jFc hoeI qF pqf lwgf ik trwk isrP swT nhIN, vfhvf ijLafdy sn, pr sO sn jF Cy sO, ies df vI iksy nUM pqf nhIN qy ies gwl bfry vI koeI nhIN jfxdf ik Auh rfh ivcoN gey ikwDr nUM sn? ijs kMpnI dy nFa Auh aslf jfrI kIqf igaf, Aus df lfiesYNs pihlF hI rwd ho cuwkf sI qy Aus ny nivafieaf nhIN sI. iPr vI Aus dy nFa bfrUd jfrI huMdf irhf, ikAuNik isstm vDIaf hY. huxy hoeIaF kfmnvYlQ KyzF mOky ijvyN Kyh AuWzI, aqy hfly vI AuWz rhI hY, ijs ny Bfrq dy hI nhIN, dunIaF Br dy lokF nUM hlUx idwqf hY. koeI mfmlf ieho ijhf nhIN, ijs ivc hyrfPyrI df rOlf nf ipaf hovy. styzIamF dI AusfrI ivc vI Gplf, smfn KrIdx ivc vI Gplf aqy smfn ikrfey Auqy lYx ivc vI Gplf, itktF CpfAux aqy vycx ivc vI Gplf aqy KyzF nUM tI[ vI[ Auqy ivKfAux dy Tyky ivc vI Gplf ho igaf. ijnHF kMpnIaF nUM kroVF nhIN, arbF rupY dy kMm alft kIqy gey, AunHF ivcoN keIaF bfry pqf lwgf hY ik Auh ikqy rijstrz hI nhIN qy AunHF nUM clfAux vfly bMdy isrPL kfirMdy sn, aslI mflkF df pqf hI nhIN lwg irhf. dysL dI muwK ivroDI iDr Bfjpf vfly qF kFgrs dy afgUaF aqy ies dI srkfr Auqy dosL lfAuNdy hn, pr jdoN pVqfl sLurU hoeI qF pihlf dfgI bMdf Bfjpf df afpxf kroVF dy PMz Augrfh ky ilafAux vflf afgU inkl afieaf. hux dovyN iDrF dy afgU iBRsLtfcfr df rOlf pfAuxgy, pr aMdroN afpo-afpxy bMdy bcfAux leI jLor lfAuxgy, ijs awgy Auh isstm bOxf sfbq ho jfvygf, ijs dI mnmohn isMG nUM ivroDqf brdfsLq nhIN. ies isstm ivc afm bMdy leI iensfP dI lVfeI ivc AumId df afKrI drvfjLf ijs adflqI pRbMD nUM mMinaf jFdf hY, Auh vI pfik-sfP nhIN. ipCly mhIny ies dysL dy iek sfbkf kfnUMn mMqrI sfihb ny suprIm kort ivc kih idwqf ik hux qwk dy Bfrq dy solF muwK jwjF ivcoN awT iBRsLtfcfrI sn, do df ikrdfr sLwk qoN pry nhIN sI qy isrP Cy eImfndfr sn. keI lokF nUM ieh gwl cuBI. sfnUM vI cuBI sI, pr sfzf qy hornF df iek Prk sI. Auh lok ies gwl nUM suprIm kort df aks Krfb krn vflI afKdy sn, jd ik sfzI rfey ivc Aus sfbkf mMqrI nUM ieh vI dwsxf cfhIdf hY ik jy Aus nUM pqf sI qF hux qwk cuwp ikAuN kIqf jf irhf sI? suprIm kort dy jwjF Auqy AuNgl rwKx df Aus nUM cyqf EdoN hI ikAuN afieaf, jdoN Aus dy puwqr Auqy mfx-hfnI df kys bx igaf? sfnUM qF ieh gwl keI hor kysF qoN ielfvf EdoN qoN cuB rhI hY, jdoN mobfeIl Pon nvyN-nvyN afey sn. iek pRfeIvyt tYlIPon kMpnI ny suprIm kort dI Cwq Auqy tfvr lf lYx idwqf jfvy qF Auh sfry jwjF nUM iek-iek mobfeIl Pon muPLq dyvygI, iek-iek kunYksLn vI qy EdoN dy ihsfb nfl kfPI mihMgf tfk-tfeIm vI. ieh gwl hox mgroN kMpnI ny afpxI qjvIjL ilKqI qOr `qy ByjI qF bfkfiedf mIitMg mgroN rijstrfr dy rfhIN kMpnI nUM sunyhf Byijaf igaf ik mnjLUrI ies sLrq Auqy imlygI ik iek Pon rijstrfr nUM vI muPq idwqf jfvy. isrP do-iqMn jwjF ny ieh ikhf ik ieho ijhI Cot iksy qoN lYxI nymF dy ivruwD hox kr ky asIN nhIN lvFgy. gwl mIzIey ivc afAux mgroN qjvIjL rwd krnI peI, pr isstm ies df rfh nhIN sI rok sikaf, ijs Auqy Bfrq dy suQry aks vfly pRDfn mMqrI mnmohn isMG vloN bVf nfjL kIqf jFdf hY. hux ijhy suprIm kort ny iek PYslf AunHF aOrqF dy gujLfry Bwqy bfry kIqf hY, ijhVIaF ivafh qoN ibnHF iksy mrd nfl ivafhy hoey joVy vFg idn kwtdIaF hn. ipwCy ijhy suprIm kort ny ieh ikhf sI ik ieho ijhy sMbMD vI ivafh vFg hI mfnqf dy hwkdfr hn aqy jy dovyN vwKo-vwK ho jfx qF aOrq gujLfrf Bwqy dI hwkdfr hY. ies vfrI suprIm kort ny ieh PYslf kr idwqf ik jy Auh ivafh qoN ibnHF ivafhy joVy vFg smfijk qOr `qy ivcrdy vI hn, iPr qF Aus aOrq df hwk bxdf hY, pr jy AuNÖ hI Auh imldy rihMdy hn qF ieh hwk nhIN bx skdf. PYsly dI ivafiKaf qF iPr vI huMdI rhygI, pr ies ivc iek gwl jwj sfihbfn ny ieh kih idwqI ik jy Auh aOrq iek rKyl vFg rihMdI hovy qF hwk nhIN bxdf. rKyl sLbd nfl iek vwzf ivvfd AuWT ipaf hY. kuJ aOrq jQybMdIaF ny ies sLbd nUM aOrq jfqI leI iek gflH dy brfbr jfx ky ies dI inMdf kIqI hY qy iek bVI sInIar aOrq vkIl ny suprIm kort dy aMdr jwj sfihbfn dy sfhmxy vI ies df iqwKf ivroD kIqf hY. ijhVf krnf bxdf jfiejL ivroD AuQy kIqf igaf hY, Auh afm lokF nUM sLfied vwzf muwdf nhIN jfpxf. ies df kfrn ieh ik afm afdmI nUM kfnUMnF df lfB hI kdoN imldf hY? afm lokF leI kfnUMn hor qrHF lfgU huMdy hn qy vwzy lokF leI hor qrHF. iksy awzy Auqy bws AuzIk rhy muMzf qy kuVI iek dUjy nUM jfxdy vI nf hox qF puls dovF Auqy nfjfiejL sMbMDF df kys pf dyNdI hY, pr koeI ajLhrUdIn ivafhy hox dy bfvjUd iksy bfhrI aOrq nUM nfl leI iPry, Aus nUM kfnUMn nhIN rokdf qy ieh kihMdf hY ik dovyN azlt hn. afm afdmI dy Gr prfeI aOrq BfvyN imlx afeI qoN gvFZIaF ny ikV kwZx leI Pon kr ky puls swdI hovy, Auh nfjfiejL sMbMD bx jFdy hn, pr jfrj PrnFzyjL nfl rihx vflI aOrq tI[ vI[ kYmiraF mUhry kihMdI hY ik sfzf isrP dosqI df irsLqf hY, puls Aus nUM kuJ nhIN kihMdI, sgoN Aus df hukm mMndI hY. vwzy aqy Coty jF Kfs aqy afm nfgirk ivc eynf Prk vI ieho siqkfrXog isstm krdf hY. asIN koeI lok-rfj dy ivroDI nhIN, pr ies pRbMD nUM koeI ikMnI ku dyr hmfieq dyvygf, ijs ivc iek pfsy dOlqF dy Zyr hn qy dUjy pfsy BuwK nfl lok mr rhy hn? iek bMdf cOk ivc KVo ky kMm mMgdf hY, iPr kMm nf imlx kr ky BuwK dy duwKoN Gr ivc BuwKy bYTy pirvfr df sfhmxf krn dI QF iksy nihr ivc Cfl mfr dyNdf jF ryl gwzI awgy kuwd jFdf hY, pr ieh isstm Aus lok-rfjI nfgirk dy duKFq nUM iek Kbr qoN vwD mfnqf nhIN dyNdf. iksfn KudkusLIaF krdy hn. AunHF nUM idwqy Drvfs aqy idlfsy qoN awgy vD ky ieh isstm kuJ kr ikAuN nhIN sikaf? ies gl-sV cuwky isstm ivc iksy nUM skUl gey bwcy dy vfps Gr muVn df sMsf suwkxy pfeI rwKdf hY. dUr df BivwK ikDry irhf, ies isstm ivc Blk dI koeI Jfk vI nhIN JlkdI. vwzy lokF df ‘swqIN vIhIN sO’ aqy ‘grIb dI vhutI sfiraF dI BfbI’ vflI hflq hr pfsy njLr af rhI hY. ijMnf vwzf GfAUN-Gwp huMdf hY, AunHF vwzf siqkfrq ahudf Aus nUM idwqf jFdf hY. sLihrF dy cOkF ivc lwgy vwzy-vwzy borzF Auqy smglrF aqy bdmfsLF dy nfl lokF dy cuxy hoey afgUaF dIaF qsvIrF lwgIaF huMdIaF hn. ipClyry sfl rfjfsFsI hvfeI awzy nUM jFdf iek XUQ afgU hYroien iljFdf PiVaf igaf sI. Aus dIaF qsvIrF jlMDr dy cOkF ivc pfrlImYNt dy izptI spIkr qwk nfl lwgIaF hoeIaF sn, awDI rfq nUM lokF dy suwiqaF qoN bMdy lf ky Auh borz Auqfrn df kMm isry cfiVHaf igaf sI. sfzy siqkfrq isstm ivc guMzy-bdmfsL qF lfl bwqI vflI kfr ivc iPrdy hn qy lok AunHF dI gwzI df hUtr vwjdf sux ky rfh Cwz jFdy hn. gwl nkslI ihMsf dI kIqI huMdI qF zfktr mnmohn isMG dI sur ivc sur imlf ky koeI vI kih skdf sI ik KUn-Krfbf cMgf nhIN, ies nfl mnuwKqf df Gfx huMdf hY, pr AunHF ny Aus isstm dI qrPdfrI df rfg Coh ilaf hY, ijhVf isstm afm afdmI dI rfKI krn dy pwK qoN inkMmf sfbq hoieaf hY. ies qoN ieko gwl smJ afAuNdI hY ik hux mnmohn isMG nUM cyqf nhIN irhf ik bcpn ivc Auh ngr pfilkf dy KMBy Auqy lwgy blb hyTF bYT ky pVHdf huMdf sI, Aus dI QF AunHF vrgf bx igaf hY, ijnHF nUM ieh hkIkq kdy suPny ivc vI njLr nhIN af skdI. kfmnvYWlQ KyzF ivwc pRbMDkF ny jlUs kZfieaf, iKzfrIaF ny dysL df nFa cmkfieaf - jiqMdr pnUM ijhVy mulkF ivwc kdy mhfrfxI aYiljLfbYQ jF Aus qoN pihlF dy vlYqI rfijaF df rfj huMdf sI, AunHF sfiraF dI sFJI sMsQf ‘kfmnvYWlQ dy iKzfrIaF df sB qoN vwzf Kyz mylf isry lwg igaf hY. ies ivwc dysL hI nhIN, keI dysLF dy rfj vI sLfml sn. skftlYNz jF vyljL koeI vwKry dysL nhIN, XUnfeIitz ikMgzm vjoN brqfnIaf df ihwsf hn, pr kfmnvYWlQ ivwc vwKrI kOm bx ky sLfml huMdy hn qy AunHF dy iKzfrI vI vwKry rUp ivwc Kyzdy hn. ieMglYNz dy muwK rfj nfl pihlF keI rfj qfkq dy jLor nfl joVy jFdy rhy, iPr hfl iKMzfE vfly bxn lwg pey. Bfrq vrgy dysLF dy lokF ny qF jdoN afpxI afjLfd hsqI vfs `qy sMGrsL sLurU kIqf, AunHF AuWqy jLulm kr ky vI nfl rwKx df Xqn kIqf igaf, pr ijnHF dysLF ivwc iksy smyN brqfnIaf qoN gey hoey gory lokF dI jkV pwkI sI, EQy eydF df jbr nhIN sI kIqf jf skdf. bfp-dfdy dy dysL nfl sFJ pfeI rwKx leI AunHF nUM muwZly qOr `qy AunHF nUM ‘ieMpIrIal kfnPrMs’ dy nFa AuWqy iekwTy kIqf igaf qy dUjI sMsfr jMg ipwCoN ieh vyK ky ik hux bhuqy mulkF AuWqy kbjLf krI rwKxf sMBv nhIN, ieh rfh PV ilaf ik ijhVf mulk vwK vI ho jfvy, Auh kfmnvYWlQ dy nFa AuWqy purfxy BfeIcfry nfl juiVaf rih skdf hY. AunHF sfry mulkF leI awj vI rfjdUq nUM aMbYszr dI QF hfeI kimsLnr dy mYNbrF df sI, ijnHF ivwc PfklYNz afeIlYNz vrgy brqfnvI kbjLy vfly tfpU vI sLfml hn, vyljL aqy skftlYNz vrgy brqfnvI rfj vI aqy keI hor vI, ijnHF df kdy nFa nhIN suixaf hoxf. Auh sfry vI ienHF KyzF mOky Bfrq vrgy dysLF dy brfbr dy BfeIvfl bx ky KVy sn. mylf BfvyN mwilkf dy mulk rih cuwkIaF kOmF dy iKzfrIaF df sI, ies ivwc vwkfr Bfrq df dfa AuWqy lwgf hoieaf sI. iewk qF ies krky ik ijLMmyvfrI bhuq vwzI sI. dUjf sfzy smyN ivwc sB qoN vwzI cuxOqI dihsLqgrdI kfrn sfiraF dI surwiKaf dI sI. qIjf, Bfrq dy afpxy aMdroN pRbMDkF dy nFa AuWqy iekwTI hoeI KyzF bhfny Kfx-pIx vflI DfV kfrn ikMqU KVf ho igaf sI. jdoN KyzF ivwc isrP iewk hPqf rih igaf, EdoN keI dysLF ivwcoN ieh afvfjLF afAux lwg peIaF sn ik Auh ieho ijhy rwdI pRbMDF vfly hflfq ivwc afpxy iKzfrI nhIN Byjxgy. hflfq ivwc EdoN hor vI vwzf ivgfV af igaf, jdoN AudGftnI smfgm vfly styzIam dy rfh AuWqy bxfieaf pOVIaF vflf pul qfsL dy pwiqaF vFg ikr igaf aqy keI styzIamF dIaF styj vflIaF CwqF vI coNdIaF ids peIaF. ivdysLI tI vI kYmiraF ny afpxy dysLF dy lokF nUM iKzfrIaF dy rihx kmiraF dy gMdy bfQrUm aqy QF-QF iPrdy avfrf kuwiqaF dy drsLn vI krvf idwqy. eyQy af ky sfrf pRbMD Bfrq dy pRDfn mMqrI dy dPqr nUM afpxy hwQ lYxf ipaf aqy bhuqI ijLMmyvfrI idwlI dI muwK mMqrI sLIlf dIksLq nUM sONpI geI. ies gwl dI dfd dyxI bxdI hY ik sLIlf dIksLq dI agvfeI hyT idwlI dIaF dovyN ngr ingmF aqy hor sfrIaF eyjMsIaF ny vDIaf ijLMmyvfrI inBfeI. avfrf kuwiqaF df bfnHxU pihly idn hI bwJ igaf, jdoN Kyz ipMz dy igrd bxI cfr-dIvfrI ivwc rfq-brfq gMdy kMmF leI rwKy mGory bMd kr idwqy gey. sPfeI df Tykf ijnHF nUM idwqf sI, AunHF vwloN qF pYsy btorn ipwCoN kuJ kIqf nhIN sI igaf, sLIlf dIksLq dI apIl aqy dysL dy siqkfr df iKafl kr ky idwlI dy sfry vwzy hotlF ny afpxf stfP Byj ky iKzfrIaF dI irhfiesL afid df kMm TIk kr idwqf. ijhVf pOVIaF vflf pul Zih igaf sI, pRDfn mMqrI dPqr dy kihx AuWqy Aus dI QF POj dy ieMjInIarF ny rfq-idn iewk kr ky isrP Cy idnF ivwc eynf vDIaf afrjLI pul bxf idwqf, ijs nUM vyK ky hr koeI dMg rih igaf. ieho ijhy hflfq ivwc jdoN KyzF df AudGftn hoieaf, bfhroN afey hr dysL dy iKzfrIaF aqy hor mihmfnF ny Esy idn kih idwqf ik AunHF dy sfry KdsLy dUr ho gey hn qy afs hY ik hux sfrf kuJ TIk hI hovygf. aglf kMm sI surwiKaf df, ies ivwc vI suwK-sFd rhI. ieh nhIN ik sfijLsLF nhIN sn ho rhIaF. sgoN vDIaf gwl ieh ik sfry hwly nfkfm ho gey sn. sfijLsL qF kMipAUtrI sLrfrqF rfhIN KyzF dy nqIjy bdl dyx qwk vI kIqI geI sI, qF ik Bfrq df jlUs kwiZaf jfvy. ies mfmly ivwc Bfrq dIaF surwiKaf eyjMsIaF ny hr pwKoN afpxI Xogqf nUM sfbq kr ivKfieaf hY. ijwQoN qwk ienHF KyzF ivwc kfrgujLfrI df sMbMD hY, Aus ivwc Bfrq dy iKzfrIaF ny kmfl kr ivKfeI hY. pihlI vfrI Bfrq ny kuwl qmigaF dy mfmly ivwc sO df aMkVf pfr kIqf qy pihlI vfrI Aus ny kfmnvYWlQ KyzF dOrfn dUujI QF mwlI hY. kmfl ies pwKoN vI hY ik BfrqI kuVIaF ny ies vfrI afpxI DFk jmf idwqI aqy ijwqx vflI hr kuVI hor jo vI bolI hovy, ieh afKxf nhIN BuwlI ik jy DIaF nUM mOky idwqy jfxgy qF Auh ieMj hI dysL df nFa rOsLn krngIaF. dysL dy lokF nUM ieh afKx qoN vI Auh nhIN rhIaF ik DIaF nUM kuwKF ivwc mfrn df klMk Kwtx dI QF sfzy mF-bfp vFg asLIrvfd dy ky mYdfn ivwc Auqfro qF Auh quhfzf isr AuWcf krngIaF. DIaF df eynI vwzI Bwl Kwt jfxf sfzy dysL ivwc AunHF pRqI lokF dI Bfvnf bdlx ivwc kuJ nf kuJ BUimkf jLrUr inBfvygf. iewk gwl ijhVI hr iksy ny hYrfnI nfl not kIqI, Auh ieh ik Bfrq vwloN ijwqy aTwqI qmigaF ivwcoN pMdrF iekwly hirafxy dy iKzfrI muMzy-kuVIaF ny kmfey hn. pihlvfnI ivwc vI AunHF ny kmfl kIqI, muwkybfjLI ivwc vI qy kuJ hor KyzF ivwc vI. ijs hirafxy ivwc kuVIaF AuWqy pfbMdIaF dI crcf afm huMdI hY, Esy dIaF DIaF jdoN iewk ipwCoN dUjf qmgf ijwq rhIaF sn qF lok hYrfn sn ik jft BfeIcfry ivwc vI eydF dy awgy vDU prvfr hn, ijnHF ny afpxIaF DIaF ies pfsy jfx leI Kud pRyrIaF hn. iewk son qmgf jyqU qy dUujI cFdI df qmgf ijwqx vflI, do skIaF BYxF ieh dwsx vyly KusLI nfl KIvIaF ho rhIaF sn ik AunHF nUM muwZlI ksrq AunHF dy ipqf jI afp krvfAuNdy rhy sn qy koc dI kdy Jfk nhIN rwKI sI. mubfrk hY AunHF dy ipqf jI, pr nfl iewk gwl hor not krn vflI hY ik ies mfmly ivwc hirafxvI iKzfrIaF dI kfrgujLfrI leI EQoN dI hfkm aqy ivroDI iDr dovF ny Xogdfn pfieaf hY. muwK mMqrI BuipMdr isMG huzf vI iKzfrIaF dI hr pwKoN mdd krn ivwc ipwCy nhIN rhy qy ijwqx vfly muwkybfjL afpxI PYzrysLn dy muKI aBY cOtflf dy asLIrvfd aqy sihXog df ijLkr krnoN vI nhIN sn AuWkdy. ies dI qulnf sfnUM pMjfb dy lIzrF nfl krnI pYNdI hY, ijhVy iksy vI mfmly ivwc eydF dI kfrgujLfrI nhIN ivKf sky aqy ijwqx vfly pMjfbI iKzfrIaF nUM vDfeI vI iksy sLgn qoN swKxI hI dyeI jFdy rhy hn. ijhVy iKzfrIaF ny mwlF mfrIaF hn, AunHF dI kfrgujLfrI dI crcf kridaF sfnUM KusLI Gwt qy sLrm vwD afAuNdI hY. jo AunHF kr ivKfieaf, Aus ivwc bhuqf hMBlf AunHF df afpxf hY, srkfr-drbfr jF bhuqIaF Pwtf-PYzrysLnF aqy srkfrI mihkimaF ny AunHF nUM ijvyN inrfsL kIqf, Aus dy rU-b-rU qF ieh pRfpqIaF vI iewk acMBf jfpdIaF hn. imsfl vjoN hfkI Bfrq dI kOmI Kyz hY. ijwdF df sfzy kOmI lIzrF df ikrdfr bixaf ipaf hY, Eho hfl ies Kyz df kr Cwizaf hY. jdoN kfmnvYWlQ KyzF ivwc isrP iewk hPqf bfkI rih igaf sI, ajy ieho qYa nhIN sI ho irhf ik hfkI tIm df agvfnUM iks ny lwgxf hY? ky pI aYWs igwl vflI BfrqI hfkI PYzrysLn adflq qoN kys ijwq ky ies dI kmfn sFBx dI lVfeI lVdI peI sI qy ‘hfkI ieMzIaf’ nFa dI kMpnI ies df JMzf vwK cuwkI iPrdI sI. jdoN mYdfn dy drvfjLy AuWqy KVy iKzfrIaF nUM ieh hI pqf nhIN sI ik aglf pVfa iks dI AuNgl PV ky pfr krnf hY, jF ieh ik Kyzx vI dyxgy jF nhIN, qF Auh iewk mn nfl Kyz vI ikvyN skdy sn? ies dy bfvjUd AunHF bVy isdk nfl KyzidaF mlysLIaf hI nhIN, pfiksqfn vrgy purfxy aqy vwkfrI ivroDI nUM vI mDol idwqf qy ieMglYNz vrgI vDIaf tIm nUM vI tfeI-brykr nfl hrf ky PfeInl qwk jf puwjy. sMsfr dI sRysLT mMnI jFdI afstrylIaf dI tIm qoN pfr pfAuxf AunHF dy vws ivwc jy nhIN sI qF ies kr ky ik AunHF df iqafrI dy smyN ivwc koeI Ksm-sfeIN nhIN sI. iPr vI AunHF ny jo kuJ kr ivKfieaf hY, Aus ipwCoN ieh kih dyxf bxdf hY, ‘awj hovy srkfr qF muwl pvy, ijhVIaF Kflsy ny qygF mfrIaF ny.’ ijhVIaF dUjIaF KyzF ivwc ieho ijhI hflq sI, AunHF ivwc insLfnybfjLI sLfml hY. iewk kuVI anIsf seId ny ies Kyz ivwc sony df qmgf ijwiqaf hY. ijwqx qwk df Aus df sPr bVf duKI krn vflf sI. kdy Aus nUM eysy Kyz sdkf rylvy ivwc nOkrI idwqI geI sI. rylvy aiDkfrIaF ny nOkrI dyx vfly aihsfn df jlUs EdoN kwZ idwqf, jdoN Aus nUM ieh ikhf ik Kyz dI iqafrI BfvyN idwlI ivwc krdI rhy, hPqy dy do idn muMbeI nyVly dPqr ivwc af ky hfjLrI Biraf kry. do idn muMbeI jfx leI iewk-iewk idn afAux aqy jfx df ryl df sPr pf ky iqafrI leI smF hI nhIN sI bcxf. Aus ny jf ky ryl mMqrI mmqf bYnrjI kol Pirafd kIqI. mmqf bIbI ny awgoN ieh kih idwqf ik nOkrI dy inXmF dy mfmly ivwc iZwl nhIN idwqI jf skdI. kuVI ivcfrI nUM nOkrI CwzxI pY geI. prvfr hor Krcy Jwldf irhf, pr Pyr iewk hor musLkl af geI, jdoN Aus ipstl dI ipMn tuwt geI, ijs nfl Aus ny mukfblf krnf sI. iksy PYzrysLn ny ipMn vI lY ky nhIN sI idwqI. afKr sInIar insLfnybfjL smrysL jMg ny afpxy ipstl dI ipMn kwZ ky idwqI qy ivcfrI anIsf ny jdoN mMgvIN ipMn nfl vI sony df qmgf ijwq ilaf qF mMqrI qoN lY ky PYzrysLn dy ahudydfr qwk Aus nfl Poto iKcfAux phuMc gey. Aus ny iPr vI koeI isLkvf nhIN sI kIqf, isrP afpxy ipqf jF iPr afpxy ipstl dI ipMn kwZ ky dyx vfly sInIar iKzfrI df DMnvfd kr ky cuwp ho geI sI. iewk hor kuVI sony df qmgf ijwq geI. Aus nfl Poto vyly Kyz mMqrI mnohr isMG igwl vI afx KVoqy. kuJ dyr bfad jdoN Auh kuVI bfhr inklI, mMqrI qy aPsr lMmIaF-lMmIaF srkfrI kfrF ivwc cVH ky jf cuwky sn qy Auh afpxy mF-bfp aqy koc nfl KVI QrI-vHIlr vfilaF nUM hwQ dy ky rokdI peI sI. ieh Kbr tI[ vI[ AuWqy vyK ky vI iksy ny aPLsos qwk nhIN sI kIqf. hor suxo, iewk kuVI ny sony df qmgf ijwq ilaf. Aus nfl jdoN sfry vwzy lok Poto iKwcvf rhy sn, EdoN iksy ny Aus nUM KusLI dI ieh Kbr suxfeI ik Aus dy rfj dy muwK mMqrI ny Aus nUM pMj lwK rupey dyx df aYlfn kIqf hY. kol KVI Aus kuVI dI mF df hfsf inkl igaf. Aus ny dwisaf ik jdoN ipClI vfrI ies kuVI ny son-qmgf ijwiqaf sI, EdoN vI muwK mMqrI ny eydF df aYlfn kIqf sI, Aus nUM kih idE ik hux vflf ienfm rihx dyvy, ipClI vfrI df vfadf hI pUrf kr Cwzy. ieh gwl tI[ vI[ qoN Aus muwK mMqrI ny vI suxI hovygI, pr sLrm Aus nUM Pyr vI nhIN afeI hovygI. sLrm af ikwdF skdI hY? jy sLrm afAuNdI huMdI qF lIzr lok KyzF nUM kmfeI df kfrobfr hI ikAuN bxf dyNdy? hfly ipCly mhIinaF ivwc asIN ikRkt dI afeI pI aYWl lVI df iBRsLtfcfr vyiKaf sI. Aus dy rOly kfrn iewk kyNdrI mMqrI sLsLI QrUr nUM vjLIrI CwzxI peI sI. ijs afeI pI aYWl dy Gcoly ivwc Aus dI vjLIrI geI, Aus df muwK DMdybfjL lilq modI AunHF mYcF qoN bfad vlfvyN ivwc af igaf sI. iPr Auh dysL Cwz ky dOV igaf. kys bxdy rhy, pr Auh iksy pysLI leI eyQy nf afieaf. hux Bfrq dy aYnPorsmYNt zfiekrYktoryt ny Aus dy iKlfP ‘luwk afAUt kfrnr’ jfrI kIqf hY, ijs df mqlb hY ik ijs vI hvfeI awzy jF bMdrgfh AuWqy idKfeI dyvy, Aus nUM POrI igRPLqfr kr ilaf jfvy. ikhf ieh igaf hY ik Aus ny QoVHf ijhf nhIN, cfr sO swqr kroV rupY df afeI pI aYWl ikRkt dy nFa AuWqy gol-mfl kIqf hY. Auh isrP iewk Kyz aYsosIeyysLn df cyarmYn sI, ijs dy nFa cfr sO swqr kroV rupY dI hyrfPyrI df dosL hY, kfmnvYWlQ KyzF df Krcf muwZly qOr AuWqy swqr hjLfr kroV rupY dwisaf igaf hY, ijs dy Tyky lYx vflIaF keI kMpnIaF Bwj geIaF jF iesLfrf kr Bjf idwqIaF geIaF hn. jy ies ivwc iewk PIsdI df gol-mfl vI hovy qF swqr hjLfr kroV mgr swq sO kroV bxdy hn, ijhVy lilq modI dy cfr sO swqr kroV qoN do sO qIh kroV vwD bxdy hn. eydF dy kfrobfr ivwc pMj qoN lY ky ds PIsdI qwk afm cwldy hn, qy kdy vwD vI suxy jFdy hn. jy ds PIsdI vI mMn leIey qF swq hjLfr kroV luwitaf igaf hovygf, ijhVf JfrKMz dy mhF-bdnfm sfbkf muwK mMqrI mDU kOVf dy cfr hjLfr kroV rupY qoN vwD bxdf hY. KyzF Kqm hox mgroN do gwlF cMgIaF hoeIaF hn, iewk pUrI aqy dUjI awD-pcwDI. pUrI cMgI gwl ieh ik pRDfn mMqrI dPqr ny ienHF KyzF ivwc vwzy pwDr dy iBRsLtfcfr dI jFc leI iewk syvf mukq ho cuwky lyKf mfhr dI agvfeI hyT kmytI ibTf idwqI hY. jy Auh syvf mukq nf huMdf qF ikhf jfxf sI ik srkfr df nOkr hY, srkfr dy kihx AuWqy kMm krygf, pr Auh nf isrP syvf mukq hY, sgoN aks vI cMgy df mflk hY qy jFc vI smF-bwD imwQI hox kr ky swc sfhmxy af skx dI afs bwJ skdI hY. dUjI awD-pcwDI TIk gwl ieh hoeI ik KyzF Kqm hox qoN dUjy idn jdoN sfry qmgf jyqU iKzfrIaF nUM pRDfn mMqrI ny imlxf sI, BfrqI AulMipk PYzrysLn dy bdnfmI krvf cuwky muKI surysL klmfdI nUM nfl afAux qoN rok idwqf igaf. lok vwD KusL huMdy, jy Aus mOky Kyz mMqrI mnohr isMG igwl dI mnohr sUrq vI EQy ivKfeI nf idMdI, ikAuNik Aus ny nf koeI Xogdfn pfieaf sI, nf huMdy iBRsLtfcfr nUM rokx leI dKl idwqf sI, sgoN pfrlImYNt ivwc KVo ky iBRsLtfcfr AuWqy pocy lfAud dI Kyz nfl afpxf qy srkfr dovF df jlUs kwZvf idwqf sI. afs krnI bxdI hY ik pRDfn mMqrI ny cMgI sLurUafq kIqI hY, agly idnIN ies pfsy kuJ hor vI adlf-bdlIaF Auh krngy, qF ik QoVHy idnF nUM jdoN cIn ivwc eysLIafeI KyzF hox, qF sfnUM Auh kuJ vyKxf nf imly qy iKzfrIaF nUM Bugqxf nf pvy, ijs kfrn kfmnvYWlQ KyzF ivwc sLrimMdgI AuTfAuxI peI hY.
ivrfsq dI jMg hovy jF rfjsI cODr dI, pMjfb dy lokF nUM kI? - jiqMdr pnUM pMjfb ies vyly iewk vwzI rfjnIqk iKwcoqfx df aKfVf bixaf ipaf hY, ijhVI AuWprI pRBfv qoN bfdl akflI dl dy aMdr dI rfjsI ivrfsq dI jMg jfpdf hY, pr asl ivwc ies df sMbMD pUry rfj dy BivwK nfl hY. qfjLf iKwcoqfx KjLfnf mMqrI mnpRIq isMG bfdl dI vjLIrI CuzfAuNdI hY jF nhIN, ieh qF BivwK dwsygf, pr bihs df muwK muwdf sfhmxy af igaf hY. ies gwl qoN munkr nhIN hoieaf jf skdf ik akflI pfrtI aMdr ivrfsq dI jMg cwl rhI hY. bfdl prvfr aMdr spwsLt lkIrF iKwcIaF sfP idsdIaF hn. iewk pfsy muwK mMqrI df puwqr suKbIr isMG bfdl aqy Aus df sflf ibkrm isMG mjITIaf hn qy dUjy pfsy, iewkTy jF vwKo-vwKo, muwK mMqrI df BqIjf mnpRIq bfdl aqy dfmfd afdysLpRqfp isMG kYroN dwsy jFdy hn. afps ivwc mwqByd eyny iqwKy hn ik suKbIr isMG bfdl ny izptI muwK mMqrI vjoN shuM cuwkx vyly jdoN akflI-Bfjpf srkfr kroVF rupey PuUk ky ies mksd leI aMimRqsr ivwc vwzf sLfhI smfgm krvf rhI sI, EdoN mnpRIq isMG bfdl aqy afdysLpRqfp isMG kYroN dovF dy kYNp ivwcoN sLfml nf hox dI gwl af geI sI. afKrI vkq suKbIr isMG bfdl ny afdysLpRqfp isMG dy Gr jf ky Aus nUM qF mnf ilaf, pr mnpRIq isMG bfdl hfjLr nhIN sI hoieaf qy bhfnf ieh bxfieaf igaf sI ik mOsm sfP nf hox kfrn Aus df AuWzx-Ktolf AuWz nhIN sikaf. Aus qoN bfad vI ieh ivwQ nf isrP kfiem hY, sgoN afey idn vDdI jf rhI hY qy hux pYdf hoey ivvfd bfry vI ikhf jf irhf hY ik suKbIr isMG bfdl nUM muwK mMqrI vjoN shuM cukfAux dI gwl sux ky mnpRIq isMG bfdl ny pMjfb dy krjLy aqy kyNdr dIaF sLrqF dI crcf CyV ky bKyVf KVf kIqf hY. swc qF Auho dovyN jfxdy hoxgy, pr gwl isrP ivrfsq dI jMg dI nhIN, nIqIaF bfry vI bhuq vwzy pfVy dI hY. rfjnIqk ivrfsq dI jMg qF gvFZ hirafxy ivwc cODrI dyvI lfl dy puwqrF ivwc vI hoeI sI qy Em pRkfsL cOtflf ny duUijaF nUM pCfV idwqf sI, pr nIqIaF muwdf nhIN sn bx skIaF. aFDrf pRdysL ivwc aYWn tI rfmfrfE dy puwqr qy jvfeI Aus dy ivruwD bgfvq df JMzf cuwk KVoqy sn, pr nIqIaF ivwc koeI Prk nhIN sI. jMmU-ksLmIr ivwc vI PfrUk abduwlf aqy Aus dy BxoeIey guwl muhMmd ivcfly ieh lVfeI iCVI qF guwl sLfh ny idwlI dI mdd nfl PfrUk dI kursI Aultf idwqI sI, pr nIqIaF ivwc dovF df koeI vKryvF nhIN sI. ies qrHF dI lVfeI keI hor QF vI huMdI rhI hY, pr nIqIaF dy svfl AuWqy mwqByd eyny iqwKy kdy vI jLfihr nhIN hoey, ijMny hux pMjfb ivwc ho rhy hn. ies leI prvfr dI iKwcoqfx Cwz ky bihs ienHF muwidaF AuWqy kyNdrq hoxIy cfhIdI hY. qfjLf ivvfd df muwZ KjLfnf mMqrI mnpRIq isMG bfdl dI ivDfn sBf aMdrlI Aus qkrIr nfl bwJf, ijs ivwc Aus ny pMjfb df krjLf muafP krn sMbMDI kyNdr srkfr dI pysLksL df ijLkr kIqf sI. kFgrsIaF ny afpxI kyNdr vflI srkfr dI isPq sux ky qfVIaF mfrIaF, pr akflI-Bfjpf vfilaF nUM ieh jfipaf ik jy kyNdr dI ies aiswDy ZMg nfl isPq huMdI hY qF sfzI rfjsI dukfndfrI AuWqy swt vwj skdI hY. EQy Auh cuwp rhy, pr bfhr af ky ies qjvIjL df ivroD krn lwg pey. izptI muwK mMqrI suKbIr isMG ny vI ies nUM pfrtI nIqI qoN pfsy dI gwl kih Cwizaf. mnpRIq isMG bfdl afpxI gwl AuWqy aiVaf irhf ik jy pMjfb ny awgy vDxf hY qF Aus nUM krjLy dI pMz qoN injfq pfAuxI hovygI qy ieh qdy sMBv hY, jy lok-luBfAU nIqIaF Cwz ky KjLfny nUM pYrF isr krn df Auprflf kIqf jfvy. jnqk qOr `qy khI ies gwl ivruwD Auh lok vI AuWT qury, ijnHF kol nf koeI vjLIrI hY, nf cyarmYnI, isrP Jfk hY ik suKbIr isMG bfdl dI jdoN njLr svwlI ho geI qF kuJ nf kuJ KYr pf skdf hY. mfmlf pfrtI dI kor kmytI dI mIitMg qwk vI puwjf qy EQoN ies mfmly ivwc sfry aiDkfr muwK mMqrI sfihb nUM dy idwqy gey. ijs rfq nUM ieh mIitMg lfeI geI, Aus qoN aglI svyr ieh mfhOl bx igaf ik awj jF mnpRIq isMG bfdl qoN asqIPf mMigaf jf skdf hY, jF Auh afp hI dy jfvygf. Esy svyr muwK mMqrI bfdl sfihb dy Brvwty AuWqy swt lwg jfx kr ky AunHF nUM hspqfl dfKl hoxf pY igaf qy ies dOrfn mnpRIq muwdf ipClI aMgITI AuWqy clf igaf, pr ijhVI bihs iCV geI sI, Auh rukx dI QF hor awgy vDdI geI. mnpRIq isMG bfdl vjLIrI nfloN vwD afpxy pYNqVy leI pwkf rihx vflf bMdf mMinaf jFdf hY. jdoN 2007 ivwc hux vflI srkfr bxI sI, Aus sfl vI Aus ny KjLfny dI hflq dws ky sbiszIaF bMd krn dI gwl kIqI sI. AudoN kuJ kfhly PrmfbrdfrF dy kihx AuWqy muwK mMqrI bfdl nyy ieh kih idwqf ik KjLfnf mMqrI nUM KjLfny dI hflq vyK ky hI bolxf cfhIdf hY, hflq eynI mfVI nhIN, ijMnI Auh kih irhf hY. mnpRIq bfdl ny ies nUM KjLfnf mMqrI vjoN afpxI Xogqf AuWqy ikMqU mMn ilaf qy nfrfjL ho ky Gr jf bYTf. Kud muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl jdoN Aus nUM mnfAux leI jfx vfly sn, Aus ny kfr PVI qy mukqsr afpxy prvfr ivwc jf puwjf, ijwQy gey bfpU bfdl nfl gwl ho jfx dy bfvjUd Aus ny dIvflI afpxy ipMz hI mnfeI, qy ieh pihlI vfr sI ik Aus dy prvfr df koeI jIa muwK mMqrI dy prvfr nUM dIvflI dI vDfeI dyx qwk nhIN sI igaf. afKr vwzy bfdl sfihb nUM jnqk qOr `qy ibafn dyxf ipaf sI ik mnpRIq bfdl dI ilafkq AuWqy sLwk nhIN kIqf jf skdf. awj dI GVI vI suKbIr isMG bfdl dy kfhly smwrQk jo mrjLI khI jfx, prvfr dy muKI aqy muwK mMqrI nUM keI kuJ vyK ky cwlxf pY irhf hY, qy cwlxf pYxf hY. hux afeIey Aus muwdy vwl, ijs df sMbMD iekwly bfdl Grfxy nfl nhIN, sgoN smuwcy pMjfb aqy pMjfbIaF dy BivwK nfl hY. ieh gwl mMny ibnF nhIN sr skdf ik pMjfb dy KjLfny dI hflq bhuq mfVI hY. ipCly iqMn sflF qoN asIN muwK mMqrI qoN lY ky pfrlImYNtrI sYktrIaF aqy akflI-Bfjpf ivDfinkF qwk sB dy mUhoN ieho suxdy afey hF ik KjLfnf qF kYptn amirMdr isMG vflI kFgrsI srkfr KflI kr geI sI. jy Auh kr geI sI qF hux vflI srkfr nUM Brn dy pRbMD krny cfhIdy sn, ijhVy nhIN kIqy gey. rfj ivwc srkfrI jF gYr-srkfrI ijhVy vI kfrobfr nfl lok juVdy hn, Aus syvf jF KrIddfrI nfl iksy nf iksy iksm df tYks jLrUr juiVaf huMdf hY, ijhVf rojL df rojL srkfrI KjLfny ivwc afAuxf huMdf hY. ieh ijLMmyvfrI rfj srkfr dI huMdI hY ik Auh afAuNdy qy jFdy pYsy dI vrqoN df sucwjf pRbMD kry, ijs nfl AusdI gMZ mjLbUq ho sky. mOjUdf srkfr ieho ijhf koeI pRbMD nhIN kr skI. KjLfnf mMqrI mnpRIq isMG bfdl krnf cfhuMdf sI, pr Aus nUM krn nhIN idwqf igaf. rfj krdy gwTjoV dIaF dovyN iDrF akflI dl aqy BfrqI jnqf pfrtI ivcfly iesy gwl df inbyVf nhIN ho sikaf ik ikhVy vrg dy lokF AuWqy tYks lfAuxf hY qy iknHF nUM bKsLxf hY? CotF idvfAux nUM qF dovF iDrF ny jLor lfieaf, pr tYks lfAux qoN dovyN iDrF pfsf vwt lYNdIaF rhIaF rihMdI ksr kwZx nUM vjLIrF aqy ivDfinkF ny pihlIaF dI QF mihMgIaF lgjLrI kfrF aqy iPr afpxIaF qnKfhF ivwc vfDy df rfh PV ilaf, ijs nfl pihlF hI bhuq burI qrHF inGfr df isLkfr hoey pey KjLfny df hfl hor mMdf ho igaf. ies cwldI bihs dOrfn ieh svfl KVf ho igaf hY ik kI ies moV AuWqy lokF qoN sbiszIaF aqy CotF vfps leIaF jf skdIaF hn? sfzI smJ ivwc ieMj krnf jLrUrI qF hY, pr hux vfly moV AuWqy kr skxf mOjUdf srkfr kI, koeI hor srkfr vI huMdI qF kr nhIN sI skdI. srkfr df cOQf sfl Kqm hox vflf hY qy pMjvF sfl lokF AuWqy keI hor srkfr vI huMdI qF kr nhIN sI skdI. srkfr df cOQf sfl Kqm hox vflf hY qy pMjvF sfl lokF AuWqy boJ pfAux df nhIN, CotF dyx df huMdf hY. ies sfl ivwc CotF AuWqy kwt lf ky koeI vI srkfr lokF dI nfrfjLgI df KLqrf nhIN shyV Kud hux qwk CotF dyx lwgy. rhy hox, Auh qF iblkul hI aijhf nhIN kr skdy. pihly iqMn sfl tYks lf ky ijhVf kMm krn vflf sI, Auh hux jy nhIN ho skdf qF Gwto Gwt agly sfl leI nvyN gwPy vMzx vyly hI jLrf ku sMjm nfl kMm lYxf cfhIdf hY, pr srkfr eynI smJdfrI vI nhIN ivKf rhI. imsfl vjoN hux Aus ny ieh aYlfn kr idwqf hY ik nOvIN aqy dsvIN jmfq dIaF ividafrQxF nUM muPq sfeIkl idwqy jfxgy. ieh iewk hor lok-luBfAU kdm hY. pMjfb srkfr hux qwk ividafrQIaF nUM imldI afeI bwsF ivwc muPq sPr dI shuUlq XkInI nhIN bxf skI, grIb aqy huisLafr bwicaF nUM imldy vjLIPy jfrI nhIN rwK skI, pr sfeIklF vMzx qur peI hY. ijhVIaF ividafrQxF nUM sfeIkl vMzxy hn, kI AunHF dI sB qoN vwzI loV sfeIkl hI hY? ijnHF skUlF ivwc AunHF ny pVHn jfxf hY, AunHF ivwcoN iksy ivwc vI pVHfAux vfly pUry nhIN, keI QfeIN loV aqy imwQI hoeI igxqI df msF qIjf ihwsf lwgy hoey hn aqy srkfr ies bfry jfxdy hoey vI koeI AuWdm nhIN kr rhI. sfeIklF AuWqy cVH ky Auh clIaF jfxgIaF, jdoN EQy pVHfAux vflf koeI nf lwBf qF ijhVy pYrIN jfxgIaF, AuhnIN pYrIN vyly isr Gr af jfieaf krngIaF. do-cfr mhIny bfad Auh sfeIkl AunHF dI QF AunHF dy mF-bfp dy kMm afAux lwg pvygf. eydF dIaF lok-luBfAU skImF ny votF qF keI srkfrF dIaF vDfeIaF hn, rfj dy grIb lokF dI hflq nhIN suDfrI. aYWn tI rfmfrfE ny aFDrf dy grIbF nUM do rupey ikwlo cfvl dyx dI skIm clfeI sI, Aus nfl grIbF dI igxqI nhIN sI GtI, AuvyN dI AuvyN rhI sI. iewk khfvq hY ik iksy BuwKy nUM mwCI nf idE, jy Aus df Blf krnf cfhuMdy ho qF Aus nUM mwCI PVn dI jfc isKf idE. awj idwqI mwCI Kf ky qF Auh kwlH nUM iPr BuwKf rhygf, pr jy mwCI PVn dI jFc isKf idwqI jfvy qF Auh prsoN nUM mwCI afp PVn jf irhf hovygf. sfzIaF rfjsI pfrtIaF do rupey ikwlo cfvl dyx df lfrf lf ky hI nhIN rukdIaF, ies qoN vI awgy jFdIaF hn. qfiml nfzU dI iewk pfrtI ny grIb aOrqF nUM iewk-iewk sfVHI lY ky dyx df vfadf kIqf sI qF Aus pfrtI dI rfjsI sONkx mMnI jFdI dUjI pfrtI ny grIb lokF nUM iewk-iewk rMgdfr tI vI sYWt lY ky dyx df lfrf lf idwqf sI. CwqIsgVH dI Bfjpf ny grIbF nUM iewk-iewk gAU lY ky dyx df vfadf kr ilaf, pr aglI cox qwk AunHF dy GrF ivwc gFvF nhIN sn idsdIaF. pqf lwgf ik ijnHF nUM gFvF lY ky idwqIaF sn, AunHF kol cfry leI pRbMD nhIN sn, ies kr ky AunHF nUM gFvF vyc ky Gr hor loVF pUrIaF kr lYxIaF vwD TIk lwgIaF sn. ijhVy sfeIkl pMjfb ivwc idwqy jfx dI qjvIjL hY, AunHF df vI ieho hsLr ho skdf hY qy ieh gwl pMjfb srkfr nUM vI pqf hovygI. ijhVf kMm krn vflf hY, Auh ieh ik pMjfb ivwc bVf kuJ ieho ijhf rul irhf hY, ijs nUM sMBfl ky pMjfb dy lokF nUM kfry lfieaf jf skdf hY. lMmy smyN qwk pMjfb dy sLYlrF dy bfhr Jony dy Pokt pdfrQ dy Zyr AuWz ky lokF dIaF awKF ivwc pYNdy vyKdy rhy hF, hux Auh ivkx lwg pey hn qF ikDry lwBdy nhIN. ies vyly kxk aqy Jony dI vfZI ipwCoN nfV dI smwisaf bVI vwzI hY, ijs nUM jy rfj srkfr syD dyvy qF kfgjL bxfAux dIaF imwlF ivwc vriqaf jf skdf hY. aflU pMjfb ivwc bhuq huMdf hY, pr ies qoN iqafr mfl dIaF ijhVIaF sYNkVy iksmF sMsfr Br ivwc zwbf-bMd ho ky ivk rhIaF hn, Auh pMjfb ivc bxfAux df pRbMD koeI srkfr nhIN kr rhI. pMjfb ivwc anykF itkfxy hn, ijnHF dI vrqoN sYr-spftf vDfAux leI kIqI jf skdI hY, qy awj dy Xuwg ivwc sYr-spftf sMsfr Br ivc iek bhuq vwzI snaq bx cuwkf hY, pr ies vwl vI iksy df iDafn nhIN. rfj dI sYr-spfty dI kfrporysLn sMbMDq mMqrI aqy Aus dy amly-PYly jF cMd aiDkfrIaF dI tihl-syvf df adfrf bx ky rih jfx ipwCoN hux dm qoVdI lwBdI hY. sMsfr sB qoN vwzf zYm BfKVf sfzy kol hox dy bfvjUd asIN EDr tUirst nhIN iKwc sky, isrP Dfrimk asQfnF vwl hI iKwcx lwgy rihMdy hF. koeI hor mulk huMdf qF hrIky pwqx nUM vI tUirst kyNdr bxf lYNdf, ijwQy do dirafvF dy bMnH aqy nihrF dI inkfsI idlksL njLfrf pysL krdI hY qy nfl lwgdI JIl vI sMsfr Br dy pMCIaF dI iKwc df lMmf smF kyNdr rhI hY, hux Aus df Bog pfAux aqy Dfrimk adfiraF nUM sONpx df rfh PV ilaf igaf hY. gvFZ hirafxy dI srkfr sYr-spftf AuqsLfhq krn dy myly lfAuNdI hY, pr pMjfb dy hfkmF nUM ies df kdy iKafl vI nhIN afAuNdf. ieho ijhy myly ijwQy lwgdy hn, EQy bfhr dy lok afAuNdy hn, qF isrP vpfrIaF df mfl nhIN ivkdf, srkfr nUM vI tYksF dI kmfeI huMdI hY qy keI vfrI ivdysLI iswkf vI srkfr dI gfgr ivwc afx izwgdf hY. asIN ieh smJdy hF ik pMjfb ny AunHF nIqIaF vwl hI mUMh kdy nhIN kIqf. ijnHF nfl ieh pYrF isr KVf ho sky. ies dIaF buinafdI smwisafvF df hwl kwZx bfry soicaf qwk nhIN igaf. nf byrujLgfrI nUM iDafn dyx dy Xog smiJaf igaf hY, nf inwGr rhI KyqI nUM. jdoN smwisafvF dy hwl vwl hI iksy ny iDafn nhIN dyxf, iPr BfvyN lVfeI do rfjsI DiVaF dI hovy, BfvyN iewko prvfr ivwc ivrfsq nUM sFBx dI, ies nfl pMjfb dy lokF nUM koeI vfsqf nhIN ho skdf. ieho kfrn hY ik suKbIr- mnpRIq lVfeI vI isrP aKbfrF qwk sImq hY, lok ies qoN inrlyp ijhy jfp rhy hn.
aXuwiDaf bfry hfeI kort df PYslf qy Aus qoN bfad - jiqMdr pnUM sqMbr dI qIh qrIk dI svyr vyly hr koeI ies gwloN Gwt jF vwD iPkrmMd sI ik awj dI sLfm pqf nhIN ikho ijhI hovygI? kyNdr aqy vwK-vwK rfjF dIaF srkfrF vwloN kIqy gey surwiKaf pRbMDF dI ijMnI jfxkfrI idwqI jf rhI sI, Aus nfl icMqf Gwt hox dI QF hor vI lukvyN sihm df mfhOl bxdf mihsUs kIqf jf irhf sI. kfrn ieko sI ik bfbrI msijd aqy rfm jnm BUmI vfly JgVy df adflqI hukm Aus idn afAuxf sI. kyNdr dy afgU BfvyN sfrIaF pfrtIaF dy kihMdy sn ik Auh adflqI PYsly df siqkfr krngy, pr kuJ pfrtIaF aMdrly hyTly afgU ieh kihx qwk vI cly jFdy sn ik PYslf afAux Auwqy hI Auh ies bfry kuJ kihxgy. eydF dy vI sn, ijhVy ieh nhIN sn kihMdy ik Auh PYslf nhIN mMnxgy, pr ieh vI khI jFdy sn ik afpxy Drm dy ihwq ivwc Auh jo vI jLrUrI hoieaf krn leI iqafr hn. afpo afpxy mn ivwc Auh kI Dfr ky bYTy sn, ieh qF koeI nhIN jfxdf, pr Brosf iksy nUM nhIN sI ik ieh idn suwK sLFqI df jLfmn bx jfvygf. adflqI hukm Auh afieaf, ijs df iksy nUM ikafs vI nhIN sI. iksy vI iDr nUM ieh hukm kuhfVy dI swt vrgf nhIN lwgf qy koeI iDr ieh nhIN kih skdI ik sfrf kuJ Esy dI JolI pY igaf hY. vwzy sMquln vfly ies hukm nfl keI gwlF Auwqy iewko vyly mohr lf idwqI geI. XQfrQ df iKafl vI kuJ hwd qwk rwK ilaf qy mfniskqf df vI. PYslf ieh iqMnF jwjF dI srb sMmqI df nhIN sI, qy iewk jwj df qF bhuq sfry svflF AuWqy dUijaF dovF nfloN mIlF df pfVf sI. iPr vI kuJ gwlF dI srb sMmqI qy kuJ AuWqy do-iewk dI bhu-sMmqI nfl mfmlf muwkx df rfh KuwlH igaf. hux BfvyN kuJ iDrF ieh kih rhIaF hn ik Auh ies nUM suprIm kort ivwc cuxOqI dyxgIaF, ieh AunHF df kfnUMnI hwk vI hY, pr EQy phuMc ky vI ies qoN vwKry moV dI afs Gwt jfpdI hY. ieh gwl do jwj sfihbfn ny mMn leI ik JgVy vflI ies QF dI mflkI df puKqf sbUq koeI vI iDr pysL nhIN kr skI. bfbrI msijd nUM bfbr ny bxvfieaf hovy jF Aus dy iksy aihlkfr ny jF iPr Aus qoN bfad dy iksy bfbr-Bgq ny, pr ieh gwl sfP hY ik Auh bxI Aus jLmIn AuWqy sI, ijs dI mflkI mulk dy bfdsLfh vjoN qF BfvyN bfbr dI mMnI jfvy, AuNj Aus dI jF Aus dy iksy pYrokfr dI kfnUMnI mflkI nhIN sI. jy ieh gwl sfP hY qF ieh vI ik dUjI iDr vI eydF df dfavf nhIN kr skdI. ieho ijhy mOky iPr afm adflqI aqy pMcfieqI ruK ieh hI huMdf hY ik EQy kbjLf PlfxI iDr df hY, pr eyQy ieh vI JgVy df muwdf sI. rfm lwlf dI mUrqI prgt hoeI dws ky qyeI dsMbr 1949 nUM rwKI geI sI, Aus qoN pihlF EQy nhIN sI, ies kr ky ieh kbjLf vI mMinaf jFdf qF swT sfl df bxdf sI, jd ik 1992 ivwc msijd Zfhy jfx qwk rfm lwlf dI mUrqI EQy hox dy bfvjUd muslmfn vI jFdy rhy sn, ies kr ky pwkf ‘kbjLf iksy df nhIN sI. do jwjF ny ieh mMn ilaf ik EQy ivvfd dy bfvjUd ihMdU qy muslmfn dovyN iDrF vfly pUjf krn jF nmfj pVHn jfieaf krdy sn. jdoN kbjLy dI gwl vI iksy dy pwK ivwc nf jFdI hovy, EdoN ieh vyK ilaf igaf jfpdf hY ik bfbr qoN rfm jI df Xuwg pihlF df sI, qy Aus dI mUrqI vI hux ikAuNik EQy peI hY, ies leI Aus guMbd vflf QF Esy dI mflkI mMn leI jfvy. asl ivwc jwj sfihbfn ny kI soicaf, ieh Auh jfxdy hoxgy, pr asIN ies gwl nUM PYsly df afDfr mMnx df kfrn ies qoN vI smJdy hF ik jdoN ieh mMn ilaf ik EQy msijd iksy mMdr dy KMzrF AuWqy bxfeI geI sI qF Auh dlIl vI iesy pwK ivwc jFdI hY. mwqByd qF KMzrF AuWqy msijd bxfAux vflI gwl bfry vI jwj sfihbfn ivwc sn, ikAuNik do jwjF dI rfey ieh sI ik mMdr Zfh ky msijd bxfeI geI, jd ik qIjy dI rfey ivwc pihlF dy ZwTy hoey iksy mMdr dy KMzr AuWqy bxf idwqI geI sI. eyny mqByd dy bfvjUd ies gwl bfry iqMnF dI iewk rfey sI ik rfm lwlf dI mUrqI ijs ivckfrly guMbd vflI QF mOjUd hY, Auho QF rfm jI dy pYrokfrF nUM dy idwqI jfvy. dUsrf svfl sI rfm cbUqrf aqy sIqf rsoeI dy nfl-nfl BMzfr Gr vflI QF df, ijs bfry do ihMdU iDrF dI vI iewk rfey nhIN sI qy Auh vwKo-vwK kys lV rhIaF sn. jwj sfihbfn ny Auh QF inrmohI aKfVy nUM dy idwqI qy PYsly df afDfr iPr lMmy smyN dy Aus kbjLy nUM bxfieaf igaf, jo 1855 qoN cilaf af irhf sI. aMgryjLF dy rfj ivwc Aus aKfVy ny ieh kbjLf ikvyN kIqf, ies bfry vI keI gwlF pRcwlq hn. hr koeI afpxI dlIl dy irhf hY. hux inrmohI aKfVy vfly aXuwiDaf dy musilm BfeIcfry nfl sihhoNd dIaF gwlF krdy hn qy ieh cMgI gwl hY, pr ieh sfrf kuJ muwZ qoN hI ieMj nhIN sI. jy ieMj huMdf qF iPr JgVf hI koeI nhIN sI hoxf. sfnUM QoVHf-bhuq inrmohI aKfVy dy kbjLy vfly sfl qy Aus dy awgy-ipwCy dy hflfq df vI cyqf krnf cfhIdf hY. 1849 ivwc pMjfb dy gvrnr hYnrI lfrYNs smyq bhu-sMmqI aMgryjL aPsrF dy iqwKy ivroD dy bfvjUd gvrnr jnrl lfrz zlhOjLI ny lfhOr drbfr dy Kfqmy df Purmfn jfrI kr ky iPr sB qoN qkVI mMnI jFdI avD dI irafsq vwl insLfnf syiDaf sI. ijhVI POj nUM awgy lf ky AunHF ny rfjf sLyr isMG qy Aus dy ipqf cqr isMG atfrI ivruwD afKrI lVfeI ivwc PYslfkun ijwq ijwqI sI, Aus ivwc avD dI POj vI sLfml sI. zlhOjI iksy vI mjLbUq irafsq nUM rihx nhIN sI dyxf cfhuMdf, iesy leI Aus ny avD dIaF kuJ POjI kMpnIaF nUM iswKF nfl lVfeI ipWCoN Jtkf dy idwqf sI. Esy smyN dOrfn aXuwiDaf ivwc qy kuJ hornIN QFeIN kuJ lok awgy lf ky Aus ny eydF dy hflfq pYdf kIqy sn, ijnHF kfrn do iPrikaF dy lokF nUM afpo ivwc AuNj hI iBVkfieaf jfvy, ijvyN lfhOr ivwc ihMdU, muslmfn dy afpsI hI nhIN, iswKF nfl vI qy awgoN iswKF dy iswKF nfl vI mwqByd pYdf kr idwqy sn. iswKF dy sB qoN vwzy rfj lfhOr drbfr nfl iewk sMDI mhfrfjf rxjIq isMG dy bfad pihlI lVfeI mgroN 1846 ivwc kr ky isrP iqMn sfl ipwCoN Auh sMDI qoVn df bhfnf pYdf kIqf igaf sI. avD dI irafsq nfl eydF dI sMDI Aus qoN vI awDI sdI pihlF dI kIqI hoeI sI qy Aus dy bdly eIst ieMzIaf kMpnI nUM motI rkm vI hr sfl iml rhI sI, pr zlhOjLI Aus nUM vI hVwpx qur ipaf. koisLsL Aus dI ieh sI ik ihMdU-musilm Psfd krvf ky dKl dyx dy hflfq pYdf kIqy jfx, pr ieh nObq afAux qoN pihlF hI ieho ijhy hflfq bx gey ik afpo ivwc lVn dI bjfey lok moZy nfl moZf joV ky ivdysLI hkUmq ivruwD hiQafr cuwk qury sn. ijhVy dMgy EdoN zlhOjLI nhIN sI krvf sikaf, Auh Aus qoN ipwCy dy brqfnvI hfkm vI krvfAux lwgy rhy sn. Bfrq dI afjLfdI vyly ies nUM iewk swt dysL dI vMz vflI peI sI qyy Auhdy ipwCy vI brqfnvI hfkmF dI ieho nIqI sI ik ieho ijhy hflfq bxf ky jfE ik sQfnk afgU rfj sMBfl nf skx qy kuJ iDrF koloN dKl df swdf idvf ky dobfrf afAux df rfh KuwlHf rwiKaf jfvy. dsMbr 1949 ivwc rfmlwlf dI mUrqI EQy rwKx dI gwl qoN hux qwk ienkfr kr ky ijhVy lok mUrqI dy prgt hox dI dlIl pysL krdy rhy sn, hux adflq dy mUrqI EdoN rwKI khy jfx AuWqy ies ivruwD bol nhIN sky, ikAuNik gwl vI asl ivwc ieho sI. isrP ieho nhIN, ieh vI sI ik mUrqI nUM rwKx vflf kMm ijs ijLlHf aiDkfrI dI mdd nfl isry cfiVHaf igaf sI, Aus nUM smF pf ky ieh kMm krfAux vflI pfrtI ny pfrlImYNt df mYNbr vI bxfieaf sI qy ieh kMm Aus dI iesy syvf nUM snmfn dyx vfsqy kIqf igaf sI. jdoN kuJ lokF dy afps ivwc mwqByd pYdf ho gey qF AunHF ny ies df Kulfsf vI krnf sLurU kr idwqf sI, ijs dI hux jf ky pusLtI ho geI hY. iPr Auh pVfa afieaf, jdoN EQy siQq bfbrI msijd df ZFcf BVkfey hoey lokF dI BIV ny Zfh idwqf. ijs lIzr ny iesy mMqv leI, ik bfbrI msijd dI QF AuWqy hI rfm mMdr bxfAuxf hY, ies nfhry hyT rwQ-Xfqrf kwZI sI ik ‘ksm rfm kI Kfqy hYN, mMidr vhIN bnfeyNgy’, msijd Zfh idwqy jfx qoN keI sfl bfad dysL df izptI pRDfn mMqrI bx ky ieh kihx lwg ipaf ik ‘Auh idn myry jIvn df sB qoN sogI idn sI.’ Aus ny ieh kihx dI koisLsL kIqI ik Auh iewk Gtnf jF durGtnf kfrn vfpr igaf, asl ivwc msijd Zfhux df ierfdf nhIN sI, pr ieh gwl lukf igaf ik jy msijd ZfhuxI nhIN sI, iPr ‘mMidr vhIN bnfeyNgy’ vflI shuM muV-muV duhrfAux dI kI loV sI? hoieaf Auh vI sfrf kuJ iewk igxI-imwQI skIm dy aDIn sI. Aus rfj df muwK mMqrI kilafx isMG AunHF dI afpxI pfrtI Bfjpf df sI qy puls aqy isvl df sfrf amlf-PYlf EQy Auh lfieaf igaf sI, ijhVf ies ‘kfr-syvf’ ivwc rok pfAux dI QF aiVwky dUr krn df kMm kry. ijLlHy dy puls muKI smyq keI aiDkfrI smF pf ky BfrqI jnqf pfrtI dIaF bKsLIaF rfjkI pdvIaF df suK aYvyN nhIN sn mfxdy rhy. Aus vkq brKfsq kIqf muwK mMqrI kilafx isMG ijMnf icr Bfjpf ivwc irhf, Aus ny mUMh bMd rwiKaf, pr jdoN atl ibhfrI vfjpfeI nfl pYdf hoey mwqBydF kfrn bfhr ho igaf, Aus ny sMG pirvfr smyq sfiraF df rol pwqrkfrF mUhry rwK idwqf sI. kuJ smF bfad jdoN Auh Bfjpf ivwc prq igaf, Aus nUM iPr prdy pfAux dI BUimkf inBfAuxI peI sI qy hux Auh iPr sVk svfr hoieaf iPrdf hY, pr swc afpxI QF kfiem hY. ies vyly sfrI siQqI bdl cuwkI hY. hux JgVf ihMdU-musilm iDrF ivcfly bfhlf nhIN irhf. nvF moV ieh afieaf hY ik ijhVI QF rfmlwlf dy nFa AuWqy CwzI geI hY, Aus AuWqy kbjLy leI kuJ ihMdU iDrF afpo ivwc afhmo sfhmxy KVox qur peIaF hn. PYslf ieh afieaf hY ik qIsrf ihwsf jLmIn qF suMnI vkP borz nUM Cwz idwqI jfxI hY qy eynf ihwsf hI inrmohI aKfVy leI vI Cwizaf jfxf hY, pr ijhVf ihwsf ‘rfmlwlf’ dy nhIN, ‘rfmlwlf ibrfjmfn’ dy nFa Cwizaf igaf hY, qy Aus dI QF ‘rfmlwlf df dosq’ bxy bMdy dy pwK ivwc kIqf igaf hY, Auh hux JgVy df muwdf bx igaf hY. inrmohI aKfVy vfly AuNj qF ‘inr-moh’ arQfq iksy duinafvI qwq nfl moh nf krn vfly aKvfAuNdy hn, pr ies mfmly ivwc Auh vI kihMdy hn ik ies ihwsy iewk hor kys ivwc pihlF hI AunHF df hwk mMinaf jf cuwkf hY. ivsLv ihMdU pRIsLd kihMdI sI ik Aus dI agvfeI bfry aKfVy dI sihmqI hY, pr aKfVf ies gwl nUM sfP rwd krn qur ipaf hY. ivsLv ihMdU pRIsLd ny iewk ‘rfm jnm BUmI inafs’ dI sQfpnf kIqI hoeI hY, ijs dI agfveI hyT eyQy mMdr bxfAux dI Aus dI Xojnf hY, pr aKfVf ieh sLrq rwK bYTf hY ik mflkI sfzI hY, mMdr bxfAuxf hY qF sfzy JMzy hyT bxygf, vyKx nUM ieh sfDfrn gwl hI jfpdI hY ik bxfAuxf qF mMdr hI hY, BfvyN iksy dy JMzy hyT bx jfvy, pr ieh eynf sOKf svfl nhIN. awK qF sfiraF dI Aus BivwK AuWqy hY, ijs ivwc Aus mMdr ivwc rfm-BgqF dy kfPly drsLnF leI afAuxy qy cVHfvf kroVF nhIN, arbF qwk df cVHnf hY. mfieaf afpxy afp ivwc eynI kihrvfn hY ik BrfvF hwQoN BrfvF dy kql vI krvf dyNdI hY qy mF-bfp dy vI, ieh qF iPr iewk dUjy dy sky-soDry qwk nhIN lwgdy. sqMbr dI Auh qrIk qIh lMG geI, ijs ny sB dy sfh-sukf rwKy sn, iewkdm bdl cuwky ijhVy hflfq dI QoVHI-bhuq crcf asIN kIqI hY, ieh EdoN dy hn, jdoN hfly ies kys dy PYsly nUM iksy iDr ny suprIm kort dI srdl qwk nhIN pucfieaf. hfeI kort ivwc kys lVn qwk ijhVIaF iDrF Drm dy JMzy hyT lwgBwg iekwTIaF KVoqIaF lwBdIaF sn, cuxOqI dyx leI imly iqMn mhIny df vkq vI pUrf nhIN kr skIaF qy KihbV peIaF hn. iqMn mhIny hor lMG lYx idE, KwKVIaF df iKlfrf hor iKwliraf njLr afvygf. asIN pMjfb ivwc aMimRqsr dy durigafxf mMdr qoN lY ky jlMDr ivcly soZl mMdr qy keI hor QFeIN cVHfvyN qoN lVdy pRbMDk vyKy hoey hn. ijwQy mukqI leI gMgf iesLnfn nUM gey iqafgI mMny jFdy sfDUaF dy toly iewk dUjy qoN pihlF zubkI lfAux Kfqr iewk dUjy dy isrF ivwcoN lhU dIaF DfrF vgf dyNdy hn, EQy mfieaf dy moh ivwc vI ‘inrmohI’ lok iewk dUjy qoN ipwCy ikAuN rihxf cfhuxgy?
akflI-Bfjpf qoN lok nfrfjL, pr qKq jF qKqF dI lVfeI lVn dI QF afpo ivwc Psy iPrdy ny kFgrsI - jiqMdr pnUM sqMbr igaf qy isrP iqMn mhIny bcy hn clMq sfl dy. aglf sfl lMGdy sfr aglyry sfl pMjfb ivwc ivDfn sBf dIaF coxF ho jfxIaF hn. mOjUdf rfj dI imafd jnvrI-PrvrI 2012 nUM mMn ky nhIN cwilaf jf skdf, ikAuNik Auh dovyN mhIny Aus cox pRcfr dI JolI pY gey hoxgy, ijs df cwkf cfr ku mhIny Aus qoN pihlF hI bwJ jfxf hY. aml ivwc sfl 2011 dy afKrI cfr mhIny vI ies srkfr dI hoNd nf hoieaF vrgI hovygI, ijs dOrfn pwky BgqF qoN ibnF hor iksy srkfrI krmcfrI jF aiDkfrI ny ies srkfr dI hdfieq hux vFg nhIN mMnxI qy eyDroN-EDroN knsoaF lYx lwgy rihxf hY ik aglI srkfr PlfxI iDr dI bxygI qy Plfxy nUM muwK mMqrI mMnxf pYxf hY. ieMj hux vfly rfj kriqaF kol kuwl imlf ky isrP igafrF ku mhIny hI hn, ijnHF ivwc Auh lokF nUM kuJ kr ky ivKf skdy hn. ipClf afm ivhfr ieh hY ik srkfr afKrI sfl jf ky DmkVy pY jFdI hY qy aPsrsLfhI afpxI cfl hor Gtf lYNdI huMdI hY. ieh ies vfrI vI hoxf hI hoxf hY. jdoN ieh sfP hY ik aglIaF ivDfn sBf coxF leI bhuqf vkq nhIN rih igaf, EdoN sfzy pMjfb dI hflq ies qrHF dI hY ik lokF df rONa smJxf bhuqf aOKf nhIN. krmcfrI iksy vI rfj nUM clfAux ivwc hI nhIN, Aus nUM kfiem rwKx jF Aultf dyx ivwc vI aihm rol adf krdy hn. ies vkq AunHF dI koeI iewk vI iDr ieho ijhI nhIN, ijs nUM srkfr dy rvweIey vwloN sMqusLt mMinaf jf sky. koeI iDr qF vyly isr qnKfhF nf imlx kfrn nfrfjL hY, koeI qrwkIaF rok idwqy jfx kfrn qy koeI hor afpxy aMdrly vwzI phuMc vfly jUnIar bMidaF nUM afpxy qoN do-do drjy sInIarF dy isr `qy svfr kIqy jfx kfrn mUMhI PulfeI bYTI hY. afm kr ky srkfrF vwzy aPsrF nUM KusL rwK ky ieh afs krdIaF hn ik Auh ies dy prdy Zwkx df kMm krI jfxgy, pr mOjUdf srkfr eynf kMm vI TIk qrHF nhIN kr skI. aPsrsLfhI df iewk vwzf ihwsf ies srkfr dy kuJ Kfs Jolf-brdfrF hwQoN afpxI axK nUM inwq idn vwjdI swt qoN iKiJaf ipaf hY. kuJ cfplUs iksm dy bMdy, ijnHF dI afpxI koeI axK nhIN, dUijaF nUM ksUqf PsfAux leI AunHF sfhmxy afpxy qoN Aumr ivwc Coty afgU dy gozIN ies kr ky hwQ lfAuNdy hn jF sLfied AunHF nUM kih ky ieMj krvfieaf jFdf hY, qF ik dUjy aPsr vI vyKo-vyKI Aus dy gozIN hwQ lfAux lwg pYx. ies dy bfvjUd Auh aPsr ieh kMm krdy qF nhIN, pr ieh soc lYNdy hn ik hrkq not kIqI geI hovygI qy agly idnIN ies gusqfKI df ‘jvfbI Kq’ iksy nf iksy idn af skdf hY. hfkmF dy jI-hjLUrIaF dy ies nusKy kfrn aPsrsLfhI df iKJ irhf kfPI vwzf ihwsf idnoN-idnoN hor qoN hor vwzf huMdf jf irhf hY, pr srkfr clfAux vfly ies qoN byiPkr hn. jy aPsrF df ieh hfl hY qF hyTly krmcfrIaF df ies qoN keI guxF axsuKfvF qy srkfr pRqI rosy Biraf hY. srkfr clfAux vfilaF nUM jy krmcfrIaF nfl afpxy ivhfr dI iksy hor gwl qoN smJ nhIN peI sI qF Aus adflqI hukm qoN pY jfxI cfhIdI hY, ijs rfhIN pYpsU roz trFsport kfrporysLn dy sfry vwzy aiDkfrIaF dI qnKfh rok idwqI geI hY. AunHF sfiraF dI qnKfh EnI dyr rokI geI hY, jdoN qwk Aus kfrporysLn dy irtfier hoey krmcfrIaF dy syvf-mukqI lfB AunHF nUM nhIN dy idwqy jFdy. ieh nObq hux nhIN afeI, keI mhIny pihlF dI afeI peI hY, pr srkfr byiPkr rhI qy mfmlf ivgVdf igaf. jdoN ieh kys pihlF adflq ivwc igaf sI, jy EdoN hI sfrQk phuMc apxf leI jFdI qF hux jo kuJ ho irhf hY, Auh nhIN sI hoxf qy ies nfl srkfr qoN vwK-vwK kfrnF kr ky jo hor krmcfrI vrg duKI hn, AunHF nUM nvF iesLfrf vI nhIN sI imlxf. srkfr dy igrd iewk vwzf tolf ieho ijhy lokF df afm iPrdf lwBdf hY, ijhVf hr mfmly bfry iksy gwl dI pRvfh nf krn dI slfh idMdf qy iPr ies nfl pYdf hoeI siQqI ivwcoN afpxI hoNd df aihsfs krfAux df hr mOkf Bfldf hY. aYn ieho gwl iksfnF dy mfmly ivwc kIqI geI hY. blbIr isMG rfjyvfl nUM ijs pRkfsL isMG bfdl dy pwky ivroDIaF ivwc kdy nhIN igixaf igaf, Esy dy rfj dOrfn rfjyvfl dy mrn-vrq rwKx qwk dI nObq vI af geI. jdoN Aus ny ipCly mhIny cMzIgVH jf ky Drnf mfiraf sI, EdoN muwK mMqrI ny afpxy ipRMsIpl sYktrI nUM Byj ky ieh sunyhf idwqf sI ik kyNdr srkfr qoN afey awT sO kroV rupey pMjfb dy iksfnF nUM hI vMzy jfxgy, pr mhInf iewk nf lMiGaf qy srkfr ies qoN pfsy vwt ky Auho pYsy ibjlI splfeI krn vflI inwjI kMpnI nUM sONpx qur peI. rfjyvfl dy mrn-vrq rwKx mgroN vI izptI muwK mMqrI ny ieh pYNqVf lYx ivwc iJjk nf ivKfeI ik Auh awT sO kroV qF iksfnF nUM iblkul nhIN dyxy, pr idn cfr nhIN lMGy qy muwK mMqrI sfihb nUM afp jf ky rfjyvfl nUM jUs df iglfs ipaf ky aYlfn krnf pY igaf ik iksfnF nUM iqMn sO kroV rupey vMzy jfxgy. ieho phuMc cfr idn pihlF vI apxfeI jf skdI sI, pr AunHF slfhkfrF dI mnsLf pUrI nhIN sI hoxI, ijhVy ieho ijhy mOky nUM afpxI hYsIaq df aihsfs krfAux leI vrqdy hn. svfl qF ieh hY ik srkfr clfAux vfly ikMny ku isafxy hoey, ijhVy ieho ijhy bMidaF df dfa vI nhIN smJ skdy? pMjfb dy lokF ivwc Auh afm bycYnI hY, ijs nUM iksy iewk jF dUjy vrg qwk sImq nhIN ikhf jf skdf. krmcfrI duKI hn qF AunHF qoN kMm krvfAux leI dPqrF-kcihrIaF ivwc jFdy lok AunHF qoN vI vwD duKI hoey pey hn. hr pfsy iBRsLtfcfr df bol-bflf hY. irsLvq lYNdy PVy gey krmcfrI ieh gwl afm kihMdy hn ik Auh ies ‘kmfAU sIt’ AuWqy iksy sFeIN dI mjLfr AuWqy iGE df dIvf jgf ky nhIN sn lwgy, notF dI pMz dy ky afey sn. eyQy af ky jy Auh kmfAuxgy nhIN aqy awgy ihwsf pwqI nhIN pucfAuxgy qF AunHF dI QF vwD ‘mhInf’ dyx vflf bMdf af skdf hY, ies kr ky Auh ieh kMm krdy nhIN, AunHF nUM krnf pYNdf hY, pr krnf isrP afpxy leI nf hox dy bfvjUd jdoN PVy jFdy hn qF kIqf Kud hI Brnf pYNdf hY. luiDafxy ivwc iewk qihsIldfr dI qPqIsL, ijs ivjIlYNs ny kIqI sI, Auh iksy bfhrI kMtrol hoTlI nhIN, iesy pMjfb srkfr dI iewk eyjMsI hY qy ieh dosL Ausy ny lfey sn ik qihsIldfr dI qPqIsL, ijs ivjIlYNs ny kIqI sI, Auh iksy bfhrI kMtrol hyTlI nhIN, iesy pMjfb srkfr dI iewk eyjMsI hY qy ieh dosL Ausy ny lfey sn ik qihsIldfr dI rojL dI kmfeI ivwcoN ikMny lwK rupey rojL dy izptI kimsLnr nUM, ikMny aYzIsLnl izptI kimsLn nUM qy ikMny sb-zvIjLnl mYijstryt nUM idwqy jFdy sn. EdoN hI ieh gwl vI jLfhr hoeI sI ik pYsy AuWpr mMqrI pwDr qwk phuMcdy sn. ivjIlYNs dI afKI ies gwl vwloN srkfr ny EdoN awKF mIt rwKIaF sn. hux iPr Esy ijLly dy iewk aYzIsLnl izptI kimsLnr dy dPLqr ivwc iewk ipwCoN dUjf eyny Gfly-mfly iewko mhIny ivwc sfhmxy af gey hn ik hr koeI dMg rih igaf hY. svfl ieh nhIN ik hyrfPyrI ikMny kroV dI hoeI, qy ieh vI nhIN ik ies ivwcoN iks df ikMnf ihwsf sI, ieh sQfnk luwt sI jF isrF muqfbk isrvfrny AuWpr qwk huMdy sn, sgoN ieh hY ik ijwQy ieho ijhy GFAUN-Gwp kursIaF mwlI bYTy hox, AunHF dPqrF ivwc jFdy lokF dI cmVI ikvyN AuKVI jFdI hovygI? qy ieho svfl hY, ijs nUM hux dy rfj kriqaF nUM socxf cfhIdf hY, qy ieh vI ik eynI Kwl luhf ky afm lok iPr ies srkfr bfry kI socdy hoxgy? qsvIr df dUjf pfsf ieh hY ik jdoN ivDfn sBf coxF dI ndI cVHI afAuNdI hY, ivroDI iDr dI muwK pfrtI ajy qwk afpxf hulIaf nhIN suDfr skI. ipClI kFgrsI srkfr vyly jy ivroDI iDr df mohrI pRkfsL isMG bfdl vrgf hMiZaf-vriqaf afgU nf huMdf qF ijMnI Bwl kYptn amirMdr isMG ny pMjfb, aqy Kfs kr ky mflvy ivwc bxf leI sI, Aus dI kursI ihlf skxI sOKI nhIN sI. awj kFgrsIaF nUM cyqf krnf cfhIdf hY ik EdoN pRkfsL isMG bfdl ny afpxI cox muihMm zyZ sfl pihlF sLurU kr leI sI, pr kFgrs vfly ajy qwk afpxI cox muihMm df mUMh-mwQf vI zOlx jogy vI nhIN ho sky. akflIaF kol iewk lIzr sI, ijs dy ipwCy pUurI pfrtI vI qy ieklOqI BfeIvfl iDr BfrqI jnqf pfrtI vI KVI sI, pr kFgrs pfrtI ivwc nf iewk lIzr hY, nf iewk-mUMh hoo ky bolx vflI pfrtI hI. sfry lIzr afpo-afpxI bolI boldy hn, isrP iewk gwl dI sur sFJI hY ik sonIaf gFDI AunHF dI lIzr hY, hor iewk vI gwl ieho ijhI nhIN, ijs nUM AunHF dI rfjsI sFJ dI pRqIk ikhf jf sky. lMmf smF ieh ikhf jFdf irhf sI ik akflIaF ivwc iewk afdmI awgy lwgx lwgdf hY qF iekwqI jxy Aus dIaF lwqF iKwcx lwgy njLr afAuNdy hn. hux EQoN dI QF ieh hflq pMjfb dI kFgrs pfrtI aMdr bxI peI hY. jy amirMdr isMG nUM rfijMdr kOr BwTl brdfsLq krn nUM iqafr nhIN, qF BwTl bIbI nUM dUjy iksy DVy vfly lIzr nhIN mMndy. awgy akflIaF ivwc ieh hflq sI ik kdy bfdl dy ivroD ivwc tOhVf, qlvMzI, brnflf DVy iekwTy huMdy sn, kdy brnflf srkfr qoVn leI bfdl, tOhVf, qlvMzI DVy hwQ imlf lYNdy sn, hux ieh hfl kFgrs ivwc hY. amirMdr isMG df rfh rokx nUM BwTl, brfV, bfjvf DVy iekwTy huMdy vyK ky mOjUdf pRDfn mihMdr isMG ky pI aqy do sfbkf pRDfnF dy DVy vI nfl rul jFdy hn, pr jy bIbI BwTl nUM pRDfngI imlx dI knsoa iml jfvy qF Aus df rfh rokx leI ieho sfry idwlI nUM dOVF lf dyNdy hn. iewk sfbkf ivDfiek ny BrI mihPl ivwc ieh gwl kih ky hYrfn kr idwqf ik myrI sIt hrfAux leI ijhVy bMidaF ny jLor lfieaf sI, ipwCoN AunHF ny afp dwisaf sI ik Auh ieh kMm bIbI BwTl dy kihx AuWqy krdy rhy hn, pr hux Auh Kud vI bIbI BwTl nfl hY. Esy vrgy iewk hor sfbkf ivDfiek nUM kFgrs dI kmfn afpxy hwQ hox smyN 1996-97 ivwc bIbI BwTl ny ivDfn sBf coxF leI itkt vI nhIN sI lYx idwqI, pr smF pf ky jdoN Aus swjx dy kYptn amirMdr isMG nfl sMMbMD ivgV gey qF Aus nUM vI kYptn dy ivruwD Esy bIbI nfl KVy hoxf pY igaf. muMbeI vflI stfk aYkscyNj dy sLyarF bfry mfVf-cMgf aMdfjLf qF BfvyN koeI lf skdf hovy, pMjfb kFgrs dy DiVaF bfry koeI dfavy nfl nhIN kih skdf ik kwlH nUM kOx iks dy nfl KVf hovygf? afm afdmI isrP afm afdmI huMdf hY, Auh iksy kFgrsI jF akflI vFg igxqI-imxqI kr ky nhIN socdf. afpxf pRBfv dyx vyly vI Auh do-hrPf ijhf boldf hY, lwg-lpyt nhIN kr skdf. ieho kfrn hY ik rfj Plfxy df cMgf qy Plfxy df mfVf, kihx dI QF jdoN Aus nUM iKJ cVHdI hY, isrP eynf kih dyNdf hY ik ienHF df rfj qF jfx idE, mgroN BfvyN kflf cor vI af jfvy, afpy vyiKaf jfvygf. dysL dI cox pRxflI nfl juVy hoey keI guxI-igafnI ies nUM votr dI nFh-pwKI phuMc krfr dyNdy hn, pr afm afdmI nUM ies dI pRvfh nhIN. hux dy hflfq ivwc vI ijhVy sMkyq iml rhy hn, AunHF qoN pRBfv ieho imldf hY ik afm afdmI ies vfrI iPr pMjfb ivwc kursI dI GumfxI dy skdf hY. hYrfnI vflI gwl ieh nhIN ik rfj krn vfilaF nUM ies siQqI dI hfly qwk koeI icMqf nhIN, jF afm afdmI DobI-ptVf mfr dyx qwk jf skdf hY, hYrfnI qF ies gwloN hY ik ijnHF nUM qKq jF qKqF dI lVfeI lVn leI ies vkq qwk akflIaF dy ivruwD mYdfn ivwc idwsxf cfhIdf sI : Auh afpxI ieh ijLMmyvfrI BugqfAux dI QF awj dI GVI vI ‘Gr dy jIaF’ nfl hI Psy iPrdy hn.
jwj hox jF afgU, byeImfnF dI Bfrq ivwc ‘nfnI-dohqI rlI’ iPrdI - jiqMdr pnUM Bfrq dy lokF leI ieh gwl sLfied vwzI hYrfnI vflI hovygI ik suprIm kort mUhry ibafn dy ky ikhf igaf hY ik dysL dy hux qwk dy solF muwK jwjF ivwcoN awT byeImfn sn, doNh bfry pqf nhIN qy isrP Cy jxy iemfndfr sn. solF ivwcoN awT df mqlb hY ik hux qwk awDy jwj byeImfn hI BfrqI inaF pfilkf dy pwly pYNdy rhy sn. bfkI awiDaF ivwcoN vI doNh bfry XkIn nfl kihxf aOKf jfipaf hY. ies df Bfv ieh ik AunHF doNh dI eImfndfrI sLwk dy Gyry ivwc afAuNdI sI. sLukr hY ik Cy hI shI, kuJ nf kuJ eImfndfr hfly qwk bcy rhy hn. kih skdy hF ik ‘eImfndfrI’ ijLMdf hY. ieh svfl awgy vI keI vfr AuwT cuwkf hY ik inaF pfilkf ivwc igrfvt coKI af cuwkI hY. ijnHHF dI eImfndfrI sLwkI ho jfvy, AunHF nUM afp hI inaF krn vflI kursI qoN AuWT jfxf cfhIdf hY, pr AuWTdf koeI nhIN. pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dy iqMn jwjF df nFa awT ku sfl pihlF pMjfb pbilk srivs kimsLn dy cyarmYn rvI iswDU dy PVy jfx mOky Aus nfl sfjL-bfjL krn kr ky sfhmxy afieaf sI. hfeI kort dy Aus mOky dy muwK jwj ny AunHF iqMnF nUM adflq lfAux qoN rok idwqf sI, pr smF pf ky Auh iPr Esy siqkfrq kursI AuWqy bYT ky AunHF lokF nUM inaF dyx df kMm krn lwg pey, ijnHF dI njLr ivwc Auh sLwkI ho cuwky sn. hfly ipClyry sfl eysy hfeI kort dI iewk jwj bIbI leI iksy ny pMdrF lwK rupey Byjy, pr ipafdf glqI nfl Auh gMZ Aus jwj bIbI nfl imldy nFa vflI jwj bIbI dy Gr dyx phMuc igaf. kys drj ho igaf, jFc vI cwl peI, pr jwj bIbI df ivgiVaf kuJ nhIN, isrP eynf ku kIqf igaf ik Aus nUM eyQoN dI QF dUjI hfeI kort ivwc Byj idwqf igaf. dUjI QF jfx nfl Aus df ‘ihrdy pRIvrqn’ qF nhIN ho igaf hoxf. eysy hfeI kort ivwc cMzIgVH dy aYn nyVy sfry nym-kfnUMn AulMG ky bxfey jf rhy iewk klwb df iewk kys af igaf qF pqf lwgf ik klwb dy mflkF ny lwKF rupey dy Bfa vycI jf rhI mYNbrisLp mOky dI srkfr dy vjLIrF aqy aPsrF dy nfl kuJ jwjF nUM vI muPq idwqI hY. vjLIrF qy aPsrF nUM ies kr ky ik Auh cwl rhy kMm ivwc aiVwkf pfAux vfly srkfrI mihkmy dI nwQ iKwc ky rwKxgy qy jwjF nUM ies leI ik kwlH nUM jy iksy ny adflq ivwc arjLI dy idwqI qF Auh mOkf sFB lYxgy. mOky dy muwK jwj ny AunHF jwjF qoN muPq dI mYNbrI hfsl krn bfry jvfb mMg ilaf qF bfkI dy jwj AunHF dI hmfieq ivwc iewk idn dI CuwtI lY ky ax-aYlfnI hVqfl dy rfh pY gey. nqIjf kI inkilaf? muwK jwj df qbfdlf ho igaf, pr muPq dI mYNbrI mfxn vfly Esy morcy `qy zty rhy, ijwQy bdnfmI ho rhI sI. ies gwloN ajy bcfa ho igaf ik iewk sYsLn jwj aYn Es vyly iBRsLtfcfr dy dosL ivwc PiVaf igaf, jdoN Aus nUM hfeI kort df jwj bxfieaf jfx dI isPfrsL huMdI peI sI. dysL dy sB qoN AuWcI adflq dy sB qoN vwzy awT jwj byeImfn sn. ieh gMBIr dosL iksy hor ny nhIN, sgoN sLFqI BUsLx nFa dy Aus sInIar vkIl ny lfieaf hY, ijhVf dosL lfAux aqy sfbq nf kr skx df nqIjf vI jfxdf hY qy Bfrq df kfnUMn mMqrI vI rih cuwkf hY. dosL Aus adflq dy jwj sfihbfn Auwqy lwgf hY, ijnHF dy isr dysL dy Aus afm afdmI nUM inaF dyx df PrjL hY, ijhVf dsF nhuMaF dI ikrq-kmfeI ivwcoN ienHF nUM hr mhIny qnKfh leI notF dI pMz dyx vfsqy tYks Brdf hY. qsvIr df dUjf pfsf vyKIey qF hr gwl BfvyN inaF pfilkf nfl nf vI juVdI hovy, ieh pqf lwg jFdf hY ik ivcfry afm afdmI leI imlx vfly inaF df hfl kI hY? eysy hPqy dOrfn afeIaF do KbrF ies hflq nUM jLfhr krn leI kfPI hn. asIN Aus aXuwiDaf vfly kys dI gwl nhIN krnI cfhMudy, ijs ivwc jLmIn dy iewk tukVy nUM jy iewk iDr bfbrI msijd afKdI hY qF dUjI iDr iesy nUM mUl rUp ivwc rfm jnm BUmI vjoN mfnqf dy ky eyQy mMdr bxfAuxf cfhuMdI hY. JgVf ieh dysL nUM afjLfdI imlx qoN do sfl bfad hI sLurU ho igaf sI qy iekfhT sfl lMGf ky vI iksy pfsy nhIN lwg sikaf. ies ivwc rfjsI lokF ny eydF df rMg Br idwqf hY ik agly keI sfl kI, iewkIvIN sdI lMGf ky vI muwkx dI afs nhIN. koeI nf koeI iDr ies nUM AuCfldI rhygI qy lokF dy jjLbfq nfl Kyzx df kMm huMdf rhygf. ies dI QF asIN do hor kysF dI gwl krnI cfhFgy, ijnHF df sMbMD dysL leI afpxI jfn dfa AuWqy lf dyx vfly lokF dy vfrsF nfl hY, jo keI dhfikaF qoN iensfP dI Jfk ivwc twkrF mfr rhy hn. iewk mfmlf hY qyjf isMG df, ijhVf pMjfb afrmz puls (pI ey pI) dI vIhvIN btflIan ivwc ispfhI huMdf sI. sfl 1965 qwk hfly bfrzr sikErtI Pors (bI aYws aYWP) nhIN sI bxI qy kOmFqrI srhwd dI ijLMmyvfrI Aus nfl lwgdy hr rfj dI afrmz puls inBfAuNdI huMdI sI. pMjfb dI pfiksqfn nfl lwgdI srhwd AuWqy ieho izAUtI krdf qyjf isG 1964 ivc jfn dy igaf. Aus dI ivDvf ny dUjf ivafh krvf ilaf qy CotI ijhI DI nUM ipwCy Cwz geI, ijs nUM Aus dy irsLqydfrF ny pfilaf. jdoN Auh DI vwzI hoeI, Aus ny afpxy bfp dy izAUtI AuWqy mfry jfx kr ky Aus dy syvf lfB lYx dI arjLI idwqI, ijs ivwc imRqk dI eyny sflF dI pYnsLn vI sLfml sI, pr Aus dI iksy ny gwl hI nf suxI. iewk ipwCoN dUjy dPqr df gyVf lfAuNdI aMq nUM Auh aOrqF bfry kimsLn kol jf puwjI qF EQoN pMjfb dy puls muKI nUM ieh mfmlf afp ivcfrn leI kih idwqf igaf. puls muKI ny awgoN ieh irport Byj idwqI ik qyjf isMG vflI pI ey pI btflIan ikAuNik bI aYWs aYWP ivwc Byj idwqI geI sI, ies leI Aus df koeI irkfrz pMjfb dI puls kol hY hI nhIN. bI aYWs aYWP nUM arjLI dy ky puwiCaf qF jvfb imilaf ik qyjf isMG afpxI mOq smyN pMjfb puls df mulfjLm sI, ies leI AunHF dI koeI ijLMmyvfrI nhIN. dysL leI jfn dyx vfly qyjf isMG dI DI dr-dr dIaF TokrF Kf rhI hY, pr Aus dI koeI suxvfeI nhIN ho rhI. sfzy dysL ivwc jwjF ny qfj mihl AuWpr DUMeyN qoN pYNdy asr bfry afpxy afp kys sLurU kIqy suxvfeI kIqI hoeI hY, cMzIgVH dy iksy cOk ivwc icwtIaF lfeInF nf lwgIaF hox df kys vI Auh afpy sLurU kr skdy hn, pr qyjf isMG dI DI vrgy kys aKbfr ivwc pVH ky vI Auh nhIN puwCdy ik afpxy ivBfg dy jfn vfr gey mulfjLm dy prvfr nfl pMjfb puls ieh dur-ivhfr ikAuN kr rhI hY? dUjf mfmlf mn nUM hor duKI krn vflf hY. BfrqI POj df myjr Drm cMd 1962 aqy 1965 dIaF do jMgF ivwc dysL leI liVaf sI qy Aus nUM bhfdrI leI cOdF mYzl imly sn. do sfl bfad Auh idl dy dOry nfl pRfx iqafg igaf. EdoN Aus dI ivDvf dI pYnsLn isrP swqr rupY bMnHI geI. smF bdldf igaf, mihMgfeI vDdI geI, pr Aus ivcfrI dy pwly Eho swqr rupY pYNdy rhy. POj dy pYnsLn aiDkfrIaF kol Aus ny Pirafd kIqI. awgoN pMjfb puls vflf ivhfr sI ik nymF muqfbk pYnsLn vDfeI nhIN jf skdI. Qwk-hfr ky Auh dysL dI sB qoN vwzI adflq qwk jf phuMcI qF EQy bYTy jWj sfihb sfrf vyrvf jfx ky hYrfn rih gey. AunHF ny Bfrq srkfr nUM ieh iPtkfr pfeI ik ijs mulk ivwc arhr dI dfl df muwl vI awsI rupY ikwlo hovy, Esy mulk ivwc jo do jMgF lV ky cOdF mYzl ijwqx vfly iewk nfiek dI ivDvf nUM isrP swqr rupY mhIny dy idwqy jf rhy hn. jdoN asIN ieh kihMdy hF ik hfly sfry jwj kurwpt nhIN hoey qF ieho ijhy nyk jwjF Auwqy tyk rwKxI pYNdI hY, ijnHF ny krIb iqrqflI sfl bfad iewk dysLBgq POjI aPsr dI ivDvf nUM iensfP idvfAux leI dKl idwqf hY. ikrdfr dI ijs kflK df ijLkr afm huMdf hY, Aus df iewk pRmuwK nmUnf jsits rfmfsvfmI df mfmlf sI, ijs ivruwD mhF dosL df mqf pfrlImYNt ivwc af ky pfs nhIN sI ho sikaf. dUjf kys Aus cIP jsits df hY, ijs ny Bopfl gYs duKFq ivwc hjLfrF lokF dy mfry jfx nUM iewk trwk hfdsy dy brfbr qol ky amrIkf dI XUnIan kfrbfeIz kMpnI dy mflkF df sfh sOKf kIqf qy iPr Bopfl dy gYs pIVqF leI bxfey gey BlfeI dy trwst df muKI afx lwgf sI. ieho ijhy jwj mOkf vyK ky AunHF iDrF dI syvf kr jFdy hn, ijnHF qoN Auh irtfiermYNt mgroN iksy kmfAU pdvI dI Jfk rwKdy hox. hux jdoN Aus kys ivwc Aus cIP jsits dy PYsly bfry rOlf pY igaf qF jwj sfihb Bopfl dy pIVqF bhfny afpxI BlfeI krn df Aus trwst vflf ahudf vI Cwz ky iKsk gey. sfzy sfhmxy iewkoN smyN do muwdy hn. iewk ieh ik keI jwj byeImfn bx rhy hn qy dUjf ieh ik ikAuN bx rhy hn? pihlI gwl bfry iksy nUM kihx-dwsx dI bfhlI loV EdoN bfkI nhIN rih jFdI, jdoN dysL df kfnUMUn mMqrI rih cuwkf iewk bVf sInIar vkIl hI hlPIaf ibafn dy ky kih irhf hY ik hux qwk dysL dy ijMny vI muwK jwj bxy, AunHF ivcoN awDy qF XkInn byeImfn sn, qy bfkI awiDaF df cOQf ihwsf do jxy XkIn nfl eImfndfr nhIN khy jf skdy. kfnUMn mMqrI rih cuwkf hox kr ky XkInn Aus kol afpxI gwl sfbq krn leI kuJ sbUq vI hoxgy, pr jnqf dI kcihrI ivwc afAuxf hovy qF sbUqF dy nfl-nfl sfP jLmIr vI lY ky afAuxf pYNdf hY. pyNzU lokF kol jfE qF Auh ieh gwl sihj suBfa afK dyNdy hn ik kfnUMn dI adflqy jf ky asIN shuM Kf ky vI JUT bol lYxf hY, pr pMcfieq sfhmxy swc hI bolxf pYNdf hY. jnqf dI kcihrI sB qoN vwzI pMcfieq huMdI hY. iewk sfbkf kfnUMn mMqrI ny swc boilaf hY qF jnqf Aus qoN kuJ svfl vI puwCxf mMg skdI hY. pihlI gwl ieh ik jwj qF byeImfn kih hI idwqy, jdoN jsits rfmfsvfmI nUM brKfsq krn leI mhFdosL df mqf lok sBf ivwc afieaf sI, EdoN dysL dy lok-rfj dy sB qoN vwzy mMdr dy pujfrI mMny jFdy pfrlImYNt mYNbrF ny ilhfjdfrI ikAuN ivKfeI sI? kI ieh swc nhIN ik dwKx dy kuJ aYWm pI Aus dy mgr ielfkfvfd dI Bfvnf nfl jf juVy sn ik BfvyN ijwdF df vI hY, bMdf qF afpxy Kyqr df hY? dUjy mYNbrF ivwcoN vI ijnHF ny iewk jF dUjy kfrn kr ky Aus nfl ilhfj ivKf ky Aus ivruwD vot pfAux qoN guryjL kIqf sI, kI Auh vI aprfDI df sfQ dyx dy dosLI nhIN mMny jfxy cfhIdy? jy Aus mOky jsits rfmfsvfmI ivruwD Auh mqf pfs ho jFdf, kI ies nfl bfkI jwjF ivwc ieh sMdysL nf jFdf ik ijs iksy ny byeImfnI kIqI, Aus df hsLr eydF df ho skdf hY? kql dy kys ivwc dosLI nUM PFsI dyx nfl mfry gey lok nhIN muV afAuxy huMdy, hornF nUM zr pfAux dI Bfvnf huMdI hY ik ijs ny vI ieho ijhf aprfD kIqf, Auh eysy vFg tMigaf jfvygf. jwjF ivruwD jdoN ieho Bfvnf pYdf kIqI jfx df mOkf afieaf, AunHF df bcfa krn vfly afgU ikDr dy suQry hoey? dUjf mfmlf ies qoN vI sMgIn hY. Aus dI gwl krn qoN pihlF asIN keI vfrI khI hoeI iewk gwl iPr duhrfAuxf cfhuMdy hF. sRI akfl qKq df jQydfr rih cuwky iewk bMdy nUM iewk vfrI sLomxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny jdoN Kfrj kIqf qF kmytI dy pRDfn ny ikhf sI ik ies dy ivruwD mfVy cfl-cwlx dy dosL sn. pwqrkfrF dy puwCx AuWqy Aus ny ieh vI dws idwqf ik dosL do sfl pihlF sfbq ho cuwky sn. asIN ieh svfl Aus pRDfn awgy, jo hux sfbkf pRDfn ho cuwkf hY qy sfzf jfxU vI hY, keI vfrI rwK cuwky hF ik jy Aus jQydfr AuWqy ieho ijhy dosL do sfl pihlF sfbq ho cuwky sn qF mfVy ikrdfr df sfbq hox qoN do sfl bfad vI siqkfrq pdvI AuWqy rwK ky kI iewk gunfh qusIN vI nhIN kr gey? Aus svfl df jvfb kdy vI iksy ny nhIN idwqf. awj ieho svfl asIN Bfrq df kfnUMn mMqrI rih cuwky sInIar vkIl sLFqI BUusLx nUM puwCx dI loV mihsUs krdy hF. kI AunHF nUM awj ieh ielhfm hoieaf hY ik Bfrq dy hux qwk dy awDy muwK jwj byeImfn lwgy rhy sn? ieh jfxkfrI kI AunHF nUM EdoN nhIN sI, jdoN Auh kfnUMn mMqrI sn? jy sI qF Auh mulk nUM ieh vI dws dyx ik ies qrHF dI sMgIn jfxkfrI AunHF ny dysL dy nfgirkF qoN lukf ky ikAuN rwKI sI? kI ies leI ik loV peI qoN vrqI jfvygI, qy ieh loV hux afx peI, jdoN AunHF dy afpxy puwqr ivruwD mfx-hfnI df mukwdmf bx igaf hY? jdoN Auh kuJ kr skdy sn, EdoN kuJ kIqy ibnF zMg tpfAuNdy rhy qy hux af ky Auh gwl kihx qur pey hn, ijhVI pihlF hI dysL dy aKbfrF ivwc keI vfrI vwzI crcf df muwdf bxdI rhI hY. ieh kihx df koeI Pfiedf nhIN ik dysL dI srb AuWc adflq dy aYny jwj byeImfn sn, mMnx vflI gwl pMjfbI muhfvry muqfbk ieh hY ik Bfrq ivwc byeImfnF dI hr pfsy ‘nfnI-dohqI’ rlI iPrdI hY.
isDFqk eyjMzy qoN swKxI gurduafrf cox vwl vD irhf hY iswK pMQ - jiqMdr pnUM Auh vylf bhuq ipwCy rih igaf, jdoN iswKF ny afpxy Drm asQfnF dy pRbMDk aqy pujfrI bxy bYTy AunHF lokF nUM pfsy krn dI gurduafrf suDfr lihr clfeI sI, ijhVy aMgryjL dy jI-hjLUrIey bx cuwky sn. ieh mnorQ Aus lihr df pUrf ho igaf sI ik iswKF dy Drm asQfn ivdysLI hkUmq leI aiswDI hmfieq jutfAux dy awzy nf bxy rihx, pr ies qoN awgy iswKF nUM nvyN Xuwg dy hfx df bxn dI agvfeI dyx df koeI kdm jy puwtxf cfhIdf sI qF Auh awj qwk nhIN puwitaf jf sikaf. purfxy kurbfnI krn vfly afgU qF cfr idhfVy bfad ies pRbMD qoN pfsy ht gey qy nvyN afgU Auh awgy af gey sn, ijnF dy pwly ieho ijhI koeI ivrfsq hI nhIN sI. Aus idn qoN lY ky awj qwk pRkfsL isMG bfdl hovy jF koeI ismrnjIq isMG mfn vrgf afgU, ieh muhfrnI BfvyN rtI jFdy hn ik iswKF ny kurbfnIaF dy ky sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dI sQfpnf krvfeI sI, asIN Aus AuWqy vfr nhIN hox dyxf, pr ies dy aMdr ho rhy AunHF Gfly-mfilaF dI ijLMmyvfrI koeI nhIN lYNdf, ijs kfrn ieh bdnfmI Kwt rhI hY. ies nfl juVIaF siqkfrq khIaF jFdIaF pdvIaF kdy scmuwc siqkfrq sn, hux AunHF df jy siqkfr nhIN ho irhf qF kdy vI soc lYx ik ikAuN nhIN ho irhf? sfrf pRbMD igrfvt vwl ikAuN jf irhf hY? bVy Tos kfrn hn ies dy. ijvyN iksy smyN ‘iswKF df byqfj bfdsLfh’ aKvfAuNdy bfbf KVk isMG dI gwl nhIN sI kwtI jFdI, hux Eho ijhf koeI lIzr nhIN rih igaf. mrjLI BfvyN hux vI isrP iewko bMdy, pRkfsL isMG bfdl jF Aus dy puwqr dI puwg jFdI hY, pr ieh bfbf KVk isMG vfly siqkfr kfrn nhIN, sgoN iek iswK DVy dI dUijaF AuWqy BfrU ho skx dI qfkq sdkf huMdf hY. afpxf DVf BfrU rwKx leI AunHF ny vI iswKI isDFqF jF afm lok-qMqrI pRMprfvF nUM iCwky tMg idwqf hY qy Auh lok afpxy nfl joV ley hn, ijnHF ivwcoN kwlH qwk koeI mMz ivc sLrfb kwZdf qy kZfAuNdf hMudf sI qy koeI hor kwlH qwk puls dy iksy aYWs pI df tfAUt bx ky bMdy afpy PVfAuNdf qy iPr sOdf mrvf ky CuzfAuNdf huMdf sI. Auh isrP pYsy vflI gfgr vwl vyKdy hn, iswKI jF iksy isDFq bfry puwC ilaf jfvy qF iewl df nFa koko vI nhIN jfxdy hoxgy. siqkfrq pdvIaF AunHF chyiqaF nUM vrqfeIaF jfx lwg peIaF hn ik ijnHF dI akl nfloN vwD vPfdfrI df zMkf vwj irhf hovy. mfstr qfrf isMG vrgy kwdfvr afgUaF vflI QF hux avqfr isMG mwkV vrgy bMdy awgy ilaFdy gey hn, ijnHF nUM pRDfn bxn qwk muhwly qoN bfhr koeI nhIN sI jfxdf. afAuNdy sfr AunHF dy isr nUM pRDfngI ieMj cVHdI hY ik mogy vrgy sLihr dI ngr kONsl dI iewk sIt Kfqr luiDafxy df lsLkr cfVH ky jlUs kwZvf lYNdy hn qy muafPLI mMg ky KihVf CuzfAuxf pY jFdf hY. QoVHy ijhy smyN vfly iewk afrjLI pRDfn ny kfr-syvf mOky sony dI khI nfl twp lfAux dI ijLd nfl iewk skYNzl KVf kr idwqf sI qy krqUq pwly ieh hY ik afpxy bwcy nUM sLRomxI kmytI dy mYzIkl kflj ivwc dfKl krfAux bdly BrI jfx vflI PIs dy pYsy ajy qwk nhIN dy sikaf. jy Auh akflI dl dy srb sLkqImfn pRDfn dy gozIN hwQ lfAux vflf nf huMMdf qF ieh pYsf nf dyx dI Aus dI jurawq nhIN sI pYxI. iewk hor ieho ijhI bIbI nUM pRDfn bxf idwqf igaf sI, ijhVI hux afpxI DI dy kql dy kys dIaF qrIkF BugqdI iPrdI hY. Kud Auh iewk zyry dI muKI sI qy kihMdI ieh huMdI sI ik iswKI nUM zyrydfrF qoN bhuq Kqrf hY. ikrdfr dy kwcy ieh lok iswKI nUM awgy ikvyN iljf skdy sn? nqIjy vjoN sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI, ijs nUM Bfrq dI sB qoN pihlI cuxI hoeI sMsQf hox df mfx hfsl sI, awj dur-pRbMD dI iewk vwzI imsfl bxI peI hY. ies dI hoNd nUM Kqrf iksy srkfr jF bfhrI qfkqF vwloN nhIN, ies dy afpxy pRbMD dy aMdroN hY qy ijnHF lokF ny ieh hflq pYdf kIqI hY, Auh ies df dosL dUijaF dy isr mVH rhy hn. sLRomxI kmytI ny ipCly smyN ivwc sB qoN vwD nuksfn iswKI dy AunHF isDFqF df Gfx krn dy pwK qoN kIqf hY, ijnHF qoN isrP iswKF nUM nhIN, smuwcy pMjfb aqy Bfrq dy lokF nUM sucwjI syD iml skdI sI. ies ny iewk ipwCoN dUjI ikqfbF CfpIaF, ijhVIaF vfd-ivvfd df kyNdr bxdIaF rhIaF, ikAuNik AunHF ivwc iswKI dI buinafdI soc qoN Ault jf ky gwlF ilKIaF geIaF sn. iswKI isDFqF dI gwl qF hoeI hI, ies dIaF CfpIaF ikqfbF ivwc iswKI dy bfnI gurU sfihbfn bfry vI aijhf AUl-jlUl iliKaf igaf, ijs df hvflf dyxf sfnUM cMgf nhIN lwgdf. dUijaF dy glL rwsy pfAux nUM ieh kmytI iqafr rihMdI hY, pr jdoN ies nUM pIVHI hyT sotf mfrn nUM ikhf jfvy qF jvfb imldf hY ik gurU sfihbfn bfry glq gwlF Cfpx vflI Aus ikqfb nUM pRvfngI dyx jF Cfpx dy irkfrz dI Bfl kIqI geI hY qy Auh ikqy lwBf hI nhIN. hfsohIxI gwl ieh vI afK idwqI jFdI hY ik ies ikqfb dIaF isrPL iqMn sO kfpIaF hI CpvfeIaF sn, qy Auh muwk geIaF hn, ies kr ky hux ies bfry crcf krn dI loV nhIN rhI. Aus nUM loV hovy jF nf hovy, ijnHF dy hwQF ivwc Auh ikqfb iewk vfrI af cuwkI hY, Auh Aus df hvflf dyx qF sLoRmxI kmytI AunHF nUM rok nhIN skdI. siQqI df dUjf pihlU ieh hY ik ies ny ijnHF ikqfbF AuWqy sLRomxI kmytI ny pfbMdI lfeI jF isMG sfihbfn nUM kih ky lgvfeI hY, AunHF df nuks vI awj qwk nhIN dws skI. iewk ikqfb bfbf ipafrf isMG Binafry vfly ny ilKI sI, ijs nUM Auh ‘Bvsfgr gRMQ’ kihMdf hY, Aus AuWqy sRI akfl qKLq sfihb qoN pfbMdI lgvf idwqI geI. EdoN pMjfb ivc srkfr Esy muwK mMqrI dI sI, ijs dy DVy df sLRomxI kmytI AuWqy kbjLf sI, ies kr ky Auh pfbMdI srkfrI msLInrI nUM vrq ky bVy josL-KrosL nfl lfgU kIqI geI, pr hux jdoN iPr Ausy muwK mMqrI dI srkfr hY qF Aus ikqfb dI pfbMdI df mfmlf ies dy sMG dI hwzI bx igaf hY. kys hfeI kort ivwc hY qy ipafrf isMG ny EQy mMg kIqI hY ik Aus nUM Aus dy gRMQ ivclf nuks dwisaf jfvy, ijs kr ky pfbMdI lfeI geI hY, pr pMjfb srkfr ieh dws nhIN skI. iPr adflq ny ieh kih idwqf ik ivdvfnF dI kmytI bxf ky ies bfry qwQ sfhmxy ilaFdy jfx, pr qwQ lwB ky ilafAux dI QF ieh kih idwqf ik ikAuNik akfl qKLq sfihb ny ies ikqfb dy pVHn AuWqy pfbMdI lf idwqI hY, ies kr ky koeI iswK ies nUM pVHn leI iqafr nhIN. kfnUMn akflI dl jF sLomxI kmytI dI loV df muQfj nhIN bx skdf, ies ny afpxIaF hwdF ivwc rih ky kMm krnf huMdf hY qy jdoN ieh afpxf kMm krn lwgf qF pMjfb srkfr ies pfbMdI nUM pwkI lfeI rwKx leI suprIm kort vwl nws qurI hY. EDr nUM nwsx df mqlb ieh nhIN ik pfbMdI lfAux nUM shI sfbq krnf hY, sgoN ieh hY ik srkfr df bfkI bcdf smF iksy qrHF lMGf ilaf jfvy qy iPr ht vI jfvygI qF kih skFgy ik kFgrs pfrtI dI srkfr ny htf idwqI hY. ieh vqIrf rfjsI pwKoN qF TIk hY, smfjI ieKlfk dy pwK qoN nhIN. sLRomxI kmytI df ieh vqIrf ipafrf isMG qoN pihlF ipafr isMG dy mfmly ivwc vI vyiKaf igaf sI. zfktr ipafr isMG koeI zyrydfr sfD nhIN, sgoN iek mMinaf hoieaf iswK ivdvfn sI. Aus ny lMmI Koj mgroN ieh ikqfb ilKI sI ik gurU arjn dyv jI vwloN afid gRMQ dI sMpfdnf krn qoN pihlF sfrI bfxI ikwQy-ikwQy peI sI qy Auh ikvyN iewk QF iekwqr kIqI geI? ies dy nfl Aus ny ieh gwl vI ivcfr gocry ilaFdI ik gurU gRMQ sfihb dIaF purfqn bIVF ivwc ikMnI iksm dy Prk hn qy ies bfry vwK-vwK iswK KojIaF dI afh rfey hY. kuJ iewk iswK ivdvfnF ny akfl qKLq sfihb dy Aus smyN dy aYkitMg jQydfr kol jf ky phuMc kIqI, mOky df sLRomxI kmytI df pRDfn vI AunHF dy nfl iml igaf. mfVI-motI aMdr swd ky kIqI puwCigwC, ijhVI ikqfb bfry jfxkfrI pRfpq krn nfloN vwD cuwp kr ky Bfxf mMnx dI qfkId krn vrgI sI, qoN bfad Aus dI ikqfb AuWqy pfbMdI lf ky nfl dI nfl Aus nUM Dfrimk sjLf vjoN ‘qnKfh’ lf idwqI. zfktr ipafr isMG ny Auh qnKfh inBfeI Gwt qy Aumr dI sLfm vyly BugqI vwD pr jdoN Auh sjLf pUrI kr ky akfl qKq sfihb awgy pRsLfd krfAux igaf qF akfl qKq sfihb df aYkitMg jQydfr Aus df sfhmxf krn dI QF mOky qoN iKsk igaf. ieh ieKlfkI ijwq hfsl krn mgroN zfktr ipafr isMG ieh puwCdf hoieaf ies dunIaf qoN ruKsq ho igaf ik Aus nUM Aus dI ikqfb df nuks dws idwqf jfvy, pr koeI dws nhIN sI sikaf. zfktr ipafr isMG qF mrn qoN pihlF afpxI ikqfb nfl juVy sfry ivvfd bfry iewk hor ikqfb ilK ky afpxf pwK lokF sfhmxy rwK igaf, pr ijs jQydfr ny ieh cMd cfiVHaf sI, jdoN Aus nUM afp nUM jQydfrI qoN pfsy kIqf igaf, Aus AuWqy pRfprtI zIlrI dy vI dosL lwg rhy sn, ivdysLF nUM Drm pRcfr bhfny kbUqrbfjLI dy vI qy hor, qF bd-ieKlfkI dy vI. kI ies nfl iswKI df isr AuWcf ho igaf sI? kuJ sfl pihlF sLRomxI kmytI ny idwlI iswK gurduafrf pRbMDk kmytI ivruwD ieh JMzf cuwk ilaf ik Auh gurU gRMQ sfihb dIaF bIVF nUM kMtynrF (bkisaF) ivwc bMd kr ky ivdysL nUM Byj rhI hY. kfrn ies df isrP rfjsI sI, pr Dfrimk mirXfdf df mfmlf bxf idwqf igaf. iPr ieh gwl sfhmxy af geI ik ieho kuJ sLRomxI kmytI vI krdI rhI hY. Aus ipwCoN gwl Twp idwqI geI. pMjfb ivwc kuJ sfl pihlF iewk vfrI ieh gwl ivvfd df ivsLf bx geI ik iewk QF kFgrsI lIzr dy afKy lwg ky afjLfdI idn mOky iewk gurduafry aMdr Bfrq df iqrMgf JMzf lfieaf igaf hY. Aus kFgrsI lIzr ny kih idwqf ik Auh qF Aus idn Aus sLihr ivwc nhIN sI, pr gwl aKbfrF dy pihly sPy vwl nUM qur peI. aYn ies mOky iek iswK rsfly ny iewk Poto Cfp idwqI, ijs ivwc amrIkf dy iewk gurduafry ivwc iewko KMBy AuWqy iswKF dy Dfrimk insLfn sfihb dy AuWqy amrIkI srkfr df JMzf vI Juwl irhf sI. Bfrq df JMzf qF iksy gurduafry ivwc afieaf sfbq nf ho sikaf, hflFik af jFdf qF koeI gunfh nhIN sI ho jfxf, pr insLfn sfihb dy AuWqy amrIkf df JMzf ijwQy Juwl irhf sI, Aus dy hyTF Aus smyN dy akfl qKq sfihb dy jQydfr sfihb KVy sn. ies df kdy vI KMzn nhIN kIqf igaf. ivdysLF dy iswKF nUM lMgr ivwc pMgq aqy sMgq dI brfbrI dy isDFq dI pUrI pflxf krdy hoey vI myjL kursIaF rwK lYx dI syD ipClI sdI ivwc AunHF iswK ivdvfnF ny idwqI sI, ijnHF ny sLRomxI kmytI dI rihq mirXfdf iqafr kIqI sI, pr swT sfl bfad ies nUM ivvfd df ivsLf bxf idwqf igaf. kuJ lokF ny akfl qKq sfihb dy iewk jQydfr qwk phuMc kr ky ieh hukmnfmf krvf idwqf ik EQoN myjL-krsIaF cuwk idE. ies hukmnfmy dy hwk qy ivroD vfilaF dI KihbfjLI ny kqlF dI nObq vI lY aFdI. hux ieh hfl hY ik ivdysL dy iksy gurduafry dy lMgr ivwc myjL-kursIaF hn, iksy ivwc nhIN qy iksy ivwc myjL-kursIaF vI lwgIaF hn aqy sPF vI ivCIaF peIaF hn. ieMj iewk brfbr bYT ky cwl rhI pRMprf iewk sUJ qoN swKxy jQydfr dI hAUmY df isLkfr ho geI, pr pMjfb ivwc hI keI QfeIN kursIaF AuWqy bYT ky lMgr Ckdy jQydfrF dIaF Poto aKbfrF ivwc Cp rhIaF hn, AunHF vwl koeI iDafn nhIN dyNdf. eydF dy keI hfsohIxI hukmnfmy krI jFdy rhy, ijnHF df afDfr hI koeI nhIN. iewk vfr pMj isMG sfihbfn ny aMimRqsr bYT ky knyzf dy swq iswKF nUM iswKI ivcoN Kfrj krn df hukmnfmf kIqf qy agly mhIny amrIkf dy sLihr PIinks jf ky AunHF pMjF ivwcoN do isMG sfihbfn hI AunHF Kfrj kIqy swq iswKF ivwcoN iqMnF dy gl isropy pf ky snmfn kr afey sn. sfzy kol irportF afAuNdIaF hn ik isMG sfihbfn dIaF PyrIaF zflrF dI Jfk ivwc kIqIaF jf rhIaF hn. iewk qKq sfihb dy jQydfr dI ies gwl leI coKI BMzI ho cuwkI hY ik Auh ivdysL qoN sFJy Bly dy nfa AuWqy nwby lwK rupey lY afieaf qy iPr ies df DUMaF nf inklx idwqf. jdoN do ku sfl ipwCoN gwl cwlI qF mMn igaf ik pYsy ilaFdy sn, pr inwjI Kfqy ivwc bYNk ivwc rwKy hoey hn qF ik jdoN koeI sFJy Bly df kMm idws pvy, EQy Krc kr idaFgf. keI isMG sfihbfn kfrobfrI iksm dIaF sMsQfvF nfl sOdf mfr ky ivdysLI PyrI AuWqy jFdy hn, ijs ivwc ieh qYt huMdf hY ik afAux-jfx leI itktF qoN ielfvf aYny pONz hPqy dy aMqly do idn kQf krn dy idwqy jfxgy qy bfkI idnF ivwc jQydfr iksy dy Gr jfvy jF iksy hor QF, ijMny pYsy EQoN ho jfxgy, Auh Aus dy pwly rihxgy. aMimRqsroN imldI qnKfh nfloN ds-bfrF guxF jdoN iewkoN Pyry ivwc ho jFdy hn qF Auh eyQy bYT ky PfeIlF Polx jF mirXfdf bfry socx dI QF bfhr dIaF dOVF ikAuN nf lfAuxgy? awgy AunHF nUM swdx vfly vI Gwt nhIN. keI sfl pihlF iewk isMG sfihb nUM iewk ivdysLI sLihr dI sMgq ny swidaf qF iewk sO iewk nMgIaF qlvfrF dI slfmI idwqI geI, pr aglI vfr Auh AunHF dy ivroDI DVy dy afKy pRogrfm bxf bYTf qF Eho lok Aus nUM isr lfh dyx dI DmkI dyx lwg pey sn. asIN ieh gwlF ies leI kr rhy hF ik ivdysL dy gurduafry isrP iswKF dy Dfrimk asQfn nhIN, sgoN sfry pMjfbIaF dy smfijk imlfp dy sB qoN vwzy kyNdr hn. EQy jdo ieh kuJ vfprdf hY qF ies dy iswty vjoN pYx vfly DmwcV nfl iekwly iswKF dI nhIN, smuwcyy pMjfbIaF dI sfK nUM vwtf lwgdf hY. hfly ipCly idnIN iewk DVy dy kihx AuWqy akfl qKq sfihb dy mOjUdf jQydfr sfihb amrIkf jf ky iewk gurU-Gr aMdr ieho kuJ krvf afey hn. sLRomxI kmytI nf qF aMimRqsr ivclf pRbMD TIk-Tfk clf skx dy smrwQ sfbq ho rhI hY aqy nf iswKI dy AunHF isDFqF dI rfKI krn vfsqy kuJ krdI hY, ijnHF df sMbMD smuwcy pMjfbIaF dy Bly nfl hY. agly idnIN sLRomxI gurduuafrf pRbMDk kmytI dIaF coxF hox jf rhIaF hn, ijs ivwc ieh gwlF eyjMzy AuWqy hoxIaF cfhIdIaF hn, pr iksy vI DVy jF iDr dy eyjMzy ivwc ieh nhIN lwB rhIaF. jy kuJ lwB irhf hY qF isrP inwjI iksm dI dUsLxbfjLI hI. eydF dy KfKV-KhIey ivwc ienHF coxF ivwcoN iswKF jF pMjfb dy Bly leI kI inkl skygf? isrP iewk cox hI hovygI, Ausy qrHF dI cox, ijho ijhI awjkwlH pfrlImYNt jF asYNblI leI huMdI vyKI jFdI hY jF iPr mMz dy iksy bdnfm ipMz dI pMcfieq leI vI.
ikrdfr dI kflK `qy pocf Pyrn df Xqn hY tonI blyar dI ikqfb - jiqMdr pnUM iewk drjn qoN vwD sflF qwk brqfnIaf vrgy dysL Auwqy rfj krn vfly pRDfn mMqrI tonI blyar dI ikqfb ies vkq sMsfr isafsq dI crcf df kyNdr bxI peI hY. kihMdy hn ik rfjy df puwqr mMgx vI qur pey qF TUTy ivwc lokIN moqIaF dI KYr pfAuNdy hn. tonI blyar eynf iksmq vflf nhIN jfpdf. Aus dI cOvI pONz kImq vflI ikqfb muwZly pVfa AuWqy hI afm pfTk leI awDI kImq kr ky bfrF-bfrF pONz dI vycxI pY rhI hY. vycx df ZMg eynf Bwdf cuixaf hY ik vyK ky hwsx nUM idl krdf hY. tonI blyar dI Poto lf ky hyTF ikqfb dI kImq bfrF pONz eyny vwzy awKrF ivwc ilKI peI hY, ijvyN sLfipMg mfl vfly afpxy nf ivk rhy mfl dI ‘syl’ leI iesLiqhfrbfjLI kr rhy hox. eynI hfsohIxI siQqI bMdy dy afpxy ikrdfr kfrn bxdI hY. ijvyN kdy awD-ivcfilEN jOhn myjr ny afpxI pfrtI dI mfrgryt QYcr qoN kursI Koh leI sI, Aus dI QF afey tonI blyar dI imafd muwkx df kuJ smF rihMidaF Aus nUM pfsy Dwk ky gfrzn brfAUn awgy af igaf sI. tonI blyar ny jdoN brqfnIaF dI kmfn pihlI vfr sFBI sI, Auh mfVf bMdf nhIN sI igixaf jFdf. afpxIaF keI nIqIaF df jnqk ivroD hox dy bfvjUd Auh vfr-vfr lybr pfrtI dI ijwq df rfh pwDrf kr lYNdf irhf sI. iPr Auh smF af igaf, jdoN Aus dy amrIkf vfly joVIdfr jfrj busL dy qsly mUuDy vwj jfx ny brqfnIaf dI lybr pfrtI nUM vI afpxI byVI zuwb jfx dI icMqf lf idwqI. ies qoN bcx leI lybr pfrtI nUM afgU bdlxf pY igaf. tonI blyar dI QF afieaf gfrzn brfAUn Aus df koeI sucwjf bdl bx ky pysL nhIN ho sikaf. gwlF Aus ny bhuq kIqIaF, pr pfrtI nUM zuwb jfx qoN bcf skx jogf nf inkilaf. Auh qF hfr jfx mgroN ieh Dwbf vI lvf bYTf ik gwdI bcfAux leI Auh ilbrl vfilaF nfl prdy ipwCy goNdF guMdx vI qur ipaf sI. hux jdoN lybr pfrtI dI srkfr nhIN rhI qy hr koeI ies hfl nUM puwjx dI ijLMmyvfrI dUjy vwl suwtx lwg ipaf hY, EdoN sfhmxy afeI tonI blyar dI ikqfb vI iewk qrHF nfl Aus dI afpxI BUimkf dI sPfeI dyx vrgI koisLsL hY. asIN ipCly smyN ivwc keI lIzrF dIaF ikqfbF pVHIaF hoeIaF hn. kdy pMzq jvfhr lfl nihrU dIaF afpxI DI ieMdrf gFDI nUM ilKIaF icwTIaF dI ikqfb afeI sI, ijs ivwc Aus ny afpxI DI nUM DrqI dy bxn qoN lY ky mnuwKqf dy mukMml ieiqhfs df igafn dyx df Xqn kIqf sI. Auh ikqfb ieho ijhI sI, ijhVI dunIaF Br dy mfipaF vwloN afpxI aOlfd nUM sOKI afm iswiKaf dI pihlI pOVI bx skdI sI. ijhVy lok pMzq nihrU dI rfjnIqI nfl sihmq nhIN sn, Auhdy dyhFq ipwCoN vI Aus dy EdF dy hI kwtV ivroDI bxy rhy, AunHF ivwc vI anykF ieho ijhy sn, ijnHF ny afpxy bwicaF nUM Auh ikqfb pVHn dI pRyrnf idwqI sI. iksy hor afgU ny ieho ijhf kMm kIqf hovy, sfzy iDafn ivWc nhIN. dUjy pfsy asIN ieho ijhy afgUaF bfry vI jfxdy hF, ijnHF ny rfjnIqI ivwcoN rhI kmfeI dI ksr pUrI krn leI ikqfbF ilK mfrIaF, jF lokF dy iewk ivsLysL vrg nUM BuclfAux qy jF iPr afpxy ikrdfr dI kflK lukfAux leI ikqfbF ilKIaF hn. tonI blyar AunHF ivwcoN afKrI sLRyxI ivwc afAuNdf hY, pr Aus qoN pihlF kuJ hornF dI gwl krnI bxdI hY. kuJ smF pihlF iewk ikqfb ilKI sI Bfrq dI pfrlImYNt ivc ivroDI iDr dy afgU lfl ikRsLn azvfnI ny. Aus ivwc qwQ vI glq aqy qoVy-mroVy pey sn, ijs df pihlF Auh afdI nhIN sI huMdf. sfrI ikqfb Aus ny iewk Kfs soc aqy mksd aDIn ilKI sI. Aus qoN kuJ smF pihlF azvfnI ny pfiksqfn jf ky muhMmd alI ijnfh dy soihly gfey sn qy Aus dy ipRqpflk afr aYWs aYWs vfly Aus nfl qiVMg ho gey sn. ijs BfrqI jnqf pfrtI ny Aus nUM dysL dy vwzy qKLq Auwqy ibTfAux df JMzf AuTf rwiKaf sI, Auh Aus dy nfl KVox dI QF Aus qoN pfsf vwt ky Aus dI CuwtI krn nUM iqafr ho geI sI. sO vlL pf ky Aus ny afpxy aslI mflk mnfey qy iPr purfxy vwkfr dI bhflI leI Auh ikqfb ilK idwqI sI, ijs ivwc afpxy bcpn qoN lY ky vyrvy drj kr ky ieh sfbq krn df Xqn kIqf sI ik ‘‘mYN ihMdUqwv df jmFdrU JMzf brdfr hF.’’ Aus ikqfb dI crcf ny ijnfh dI kbr AuWqy jf ky Pfiqhf pVHn vflI Xfd AuWqy imwtI pf idwqI qy azvfnI KusL ho igaf. iPr iewk ikqfb ilKI Esy BfrqI jnqf pfrtI dy dUjy isrkwZ afgU jsvMq isMG ny, ijs ivwc pfiksqfn bxn dI sfrI khfxI pf ky muhMmd alI ijnfh dIaF kuJ isPLqF vI kr idwqIaF. Bfjpf vfly Aus dy ipwCy pY gey. AunHF dI nirMdr modI vflI srkfr ny gujrfq ivwc Aus ikqfb dI ivkrI AuWqy pfbMdI vI lf idwqI, ijhVI adflq ivwc jf ky jfiejL TihrfAuxI musLkl ho geI aqy iPr htfAuxI peI sI. jsvMq isMG nUM Bfjpf ivwcoN kwZ idwqf igaf. Auh afpxI gwl AuWqy aiVaf irhf qy pfiksqfn jf ky vI afpxI ikqfb df irlIjL smfgm kr afieaf. sfl iewk msF lwgf qy Aus nUM iPr Bfjpf ny vfps lY ky afpxf afgU bxf ilaf. jdoN kwiZaf sI, EdoN Aus dI cyarmYnI vflI pfrlImYNt kmytI ivcly afpxy mYNbrF nUM mIitMg ivwc jfxoN vI rok idwqf sI. Bfjpf dI Aus qVPxI df asl kfrn ieh Gwt sI ik jsvMq isMG ny ijnfh dI isPq kIqI sI, vwD ieh sI ik sihj suBfa Aus ny Auh vyrvy drj kr idwqy sn ik pfiksqfn bxn qoN pihlF sLFq vwsdy ielfikaF ivwc dMgy BVkfAux df kMm Aus ihMdU mhF sBf ny Coihaf sI, ijs dI lfeI klm ivwcoN pihlF jn sMG qy iPr Bfjpf jMmI sI. jdoN jsvMq isMG ny ikqfb qoN coKI kmfeI kr leI qy gwl mwTI pY jfx kr ky Aus bfry svfl puwCy jfx df vkq vI nf irhf, EdoN Ausy jsvMq isMG nUM Bfjpf ny vfps lY ky glL nfl lf ilaf. eynI CyqI Auh gMgf qF nhIN sI nhf afieaf. eydF dIaF kuJ hor ikqfbF vI afeIaF, aqy keI lIzrF ny ikqfbF dI QF aKbfrF ivwc lyK ilK ky ieho kuJ kIqf, pr mksd sB df lwgBg iewko sI, tonI blyar qy azvfnI vflf hI. hux afeIey tonI blyar dI ikqfb vwl. ies mfmly ivwc kuJ hor kihx qoN pihlF ieh not krnf cfhIdf hY ik ipClI sdI ny brqfnIaf dI hYsIaq kfPI hOlI kr CwzI sI. vIhvIN sdI cVHn vyly sMsfr Br ivwc PYly brqfnvI sfmrfj ivwc sUrj nhIN sI zuwbdf, pr awD afAux qwk Aus df sUrj zuwbdf-zuwbdf AunHF hwdF qwk sImq hox lwg ipaf, ijnHF ivwc keI vfrI brP aqy DuMd kfrn keI-keI idn sUrj dy drsLn hI nhIN sn huMdy. Aus sdI dy sLurU ivwc jdoN mMzIaF AuWqy kbjLy leI pihlI sMsfr jMg lwgI, EdoN qwk brqfnIaf iewk DVy dy dysLF df mohrI huMdf sI, pr jdoN vIh sfl bfad dUjI sMsfr jMg eysy mksd leI lVnI peI qF Aus DVy dI kmfn asl ivwc amrIkIaF dy hwQ af cuwkI sI. cflbfjLI dy mfhr amrIkIaF ny ihtlr awgy aV ky mrn df sB qoN pihlF mOkf sovIaq rUs vfilaF nUM idwqf qy dUjI pfl AuWqy brqfnIaf nUM KVf kr ky nuksfn Aus df hox idwqf, pr qbfh hoey XUrpI mulkF dI muV AusfrI dy Tyky afpxIaF kMpnIaF nUM idvf idwqy sn. iPr sMsfr dI swQ XU aYn ivwc kihx Kfqr brqfnIaf nUM vIto dI qfkq idvf idwqI, pr asl ivwc ieh qfkq Aus ny brqfnIaf ny nhIN sI vrqxI, amrIkf ny afpxy leI hI dUjI vot df pRbMD kIqf sI. eynf kuJ ho ky vI brqfnIaf dI hflq ikrfey dy kfirMdy vflI EdoN qwk nhIN sI bxI, jdoN qwk tonI blyar ny ies dy pRDfn mMqrI vjoN agvfeI nhIN sI sFBI. amrIkf ny iewk jMg cflI ku sfl pihlF vIaqnfm ivwc lVI sI, Aus ivwc vI Aus dI hflq kuwt Kfx ipwCoN ‘lOt ky buwDU Gr ko afey’ vflI hoeI sI. brqfnIaf nUM Aus jMg ivwc iKwcx leI vI amrIkf ny jLor lfieaf sI, pr EdoN dy pRDfn mMqrI hYrflz ivlsn ny sfP kih idwqf sI ik ijs ny puafVy pfey hn, Auh afp hI Bugqdf iPry, brqfnvI POj EQy lVn nhIN jfvygI. tonI blyar pihlF pRDfn mMqrI sI, ijs nUM brqfnIaf df atl ibhfrI vfjpfeI ikhf jf skdf hY. amrIkf ny BfvyN Bfrq qoN mdd lYx qoN pRhyjL kIqf sI, pr sfzy pRDfn mMqrI vfjpfeI ny aPgfinsqfn dI jMg vyly ibnF mdd dI nObq afey qoN hI kih idwqf sI ik ‘Bfrq df bwcf-bwcf amrIkf dy sfQ hY.’ ijvyN EdoN vfjpfeI sfihb nUM amrIkI GoV-svfrF dy ipwCy ‘mrIal Kwcr vflf pMjvF svfr’ bxn df josL af igaf sI, tonI blyar ny vI Eho kuJ kr ivKfieaf. iksy vI hor qoN pihlF tonI blyar ny ieh aYlfn kIqf sI ik Auh amrIkf dI jMgI muihMm df mohrf bx ky afpxI POj aPgfinsqfn Byjygf. eyQoN sLurU hoeI muihMm jdoN ierfk ivwc vI jf puwjI, ijwQy dovF dysLF dI POj nUM vwzf jfnI nuksfn Jwlxf ipaf, tonI blyar jMg ivwc vI qy jMg leI GVI geI JUTI bhfnybfjLI ivwc vI BfeIvfl bixaf irhf. tonI blyar dIaF kuJ nIqIaF mfVIaF ho skdIaF hn, pr ieh hr koeI mMndf hY ik kuJ kMm Aus ny afm afdmI dy Bly vfly vI kIqy sn. skUlF leI Aus dy vkq grFtF vDIaF sn qy smfjI surwiKaf dIaF skImF vI hux ijMny kuhfVy dI mfr hyT nhIN sn. ies dy bfvjUd jy Aus dI srkfr bfry lokF dI rfey mfVI bxdI geI qy lybr pfrtI nUM lIzr bdlxf pY igaf qF do kfrnF kr ky. pihlf kfrn ieh ik Auh lybrpuxy dI lIh qoN lwQ igaf sI. tonI blyar dy vyly lybr pfrtI ivwc do-do pONz dy ky afpxf smrwQn dyx vfly sDfrn mYNbrF nfloN svrfj pfl vrgy pUMjIpqIaF dI puwC-igwC vD geI, ijhVy do-do imlIan (vIh-vIh lwK) pONz plF ivwc dy skx. dUjI qy ies qoN vwzI glqI amrIkI KMGUry ipwCy lwg ky ierfk dI jMg ivwc kuwt Kfx qur pYxf sI. hux jdoN tonI blyar dI ikqfb mfrkIt ivwc afeI hY qf ies dy pRkfsLkF ny bxdy syvf Pl dy sfZy cfr imlIan (pMjqflI lwK) pONz dI bjfey pMjfh lwK pONz Aus nUM agfAUN dy idwqy hn, jo BfrqI iswky ivwc cflI kroV dy nyVy-qyVy bxngy. tonI ny aYlfn kIqf ik ieh pYsy afpxy leI nhIN Krcxy, ierfk dI jMg ivwc mfry gey jF jLKmI hoey POjIaF dy prvfrF dI mdd leI dy dyxy hn. eynI gwl afK ky Aus ny BUMzF dI nvIN KwKr CyV leI hY. eyny svfl puwCy jfx lwg pey hn ik sfiraF df jvfb dy skxf hI tonI blyar leI surq Bulf dyx vflf Jmylf bx igaf hY. afpxy-prfey sfry hI tonI blyar nUM Aus jMg df muwK mujrm sfbq krn ieMÖ qur pey hn, ijs df iksy ny ikafs qwk nhIN sI kIqf. sB nUM pqf hY ik KfVI dy dysLF ivwc jy iksy df kql ho jfvy qF kfql nUM mOq dI sjLf qoN bcfAux df iewko pRbMD hY ik kql hoey bMdy dy prvfr dI mMg muqfbk kfql df prvfr rkm adf kr dyvy. aMgryjLI ivwc ies nUM ‘blwz mnI’ ikhf jFdf hY. keI sdIaF qwk ieh irvfj keI XUrpI dysLF ivwc vI pRcwlq rih cuwkf hY. tonI blyar dI ies pysLksL, ik Auh ikqfb dI kmfeI nUM ierfk jMg dy pIVq prvfrF ivwc vMz dyvygf, nUM brqfnIaf dy lok ieh kih ky rwd kr rhy hn ik ies mdd dy bhfny blyar afpxy gunfh bKsLfAux leI ‘blwz mnI’ pysL krn df Xqn kr irhf hY. Aus nUM Xfd krvfieaf jf irhf hY ik jdoN ierfk dI jMg lwgI, EdoN amrIkf dy nfl KVo ky tonI blyar dI srkfr ny vfr-vfr ikhf sI ik swdfm husYn ny jnqk qbfhI dy hiQafr iqafr kr ley hn, ijnHF df Kfqmf krn df jMg qoN ibnF koeI rfh hI nhIN. jdoN ierfk AuWqy kbjLf kr ilaf qF EQy ieho ijhy hiQafr nhIN sn inkly. amrIkf vfilaF nUM vI mMnxf ipaf sI qy tonI blyar nUM vI ik Auh irportF aDfr rihq sn, sgoN lokF nUM jMg leI mfnisk qOr `qy iqafr krn leI GVIaF geIaF sn. brqfnIaf dy lok kihMdy hn ik afpxy lokF nUM jMg dI BwTI ivwc Jokx leI blyar ny JUTIaF irportF pysL kr ky pUry dysL nfl jo DoKf kIqf hY, ikqfb dI kmfeI dy pONzF df pocf mfr ky hux Auh Aus kflK dy dfg pUMJx df Xqn kr irhf hY. Auh ieh puwCdy hn ik jy cflI sfl pihlF pRDfn mMqrI hYrflz ivlsn vIaqnfm dI jMg ivwc jfx qoN nFh kr skdf sI qF tonI blyar qoN jfrj busL nUM ieh nFh ikAuN nf kIqI geI? amrIkf ivwc jfrj bsL dI pfrtI nUM vI eysy gunfh dI sjLf BugqxI peI sI, jdoN brfk Ebfmf dI ijwq hoeI sI. EQoN dy lok ieh gunfh qF awKoN proKf kr gey sn ik ivafihaf-viraf ibwl kilMtn afpxI pqnI nUM DoKf dy ky iksy moinkf lyivMskI nUM rfsLtrpqI Bvn ivwc mhfrfjy rxjIq isMG vflI morF bxfeI iPry, pr ieh brdfsLq nhIN sn kr sky ik AunHF dy rfsLtrpqI afpxy mulk nUM ierfk dI jMg ivwc Jokx leI afpxIaF KuPIaf eyjMsIaF dIaF GVIaF hoeIaF Auh khfxIaF suxf ky mUrK bxfeI jfvy, ijnHF df koeI afDfr hI nhIN sI. ijs pfsy nUM ieh bihs busL dI hfr ny qorI sI, tonI blyar dI ikqfb ny ieh awgy vDf idwqI hY. byiewjLqI qF AuhdI pihlF hI bQyrI ho cuwkI sI, hux Auh rihMdI ksr vI kZvf lvygf.
syvf dI bjfey kuwcj dI lIhy pY cuwkI hY pwqrkfrI - jiqMdr pnUM lokqMqr df cOQf QMmH aKvf ky bhuq KusL huMdy hF asIN pwqrkfrI nfl juVy hoey lok. iksy dy vI kIVy kwZxy asIN afpxf hwk smJdy hF. hor hr Kyqr leI asIN jLfbqy aqy bMDj dI mMg krdy hF. sfzy afpxy Auqy koeI afpxf bxfieaf jLfbqf vI lfgU nhIN huMdf jfpdf qy jy koeI ieho ijhf nym srkfr jF pRYs kONsl GVn dI koisLsL kry qF asIN cIk-ichfVf pf dyNdy hF. adflqF leI kfnUMn hn, POj leI vI pfrlImYNt vI inXmF anusfr cwlxI huMdI hY. isrPL sfzf Kyqr hY, ijwQy ies dI loV nhIN. iPLlm stfr hymf mfilnI afpxI spONsr kMpnI dy smfn df ijLkr pfrlImYNt aMdr kr dyvy qF asIN ies nUM bd-idafnqI kihMdy hF, ijs ivc nOkrI kr rhy huMdy hF qy jfxkfrF ivwc tOhr vI bxfAuNdy hF ik asIN Plfxy df mwkU Twpx df rfh rwiKaf hoieaf hY. iehnIN idnIN ieh gwl asIN iesy kr ky CyVI hY ik mIzIaf, Kfs kr ky ielYktrfink mIzIaf, bd-jLbfnI dIaF hwdF pfr krn lwg ipaf hY. mfmlf KyzF df hovy jF srhwdF df, Aus nUM afpxy vrqy hoey sLbdF dI prvfh hI nhIN. sLbd isrPL sLbd nhIN huMdy. keI vfrI jLbfn df jLKLm qlvfr nfloN zUUMGf clf jFdf hY. ieh gwl smJy bgYr asIN boldy hF qy jdoN pqf vI lwg jfvy ik asIN glq hF, glqI mMnx qoN kMnI kqrf ky glq nUM TIk sfbq krn dI koisLsL krdy hF. bhuq imsflF hn mIzIey dI gYr-ijLMmyvfrI dIaF. sfnUM ieh Buwl nhIN skdf ik vI pI isMG dy pRDfn mMqrI huMidaF jdoN jgmohn nUM jMmU-ksLmIr df gvrnr lfieaf igaf, EdoN iewk pwqrkfr ny ksLmIr dy amn nUM qIlI ikvyN lfeI sI? Aus ny ieh irport aMgryjLI rsfly dI kvr-storI bxf ky CfpI ik gvrnr jgmohn ny Aus nUM idwqI ieMtrivAU ivwc muslmfnF nUM mfr dyx dI gwl afKI hY. ivroDI iDr dy afgU rfjIv gFDI ny ieh muwdf pfrlImYNt ivwc AuTfieaf qy pfiksqfn ny XunfeIitz nysLnjL ivwc gwl jf cuwkI ik Bfrq dy iewk sUby df gvrnr muslmfnF bfry afh kuJ kihMdf hY. gvrnr dI CuwtI kr idwqI geI, bfvjUd Aus dy spwsLtIkrn dy ik ijs idn nUM Aus pwqrkfr ny ieMtrivAU kIqI ilKI hY, Aus idn qF jgmohn Aus sLihr ivwc hI mOjUd nhIN sI. keI sfl muwkdmf cwlx qoN bfad rsfly dy pRbMDkF ny mfPLI mMg leI qy ieh kih idwqf ik Aus pwqrkfr nUM nOkrI qoN kwZ idwqf igaf hY, pr ies nfl Bfrq dI afn-sLfn nUM lwgI Tys qF brfbr nhIN sI ho jfxI. iewk hor mOkf idwlI dy iewk skUl dI tIcr bfry glq KLbr df hY. nvyN sLurU hoey iewk tI vI cYnl ny ieh irport pysL kr idwqI hY ik Auh tIcr afpxIaF ividafrQxF qoN dyh vpfr krvfAuNdI hY. bwicaF dy mfipaF ny jf ky skUl dI BMn-qoV kr idwqI qy puls tIcr nUM PV ky lY geI. jFc kIqI qF sfrI KLbr glq qy scfeI ieh inklI ik nvyN pwqrkfr nUM nvyN cYnl dy mflkF ny grmf-grm storI krn leI Auksf ky ieh gunfh krvfieaf sI. pwqrkfr Auqy kys bx igaf, tI vI cYnl awj vI mfVf-cMgf cwlI jFdf hY. iqMn ku sfl pihlF iewk tI vI cYnl ny jMglF ivwc jfnvrF dy isLkfr dI mnfhI nUM AulMG ky ihrn aqy bfrfisMgy mfry jFdy ivKf idwqy sn. jdoN Auh irport pysL kIqI geI qF jfnvrF nUM mfrn vfly Auh sDfrn pyNzU lok afp hI Qfxy cly gey qy dws idwqf ik irport pysL krn vflf bMdf hI pYsy dy ky lY ky igaf sI ik jfnvr mrdy dI iPLlm bxfAuxI hY. kYptn amirMdr isMG dI srkfr vyly Aus nUM afpxy sLihr pitafly aMdr grIb kfrobfrIaF df iewk lIzr ijAuNdf sV ky mr igaf sI. ipwCoN pqf lwgf ik nOtMkI hI asl mOq bx geI sI. Aus ny jdoN sV mrn df aYlfn kIqf, pwqrkfr pihlF swd ley sn, puls vI phuMcI hoeI sI qF Aus df afpxf puwqr vI ipwCy kMbl lY ky KVf sI. soicaf ieh sI ik jdoN Auh awg lfvygf qF pwqrkfrF dy Poto lYNdy sfr Aus df puwqr kMbl suwt ky buJf dyvygf, pr awg lwgdy sfr qyjLI nfl BVkI hoeI vyK ky vI bhuq swjx qmfsLf hI smJdy rhy. nf qF puls vflf awgy hoieaf, nf pwqrkfr, qy Auh bMdf scmuc sV ky mr igaf sI. EdoN ies gwl dI crcf suxI geI sI ik Aus nUM eydF krn vfsqy vI kuJ pwqrkfrF ny Auksfieaf sI, qF ik Aus df srkfr `qy dbfa bx sky qy pwqrkfr afpxI iPLlm bxf skx. hux ipCly mhIny ieho kuJ iewk mwD BfrqI rfj ivwc vfpr igaf hY, ijwQy iPLlm bxfAux leI pwqrkfrF df Auksfieaf iewk muMzf Qfxy mUhry sV miraf hY. asIN iehnF sfrIaF gwlF nUM pfsy rwK ky ajokI pIVHI dy pwqrkfrF, Kfs kr ky ielYktrfink mIzIey vfilaF, dI gwl krnI cfhuMdy hF. Auh hr gwl hI ieMj llkfry mfr ky pysL krdy hn, ijvyN lokF dy mn ivwc jMgI jnUMn Br rhy hox. vwzf mslf hY gvFZI dysLF df. Bfrq iewk imjLfeIl bxfAuNdf hY. pwqrkfr Aus dI mfr smrwQf dy aMkVy pqf krdy hn. iPr Aus dy iklomItr igx ky gvFZ ivwc pfiksqfn aqy cIn dy EnI ryNj ivwc afAuNdy sLihrF dI sUcI bxf lYNdy hn. ies dy bfad irporitMg sLurU ho jFdI hY. KLbrF pVHn vfly isrPL KLbrF nhIN pVHdy, llkfry mfrI jFdy hn; ‘hux sfzy qoN ikwdF bc skogy pfiksqfn vfilE, quhfzf lfhOr, rfvlipMzI, ieslfmfbfd, krfcI koeI vI sLihr Cwzxf nhIN sfzI imjLfeIl ny?[[[[[qy cIn vfilE, qusIN vI bc ky ikwQy jfEgy, sfzI imjLfeIl ny qF quhfzI bIijMg df bIj nfs kr dyxf hY?’’ agly idnF ivwc AunHF dovF ivcoN iksy dysL qoN ieh irport af jFdI hY ik nvIN imjLfeIl koeI AunHF ny vI bxf leI hY. ies qoN nvIN irporitMg sLurU ho jFdI hY : ‘ikwQy suwqI peI hY sfzI Bfrq dI srkfr? pfiksqfn dI nvIN imjLfeIl ny sfzy jlMDr, luiDafxf qF ikDry rhy, idwlI vI dyKx lfiek nhIN CwzxI.’ sux ky ieMj lwgx lwgdf hY, ijvyN awj dI rfq vI lMG jfvy qF sLukr mnfAuxf cfhIdf hY, Blk df idn hor kihrvfn ho skdf hY qy prsoN dI qF iksy nUM Jfk hI nhIN rwKxI cfhIdI. kuJ idn pihlF vfhgf bfrzr AuWqy JMzf Auqfry jfx dI rsm iewk cYnl vwloN ivKfeI jf rhI sI. ies mOky EQy iewk dUjy nUM awKF ivKfAux vflI hmlfvr pryz kIqI jfxI koeI cMgf nhIN smiJaf jfxf cfhIdf. mOky Auqy KVy lokF nUM ies nfl keI vfrI eyny Bfvk huMdy vyiKaf igaf hY ik Auh prly pfsy vfilaF nUM icVfAux vflI nfhrybfjLI ‘Bfrq mfqf kI jY’ qoN sLurU kr ky iPr ‘dUD mFgo, KIr dyNgy! ksLmIr mFgo, cIr dyNgy’ qwk vI jf puwjdy hn. prly pfsy dI BIV vI jvfbI nfhiraF ivwc Gwt nhIN krdI. sfzy tI vI cYnl dI irport ieh kih rhI sI ik ‘jdoN Bfrq dy lok ies mOky afpxy mn dy Bfv pRgt krdy nfhry lfAuNdy hn qF pfiksqfn dI rfjDfnI ieslfmfbfd dIaF kMDF kMbdIaF hn.’ AunHF dI irport sLfied idwlI dIaF kMDF kMbfeI jFdI hovygI. asIN cfhuMdy hF ik Aus srhwd Auqy ‘ieh pMjfb vI myrf hY, aOh pMjfb vI myrf hY’ vflf qrfnf gUMjy, jF iPr ‘hwdF qoV idE, srhwdF qoV idE’ vflI Bfvnf nfl jwPLIaF pfAux nUM bFhF iewk dUjy vwl vDfeIey. sfzy tI vI irport ies dI bjfey ieh koisLsL kr rhy hn ik asIN jy iewk dUjy dI puVpuVI ivc golI mfrn jogy nhIN qF Gwto Gwt juwqIE-juwqI hI huMdy irhf krIey. awj kwlH sO muwidaF df muwdf ikRkt dI Kyz bxI peI hY. Bfrq dy lokF nUM ies dI iKwc sLOdfa dI hwd qwk puwjI peI hY. tI vI cYnl ies df lfB lYxf cfhuMdy hn. Auh afpxI tIm dy ikRktrF nUM ieMj hwuJF mfrdy hn, ijvyN bldF ipwCy jFdf iksfn prfxI vrqdf hY. ieMj kridaF Auh keI sfl pihlF hfkI dy pRiswD iKzfrI pRgt isMG dI khI ieh gwl Buwl jFdy hn ik sfzI tIm ivwc isrPL GoVy nhIN huMdy qy dUjI iDr ny sfry gDy iekwTy kr ky nhIN ilaFdy huMdy. brfbr dIaF tImF ivwc iBVidaF kdy ijwq vI ho skdI hY qy kdy hfr vI, ijs nUM brdfsLq krn df mfdf hoxf cfhIdf hY. asIN ijwq mOky afpxy iKzfrI nUM isr Auqy cuwk lYNdy hF qy jdoN Auh ikRsLmf nf kr sky, EdoN AuhnUM kbr `c pfAux qwk jFdy hF. ipCly kuJ idnF qoN Bfrq-sRIlMkf mYcF dI lVI ny tI vI cYnl nUM hr iksm dI byhUdgI df KuwlHf mOkf dy rwiKaf hY. sRIlMkf nfl hr mYc mOky Auh do idn pihlF hI kihx lwg pYNdy hn ik ‘‘ies vfrI qF lMkf dihn hovygf. Bfrq dy rx-bFkro (rx ivwc lVn vfly joiDE), lMkf nUM PUk idE.’’ lMkf-dihn rmfiex dI Auh Gtnf hY, ijs ivwc hnUMmfn ny pUC nUM awg lf ky sfrI lMkf nUM PUk suwitaf sI. sRIlMkf dy lok qF Bfrq ivwc rfm lIlHf mnfey jfx nfl vI afpxy svY-mfx Auqy swt vwjdI mihsUs krdy hn, sfzy irportr lMkf PUk dyx dI gwl mYc mOky kih ky AunHF dy jLKLmF `qy hor lUx DUVdy hn. jy ieh ieMj krdy hn qF EDr vI kuJ ieho ijhy bd-qmIjL pwqrkfr ho skdy hn, ijhVy afpxy lokF nUM Auksf rhy hox ik ‘ipClf klMk Dox df mOkf hY, BfrqIaF nUM swuky nf jfx idE.’ ieho ijhI hflq ivwc iksy idn dovF iDrF dy drsLkF dI BIV afpo afp ivc iBV skdI hY. asIN pwCmI dysLF ivwc PLuwtbfl pRymIaF nUM iBVdy vyiKaf hoieaf hY, hux sfnUM iksy idn ieh njLfrf afpxy Gr ivwc vyKx leI vI iqafr rihxf cfhIdf hY qy ijs idn ieh vfpr igaf, ies dI ijLMmyvfrI sfzy pwqrkfr BfeIbMdF dy isr hovygI. pwqrkfrI lokF dI syvf dI QF kucwj dI lIhy ikAuN pY qurI hY, ies bfry kdy nf kdy qF socxf cfhIdf hY sfzy BfeIcfry nUM.
Drm nUM smJx dI bjfey hAumY aqy kursI leI vrqx dy ho rhy hn Xqn - jiqMdr pnUM ‘mjhb nhIN isKfqf, afps myN bYr rKnf’ vflI sqr jdoN vI gfeI jfvy, suxn vfilaF nUM afm kr ky cMgI lwgdI hY. ieh afm Dfrnf hY ik Drm joVdf hY, iewk dUjy nfloN qoVdf nhIN. hoxf vI ieMj hI cfhIdf hY. ijwQoN qwk hkIkqF df sMbMD hY, Drm ny BfvyN ieh kdy nf ikhf hovy, Drm dI iswiKaf dy arQF dI QF anrQ krn vfilaF ny sfrf aml ies qoN Ault kIqf hY. eIsf nUM slIb AuWqy tMigaf igaf sI, pr ieh kMm iksy ny Aus df rfj Kohx leI nhIN sI kIqf. ijnHF ny kIqf sI, AunHF df ivsLvfs sI ik Drm dI ijhVI lIh Auqy asIN cwl rhy hF, Auho TIk hY qy ieh Aus qoN Ault cwl ky Drm dI byadbI kr irhf hY. hjLrq muhMmd sfihb nfl ijnHF ny tkrfa df mfhOl vfr-vfr pYdf kIqf, Auh vI aDrmI nhIN, Drm bfry afpxI soc nUM sB qoN cMgI mMnx dovF DrmF ; iesfeIaq aqy ieslfm aMdr smF pf ky do-do DfrfvF bx geIaF qy dovF DrfvF vfly afpo ivwc lV-lV ky mrdy qy mfrdy rhy. jy Drm jF mjhb vYr rwKxf nhIN isKfAuNdf qF ieh iewk dUjy df lhU vgfAux ikAuN lwgy rhy sn? KUnI Kyz qF ajy vI, Kfs kr ky ieslfm aMdr sLIaf qy suMnI drimafn, rukI nhIN. smF pY ky ies ivwc iek nvyN Drm dI sLurUafq hoeI. bfby nfnk df ieh Drm mn-mwqF dy ivroD qoN sLurU hoieaf, ijs ivwc hr Drm dy afgU pursLF nUM Poky krm-kFzF dI kicafeI bfry AunHF dy drF `qy jf ky dwisaf igaf. mfx nfl ikhf jFdf hY ik bfby gurU ny kurkusLyqr ivwc jf ky pMzqF nUM ikhf sI ik sUrj nUM pfxI cVHfAuxf bMd kro, ies df koeI PLfiedf nhIN. awj eydF dy CwqI iksm dy pfKMz iswK Drm aMdr af cuwky hn, ijnHF df ivroD Gr af ky kIqf igaf brdfsLq krnf qF ikDry irhf, dUr bYTy df ikMqU kIqf vI Auh shfr nhIN skdy. ieh hfl Aus Drm df hY, ijs dy gurU sfihbfn ny swc aqy soc dI afjLfdI leI kurbfnIaF kIqIaF sn. ‘mjhb nhIN isKfqf afps myN bYr rKnf’ vflf gIq keI sdIaF bfad bixaf, gurU arjn dyv dI sLhfdq keI sdIaF pihlF ho geI sI. Aus nUM iewk kuVI dy irsLqy dI kOV nfl joV ky gwl pfsy pfAux df ijMnf mrjLI Xqn kIqf jfvy, ieh swc ieqhfs df ihwsf hY ik bfdsLfh jhFgIr df njLr ivwc gurU arjn sfihb dI pRMprf ‘kuPLr dI dukfn’ sI. jhFgIr nUM bVf ‘adl’ (iensfPL) krn vflf mMinaf jFdf sI, pr Drm dy mfmly ivwc Auh vI isrPL afpxy Drm nUM hI Drm mMndf sI, dUjy Drm dI hoNd brdfsLq krn nUM iqafr nhIN sI. iPr Aus dy poqry aOrMgjLyb ny Drm dy nFa AuWqy qsLwdd df rfh PVidaF ihMdUaF dy jnyAU aqy loV pvy qF jnyAU vfly isr, lfhux qwk df jLulm Drm dy nFa AuWqy ivwZ ilaf sI. ies dy ivruwD gurU qyg bhfdr sfihb dI idwlI ivwc sLhIdI nUM isrPL ‘iqlk-jMJU’ dI rfKI nfl joV ky asl gwl lukf idwqI geI. gurU nfnk sfihb dy smyN qoN hI gurU sfihbfn ijs jnyAU dI rsm df KMzn kIqf hoieaf sI, Ausy jnyAU dI rfKI leI nOvyN gurU nUM sLhIdI dyx dI loV nhIN sI. sLhIdI df mUl ieh sI ik koeI jnyAU pihny jF nf pihny, ieh Aus dI ivakqIgq afjLfdI df svfl hY, bfdsLfh aOrMgjLyb jF hor iksy nUM ieh hwk nhIN ik Dwky nfl lokF nUM afpxI lIh `qy cwlx nUM mjLbUr kry. gurU qyg bhfdr sfihb dI mhfn sLhIdI df asl mksd ivcfrF dI afjLfdI dy hwk `c KVoxf qy Drm dy nFa dI kwtVqf df ivroD krnf sI. sdIaF bIq geIaF, Drm dI kwtVqf nhIN bdlI. Auh awj vI AuvyN hI AuvyN hY qy lwgBwg sfry sQfpq DrmF aMdr iewk jF dUjy rUp ivwc muV-muV AuWBrdI hY, ijs dIaF keI imsflF idwqIaF jf skdIaF hn. gvFZI dysL pfiksqfn aMdr ieslfm dy nFa Auwqy hkUmq cwldI hY. afpsI mwqByd iksy vI hwd qwk brdfsLq kIqy jf skdy hn, pr jdoN muwdf AunHF dy rfj-Drm muqfbk awlHf dI inMdf df bx jfvy, brdfsLq nhIN kIqf jFdf. koeI eIsf bfry jF dUjy DrmF dy gurUaF-pIrF bfry BfvyN kuJ vI kihMdf rhy, jdoN awlHf jF kurfn dy ivruwD kuJ ikhf hox df dosL iksy AuWqy lwg igaf, sjLf isrPL mOq dI hY. keI vfrI lok inwjI dusLmxIaF kwZx leI vI iksy AuWqy ieho ijhf dosL lf dyNdy hn qy ipMz df kfjLI Aus nUM mfr dyx df hukm dy dyNdf hY. EQy do iksm dy kql hoxy afm gwl hn; pihlf axK nfl joV ky kIqf igaf kql, ijs ivwc ivroDI DVy df bMdf kql kr ky Aus dy bfad iewk aOrq afpxy prvfr dI kql kr idwqI jFdI hY qy dovF dy ‘nfjfiejL sMbMD’ kih ky axK leI kql kIqy gey kih idwqy jFdy hn. dUjf mfmlf rwb dI inMdf df hY. irsLqydfrI ivwc jfiedfd dy JgVy leI vI iksy nUM KyqF ivwc kql kr ky afky kih idE ik ‘bwdl afey vyK ky PLsl Krfb hox dy zroN ies ny rwb nUM gflH kwZI sI, sfzy qoN shfr nhIN hoeI qy kql kr idwqf hY. axK vfly kql dI gwl qF mMnI jfvy jF nf, rwb vflI gwl mMn ky mfmlf Jwt muwk jFdf hY. ipCly idnIN qF pfiksqfn qoN iewk hor vI KLbr af geI. iewk jfiedfd dy JgVy ivwc do eIsfeI BrfvF AuWqy iksy muslmfn ny dosL lf idwqf ik ieh awlHf dy iKlfPL boldy suxy sn. igRPLqfrI hoeI, kys adflq ivwc igaf qy pqf hI sI ik sjLf mOq dI iml jfxI hY, pr EnI dyr AuzIk kIqy ibnF iewk idn AunHF nUM kcihrI ivwc hI golI mfr ky mfr idwqf igaf qy dlIl ieh idwqI ik awlHf dI sLfn dy iKlfPL bolx vflf ijMdf nhIN rihxf cfhIdf. dunIaf Br ivcoN mMg ho rhI hY ik pfiksqfn aMdr ieh kfnUMn KLqm hoxf cfhIdf hY qy Bfrq ivwc ies dy Ault ieh mMg AuWT rhI hY ies mfmly ivwc sjLf eyQy vI sKLq hoxI cfhIdI hY. iewk sMgTn ny qF ieh vI mMg kr idwqI hY ik ijs bMdy AuWqy gAU hwiqaf df dosL lwgf hovy, Aus leI vI PLFsI dI sjLf cfhIdI hY. sfzf Xuwg swiBaqf df Xuwg hY, ijs ivwc mnuwKI hwkF dI afvfjL AuTfeI jFdI hY. mnuwKI hwkF ivwc sB hwkF qoN vwzf hwk iksy iensfn df ijAUx df hwk huMdf hY. Drm dy nFa AuWqy kwtVpMQI soc nUM Dfrn krn vfilaF nUM hor sfry hwk TIk lwgdy hn, pr Drm dy muwdy Auqy iksy df jIAUx df hwk Auh Kohx qur pYNdy hn. ies dIaF qfjLf imsflF sfzy kol hn. pMjfb ivc qIh ku sfl pihlF inrMkfrIaF dy muKI df ivroD sLurU hoieaf qF keI mOqF aMimRqsr vfly pihly tkrfE drimafn hoeIaF qy keI Aus qoN bfad hornI QFeIN ho geIaF. Kud inrMkfrI muKI nUM vI mfr idwqf igaf. ieh sfrf KUn-Krfbf Drm dy nFa Auqy hoieaf sI. eyny sfl lMG jfx mgroN vI pMjfb ivwc inrMkfrI sMprdf kfiem hY. aMimRqsr ivwc twkr vflI QF AuWqy gurduafrf bx igaf hY, pr bfeIpfs Auqy vwzy inrMkfrI smfgm awj vI hoeI jFdy hn. Aus qoN ipwCoN nUrmihl vfly idivaf jXoqI jfgirqI sMsQfn nfl twkrF df muwZ bMnH ilaf igaf. iPr isrsy vfly zyrf swcf sOdf dy pMjfb ivcly sfry zyry cukf dyx dy hukm sRI akfl qKLq sfihb qoN cfVH idwqy gey qy hukm cfVHn vfly dUijaF nUM mrn-mfrn qor qy afp ipClI glI QfxIN aMimRqsr nUM iKsk gey. iewk vfr BinafrF vfly ipafrf isMG dy ‘Bvsfgr gRMQ’ nUM muwdf bxf ilaf qy pfbMdI lgvf idwqI, pr jdoN adflq vwloN ieh puwiCaf igaf ik ies ivcly nuks dws idE qF dwsx vfly Dfrimk pursLF ny kmytI bxfAux qoN ieh kih ky nFh kr idwqI ik jy kmytI bxfeI qF Aus gRMQ nUM pVHn dI avwigaf krnI pvygI, ijs AuWqy akfl qKLq sfihb ny pfbMdI lfeI hoeI hY. ies sfrI Kyz ipCy Drm nhIN, Drm dI asl Bfvnf nUM rfjnIiqk loVF leI nhIN, Drm dI asl Bfvnf nUM rfjnIqk loVF leI vrqx dI nIqI sI. ieMj Drm nUM lokF ivwc eykqf dI bjfey vfr-vfr pftk pfAux leI vriqaf igaf hY. ipCly sfl iewk vfrI iPr ieho ijhf Aubflf afieaf jdoN afstrIaf dI rfjDfnI vIafnf ivwc rvIdfs jI dy anuXfeI sMq rfmfnMd nUM kql kr idwqf igaf. dlIl ieh idwqI geI ik sRI gurU gRMQ sfihb dI hjLUrI bYTy Aus sMq dy gozIN hwQ lf ky mwQy tyky jf rhy sn. ieMj qF keI iswK sMq vI krdy hn. Aus vkq vI Drm aqy mirXfdf dy afpxI mrjLI dy arQ kwZ ky nOjvfnF nUM ies pfsy lfieaf igaf sI, hux vI lfieaf jf irhf hY. ieho kfrn hY ik bIqI julfeI ivwc Esy sLihr aMdr rfDf svfmI sMprdf dy muwKI Auqy hmly dI koisLsL kIqI geI hY. rfDf svfmI sMprdf dy muwK zyry dy afsy-pfsy dy ipMzF dy iksfnF nfl dur-ivhfr dIaF irportF kfrn BfvyN keI lokF dy mn ivc AunHF bfry keI ikMqU ho skdy hn, pr lokF dI rotI nfl sMbMD rwKdy Auh msly qF kfnUMnI ZMg nfl nijwTy jfxy hn qy Drm dy jnUMn ny kuJ nOjvfnF nUM iewk vfr Auho ijhy KUn-Krfby leI AuksfAuxf sLurU kr idwqf, ijho ijhf ipCly sfl ho cuwkf sI. ivsQfr hor cfhIdf hovy qF sfDvI pRigaf isMG qy krnl puroihq dy bMb Dmfky krn vfly sMgTn dI vI crcf kIqI jf skdI hY, pMjfb ivwc eIsfeIaF dy smfgm rokx vfly sMgTnF dI vI qy keI hornF dI vI, pr ieh sfry idRsLtFq dyx qoN bfad vI kihx vflI gwl ieho hY ik ienHF ivwcoN iksy ny vI iensfnIaq dy Drm nUM nhIN piVHaf, isrPL pihrfvy dy pwKoN vwKo-vwKry DrmF dy vKryvyN hI pVHy hn. bhuq sfrIaF cMigafeIaF vI hn iehnF DrmF ivwc, pr AunHF nUM pVHn aqy smJx dI nf hux iksy dI koeI iewCf jfpdI hY, nf Kycl df mfdf. iesy kr ky jo ho irhf hY jF jo kIqf-krvfieaf jf irhf hY, Ausy nUM Drm mMn ilaf igaf hY.
rfj krn vfilaF nUM mulk nfloN mfieaf nfl moh vwD hY, afm lokF nUM kI khIey - jiqMdr pnUM gwl vIh ku sfl pihlF dI hY. jlMDr ivc iksy dy Gr akflI afgU pRkfsL isMG bfdl df rfq df Kfxf sI. Kfxy ipwCoN bfdl sfihb hwQ Dox lwgy qF iewk nOjvfn ny siqkfr vjoN awgy ho ky qOlIaf pysL kIqf. AunHF ny nOjvfn nUM puwC ilaf ik Auh krdf kI hY qy awgoN kI krn df ivcfr hY? sfrf kuJ puwC ky iPr bjLurgF vflI slfh ieh idwqI ik ‘jy ho sky qF bfhr hI cly jfE, eyQy hux koeI BivwK nhIN jfpdf. muMzf dysL Bgq prvfr ivwcoN sI, bcpn qoN sLhId Bgq isMG hurF dIaF khfxIaF suxIaF hoeIaF sn, pr Gr jf ky mF-bfp nfl do-hrPLI gwl ieh kr leI ik ivdysL hux jfxf hI jfxf hY. AunHF ny bQyrf smJfieaf ik afpxI DrqI Cwz ky nhIN jfeIdf, pr muMzy ny iswDf hI kih idwqf ik jdoN do vfrI muwK mMqrI bx cuwkf qy qIjI vfrI bxn leI iqafr hoieaf iPrdf afgU kih irhf hY ik eyQy BivwK koeI nhIN qF rih ky kI krFgy? mF-bfp nUM hfr mMnxI peI, muMzf amrIkf clf igaf qy Dwky-DoVy KFdf pwkf vI ho igaf. hux mF-bfp vI hOlI-hOlI ies soc qwk phuMc gey hn ik asIN qF ivrfsq dI pwkI gMZ hox kr ky dysL Cwz ky jfxf nhIN, pr bfkI ijhVf vI jf irhf hY, Aus nUM rokFgy kdy nhIN. ieh sfrI khfxI asIN ies pRsMg ivwc pfeI hY ik awj hr koeI iesy gwl nUM kosI jf irhf hY ik nOjvfnF dI dUjy dysLF nUM dOV ikAuN lwgI hoeI hY? Auh EQy jf ky sOKy qF nhIN, pr aOK kwt ky vI afKLrI hwd qwk vfh lfAuNdy hn ik Aus dysL nUM muVnf nf pvy, ijs df ‘BivwK hI koeI nhIN.’ afm bMdf hux Bfrq ivwc ‘afm’ qF kI, ‘bMdf’ vI nhIN rih igaf, isrPL votr hY, ijs dI coxF dy cfr idnF qoN awgoN-ipwCoN koeI kImq hI nhIN huMdI. dUijaF ny kdr kI pfAuxI hY, ijhVI dwby-kucly lokF dy nFa Auqy rfjnIqI krdy Bfrq dy sB qoN vwzy rfj AuWqr pRdysL dI muwK mMqrI bx geI, Auhny vI grIbF leI kwK nhIN kIqf qy eyny Auqy KusL hoeI iPrdI hY ik hux mYN cfr kroV rupey dy notF df hfr pf skdI hF. iksfnF dI gwl krn vfly pRkfsL isMG bfdl, Em pRkfsL cOtflf jF mulfiem isMG Xfdv sfry dy sfry afpo afpxy pirvfr nUM hI smfj mMn bYTy hn. kFgrsI hox jF Bfjpf vfly jF koeI vI hor, sfry Bfrq df iewk vI rfj ieho ijhf nhIN, ijwQy do-cfr mMqrIaF ivruwD iBRsLtfcfr qoN lY ky kqlF qwk dy mukwdmy nf cwl rhy hox. PLOj ivwc Aus nUM hIro mMinaf jFdf hY, ijhVf dusLmx dy do-cfr bMdy mfr dyvy, BfrqI rfjnIqI ivwc Auh vwzf DVwlydfr afgU bxdf jf irhf hY, ijhVf afpxy BfeIcfry dy hI do-cfr bMdy mrvf cuwkf hovy. awKIN Gwtf pfAux dI Kyz hY, ijs ivwc Ausy df iekbfl bulMd hovygf, ijhVf dUijaF nfloN vwD lokF nUM mUrK bxf lvygf. ibhfr df nmUnf qfjLf hY. AuQy pihlF keI sfl lflU pRsfd Xfdv dy cfrf Gutfly duafly rfjnIqI GuMmdI rhI, ijhVf isrPL iewk hjLfr kroV rupey ny nyVy jFdf sI. hux EQy iewk dI QF igafrF hjLfr kroV df nvF Gutflf sfhmxy af igaf hY. ies nUM lY ky rfj dI ivDfn sBf ivwc spIkr AuWqy iCwqr suwty jfx dI nObq vI afeI qy iewk tI vI cYWnl dy irportr dy dwsx anusfr AunHF gflHF nUM pihlI vfrI suixaf igaf, ijhVIaF kdy bfhr vI nhIN sn suxIaF. ajy Aus nftk dIaF keI iksLqF hor vI pysL ho skdIaF hn. lok mrdy hn, lIzrF nUM AunHF leI bcfa dy pRbMD krn nfloN vwD afpo afpxI qsvIr CpI vyKx dI icMqf hY. hVH afey hn, pMjfb qy hirafxy dy keI ielfikaF dy lokF nUM goqy Kfxy pY gey. iPr iewk idn sfbkf muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG ny afpxI hI pfrtI dy hirafxy vfly muwK mMqrI BuipMdr isMG huzf AuWqy ieh dosL lf idwqf ik Aus ny hFsI-butfxf nihr bxf ky hVHF dI siQqI pYdf kIqI hY. hirafxy df muwK mMqrI cuwp kIqf irhf qy akflIaF ny ieh soc ky ies nUM muwdf bxf ilaf ik sfzf KihVf Cuwt ky miraf swp hux iewk kFgrsI muwK mMqrI dy glL pYx lwgf hY. jdoN AunHF ny vI ieho kih idwqf ik hFsI-butfxf nihr dy kfrn pMjfb ivwc hVH afey hn, EdoN ieh Byd KuwlH igaf ik Aus pMjfb mfrU nihr df nINh pwQr qF ‘pMQ rqn’ jQydfr gurcrn isMG tOhVf ny rwiKaf sI qy nINh pwQr AuWqy 1997-2002 vflI bfdl srkfr dy iewk akflI mMqrI df nFa vI Cipaf hoieaf hY. ieh nihr EdoN vflI akflI-Bfjpf srkfr dI pRvfngI nfl bxnI sLurU hoeI sI. ies dy bfad akflIaF nUM hux koeI hor muwdf lwBxf pvygf, qF ik lokF df iDafn eyDr dI QF EDr pfieaf jf sky. kfrobfrI lok isrPL Auh nhIN huMdy, ijhVy dukfnF jF iPr kfrKfny clfAuNdy hn, sgoN rfjnIiqk gilafiraF dy dlfl vI ‘kfrobfrI’ huMdy hn. AunHF rfjsI kfrobfrIaF ivwcoN iksy nUM vI puwC lvo qF Jwt dws dyvygf ik ipClI kFgrsI srkfr dy Plfxy mMqrI ny Plfxy QF qoN aYnf mfl KfDf sI qy hux vflI akflI-Bfjpf srkfr df Plfxf bMdf Plfxy QF qoN cuwp-cupIqf aYnf ku KfeI jf irhf hY. kroVF nhIN, hux qF arbF rupey dy pRfjYkt rfqo-rfq pfs huMdy iPrdy hn qy ies ivwcoN jy pMj PLIsdI df kimsLn vI cwldf hovy qF kroVF dI kmfeI sihj Bfv nfl keI rfjF ivwc afm huMdI suxINdI hY. ies dy bfvjUd purfxy suBfa muqfbk srkfr dy sDfrn krmcfrIaF qy aiDkfrIaF dIaF mn-psMd QFvF AuWqy bdlIaF dy ryt bwJy hoey AuWqr qoN dwKx qwk hr QF suxy jf rhy hn. jdoN kroVF dy kimsLnF dIaF gwlF cwldIaF hn, EdoN iksy nUM ieh iKafl hI nhIN af skdf ik ijnHF dy bwcy muPLq pVHfeI vfly srkfrI skUlF ivwc pVHdy hoey ikqfbF vI msF KrIddy huMdy sn, hux srkfrI skUlF ivwc aiDafpkF dy nf hox ipwCoN iks dI mF nUM mfsI afKxgy? cMzIgVH ivwc srkfrI hspqfl ivwc iewk grIb dI pqnI jxypy df vkq afieaf hox kfrn pIV nfl qVPLdI peI sI, zfktr ny do rupey dI srkfrI prcI ilafAux qwk vyKx qoN nFh kr idwqI. Auhdf pqI prcI lYx igaf qF kfAUNtr dy stfPL ny kih idwqf ik mrIjL nUM nfl ilaFdy ibnF prcI nhIN dyxI. mrIjL afeI qF do rupey dI prcI leI iksy qoN mMg ky dsF df not prcI bxfAux nUM idwqf igaf. stfPL ny ikhf : tuuwty do rupey lY ky afE, EnI dyr prcI nhIN iml skdI. ijMnI dyr nUM do rupey tuwty hoey ilafAuxy sn, Aus KVI-KVoqI df bwcf hyTF izwg ky PLrsL AuWqy vwj ky mr igaf. eyny lfhnq Bry mfhOl ivwc Auh ikhVf rOsLn BivwK hY, ijs dI afs asIN afpxI aglI pIVHI nUM bMnHf skdy hF? ipClI akflI-Bfjpf srkfr ny pMcfieq skwqrF dI BrqI kIqI sI. ‘aMnHf vMzy sLIrxIaF, muV-muV Gr idaF nUM’ dy aKfx vFg AumIdvfr cux ley. mfmlf hfeI kort igaf qF irsLqydfrI ny kfnUMn dI glI ivcoN rsqf kwZ idwqf sI. iPr kys sI bI afeI kol clf igaf. EdoN df pMcfieqF df mMqrI qy hux df ivDfn sBf df ‘mfxXog’ spIkr cfrj sLIt hox mgroN adflq dy ktihry ivwc jf KVoqf hY, pr Aus dy BfeIbMdF nUM ies nfl koeI PLrk hI nhIN ipaf. jy ipaf huMdf qF Auh kuJ kdy nf huMdf, jo hux aiDafpkF dI cox dy mfmly ivwc iewk hor akflI mMqrI dy nwk hyT ho igaf hY. kuwl 7654 aiDafpk qy lYkcrfr rwKxy sn, mYirt sUcI bxf ky aprYl qoN pihlF jfrI kr idwqI geI, pr hux jdoN grmIaF dIaF CuwtIaF mgroN nON julfeI nUM muV ky skUl KuwlHy qF sfrI sUcI hI ‘soDI’ peI sI. mfmlf ieh vI adflq ivwc phuMc igaf hY, agly pMj-cfr sfl jy iesy cwkr ivwc ipaf irhf qF EnI dyr nUM bfkI dy skUlF nUM vI qfly vwj jfxgy. kFgrsI mjLfk Auzf rhy hn, pr ieh nhIN dwsdy ik afpxy rfj ivwc KflI skUl Brn leI AunHF ny pUry pMj sfl BrqI ikAuN nhIN sI kIqI? ieh hox jF Auh, dovF iDrF dI ‘kfrj kusLlqf’ nUM ijhVI jnqf rojL BugqdI hY, Auh afpxI aglI pIVHI nUM Bfrq dy rosLn BivwK dI afs kI kih ky bMnHfvygI? dysL dy nOjvfnF nUM ‘inkMmy’ kih ky BMizaf jf irhf hY. jy Auh inkMmy vI hox qF ieh Ausy rfj ny bxfey hn, ijs dI ijLMmyvfrI iehnF nUM hoxhfr bxfAux dI sI. Auh rfj afpxI ijLMmyvfrI ikAuN nhIN kbUldf? ikhf jf irhf hY ik PLOj ivwc jvfnF qoN lY ky aiDkfrIaF qwk dIaF QFvF KflI hn, loVINdy AumIdvfr nhIN iml rhy jF imldy hn qF Xogqf pwKoN AUxy hn. AUxy ies krky BrqI hox jFdy hn ik AunHF nUM AunHF dy krn jogf hor koeI kMm nhIN imldf qy Xog ies kr ky nhIN jFdy ik AuQy jfx leI ijs vqn-pRsqI dy jjLby dI loV huMdI hY, Auh hux puUry dysL ivwc hI Gwt huMdf jf irhf hY. afm afdmI ny afgUaF vwl vyK ky cwlxf huMdf hY. rfj aqy PLOj dy irsLqy df iewk sMsfr Br df afpxf ieiqhfs hY, ijs nUM Bfrq dy afgUaF dI ajokI nsl ny hI Xfd nhIN rwiKaf qF lok ikAuN rwKxgy? iPLrojLpur qoN awgy husYnIvflf bfrzr iewk iqwKI iqkon vrgf hY, ijQy KVy bMdy dy do pfsy pfiksqfnI bMdUkF qxIaF huMdIaF hn qy ipwCy pYNdy qIjy pfsy diraf vgdf hY. bMglf dysL dI jMg mOky BfrqI PLOj ipCy diraf Auqy morcf bxf ky bYTI sI. iewk idn pfiksqfnI pfsy dy srhwdI pihrydfr ny BfrqI pihrfdfrI krdy bI aYs aYPL dy jvfn nUM dwisaf ik ‘awj sLfm nUM JMzy Auqfry jfx dy POrn bfad morcf KuwlH jfxf hY. jfn bcf ky dOV jfE.’ bI aYs aYPL dy awT jF nON jfxy sn, AunHF ny slfh kIqI qy iPr ipwCy vfierlYNs sunyhf Byijaf. ipwCoN hdfieq afeI ik ‘iewk-iewk kr ky iKsk afE, JMzf Auqfrn dI AuzIk nf kro.’ AunHF ny afpo ivwc slfh kIqI ik kI krIey? sfiraF dI sihmqI bxI ik JMzf Cwz ky nhIN jfxf, mr jfxf mnjLUr hY. imwQy smyN `qy sFJI pryz hoeI, JMzy Auwqry qy jdoN pfiksqfnI jvfn afpxf JMzf lY ky EDr qy sfzy eyDr muVy, EDr dI PLOj ny PLfier sLurU kr idwqf. iewk-iewk krdy mrdy hoey iewk-do jxy JMzf iZwz nfl bMnH ky jLmIn Auwqy iGstdy diraf qwk lMG afey, ipwCoN BfvyN Auh vI bc nhIN sn sky, pr JMzf Cwz ky nhIN sn afey, ikAuNik Auh afm lokF dy puwq sn, ijnHF nUM vqn dI imwtI nfl moh sI. [[[[[qy sfzy kol do imsflF hor vI hn amrIkf qy ieMglYNz dIaF. ipClI rfsLtrpqI cox mOky amrIkf ivwc AuWp rfsLtrpqI ahudy dy dovyN dfavydfrF dy puwqr aPLgfinsqfn qy ierfk ivwc PLOj dI izAUtI kr rhy sn. brqfnvI rfj Grfxy dI mwilkf ny PLfklYNz tfpUaF dI jMg vyly afpxy puwqr ipRMs cfrls nUM morcy `qy jFdf vyiKaf sI qy ipCly sfl aPLgfinsqfn dI jMg ivwc poqrf ipMRs ivlIam igaf sI. BfrqI rfjF ivwc vI kdy rfijaF dy puwqr jMg ivwc PLOj dy nfl jFdy huMdy sn. ijnHF lIzrF dy hwQ awj dysL dI kyNdrI jF rfjF dI kmfn hY, AunHF ivwcoN kI koeI iewk vI hY, ijs ny afpxI aOlfd nUM vqn dI rfKI leI ies pfsy jfx nUM ikhf hovy? mulk qF eyQy phuMc igaf hY ik pYtrol pMp aqy gYs eyjMsIaF lIzrF dy prvfrF leI, vjLIrIaF qF AunHF leI hn hI, bYNkF qoN kroVF dy krjLy rfqo rfq pihl dy aDfr AuWqy imlx qy iPr vsUly ibnF muafPL krn dI shUlq vI AunHF leI, pr kfrigl dI jMg ivwc puwqr mrvfAux vflf iewk bfp igafrf sfl lMGf ky vI lKnAU qy idwlI ivcfly afpxf bxdf hwk lYx nUM hfly qwk Dwky KFdf iPrdf hY. asIN cfhuMdy hF ik Bfrq dysL dI aglI pIVHI dysL Bgq hovy, Auh afpxy mulk dI imwtI nfl moh kry, pr ijho ijhI lIzrisLp dy hwQ AunHF dy BivwK dI kmfn hY, Aus dy huMidaF aglI pIVHI nUM ieho ijhI slfh dyx leI ZukvyN lPLjL koeI ikwQoN lwBygf?
Bfrq-pfik gwlbfq dy pRsMg ivwc pfiksqfnI swqf dI sLwkI BUimkf - jiqMdr pnUM bVI grmjosLI ivKfeI geI sI ipCly idnIN pfiksqfn nfl gwlbfq dy mfmly ivWc. awgV-ipwCV kyNdr dy mMqrI ieMj EDr nUM qury gey, ijvyN hflfq qF suDry hI pey hn, iewk dUjy qoN pihlF nMbr bxf lYx dI kfhl hovy. sfrI Bwj-dOV df iswtf kI inkilaf? kuJ vI nhIN, qy ijMnI kuVwqx pihlF huMdI sI, Aus qoN hor vDf ky gwl mukf idwqI geI hY. jdoN Bfrq df ivdysL mMqrI aYs aYm ikRsLnf afpxy mulk prq afieaf, pfiksqfn dy ivdysL mMqrI sLfh mihmUd kurYsLI ny dovF dy irsLiqaF dy suDfr dy BivwK dy kdmF AuWqy vI suaflIaf insLfn lf idwqf hY. Bfrq dI muwK ivroDI pfrtI Bfjpf vfly pfiksqfn dy hfkmF nUM inMdx dy bhfny asl ivwc Bfrq dI hkUmq nUM BMzx df mOkf vrq rhy hn. Auh kihMdy hn ik vfjpfeI srkfr vyly Bfjpf ny ijhVI Bwl KwtI sI, hux vflI srkfr ny Auh sfrI guaf idwqI hY. jdoN koeI bysLrm dfavy krn dy rfhy hI pY jfvy qF Aus nUM koeI rok nhIN skdf huMdf. AuNj Bwl vfjpfeI srkfr ny vI koeI nhIN sI KwtI. Bfrq dI srkfr dI agvfeI ipCly pMdrF sflF dOrfn ijs dy hwQ vI afeI, sxy pihly pMjfbI pRDfn mMqrI ieMdr kumfr gujrfl dy, pfiksqfn nfl sMbMDF dy svfl AuWqy Kfs kfmXfbI iksy nUM vI nhIN sI hoeI. jy isrPL mIitMgF lfAuxf qy gwlbfq krnf hI kfmXfbI hovy qF ieh sfiraF ny kr ky vyK leI hoAUgI. mOjUdf moV AuWqy sB qoN vwD ksUqI siQqI Bfrq dy mOjUdf ivdysL mMqrI aYs aYm ikRsLnf dI bxI peI hY. jdoN AunHF dI pfiksqfn dy ivdysL mMqrI nfl mqBydF dy KLfqmy bfry koeI qih hI nhIN sI bYTI qF sFJI pRYWs kfnPLrMs lfAux qoN vI bcxf cfhIdf sI. Aus sFJI pRYWs kfnPLrMs mOky aYWs aYwm ikRsLnf nUM pihlI iTwbI sLfh mihmUd kurYsLI ny EdoN lf idwqI, jdoN Aus ny aMdr dI gwl KuwlHy qOr `qy kih idwqI ik dovF ivdysL mMqrIaF dI sihmqI hY ik gwlbfq mOky Bfrq srkfr dy gRih skwqr jI ky ipwly nUM pfiksqfn dI KuPLIaf eyjMsI afeI aYs afeI bfry ibafn jfrI nhIN sI krnf cfhIdf. ies mOky ikRsLnf df cuwp vwt jfxf Aus dI afpxI siQqI Krfb krn df kfrn vI bixaf, Bfrq dy gRih skwqr dI siQqI Krfb krn df vI qy pfiksqfnI ivdysL mMqrI dy cFBl jfx df vI. jdoN Auh iewk vfr cFBl igaf, Pyr Auh sfry kUtnIqk cwj-afcfr nUM lFBy rwK ky Bfrq dy ivdysL mMqrI nUM eynI kTpuqlI sfbq krn vI qur ipaf ik Auh qF vfr-vfr bfhr jf ky idwlI nUM Pon kr ky hdfieqF lYNdf sI. BfrqI ivdysL mMqrI jF Aus dy iksy aihlkfr ny jy bfhr jf ky idwlI nUM Pon kIqf sI qF ies nUM glq nhIN afiKaf jf skdf. hr dysL dy pRqIinD ieho ijhy mfmilaF ivwc afpxI srkfr jF srkfr dy muKI nfl slfhF krdy hI huMdy hn. svfl qF ieh hY ik Pon AunHF ny bfhr jf ky mobfeIl sYWt qoN kIqy sn, pfiksqfn dy ivdysL mMqrI nUM ikvyN pqf lwg igaf ik AunHF ny idwlI nUM Pon vI kIqy qy hdfieqF vI leIaF sn? ieh Pon AunHF ny iksy hor pfsy vI kIqy ho skdy hn. sfPL hY ik kurYsLI nUM agly pfsy vfly Pon dy nMbr vI qy gwlbfq vI qdy hI pqf lwg skdI hY, jy Aus dIaF KuPLIaf eyjMsIaF iehnF dy sfry nMbrF dI jfsUsI krvf rhIaF hoxgIaF. iksy duUjy dysL dy dUq dI jfsUsI krnf bVf vwzf gunfh mMinaf jFdf hY. ieh ibafn dy ky pfiksqfn dI srkfr dy ivdysL mMqrI ny sfbq kr idwqf hY ik ieslfmfbfd ivwc vI hfl vftrgyt vflf hI bixaf ipaf hY. aglI GtIaf hrkq sLfh mihmUd kurYsLI ny hor kr idwqI hY. gwlbfq muwkx qoN agly idn Aus nUM jdoN ieh puwiCaf igaf ik Bfrq bfry ijhVI sLbdfvlI dihsLqgrd jQybMdI df afgU hfiPLjL seId vrqdf hY, Aus bfry kurYsLI dI kI rfey hY, Aus ny jvfb dyx vyly Bfrq srkfr dy hom sYktrI jI ky ipwly qy hfiPLjL seId dovF nUM iewko ijhy ibafnbfjLI krn vfly krfr dy idwqf. hfiPLjL seId iewk dihsLqgrd hY, jI ky ipwly iewk dysL dI sMivDfink srkfr dy sfry mulk dy surwiKaf dsiqaF dI kmfn krn vfly mihkmy df ieMcfrj aPLsr hY qy kurYsLI dI qwkVI dovF nUM brfbr qoldI hY. isrPL Bfrq ny hI hfiPLjL seId nUM dihsLqgrd nhIN ikhf, amrIkf vfly vI kih rhy hn qy Kud pfiksqfn dI srkfr vI Aus nUM dihsLqgrd kih cuwkI hY. Aus dy iKlfPL pfiksqfnI adflq ivwc kys Bfrq dy vkIl nhIN, pfiksqfnI srkfr dy vkIl pysL krdy qy Aus nUM dihsLqgrd krfr dy ky Aus dI jLmfnq df ivroD krdy hn qy AunHF dy ivdysL mMqrI kurYsLI dI njLr ivwc Auh Bfrq dy gRih skwqr jI ky ipwly dy brfbr df hI hY. hfly ipCly mhIny pfiksqfn srkfr ny hfiPLjL seId dI jQybMdI dy bYNk Kfqy jmF kIqy qy Aus dy ivdysL dOry AuWqy pfbMdI df zrfmf kIqf hY. jy AuhnUM Bfrq dy gRih skwqr dy brfbr hI qolxf hY qF lfeIaF geIaF pfbMdIaF vI sMsfr dy awKIN Gwtf pfAuxf hI sI, hor kuJ nhIN. ieh sfrf kuJ sLrmnfk sI, pr ies qoN Bfjpf df BuVk ky Bfrq srkfr nUM BMzxf qy vfjpfeI srkfr dy sohly gfAuxf vI smJ qoN pry hY. Auh kihMdy hn ik vfjpfeI srkfr ny Bwl KwtI sI. ikhVI Bwl KwtI sI? Auh kihMdy hn ik lfhOr aYlfnnfmf kIqf sI. nvfjL sLrIPL qy atl ibhfrI vfjpfeI dy kfhlkdmI dy Aus aYlfnnfmy ivwc Bwl vflI ikhVI gwl sI? Auh kihMdy hn ik Aus ivwc pfiksqfn dy pRDfn mMqrI nvfjL sLrIPL ny mMinaf sI ik Aus dI DrqI dI vrqoN Bfrq ivroDI srgrmIaF leI nhIN hox idwqI jfvygI. ies ivwc nvF kI sI? ieh gwl qF Aus qoN keI sfl pihlF isLmlf ivwc kIqy smJOqy ivwc vI pfiksqfn dy EdoN dy pRDfn mMqrI jLulPLkfr alI Buwto ny mMnI hoeI sI. isrPL mMn lYx nfl kI huMdf hY, aml qF kdy hoieaf nhIN. lfhOr dy aYlfn dI qF hfly isafhI nhIN sI suwkI ik kfrigl ivwc qopF gUMjx lwg peIaF sn qy AunHF qopF dI gUMj hfly mwTI nhIN sI peI ik aYlfn `qy dsKLq krn vfly nvfjL sLrIPL df pltf ho igaf sI. Buwto ny isLmlf smJOqf kIqf, POj ny Aus nUM gwdI qoN lfh ky PLFsI tMg idwqf qy nvfjL sLrIPL ny smJOqf kIqf qF PLOj ny AuhnUM cuwk ky sIKF ipwCy bMd kr ky AuhdI koTVI ivwc swp Cwz idwqf sI. ikDry PLFsI nf tMg idwqf jfvF, ies gwloN zrdf Auh ds sfl dI jlfvqnI df sOdf mfr ky pirvfr smyq AuzfrI mfr igaf sI. EQy aslI qfkq lokF dI cuxI hoeI srkfr dI nhIN, KuPLIaf eyjMsI qy PLOj dy hwQF ivc mMnI jFdI hY. jdoN Auh hI sihmq nhIN ik Bfrq nfl irsLqy suDfrny hn qF Bfrq nUM vI bhuqI afs nhIN rwKxI cfhIdI. pfiksqfn ivwc ieh gwl afm khI jFdI hY ik AunHF dI PLOj bfhroN juwqIaF Kf ky afAuNdI hY qy afpxy lokF nUM jUq PyrdI hY. ieho ijhy mulk dI iksy vI hkUmq nfl iksy vI dysL dI koeI vI srkfr smJOqf krn qur pvy, sOKf kIiqaF isry nhIN cVH skdf. pfiksqfn sfzf gvFZI dysL hY, ies qrHF df dysL, ijs nfl inBfa skxf vI aOKf hY qy pwkf qoV-ivCoVf vI nhIN ho skdf. hwdF dI sFJ hY qy keI mfmilaF bfry gwl krnI vI pYxI hY. EDr dy lok vI sFJ pfAuxI cfhuMdy hn, isafsI lIzr qy AunHF dI nkyl iKwcx vflI PLOj jF KuPLIaf eyjMsI nhIN cfhuMdI. sfnUM dovF dysLF dy lokF dy pwDr AuWqy sMprk bxfeI rwKxf cfhIdf hY, rfjnIqk sFJ dy iswty kwZx leI kfhly nhIN pYxf cfhIdf. Bfjpf dI ieh dlIl aml krn Xog nhIN ik pfiksqfn nfl iksy iksm dI koeI gwl hoxI hI nhIN cfhIdI. ieh gwl keI vfrI afK ky AunHF dI vfjpfeI srkfr nUM vI gwlbfq krnI pY jFdI rhI sI. jdoN nvfjL sLrIPL df qKLqf plitaf igaf sI, pRDfn mMqrI huMidaF atl ibhfrI vfjpfeI ny EdoN vI ieh kih idwqf sI ik jdoN qwk pfiksqfn aMdr lok rfj bhfl nhIN ho jFdf, Aus nfl gwl nhIN krnI, pr Esy vfjpfeI nUM kuJ icr bfad pfiksqfn dy PLOjI hfkm jnrl pRvyjL musLwrPL nUM `cuwlHy inAuNdf’ dy ky swdxf ipaf qy Aus dI idwlI vflI jMmx-BoN ‘nihr vflI hvylI’ ivKf ky afgry ivwc mIitMg lfAuxI peI sI. hux pfiksqfnI ivdysL mMqrI kurYsLI dy bd-jLOk ibafn nUM aDfr bxf ky Bfjpf bhuq BVkI peI hY, pr jdoN afgry dI gwlbfq iqafr ho cuwky aYlfn AuWqy dsKLq krn qoN aYn pihlF acfnk tuwt geI sI, EdoN jnrl musLwrPL ny jfx qoN pihlF pwqrkfrF nUM ieh ikhf sI : ‘‘sfrI gwlbfq iewk aOrq, mYN ‘lyzI’ nhIN khUMgf, aOrq dy kfrn tuwtI hY.’’ duhrf ky ‘lyzI’ dI QF ‘aOrq’ kih ky Aus ny Bfrq dI iks afgU bIbI vwl iesLfrf kIqf sI, ieh Bfjpf nUM vI pqf sI, pr EdoN Aus ny Auh BVkfht nhIN sI ivKfeI, ijhVI hux ivKf ky afpxy mulk nUM isrPL BMzx dy rfhy qur peI hY. ieh mOkf afps ivwc rwsf-ksLI df nhIN, bIqy qoN iswK ky aglf kdm puwtx df hY. gwlbfq dovyN dysL afpxy afp hI nhIN kr rhy, sB nUM pqf hY ik kuJ sfmrfjI qfkqF ies pfsy qurn leI Bfrq `qy dbfa pfAuNdIaF hn. ies bfry sucyq hox dI loV hY. dbfa pfAux vflIaF srkfrF nUM vI dws dyxf cfhIdf hY ik pfiksqfn dIaF hkUmqF df ikrdfr afh hY. Bfrq srkfr dy kol POrI dlIl AunHF afeI aYs afeI dy kuJ aPLsrF bfry ho skdI hY, ijnHF dy nFa amrIkI jFc eyjMsIaF kol pfiksqfnI mUl dy dihsLqgrd zyivz kolmYn hyzlI ny dwsy hn. pfiksqfn srkfr afpxI sfijLsLI eyjMsI afeI aYs afeI dy AunHF aiDkfrIaF dy bcfa leI iksy vI hwd qwk jfx leI iqafr hY qy koeI pwlf nhIN PVf rhI. ieh vI dunIaf nUM dws dyxf cfhIdf hY ik jdoN Bfrq df hvfeI jhfjL agvf kr ky kMDfr iljfieaf igaf, ijMny idn gwlbfq isry nf cVH geI, jhfjL ivwc bYTy lokF leI Kfxy dy pYkt pfiksqfn qoN afAuNdy rhy sn. agvfkfrF nUM iksy vI hor dysL dI bjfey isrPL pfiksqfn AuWqy XkIn ikAuN sI qy Cwzy gey dihsLqgrd vI agly idn hI pfiksqfn dy jnqk jlisaF ivwc iesy leI jf bYTy sn ik Auh awqvfdIaF df nhIN, pfiksqfnI eyjMsI df hI kIqf hoieaf kfrf sI. sMsfr dI swQ sfhmxy Bfrq dI hkUmq nUM kuJ hor qwQ vI pysL krny cfhIdy hn, ijnHF ivwc pihlF aPLgfinsqfn ivruwD amrIkf dI jMg bfry hY. EdoN iewk pfsy amrIkI PLOj Aus dy hvfeI awizaF qoN aPLgfinsqfn dy qfilbfn hfkmF ivruwD lVn jFdI sI qy dUjy pfsy qfilbfn hkUmq df ‘rfjdUq’ svyry-sLfm pfiksqfn dI rfjDfnI ieslfmfbfd ivwc pRYWs kfnPLrMs kr ky pwqrkfrF nUM jMg dy hflfq bfry qfjLf jfxkfrI idMdf sI. kfbl AuWqy kbjLy qoN bfad amrIkI hkUmq dy dbky nfl ‘dUqGr’ qF bMd ho igaf, pr ‘rfjdUq’ iPr vI keI idn afpxy GroN ieho nOtMkI krdf irhf sI. mfmlf kMDfr dI hvfeI jhfjL kFz df hovy jF amrIkf-aPLgfinsqfn jMg dOrfn pfiksqfn aMdroN qfilbfn df ‘dUqGr’ clfAux df, hr gwl ivwc EQoN dy hfkm cor qy sfD dovF nfl sFJ rwKx dy muhfvry vFg dihsLqgrdF aqy dihsLqgrdI df insLfnf bxn vfilaF nfl dovF pfsIN sFJ rwKx df ikrdfr inBfAuNdy lwBdy hn. ijhVf vI bMdf cor qy sfD dovF nfl sFJ df sFg kry, asl ivwc Auh cor df joVIdfr hI huMdf hY, Aus qoN Bly dI afs nhIN kIqI jf skdI. ieh gwl iPr mMn ky qurnf cfhIdf hY ik sfrI bdnIqI pfiksqfnI hkUmqF dI hY, pfiksqfnI lokF dI nhIN. jdoN vI Bfrq-pfik sMbMDF dI gwl kIqI jfvy, pfiksqfnI hkUmqF dy nfl-nfl pfiksqfn dy AunHF afm lokF nUM brfbr rwK ky kdy nhIN qolxf cfhIdf, ijhVy afp ivcfry nf Auzx jogy hn, nf Ptkx jogy hI.
gflHF dI glI qwk jf phuMcI hY Bfrq dI rfjnIqI - jiqMdr pnUM inGfr dy rfhy peI hoeI BfrqI rfjnIqI ies hPLqy iewk pOVI hor hyTF AuWqr geI hY. ies vfrI mfmlf dysL dI muuwK ivroDI pfrtI dy pRDfn dy BfsLx df hY. BfsLx rfjsI sI, pr sLbdfvlI gflHF BrI. Bfjpf pRDfn iniqn gzkrI ny zyhrfdUn ivwc boldy hoey gwl CohI sI pfrlImYNt AuWqy hmly dy dosLI aPLjLl gurU dI, ijs nUM PLFsI df hukm hoieaf hY. ieho ijhy hukm keI vfrI virHaFbwDI rihm dIaF apIlF kfrn ltkdy rihMdy hn qy aPLjLl gurU df mfmlf vI ltikaf hoieaf hY. Bfjpf jLor dyNdI hY ik Aus nUM ibnF dyrI qoN PLFsI tMg idwqf jfvy, BfvyN ik Aus qoN pihlF dy PLFsI dy hukm vfly keI hor vI hn. zyhrfdUn dy BfsLx ivwc boldf hoieaf Bfjpf pRDfn iniqn gzkrI ies dyrI leI kFgrs pfrtI nUM dosLI dwsdf eyQoN qwk kih igaf ik ‘mYN kFgrs sy pUCnf cfhqf hUM ik aPLjLl gurU afp kf jmfeI lgqf hY ikaf? ikaf afp ny Aus ko apnI bytI dy rKI hY?’ swcmuwc isry dI GtIaf bolI sI ieh isry dI iewk isafsI pdvI dy svfmI dy mUMhoN inklI hoeI. glq hY ieh bolI, pr ieh koeI nvIN sLurUafq nhIN. ies qoN pihlF vI keI vfrI asIN glq bolI lIzrF dy mUMhoN suxI hoeI hY. lIzr Auh vI Coty nhIN sn, bolI hI Coty pwDr kI sI. hux vI ieho hoieaf hY, sLfied awgoN hor hovygf. cfr dhfky qoN vwD smF pihlF pMjfb ivwc akflI pfrtI df muwK mMqrI afpxy pfrtI pRDfn dy iKlfPL puwTf-iswDf kih igaf, pr gflH nhIN sI kwZI. pfrtI pRDfn iewk sMq hMudf sI, ijs ny kih idwqf; ‘hfQI quiraf jFdf hY, kuwqy BONkdy rihMdy hn.’ muwK mMqrI qoN sfbkf muwK mMqrI ho cuwky afgU ny jvfb ivwc kih idwqf, ‘BfvyN hfQI afiKaf, pr afiKaf qF sfzy pRDfn ny Kud nUM vI jfnvr hI hY.’ Aus ipwCoN keI idn aKLbfrF ivwc ies gwl bfry bihs huMdI rhI sI ik kuwqf cMgf jfnvr huMdf hY jF hfQI, pr kuJ dyr bfad dovyN iDrF vfly afgU iPr iekwTy ho gey sn. pYNqI ku sfl bfad 1994 ivc pMjfb ivwc iewk vfrI iPr ieh rs vyKx nUM imilaf sI. luiDafxy ivwc iewk akflI rYlI mOky puls ny zFg vrHf idwqI qy akflI lIzr mOky dy muwK mMqrI byaMq isMG ivruwD BVk pey. Bry jlsy ivwc luiDafxy df iewk bjLurg akflI lIzr bolx lwgf qF pMjfb dy ipMzF ivwc mjLHbI iswK jfqI leI ijhVf sLbd hMkfry hoey ijLmIdfr vrqdy hn, Auho vrq ky byaMq isMG bfry kih idwqf; ‘ieh qF iksy Plfxy df puwq hY.’ akflIaF ny hI nhIN, kFgrsI jwt afgUaF ny vI ies nUM hws ky tfl idwqf sI, pr iewk irjLrv sIt qoN ijwqy hoey ivDfiek ny aKLbfrF ivwc lyK Cpvf ky pMjfb dy sfry cskybfjL lIzrF nUM lfhnq pfeI sI. gwl QoVHI ijhI awgy vDI. jdoN hrcrn isMG brfV ipwCoN bIbI rijMdr kOr BwTl df iqMn ku mhIinaF df rfj afieaf, aglI cox df morcf bMnHx vyly luiDafxy dy jlsy ivwc pRkfsL isMG bfdl ny Aus nUM ‘gF vFg BUqrI iPrdI’ afK ky snsnI PYlf idwqI sI. bIbI ny qF moVvF AuWqr nf idwqf, pr jdoN kYptn amirMdr isMG cVHq ivwc afieaf, Aus ny suKbIr isMG bfdl nUM ‘blUMgVf’ kih idwqf sI. asIN ienHF ivwcoN iksy dI bfhlI crcf nhIN krdy, ikAuNik ieh vI rfj pwDr dy lIzr hn, qy ienHF df irkfrz vI hfly Enf nIvF nhIN, ijMnf kyNdr vfilaF df ho cuwkf hY. koeI pMdrF ku sfl pihlF dUrdrsLn dy iewk iswDy cwl rhy pRogrfm ivwc bhujn smfj pfrtI dI bIbI mfieafvqI aqy smfjvfdI pfrtI df amr isMG bYTy sn. BKvIN bihs ivwc bIbI ny smfjvfdI pfrtI dy muKI mulfiem isMG Xfdv nUM ‘guMzf’ kih idwqf. jvfb ivwc amr isMG ny mfieafvqI nUM ‘sB sy bVI guMzI’ afK idwqf. Auh idn qy afh idn, Auwqr pRdysL dI rfjnIqI ny ijhVIaF invfxF Aus qoN pihlF kdy nhIN sn vyKIaF, Auh lgfqfr vyKx lwg peI qy isrPL ienHF dovF pfrtIaF dy lIzr hI nhIN, ies ivwc kFgrsI vI sLfml hox lwg pey. AuWqr pRdysL df ieh ikrdfr ipCly sfl hor vI pRqwK ho igaf, jdoN EQoN dI kFgrs dI pRDfn rItf bhuguxf josLI ny mfieafvqI bIbI nUM ieh kih idwqf, ‘ho jfey qyrf blfqkfr, mYN eyk kroV qumhyN dy dUMgI.’ bVI duhfeI peI sI ies ibafn qoN. rfqo rfq rItf bIbI df Gr vI sfV idwqf igaf, Aus dI igRPLqfrI vI ho geI qy Aus nUM muafPLI vI mMgxI pY geI, kys hfly qwk cwldf hY. qsvIr df dUjf pfsf ieh ik mfieafvqI bIbI ny vI Gwt nhIN sI kIqI hoeI. ivroDI iDr dI afgU huMidaF Aus ny muwK mMqrI mulfiem isMG Xfdv nUM ikhf hoieaf sI, ‘ qUM apnI iksI BfnjI jF BqIjI sy blfqkfr krvf ly.’ Auh purfxI irkfrizMg vI tYlIvIjLn cYnlF ny Jwt clf idwqI sI, pr ies nfl iksy nUM koeI PLrk nhIN pYNdf. asIN ieh khfxI nhIN pfAuxI cfhuMdy ik ikhVI-ikhVI ivDfn sBf jF hor adfry ivwc kI gflHF kwZIaF jf cuwkIaF hn, sgoN ieh cyqf krfvFgy ik vrux gFDI ny kI ikhf sI? nihrU-gFDI ivrfsq qoN vwKrI hoeI sLfK nUM jdoN afr aYWs aYWs dI ihMdUqwv vflI pfx cVHI, Aus ny muslmfnF qy iswKF dovF bfry hI awq dy nIvyN pwDr dI bd-jLbfnI kr idwqI sI. Bfjpf dy lIzr bfkI qF hws ky tfldy rhy, pr AunHF kyNdrI kmfn dy muslmfn afgU aqy cox lV rhy AumIdvfr sLfhnvfjL husYn nUM afpxy hlky aMdr muslmfnF df sfhmxf krnf aOKf ho igaf. Aus ny ies bfry jnqk pwDr AuWqy afpxI nfrfjLgI jLfhr kr idwqI qF Bfjpf dy kyNdrI afgUaF nUM vI ieh kihxf pY igaf ik ieh vrux gFDI dy inwjI ivcfr hn, pfrtI dy nhIN. ieh gwl Bfjpf ny iPr vI spwsLt nf kIqI ik inwjI pwDr AuWqy iksy BfeIcfry bfry eydF dI nPLrq pRgt krnf Auh jfiejL smJdI hY jF nhIN. krnI vI nhIN sI, ikAuNik jy krdy qF nirMdr modI df vI AuWTxf sI, ijs ny dMgf pIVq muslmfnF dy kYNpF nUM ‘jvfk jMmx dIaF PLYktrIaF’ ikhf hoieaf sI. ijs rfj ivwc nirMdr modI muwK mMqrI hY qy ijs bol-bfxI df Auh mflk hY, AuQy bol-bfxI dy mflk pRvIx qogVIaf ny Ausy rfj ivwc jf ky isKrF dI bdjLbfnI kIqI hoeI sI. muslmfnF ivruwD hoey dMigaF bfry Aus ny kFgrs dy afgUaF nUM insLfny AuWqy rwK ky ikhf sI; ‘‘pihlF sQfnk kqUry BONkdy sn, Pyr sfry dysL dI kuqHIV BONkx lwgI qy hux ‘ietlI nI kuqrI’ afx rlI hY.’’ dysL dI pfrlImYNt dI ivroDI iDr dI EdoN dI muwK afgU ivruwD eynI gMdI gflH sux ky mOky df pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI iqMn idn cuwp kIqf irhf. qIjy idn jdoN pfrtI aMdroN dbfa ipaf qF isrPL eynf kih sikaf sI; ‘Xy sLbd TIk nhIN hYN.’ hux mfmlf hY dys dI rfjnIqI dI muwK ivroDI iDr BfrqI jnqf pfrtI dy muKI df. ies nUM kyNdr df afgU bxn qwk mhfrfsLtr qoN bfhr koeI jfxdf qwk nhIN sI. kyNdr dI Bfjpf dy sfry vwzy afgU iewk dUjy nUM brdfsLq krn nUM iqafr nf hox krky ies nUM ies leI awgy ilaFdf sI ik iksy df pYr nhIN imwDygf. afpxI aOkfq nfloN vwzI pdvI imldy sfr Aus dI hflq Coty BFzy dy CyqI Aubflf mfr jfx vflI ho geI. Auh iewkdm swqvyN asmfn AuWqy jf ciVHaf qy nqIjy vjoN hr mhIny iewk muafPLI mMgdf lwBdf hY. ieh gwl not krn vflI hY ik mMdr-msijd mfmly AuWqy JwigEN bfhr af ky Aus nUM pihlI muafPLI sMG prvfr qoN mMgxI peI sI, ijs ny Aus nUM rfj dI rfjnIqI qoN rfsLtr dy pwDr qwk pucfieaf sI. Aus ipwCoN muafPLIaF df islislf ruk hI nhIN irhf. hfly ipCly mhIny Bfjpf pRDfn iniqn gzkrI ny cMzIgVH ivwc BfsLx krdy smyN ivroDI iDr dy keI lIzrF nUM ‘kuwqy vFg sonIaF gFDI dIaF qlIaF cwtdy’ kih idwqf sI. EdoN vI kfPLI rOlf ipaf sI. Kud Bfjpf dy aMdroN ikhf igaf sI ik ijs qrHF dI bolI AunHF dy pRDfn ny bolI hY, Aus qoN pRhyjL hI kIqf jfxf cfhIdf hY. lgfqfr cfr idn muafPLIaF mMgIaF sn iniqn gzkrI sfihb ny EdoN vI. ies vfrI gzkrI sfihb ny ipCly sfry irkfrz qoV idwqy hn. kFgrs pfrtI ny isrPL ieho kih ky gwl mukf idwqI hY ik Bfjpf dy pRDfn df idmfgI sMquln ivgV igaf hY. Bfjpf nUM ieh itwpxI vI rfs nhIN afeI qy Aus ny afpxy pRDfn nUM nhIN ikhf ik Auh kuJ sMBl ky boilaf kry, kFgrs pfrtI nUM ikhf hY ik Auh eydF dI itwpxI leI aPLsos jLfhr kry. ieh ksLmksL AunHF ivcfly huMdI hY, huMdI rhygI, afm lokF nUM AunHF dI iKwcoqfx qoN pfsy ht ky socxf cfhIdf hY. bVbolypx dIaF afm qOr `qy cfr jmfqF vMzIaF jFdIaF hn. mfVI-motI gwl hovy qF eynf kih-idwqf jFdf hY ik sMbMDq bMdf soc ky nhIN boldf. QoVHf vwzf mfmlf hovy qF Aus nUM ‘mUMh-Pwt’ kih idwqf jFdf hY. jy ies qoN vI Auh awgy lMG jfvy qF lok kihMdy hn ik ies dI jLbfn igwT lMmI jfpdI hY. mfmlf-mwikEN prHy AujfV’ dI hwd qwk jFdf hovy qF iksy dy mUMhoN ieh vI inkl skdf hY ik ies bMdy df mUMh kMnF qwk pftf jfpdf hY. Bfrq dI rfjnIqI ijvyN idno idn hor qoN nIvyN pwDr nUM phuMc rhI hY, jy gwl eydUM vI awgy lMG geI qF lokF nUM CyqI hI keI pMjvIN pwDr df sLbd vI lwBxf jF GVnf pY skdf hY.
curfsI dIaF GtnfvF dy ijLMmyvfr grdfnx vyly Bfjpf nfl irafieq ikAuN? -jiqMdr pnUM ‘isMG iejL ikMg’ vflf gIq jdoN hfly nhIN sI bixaf, iksy iswK dy pRDfn mMqrI bxn dI gwl vI jdoN hfly nhIN sI cwlI, iswKF df siqkfr Bfrq dy kony-kony ivc EdoN vI huMdf sI. abdflI ny jdoN iswKF bfry jfxkfrI rwKdy iewk aihlkfr qoN AunHF df vyrvf mMigaf sI qF Auh ieh PLYslf nhIN sI kr sikaf ik aihlkfr Aus nUM jfxkfrI dy irhf hY jF iswKF dy gux igxf irhf hY. mhfrfxI ivktorIaf ny ieMglYNz dy sLihr sfAUQYNptn qoN QoVHf htvyN iewk tfpU Auqy jdoN afpxf aOsLbOrn hfAUs nFa df mhwl bxvfieaf, Aus dy drbfr hfl dI aMdrUnI sjfvt iewk iswK hunrmMd BfeI rfm isMG ny kIqI sI, ijs dI qsvIr awj vI Aus mhwl aMdr siqkfrq QF AuWqy lwgI dyKI jf skdI hY. dunIaF dI ijs nuwkr ivc vI iswK geyy, AunHF ny hr QF nfmxf hI Kwitaf sI. iPr iek dOr ieho ijhf afieaf, jdoN rfjnIqI dy iKzfrIaF ny iswKF nUM kursI-jMg dI sLqrMj dy mohry bxf ky vrqx dI Kyz KyzI. ijs mulk aMdr Auh dUjy BfeIcfiraF nfl iGE-iKcVI ho ky sdIaF qoN rihMdy afey sn, EQy AunHF dy nFa AuWqy vwKry mulk df nfhrf cwuikaf igaf. nfhiraF qoN gwl awgy vDI qF bMdUkF df dOr vI afieaf, ijs ivc dovyN pfisEN bhuq kuJ gLlq hoieaf. gLlqIaF dy Aus dOr ivc do GtnfvF Auh hoeIaF, ijnHF df jLKLm isrPL iswKF dy hI nhIN, pMjfbIaF dI mfniskqf `qy vI vfhvf gihrf lwg igaf. iewk Gtnf aprysLn bilAUu stfr dI sI, ijs dI cIr-pfV krn nfl iKwdo dIaF lIrF vFg rfjnIqI dI siVHaFd dovyN pfisEN inkldI hY, pr ijhVy afm lokF dI sLrDf nUM cot lwgI, Aus dI icMqf dovyN pfisEN iksy ny kdy nhIN kIqI. dUjI Gtnf ieMdrf gFDI df mMd-Bfgf kql qy Aus ipwCoN dysL dI rfjDfnI qoN lY ky keI vwzy-Coty sLihrF aMdr hoieaf iewk-qrPLf KUn-Krfbf sI. mulk dy nvyN bxy pRDfn mMqrI rfjIv gFDI ny jy ieh nf ikhf huMdf ik ‘jb bVf pyV igrqf hY qoN DrqI ihlqI hY’, qF siQqI hor hoxI sI. bVy kimsLn qy kmytIaF bxdy rhy, Aus KUn-Krfby dy pIVqF nUM iensfPL nhIN iml sikaf, dosLIaF dy glL rwsf vI nhIN pY sikaf. pMjfb dy hflfq nUM lMmy KLUn-Krfby dy mUMh Dwkx ivc vI Gwt jF vwD kuJ nf kuJ Aus idwlIpuxy df rol jLrUr sI, ijs qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf. iPr vI ieh gwl hYrfnI vflI hY ik isrPL iewko rfjnIqk pwK nUM dosLI grdfinaf jf irhf hY. dUjI koeI iDr pYrF `qy pfxI hI nhIN pYx dyNdI. pMJI hjLfr qoN vwD pMjfbIaF nUM ijnHF ny afpxIaF rfjnIqk grjF dI blI cfVH idwqf, AunHF df ikDry koeI ijLkr qwk nhIN kIqf jf irhf. jdoN vI crcf iCVdI hY, isrPL iek pfsy vfilaF nUM insLfnf syD ky AunHF lokF Auqy cot kIqI jFdI hY, ijhVy AunHF GtnfvF vyly iksy igxqI ivc hI nhIN sn huMdy qy Aus qoN keI sfl mgroN rfjnIqk mMc AuWqy njLr afey sn. huxy-huxy pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG ny kYnyzf dI PyrI lfeI hY. EQy iek vfrI iPr ros mujLfhrf kr ky do muwK mMgF cuwkIaF geIaF hn, ijnHF ivcoN pihlI aprysLn bilAU stfr qy idwlI dy KLUn-Krfby leI muafPLI mMgxf qy dUjI, ivdysL vwsdy iswKF dI kflI sUcI Auqy kftf mfrnf hY. mMgF dovyN iewko BfeIcfry nfl sbMDq hox dy bfvjUd ienHF dI vMngI vwKo-vwKrI hY. iek dUjI mMg nUM lY ky ieh pRBfv idwqf jf irhf hY, ijvyN pqf nhIN ivdysLF ivcly sfry iswK hI kflI sUcI ivc ilK idwqy gey hox. aijhI ibafnbfjLI pMjfb qy hornIN QFeIN iswK kYdIaF bfry vI kIqI jFdI hY. ipClI akflI-Bfjpf srkfr smyN akfl qKLq sfihb dy iewk jQydfr ny ieh ibafn dy idwqf sI ik jylHF ivc bMd hjLfrF iswK nOjvfnF nUM akflI muwK mMqrI irhfa krn df aYlfn kry. muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny Kud kuJ kihx dI QF afpxy iewk shfiek qoN ieh ibafn idvf idwqf ik srkfrI irkfrz muqfbk ‘hjLfrF iswK’ jylHF ivwc hY hI nhIN, isrPL sO dy nyVy-qyVy hn, jQydfr sfihb jy ‘hjLfrF’ dI sUcI dy dyx qF srkfr AunHF dy kysF dI pux-Cfx krvf lvygI. jQydfr sfihb ny ieh kih ky KihVf Cuzfieaf sI ik igxqI bfry AunHF dI inwjI jfxkfrI koeI nhIN, iewk hor jQydfr ny dwisaf sI. ies gwl nUM drjn dy krIb sfl ho cwuky hn, ajy qwk iksy jQydfr ny Auh sUcI pysL nhIN kIqI, ijhVI hjLfrF iswK kYdIaF dI insLfndyhI krdI hovy. ieho hfl ivdysL vwsdy iswKF dI kflI sUcI df hY. ivdysL vwsdy iswKF ivwcoN kuJ igxvyN-cuxvyN AunHF lokF dI, gLlq jF TIk, iewk kflI sUcI bxI hoeI hY, ijhVy Bfrq ivroDI kMmF ivc srgrm rihMyd hn. kuJ qF pMjfb ivc iewk jF dUjI vfrdfq kr ky vI iKsky hoey hn. ieho ijhy lokF bfry hr dysL dI srkfr sUcIaF jfrI krdI hY, isrPL Bfrq dI srkfr ny hI nhIN kIqIaF. keI swjx eydF dy vI hn, ijnHF ny kIqf kdy kuJ vI mfVf-cMgf nhIN, isrPL ienHF srgrmIaF qy sUcIaF afsry pwCmI dysLF ivc afpxy pirvfrF dy awzy jmf ky mjLy krdy hn. cflI sfl pihlF df luiDafxy vI aYgrIklcr XUnIvristI df iek isr-mMuinaf nkslI afgU awj ‘pMj kwkfr’ df DfrnI ho ky amrIkf aMdr Kfilsqfn df JMzf cuwkI iPrdf hY. Auh kdy vI kflI sUcI `qy swcmuwc kftf vwjf nhIN cfhygf. ijhVy lokF dy nFa aprfDIaF vjoN, TIk jF gLlq, Aus sUcI ivc pY gey hn, AunHF sfhmxy kfnUMnI rfh KuwlHy hn. koeI vIh ku sfl pihlF gvrnrI rfj vyly jdoN ik pI[ aYs[ igwl dy puils muKI huMidaF keI KfilsqfnI lIzrF dy isrF dy ienfm rwKy gey sn, EdoN pMjfb dy ds sInIar akflI afgUaF ny ies nUM iswKF dy isrF dy muwl rwKxf kih ky suprIm kort df drvfjLf KVkfieaf sI ik igwl kOx huMdf hY AunHF dy isrF df ienfm rwKx vflf? agly idnIN aKLbfrI bihs aMdr ieh nukqf kuJ buwDIjIvIaF qy kfnUMnI mfhrF ny AuTfieaf sI ik ijnHF lokF dy isrF df ienfm rwiKaf igaf hY, jy Auh Kud ies nUM gLlq smJdy hn qF pMjfb hI nhIN, iksy vI BfrqI rfj dI iksy vI adflq mUhry pysL ho ky afpxI bygunfhI df dfavf krn aqy mMg kr dyx ik AunHF dy mfmly dI pVqfl pMjfb puils dI QF iksy hor rfj dI puils nUM sONpI jfvy. aijhI mMg keI vfrI kIqI jf cuwkI hY qy adflqF eydF dy hukm keI vfr dyNdIaF vI hn, pr iksy iewk vI ‘ienfmI’ ny iksy adflq mUhry pysL ho ky ieh rfh nhIN sI cuixaf. kflI sUcI dy mfmly ivc vI ieho kfnUMnI rfh apxfieaf jf skdf hY. ipCly sflF dOrfn drjn qoN vwD lokF nUM Bfrq srkfr ny kfnUMnI lVfeI lV ky ivdysLF oqN mMgvfieaf, pr eyQoN dIaF adflqF ny iksy nUM sjLf vI idwqI hovy, kdy suixaf nhIN igaf. kuJ qF vfps af ky sLoRmxI kmytI dy mYNbr qwk bx gey. EdF AunHF ny Bfrq afAux qoN iJjkdy-qRihkdy rihxf sI, eydF kfnUMnI msLInrI Kud Krcf kr ky AunHF nUM ilafeI qy hux nf isrPL Auh afjLfd iPrdy hn, sgoN ieh kih ky ik AunHF dI jfn nUM KLqrf hY, afpxy nfl adflqI hukm Auqy imly hoey srkfrI gMnmYn vI leI iPrdy hn. ijnHF lokF ivruwD koeI bfkfiedf aprfD df kys drj nhIN, Auh ies kflI sUcI nUM cuxOqI dy ky af skdy hn. afKLr ienHyF ivcoN koeI zfktr jgjIq isMG cOhfn nfloN Auqy ilKy nFa vflf qF nhIN hoxf, ijhVf Kud nUM ‘Kfilsqfn df rfsLtrpqI’ dwsdf sI qy adflq qoN jdoN Aus ny Bfrq afAux df hwk mMigaf qF Aus nUM adflq ny dy idwqf sI. ieho rfh bfkI dy lok vI cux qy vrq skdy hn. rhI gwl aprysLn bilAU stfr aqy idwlI dy KUn Krfby leI muafPLI mMgx dI, Aus mfmly ivc pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG dI hlImI hYrfnI krn vflI hY. AunHF nUM pfrlImYNt aMdr muafPLI mMgx leI ikhf igaf qF pUry dysL vwloN AunHF ny mMg leI. aMimRqsr ivc iek Dfrimk smfgm leI sLoRRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy bfkfiedf swdy AuWqy afey qF eyQy hirmMdr sfihb aMdr sMgq nUM sMboDn krdy hoey vI AunHF ny aijhI Bfvnf pRgt kr idwqI. ieh sfrf kuJ Aus pRDfn mMqrI ny kIqf, ijs df nFa vI AunHF GtnfvF vyly kdy iksy ny rfjnIqk Kyqr ivc nhIN sI suixaf. ijs bMdy df AunHF GtnfvF nfl koeI vfh vfsqf vI nhIN sI, Aus ny qF ieh PLrjL inBf idwqf, pr kuJ hor vI hn, ijnHF df kdy ijLkr hI nhIN huMdf. BfrqI jnqf pfrtI sfzy mulk dI ivroDI iDr dI muwK pfrtI hY. iqMn vfrI dysL dI kmfn sFB cuwkI ieh pfrtI cOQI vfrI sFBx leI vI XqnsLIl hY. iswKF dI pRqIinDqf df dfavf krn vflI sB qoN vwzI rfjnIqk pfrtI bfdl akflI dl nfl ies df pwkf gMZ-icqrfvf hY. ies pfrtI, Bfjpf, vwloN inBfey rol dI kdy iksy ny crcf hI nhIN kIqI. ipClyry sfl ies pfrtI dy mohrI afgU aqy sfbkf izptI pRDfn mMqrI lfl ikRsLn azvfnI ny afpxI jIvnI ‘mfeI kMtrI, mfeI lfeIPL’ jfrI kIqI sI. Aus ikqfb ivc AunHF ny KuwlHy sLbdF ivc iliKaf ik mOky dI pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI qF sRI hirmMdr sfihb Auqy PLOjI kfrvfeI krn qoN pfsf vwt rhI sI, ieh isrPL BfrqI jnqf pfrtI sI, ijs ny dbfa pf ky ieh kfrvfeI krvf idwqI sI. azvfnI jI qoN pihlF ieho gwl pMJI sfl pihlF pfrlImYNt aMdr AunHF do sInIar sfQI atl ibhfrI vfjpfeI ny khI sI ik aprysLn bilAU stfr qF ‘dyrI nfl kIqf igaf TIk kfrj’ sI. vfjpfeI jI nUM nfrfjLgI sI ik ieh ‘TIk kfrj’ krn ivc dyrI kr idwqI geI sI. iksy sDfrn mukwdmy ivc vI isrPL swt mfrn vflf hI nhIN, swt mfrn leI llkfrf mfr ky AuksfAux vflf vI brfbr df dosLI mMn ky Aus nUM nfl sjLf idwqI jFdI hY. ijhVy kihMdy hn ik ieMdrf gFDI qF krdI nhIN sI, asIN dbfa pf ky ieh aprysLn krvfieaf sI, kI Auh ies ijLMmyvfrI qoN bc skdy hn? kI ies nUM ieMJ nhIN ilaf jf skdf ik jy Auh dbfa nf pfAuNdy, aprysLn bilAUu stfr nf huMdf qy jy aprysLn bilAU stfr hI nf huMdf qF ieMdrf gFDI df kql aqy idwlI df KLUn-Krfbf vI kdy nf huMdf? ies dy bfvjUd AunHF nUM kdy vI ieh nhIN puwiCaf igaf ik qusIN eydF ikAuN kIqf jF iPr krvfieaf sI qy insLfnf Aus zfktr mnmohn isMG Auqy hY, ijhVf rfjnIqI ivc afieaf hI yAus qoN keI sfl bfad sI. AuNJ gwl eyny AuWqy vI muwk nhIN jFdI. sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny AunHF hflfqF bfry ieMk vHfeIt pypr (aMrgyjLI BfsLf ivc) bfkfiedf jfrI kIqf sI, ijs dy pMnf 205 AuWqy. 14 PLrvrI 1984 dIaF aMimRqsr dIaF GtnfvF df vyrvf ieMJ drj hY : At the Amritsar railway station, a replica of the Darber Sahib was broken into pieces. A picture of the fourth Sikh Guru Ram Das, on display for the past several years, was damaged bayond recognition and a lighted cigarette was struck in to it. The shrtting and pissing on the picture was a part of the highly sacrilegious and provocative act of the mob, led by Harbans Lal Khanna, Ex-MLA and district President of the B.J.P. ies df pMjfbI qrjmf eynf nfKusLgvfr hY ik asIN nhIN krnf cfhuMdy, loVvMd pfTk Kud kr jF krvf skdy hn. apRysLn bilAU stfr qoN aYn pihlF vfprIaF ienHF GtnfvF ivc Bfjpf vfilaF dy rol nUM axgOilaf afKLr ikAuN kIqf igaf? GtnfvF dy vihx nUM aprysLn bilAU stfr jF idwlI dy KLUn-Krfby qwk iljfx ivc kI ienHF df koeI rol nhIN sI? sfry GtnfkRm ipwCy iewko iDr nUM dosLI dwsx qy bfkIaF nUM bKLsLx ipwCy afKLr koeI kfrn qF hovygf hI. iBRsLtfcfr nUM Bfxf mMnx dy kMZy phuMc cuwkf hY sfzf Bfrq mhfn - jiqMdr pnUM Bfrq aqy iBRsLtfcfr dovyN sLbd iewk dUjy dy pRqIk bx gey jfpdy hn. jy Bfrq dI gwl cwldI hY qF iBRsLtfcfr dI nfl cwl pYNdI hY qy jo iBRsLtfcfr df ijLkr iCVdf hY qF Bfrq df nFa ley ibnF gwl aDUrI rih jFdI hY. sMsfr pwDr AuWqy iBRsLtfcfr pwKoN Bfrq isKr AuWqy BfvyN nhIN, pr isKr qoN bhuqf hyTF vI nhIN irhf. ijs qyjLI nfl ies dysL aMdr iBRsLtfcfr vD irhf hY, sLfied iek idn ieh dunIaf dI drjybMdI ivwc isKr AuWqy vI phuMc jfvy. XkInn Auh idn mfx vflf nhIN, sLrm nfl zuwb mrn vflf hovygf. ikwQy hY iBRsLtfcfr? ivjIlYNs dy Cfpy ivwc iksy QF koeI ptvfrI jF ibjlI borz df aYWs zI E PiVaf jFdf hY qF lok kihx lwg pYNdy hn, ieh iBRsLtfcfrIaf hY. sfry dysL dI mYzIkl kONsl df muKIaf vI PiVaf jf cuwkf hY. hyTF ptvfrI qy aYWs zI E pMj-ds hjLfr lYNdy PVy jFdy hn, mYzIkl kONsl df muKIaf iewko kflj nUM mnjLUrI dyx bdly kroV dI kmfeI krdf kfbU af igaf. mMn skxf aOKf hY ik Auh ieho ijhy DMdy qoN kmfieaf sfrf Dn Kud hI KFdf qy awgy kuJ nf dyNdf hovygf. eyzy ‘kmfAU puwqr’ nUM ijnHF ny kmfeI vflI kursI bKLsLI sI, AuhnF qwk kfnUMn dy hwQ phuMcy nhIN, kdy phuMcxy vI nhIN. Bfrq srkfr dy sLizAUlz kfst kimsLn dy cyarmYn bUtf isMG dy puwqr AuWqy vI eyzI ku kmfeI krn df dosL lwgf sI. ikhf jFdf sI ik cyarmYn bfpU bUtf isMG sLizAUlz kfst knUMn df noits iBjvfAuNdf sI, puwqr jf ky pfrtI nfl sOdf mfr afAuNdf sI. bfp bytf dovF ny ies nUM rfjsI sfijLsL kih Cwizaf. afpxy bcfa leI iksy vI dosLI leI ieh sB qoN sOKf pYNqVf huMdf hY. hux rylvy BrqI borz df cyarmYn PiVaf igaf hY. Aus dI vI cyarmYnI Aus df puwqr vrqdf sI. bhuqy GrF `c ipE dI cyarmYnI puwqr hI vrqdy hn, ikAuNik puwqrF df iKLafl hY ik ipE purfxI soc df hox kr ky ilhfjU bx jFdf hY qy kmfeI pUrI nhIN huMdI. keI kyNdrI qy sUbfeI mMqrIaF dI qfkq vI AuhnF dy puwqr hI vrqdy hn. pMjfb dI iewk mMqrI bIbI ny ies kMm leI afpxI CotI BYx nUM ijLMmyvfrI sONpI hoeI hY qy iewk hor mMqrI df muKqfrnfmf Aus dy BqIjy kol hY. iewk vfrI pMjfb df iewk mMqrI kuJ mhIny ibmfr rih ky mr igaf sI, pr svyr dy mry df aYlfn sLfm cfr vjy qwk ieh kih ky ltkfieaf igaf ik muwK mMqrI nUM sUcnf dy ky Pyr bfhr dwsxf hY. ipwCoN pqf lwgf ik Aus dI ibmfrI dy ielfj bhfny Aus dy puwqr ny mihkmy dy do-iqMn vwzy aPLsrF qoN pYsy mMgfey hoey sn qy aYlfn Auh rkm phuMcx dI AuzIk ivwc roikaf sI ik ikDry mOq hoeI sux ky Auh ipwCy nf muV jFdy hox. iBRsLtfcfr lflU pRsfd ny vI kIqf, mfieafvqI bIbI ny vI, jYlilqf ny vI, cODrI mulfiem isMG qy Em pRkfsL cOtfly ny vI, kFgrs dy suKrfm ny vI qy hor qF hor, pRDfn mMqrI huMidaF nrismhf rfE vI dosLF dI lpyt ivwc af igaf sI. ivgiVaf iksy df kuJ KLfs nhIN sI, cfr idnF dI Kwjl-KuafrI ipwCoN sfry dy sfry iPr lIzr bxy rhy. lpyty ivwc afm lok afAuNdy hn, qy Auh vI bhuqI vfrI pYsy lYNdy nfloN vwD ‘XojnfbMdI’ vflI Cfpy-mfrI df isLkfr huMdy hn. pMjfb df iewk sLihr mogf hY, pMjfb dI puls dy mOjUdf muKI df afpxf sLihr mogf, qy EQoN irsLvq kysF ivwc vI ‘supfrI Cfpy’ dI Kyz nMgI ho geI hY. mogy ivwc ipCly idnIN iewk zrwg ieMspYktr nUM irsLvq lYNdf PVy jfx dI KLbr afeI. afpxI iemfndfrI leI jfixaf jFdf Auh aPLsr eydF dI krqUq krygf, nf Aus dy mihkmy ivwc koeI mMndf sI, nf mogy sLihr ivwc. dvfeIaF dI dukfndfrI krdy ijhVy bMdy qMg sn, AunHF ny ivjIlYNs df Qfxydfr qy zI aYWs pI nfl gMZ ky Aus zrwg ieMspYktr dy iKlfPL irsLvq df kys bxvf idwqf. sfry pfsy snsnI PYl jfx kfrn Auhdy mihkmy dy AuWc aiDkfrIaF hI nhIN, ivjIlYYNs dy vwzy aPLsrF nUM vI pux-Cfx krnI jLrUrI ho geI. ikwsf ieh inkilaf ik irsLvq Aus ny leI hI nhIN sI, Aus nUM PsfAux leI mfVy DMdy krn dy kys Bugq rhy bMidaF ny ivjIlYNs dy kuJ aPLsrF nUM ‘supfrI’ dy ky Aus AuWqy kys bxvfieaf sI. eImfndfr aPLsr Psf idwqf jfvy, pr byeImfn aPLsr qF kI, hfeI kort dI jwj vI bcf idwqI jfvy, ieh phuMc sDfrn puls jF ivjIlYNs dI hI nhIN, sI bI afeI dI vI hY. pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dI jwj inrml Xfdv AuWqy keI dosL lwgx dy bfvjUd Aus nUM bcf ky eyQoN kwiZaf qy dUjy rfj dI hfeI kort ivwc lf idwqf igaf. hux Auhdf kys Kfrj krfAux dy jqn ho rhy hn. jdoN asIN pMjfb rfj ibjlI borz df inwjIkrn hox dI gwl sxI, cMgf sfnUM vI nhIN sI lwgf. pMjfb srkfr ny mulfjLmF qy iksfnF dIaF jQybMdIaF nUM AuhnF dy ihwqF dI rfKI df vcn dy ky sLFq kr idwqf sI. hux jdoN Auh inwjI ho igaf qF gwl isrPL ieh nhIN ik iksfnF nUM vcn qoV ky ibjlI dy ibwl Byjy jfx lwgy hn, sgoN ieh vI hY ik ies aMdr huMdI rhI DoKf-DVI vI keI QF sihj-suBfa byprd ho geI hY. Gwto-Gwt cfr kys hux qwk ieho ijhy sfhmxy af cuwky hn, ijwQy AuhnF iksfnF nUM ibjlI dy ibwl af gey, ijnHF ny keI sfl pihlF kunYksLn dI arjLI idwqI sI, pr kunYksLn kdy imilaf hI nhIN sI. hux pqf lwgf ik kunYksLn qF jfrI hoey sn, pr arjLI dyx vfly nUM pqf lwgx idwqy bgLYr Esy ipMz ivwc iksy hor dy KyqF ivwc jf lfey sn. KyqF dy hI nhIN, pMjfb Br ivwcoN GrylU ibjlI dy ieho ijhy vIk ku kys vI sfhmxy af gey hn, ijnHF ny arjLI idwqI sI, kunYksLn kdy imilaf hI nhIN, qy ibwl afey qoN pqf lwgf ik AuhnF dy nFa dI qfr iksy hor dy Gr joV idwqI geI sI. pwky mulfjLm ibwl vI EQy hI dyNdy sn, pr hux inwjIkrn mgroN bdly hoey pRbMD aDIn aYzrYs pVH ky ibwl Aus Gr phuMc gey, ijhVy keI-keI sflF qoN AuzIkdy pey sn ik AuhnF nUM kunYksLn kdoN imlygf. sfnUM ieh not kridaF aPLsos nfl ilKxf pYNdf hY ik inwjIkrn df jfiejL ivroD krn vflIaF jQybMdIaF vI iehnF njLfiejL gwlF bfry kdy bolIaF hI nhIN. svfl ieh puwiCaf jFdf hY ik eyny ijLafdf iBRsLtfcfr nUM rokx leI kIqf kI jfvy? ies df jvfb dyxf aOKf hY. keI sfl pihlF vfjpfeI srkfr vyly iewk jfalI asLtfmF df skYNzl sfhmxy afieaf sI. Bfrq srkfr dI stYNp pypr (asLtfm) Cfpx vflI purfxI msLIn ijnHF nUM vycI geI, AuhnF kol jf ky srkfrI pRYWs dy krmcfrI hI vyly-kuvyly izAUtIaF krn lwg pey. EQoN jfalI asLtfm Cfp ky Bfrq Br ivwc Byjy qy vycy jFdy rhy, ijnHF nfl arbF rupey dI jfiedfd df lYx-dyx huMdf irhf. BfrqI jIvn bImf ingm vrgy srkfr dy afpxy adfry vI jfalsfjLF dy vycy hoey asLtfm KLrId ky kMm sfrdy rhy. sfrf Gotflf Aus sfl bwqI hjLfr kroV rupey df sI, ijs sfl pMjfb srkfr df kuwl bjt msF aTfeI hjLfr kroV df sI. pMjfb srkfr dy bwjt nfloN vwzy ies Gotfly bfry vfjpfeI srkfr dy KLjLfnf mMqrI jsvMq isG ny pfrlImYNt ivwc ikhf sI ik hoieaf qF sfrf kuJ gLlq hY, pr eynf ijLafdf ho cuwkf hY ik ies sfry nUM rwd kr ky sfrf aml muwZoN-suwZoN sLurU krnf hux sMBv nhIN, ies leI jfalI asLtfmF dIaF rijstrIaF qy hor dsqfvyjL vI sfry aslI mMn ley jfxy cfhIdy hn. pfrlImYNt mMn geI sI, koeI ivroD nhIN sI kr sikaf, ikAuNik sB nUM pqf sI ik hux kuJ ho hI nhIN skdf. Aus idn jo kuJ hoieaf, Auh iBRsLtfcfr nUM Bfxf mMn lYx dyx dI Kyz df aMq nhIN, ies PLfrmUly nUM hr QF lfgU krn dI sYnq mfrn df sLuwB-afrMB sI. iPr hr pfsy ieh Kyz cwl peI ik ijMny vwD qoN vwD lok iBRsLtfcfr dI qfxI ivwc sLfml kIqy jfxgy, Enf hI AuhnF sfiraF dy bc jfx dI gfrMtI pwkI ho jfvygI. hux ieh sB QFeIN ho irhf hY. ijnHF nUM ajy qwk ies dI pUrI smJ nhIN peI, AuhnF nUM pMjfb dIaF qfjLf KLbrF iDafn nfl pVHnIaF cfhIdIaF hn. ikhVf pMjfbI hY, ijs ny PLrIdkot ivwc sLgn skIm dI jfalsfjLI nhIN pVHI? aslI buwZy Cwz ky jfalI bjLurgF dIaF pYnsLnF qF hux hornIN QfeIN hI nhIN, KLud muwK mMqrI dy afpxy ipMz bfdl ivwc lwgIaF vI jLfhr ho geIaF hn. sLfied hI koeI ipMz bicaf hovygf ies ibmfrI qoN. jy iksy ipMz ieho ijhI jfalsfjLI dy cfr kys qy iksy hor ivwc ds hox qy aOsq pMj kys pRqI ipMz vI mMn leI jfvy, qd pMjfb dy bfrF hjLfr ipMzF ivwc swT hjLfr jfalI kys qF bx hI jfxgy, sLihrF dy ies qoN vwKry hoxgy. iehnF dy kfgjLF dI qsdIk aqy gvfhI pfAux vyly JUT bolx df jurm krn vfly joV ky igxqI swqr hjLfr qoN AuWpr ho jfvygI. bfkI sB iksm dI DoKfDVI qy iBRsLtfcfr nUM pfsy rihx idE, isrPL buZfpf qy ivDvf pYnsLnF dI DoKfDVI dy kysF ivwc hI jdoN ieh swqr hjLfr lok PVny pey, eynI PLOj nUM PVn vfsqy ihMmq ikhVI srkfr krygI. eynI kfrvfeI krn jogI puls ikwQoN ilafeygI, jylHF ikhVIaF ivwc rwKygI qy jdoN qwk mukwdmy df inptfrf nhIN ho jFdf, EdoN qwk dI mukwdmybfjLI AuWqy ikMny kroV df KLrc ikwQoN krygI? sfPL hY ik iBRsLtfcfr viDaf nhIN, vDfieaf jf irhf hY, qF jo iKlfrf hI eynf ijLafdf pY jfvy ik iPr mOky dI srkfr vI vfjpfeI srkfr dy KLjLfnf mMqrI vFg ieh kih sky, ‘hux qF Bfxf mMnx ibnF cfrf hI koeI nhIN, ies nUM svIkfr kr lYxf cfhIdf hY.’ iBRsLtfcfr dI dldl ivc inwGr rhI rfjnIqI qy inwGr rhI inaF-pfilkf - jiqMdr pnUM hjLfr ivsivisaF dy bfvjUd awj vI ieh gwl nhIN khI jf skdI ik Bfrq dI rfjnIqI ivc hux hr koeI byeImfn hI quiraf iPrdf hY. iBRsLtfcfr hY, ibnF sLwk hY, qy Auh vI sfry dysL ivc iewko ijhf nhIN. kyrlf vrgy rfj aMdr vI ieh qF koeI nhIN khygf ik eyQy iBRsLtfcfr nhIN hY, pr ieh kihx lwigaF iJjk koeI nhIN ivKfvygf ik eyQy Enf burf hfl nhIN, ijMnf bfkI rfjF ivc hY. kfrn ies df ieh ik EQy rfjnIqI do iDrF ivcfly huMdI hY, ijnHF ivcoN iek iDr kimAUinst hn, qy AunHF bfry hor BfvyN koeI kuJ vI kihMdf rhy, ieh sB nUM mMnxf pYNdf hY ik Auh bfkIaF vFg pVCy lfhU kdy nhIN suxy gey. AunHF nfl mukfbly ivc dUjI iDr kFgrs pfrtI nUM vI EQy pwlf bcf ky cwlxf pYNdf hY, ikAuNik lokF ny qulnf kimAUinstF nfl krnI huMdI hY. pwCmI bMgfl ivc vI mukfblqn ieh rog Gwt hY. mfrksI muwK mMqrI buwD dyv BwtfcfrIaf aqy iqRxmUl kFgrs dI mmqf bYnrjI iek dUjy Auqy isrPL isafsI dUsLxbfjLI krdy hn, kdy iBRsLtfcfr dy icwkV ivc lytx dy dosL bhuq Gwt suxy gey hn. kfrn EQy vI ieho hY ik iewk iDr kimAUinst hn, ijnHF nUM sfPL rfjnIqI krn vfly mMinaf jFdf hY, qy ieh aks AunHF df hux qwk kfiem hY. ijs iksy rfj ivc Auh rfj gwdI qwk kdy iek vfr vI phuMcy hn, muV ky BfvyN ijwqy jF nhIN ijwqy, ieh Bwl AunHF ny EQy hI KwtI hoeI hY. isrPL Eho nhIN, ies vkq dysL dI agvfeI kr rhy pRDfn mMqrI mnmohn isMG bfry vI ieh gwl dfavy nfl khI jf skdI hY ik Auh iBRsLtfcfr krn vfly nhIN. sLfied ies df vI iek kfrn ieho hovy ik jvfn Aumry Auh Kwby pwKIaF dy nyV df inwG mfxdy rhy hn. AunHF nfl pRxb muKrjI vI hn, ijnHF Auqy iBRsLtfcfr dI AuNgl nhIN AuTfeI jf rhI, qy ieMj hI keI hor rfjsI afgU awj vI iml jFdy hn, ijhVy dfg lwgx qoN bcy hoey hn. afs krnI cfhIdI hY ik ieh lok rfjnIqI dy gMd ivcoN gujLridaF afpxf pwlf bcfAux df Xqn ieMj hI krdy rihxgy. iPr vI ieh mMnxf pvygf ik BfrqI rfjnIqI hux Aus mukfm Auqy phuMc geI hY, ijwQy afm lokIN bVy afrfm nfl kih dyNdy hn ik ‘jo nf izwTf, soeIE imwTf’, Bfv ik ijs nUM mOkf nhIN imilaf, Auh hI eImfndfr hY, mOkf imly qoN Auh vI vyiKaf jfvygf. lokF dI ies Dfrnf nUM BfrqI jnqf pfrtI dI mMqrI bIbI lksLmI kFqf cfvlf vrigaF ny hor mjLbUq kIqf hY, ijnHF ny sfrI Aumr eImfndfrI df ZMzorf ipwt ky jdoN vjLIrI imlI qF isry dy iBRsLt hox dI bdnfmI Kwt leI hY. bIbI Auqy dosL iksy bfhrly ny nhIN, Aus dI pfrtI dy sfQI ivDfiek ny lfey hn. Aus sfQI ivDfiek dI Bfvy bIbI aqy Aus dI srpRsqI krn vfly afr[ aYs[ aYs[ ny CuwtI krvf idwqI hY, pr Auh jFdf-jFdf vI ijhVy dosL ilKqI qOr `qy lf ky Cwz igaf hY, qy ijnHF Auqy kfrvfeI vI kuJ hwd qwk sLurU ho geI hY, AunHF ny dws idwqf hY ik bIbI lksLmI jF AunHF dI BYx jF AunHF dy cuPLyry iPrdy cmcy duwD-Doqy hrigjL nhIN. dUijaF ivruwD sI[ bI[ afeI[ jFc dI mMg muV-muV krn vflI bIbI afpxy ivruwD sDfrn jFc qoN vI pfsf vwt ky rihMdI ksr kwZI jf rhI hY. lksLmI kFqf cfvlf hovy jF lflU pRsfd Xfdv, bUtf isMG hovy jF bfdl pirvfr, azvfnI hovy jF amirMdr isMG, mfieafvqI hovy jF mulfiem isMG, ieh sfry iewko gwl kih ky lokF df mn sLFq kr dyNdy hn ik sfnUM kfnUMn AuWqy aqy adflq AuWqy pUrf XkIn hY qy Auh jo vI PLYslf krygI, Aus awgy isr JukfvFgy. ieh vI smfj mUhry KVf kIqf igaf iek Brm hY. adflqF PLYsly krdIaF hn, TIk vI qy glq vI. keI vfrI iek muljLm nUM iek adflq vloN dosLI Tihrf ky jylH Byj idwqf jFdf hY, kuJ idn bfad dUjI adflq Aus nUM ‘bfiewjLq’ brI kr dyNdI hY. ieh sfry PLYsly inaF dI Bfvnf nfl hI kIqy jfx qF iksy nUM koeI ieMqrfjL nhIN hovygf, pr keI vfr ieho ijhy dosL lwgdy hn, ijnHF nfl inaF dI gwl sLwkI lwgx lwg pYNdI hY. adflqF nfl juVy lok mUMhoN-mUMh kih rhy hn ik ies pRikiraf ivwc hux lYx-dyx afm gwl bxdI jFdI hY, ijs dy crcy adflqF qoN bfhr inkl ky aKLbfrF ivwc vI hox lwg pey hn, ijhVy dwsdy hn ik sfrf kuJ TIk-Tfk nhIN. adflqF ikvyN kMm krdIaF hn, ies dIaF do imsflF ieko idn mwD pRdysL dy sLihr ieMdOr qoN afeIaF hn. pihlI imsfl ieh hY ik jI pI agrvfl nFa df iewk aYzIsLnl ijLlHf jwj sspYNz kIqf igaf hY. Aus dI muawqlI df kfrn Aus koloN PiVaf igaf inwjI lYp-tfp bixaf hY. ies lYp-tfp ivwc cynIaf DUh ky Bwjx vfly iewk lutyry dy mukwdmy df PLYslf nhIN, do PLYsly iqafr kIqy pey sn. cynIaF DUhx vflf iewko bMdf, iewko mukwdmf qy iewko qrIk, pr iewk PLYslf Aus nUM sjLf dyx leI iqafr kIqf igaf sI qy dUjf Aus nUM irhfa krn bfry. sfPL hY ik AuzIk isrPL sOdf vwjx dI sI, jy mfl iml igaf qF AuhnUM Cwz idwqf jfxf sI, nhIN qF jylH dI sjLf kr dyxI sI. mwD pRdysL dI ijs hfeI kort ny agrvfl dy ieko kys dy do PLYsly sfhmxy afAux `qy kfrvfeI kIqI, Aus ny iewk hor kys ivwc nirMdr kumfr jYn nFa dy iewk aYzIsLnl ijLlHf jwj dy ivruwD vI muawqlI dy hukm jfrI kIqy hn. nirMdr jYn nFa df ieh jwj 1983 ivwc iewk hotl dy mflk qy Aus dy puwqr nfl lVfeI kr bYTf sI. mukwdmf cwilaf, jYn ny 1985 ivwc jLmfnq krvf leI qy iPr kdy pysL hI nf hoieaf. muV-muV sMmx Byjy gey, pr Aus dy pysL nf hox kfrn Aus nUM BgOVf krfr dy idwqf igaf. jYn ny iPr vI prvfh nf kIqI qy 1994 ivwc kys cwldy jF BgOVy hox dI gwl lukf ky jwj BrqI ho igaf. puls irport vI Aus ny Qfxy vfilaF nfl iml ky afpxy hwk ivwc krvf leI. kMm EdoN ivgiVaF, jdoN Auh aYzIsLnl ijLlf jwj bx ky Ausy sLihr ivwc jf lwgf, ijwQoN dI adflq ny Aus nUM BgOVf krfr idwqf hoieaf sI. kI eydF dy PLrfzIey jwj hor sfzI inaF pfilkf ivwc nhIN hoxgy? hux suxo pMjfb dI khfxI. eyQy vI iewk qoN iewk cVHdI klf vfly jwj suxy jFdy hn, pr qfjLf kys aMimRqsr dy iewk sfbkf jwj df hY. Aus nUM ipwCy ijhy nOkrI qoN bfhr kr idwqf igaf sI. pqf ieh lwgf hY ik bI aYs srF nFa df ieh jwj jdoN kwiZaf igaf, Aus dy ilKy hoey mukwdmy Aus ny hukm suxf ky vI dsKLq krn qoN ibnF hI rwKy hoey sn. mukwdmy vI do-cfr nhIN, Aunwqr hn, ijnHF AuWqy Auhny AudoN dsKLq kIqy nhIN sn, hux Aus nUM krn df hwk nhIN qy ieMj ieh PLYsly hoey vI axhoey ho ky rih jfxgy, ikAuNik dUjf koeI jwj Auhdy idwqy PLYsly AuWqy dsKLq nhIN krygf. Auhdy vrgy iewk hor jwj nUM irtfiermYNt ipwCoN suprIm kort ny JfV pfeI hY. kfrn ieh hY ik Aus ny nOkrI muwkx df idn nyVy afAuNdy vyK ky ieh drKLfsq dy idwqI sI ik Aus df jnm 27 mfrc 1936 dI bjfey 27 mfrc 1938 nUM hoieaf mMinaf jfvy. sfPL hY ik Auh do sfl hor nOkrI krdy rihx dI Jfk rwKdf sI. nymF anusfr koeI vI ivakqI BrqI hox qoN dohF sflF dy aMdr ieho ijhI iksy syD dI mMg kr skdf hY, pr Aus ny vIh sfl nOkrI krn mgroN ieh bynqI kIqI. dlIl ieh idwqI ik pihlF pqf nhIN sI. suprIm kort ny JfV pfAuNidaF ikhf ik Auh ikho ijhf jwj hY, ijs nUM vIh sfl afpxI jnm qrIk vI dyKx dI loV nhIN smJI. ieh sB Coty pwDr dy jwj sn, ies df Bfv ieh nhIN ik Aupr eydF dy kMm nhIN huMdy, sgoN eydUM vI vwzy Gfly-mfly ho skdy hn. krnftkf dy cIPL jsits idnfkrn df sB nUM pqf hY, ijhVf hjLfrF eykV jLmIn AuWqy Dwky nfl njfiejL kbjLf krI bYTf hY. gfjLIafbfd dy AunHF jwjF bfry vI hux lok jfx cuwky hn, ijnHF ivwcoN kuJ jxy mulfjLmF dy pRfvIzYNt PMz nUM sMnH lf ky hux hfeI kort dy jwj bx bYTy hn qy iek jxf suprIm kort df jwj vI bx igaf hY. eydF df iewk jwj klkwqy dI hfeI kort ivwc vI hY, kMm krn dy aiDkfr Aus qoN Kohy hoey hn, asqIPLf Auh dyNdf nhIN qy Aus dy ivruwD hux pfrlImYNt aMdr iBRsLtfcfr dy dosLF hyT mhF-dosL df mqf pysL hox lwgf hY. soimqrf syn nFa df ieh pwCmI bMgfl dI kolkfqf hfeI kort df jwj 1983 ivwc nvF-nvF vkIl bixaf sI. stIl aQfrtI afPL ieMzIaf aqy isLipMg kfrporysLn afPL ieMzIaf ivcfly iewk JgVf KVf ho igaf. kuJ sfmfn mMgvfieaf sI stIl aQfrtI afPL ieMzIaf ny, ijhVf isLipMg kfrporysLn afPL ieMzIaf ny ilaFdf sI, pr TIk nf hox krky stIl aQfrtI afPL ieMzIaf ny lYx qoN nFh kr idwqI. adflq ny soimwqrf syn nUM irsIvr inXukq kIqf qy ikhf ik Auh ieh mfl ibly lf ky ies dI kImq df pMj PLIsdI kimsLn vjoN afp lY lvy qy bfkI pYsy iewk vwKry Kfqy ivc jmHF krfvy qy mOkf bxn AuWqy sMbMDq iDr nUM dy dyvy. Aus ny qyqI lwK qoN vwD rupey vsUl kIqy qy iPr dyx dI loV hI nf smJI. muV-muV puwCy jfx `qy vI jdoN Aus ny kuwJ nf dwisaf qy nf hI kuJ idwqf qF iewk iDr adflq ivwc clI geI. adflq ny swidaf qF soimqrf syn pysL hI nf hoieaf, pr jdoN Auh hfeI kort df jwj bx igaf, hfeI kort dy hI iewk jwj ny ivafjL smyq pYsy moVn df hukm dy idwqf. eyQy af ky mOky dI njLfkq vyK ky soimqrf syn ny pYYsy moV idwqy. eydF krnf kfPLI nhIN sI, hfeI kort dy hukm ipwCoN ieh isLkfieq KuwlH geI ik eynI dyr ieh pYsy Aus ny rwKy ikAuN qy vrqy ikwQy sn? pqf lwgf ik pYsy Aus ny iewk ieho ijhI PLrm dy sLyar KrIdx `qy lf idwqy sn, ijhVI vkqI qOr `qy bxI qy iPr bMd kr idwqI geI sI. jdoN isLkfieq hoeI, AudoN Aus dy Kfqy ivwc afey hoey qyqI lwK rupey nfl ivafjL pf ky vfhvf rkm bxI hoxI cfhIdI sI, pr AuQy isrPL awT sO bfrF rupey pey sn. sfPL ik ibgfnI amfnq ivwc iKafnq kIqI sfbq huMdI sI. hfeI kort dy ijs jwj ny soimqrf syn ivruwD hukm kIqf, Aus ny kuJ kOVIaf itwpxIaF vI kIqIaF sn. soimqrf syn ny Auh itwpxIaF htfAux dI arjLI pfeI qF Kfrj ho geI. iPr Aus ny afpxI mF qoN arjLI pvf idwqI, ijs dI suxvfeI zvIjLn bYNc ny kIqI qy nrmI ivKf ky Auh itwpxIaF htf idwqIaF, pr hfeIkort dy muwK jwj ny Aus df ikrdfr vyK ky Aus nUM adflq lfAux qoN rok idwqf. Auh rok htvfAux suprIm kort nUM quiraf qF iqMnF hfeI kortF dy jwjF dI jFc kmytI bx geI, ijs ny Aus nUM dosLI Tihrf idwqf. suprIm kort dy muwK jwj qy do sB qoN sInIar jwjF ny Aus nUM inwjI qOr `qy mOkf dy ky suixaf, qy iPr ieh slfh idwqI ik Auh asqIPLf dy jfvy qF TIk rhygf. soimwqrf syn ies gwloN isr Pyr igaf. afKLr ikAuN? isrPL ies leI ik Auh jfxdf sI ik Aus nUM pfrlImYNt ivwc mhF-dosL df mqf pfs kIqy bgYr htfieaf nhIN jf skdf qy ieho ijhy mhF-dosL dy mqy df hsLr Auh jfxdf sI. suprIm kort dy iewk jwj jsits rfmfsvfmI ivruwD 1991 ivwc eydF dy mfmly ivwc mhF-dosL df mqf pysL hoieaf sI. sfrf kuJ spwsLt hox dy bfvjUd Auh mqf pfs nhIN sI ho sikaf. rojL CwqI iksm dy aYb krn vfly lIzrF dI jLmIr kdy-kdfeIN iewk nyk kMm krn bfry socx dI QF EdoN ieh socx lwg peI hovygI ik afpF vI krdy rihMdy hF, sjLf qF kdy hoeI nhIN, iehnUM vI suwkf inkl jfx idE. Aus qoN 29 sfl bfad hux iewk mhF-dosL mqf iPr pysL hox lwgf hY. ivcfrf ihMdusqfn qy ivcfry hn ies dy lok, ijhVy `cor-cor msyry BfeI’ dy rfj ivwc dr-gujLr krdy hn. eyny corF dI jdoN hr pfsy Brmfr hY, koeI ivrlf-vFJf eImfndfr bicaf bMdf igxqI ikhVI ivwc igixaf jf skdf hY? rfjnIqI ivwc prvfrvfd df iewk rMg ieh vI - jiqMdr pnUM BfrqI rfjnIqI df ieh pwK lgfqfr crcf ivwc rihdf hY ik eyQy ipqf-purKI cwl rhI hY, pr ies ipqf-purKI bfry vI isrPL iek-qrPLf gwl huMdI hY, dUjf pwK nhIN Coihaf jFdf. ijnHF lokF dI iksy pfrtI ivsLysL ivwc jkV huMdI hY, Auh qF Aus pfrtI dy aMdr hI prvfrvfd clfAuNdy hn, pr ijnHF dI Aus pfrtI aMdr tIsI qwk puwjx dI hYsIaq sLwkI hovy, Auh afpxI rfjnIqk aqy afriQk surwiKaf leI prvfrvfd dIaF sLfKF vwK-vwK pfsIN iKlfr ky rfjnIqI krdy hn. prvfr df iewk jIa iewk pfrtI ivwc qy dUjf iksy hor pfrtI ivc huMdf hY. sonIaf gFDI qy Aus dI drfxI mynkf gFDI df do vwK-vwK pfrtIaF ivwc jfxf prvfrvfd dI rfjnIqI dI doglI cfl cwlx vflI vMngI nhIN, sgoN mynkf gFDI aqy kFgrs dy ivroDIaF dI mOkfpRsqI hY. ieMdrf gFDI dy ijAUNdy jIa mynkf gFDI vwK ho geI sI qy EdoN qoN lY ky Auh nihrU prvfr dy AunHF ivroDIaF dI Kyz df ipafdf bxI peI hY, ijhVy aYmrjYNsI df ijLkr kr ky Aus dy mrhUm pqI sMjy gFDI nUM vI BMzx df koeI mOkf nhIN Cwzdy Em pRkfsL cOtfly qy Aus dy BrfvF df pftk vI ies Kfny ivc nhIN afAuNdf, ijnHF df rfjsI mqByd koeI nhIN, koeI kMm krvf ky iPr ‘DMnvfd’ krn afey iewk aYksIan qoN JgVf hoieaf sI, ijhVf glqI nfl iewk Brf df DMnvfd krn afieaf, pr dUjy dI Gr vflI awgy ‘mwQf tyk ky’ muV igaf sI. lflU pRsfd df sflf vI coxF mOky ruws ky igaf qF Auh koeI rfjnIqk mwqByd vI nhIN sI qy aMdroN awK imlf ky cwlI geI rfjsI cfl vI nhIN sI. ieMj hI bfl Tfkry qy Aus dy BqIjy rfj Tfkry df tkrfa vI ies rfjnIqk doglypn vflI cfl df nftk nhIN mMinaf jf skdf. ijhVy lok ies Kfqy ivc afAuNdy hn, AunHF ivcoN kFgrs dy afgU rfjIv sLuklf qy Bfjpf dy rvI sLMkr pRsfd df qmfsLf qusIN ipCly mhIny vyiKaf hovygf. ikRkt dy afeI[ pI[ aYWl[ ivvfd dOrfn jdoN kocI sLihr dI tIm nfl EdoN dy ivdysL rfj mMqrI sLIsLI QrUr df nFa juiVaf, sB qoN vwD ieh mfmlf Bfjpf dy afgU rvI sLMkr pRsfd ny cuwikaf sI. kFgrs vwloN vI qy ikRkt kMtrol borz vwloN vI ies cFdmfrI df mwTf-mwTf juafb dyx leI rfjIv sLuklf awgy afAuNdy sn. iPr sLsLI QrUr dI kursI Kuws geI. Aus bfry aMqm PLYslf jdoN ilaf jf irhf sI, aYn Esy mOky rfjIv sLuklf qy rvI sLMkr pRsfd afpo ivwc gwl kr rhy sn. sLsLI QrUr df Jtkf hox qoN QoVHI dyr bfad rvI sLMkr pRsfd nUM puwiCaf igaf ik hux ies ivvfd bfry awgoN kI hoxf cfhIdf hY? AunHF Jwt ikhf: hux qF kuJ krn dI loV hI nhIN rih geI. jdoN ieh sfPL ho cuwkf sI ik keI sO kroV rupey dI hyrfPyrI afeI[ pI[ aYWl[ ikRkt dy nFa Auqy kr idwqI geI hY, iPr ies dI aglI kfrvfeI dI jF jFc dI loV ikAuN nhIN sI rih geI? iewk tI vI cYnl ny kih idwqf ik kFgrs qy Bfjpf vwloN sfhmxy af rhy rfjIv sLuklf qy rvI sLMkr pRsfd afps ivwc sflf-jIjf hn, dovF df ikhf dovF dI pfrtI moVdI nhIN, ies kr ky jo kuJ Auh dovyN kih cuwky hn, Aus qoN vwD kihx dI dovF pfrtIaF ny loV nhIN smJxI. qy hoieaf vI ieMj hI sI. qd kI ieh nhIN ikhf jf skdf ik do vwK-vwK pfrtIaF `c bYT ky ieko prvfr dy dovyN bMdy iek vwzI rfjsI Kyz Kyz gey sn? ieh iewk vMngI sI, dUjI vMngI BfrqI jnqf pfrtI dI agvfeI vflI vfjpfeI srkfr dy idnF ivwc pysL huMdI sI. iewk pfrtI vwloN ainl sLfsqrI bulfry vjoN dosL lfAuNdy sn, dUjI pfrtI vwloN sunIl sLfsqrI bulfry vjoN dosLF df KMzn kr ky moVvF golf dfgdy sn. Bfjpf aqy kFgrs dy bulfry bxy ieh dovyN Brf Bfrq dy iewk nfmxy vfly sfbkf pRDfn mMqrI lfl bhfdr sLfsqrI dy byty sn. ijhVI rfjnIqI sLfsqrI jI ny kdy KyzxI vI nhIN cfhI hoxI, Auh AunHF dy puwqr Kyzdy sn. irsLqydfrIaF nUM do-do QFeIN vMzx df lfB vI bhuq huMdf hY. ies gwl nUM jfnx vfly jfxdy hn. byaMq isMG muwK mMqrI dy rfj ivwc iewk kFgrsI ivDfiek ny, jo ipwCoN mMqrI vI bixaf qy iPr pfrlImYNt df mYNbr vI, afpxy Coty Brf nUM AucI isPLfrsL kr ky puls dy aPLsrF mUhry pysL krvfieaf sI. Brf Auqy KfilsqfnI dOr dy iewk KLqrnfk igroh nfl sFJ rwKx aqy iksy vwzy aPLsr dy kql dI sfijLsL ivwc sLfml hox df ieljLfm sI. Aus kFgrsI ivDfiek nUM dwisaf igaf ik ‘quhfzy Brf df kihxf hY ik Aus ny ieh sMbMD quhfzy kihx Auqy rwKy sn.’ ivDfiek df jvfb sI ik ‘Aus ielfky ivwc eydF dIaF sFJF nf rwKdy qF asIN ijAuNdy hI nhIN sF rih skdy? kihx df Bfv ieh ik ijAuNdy rihx leI Auh AunHF lokF nfl vI sFJF rwKx nUM iqafr sn, ijnHF nUM styjF Auqy kfql kihMdy sn qy rfq idn surwiKaf Gyrf hor qoN hor pwkf krn leI ky pI aYs igwl dy qrly kwZdy rihMdy sn. awj kwlH akflI pfrtI df doafby df iewk ivDfiek njfiejL kbijLaF dy mfmly ivwc kfPLI bdnfmI Kwt irhf hY. hlky df koeI ipMz ieho ijhf nhIN, ijwQy Aus df ivroD nf ho irhf hovy. ipCly idnIN Aus nUM iksy ny ikhf ik ‘akflI srkfr jy kwlH nUM nf rhI, Pyr qyrf kI bxygf?’ Aus ny hws ky ikhf : ‘myrf Cotf Brf kFgrs pfrtI dy iqMnF vwzy lIzrF nfl nyVqf rwKdf hY, awj AuhnUM mYN bcfAuNdf hF, EdoN mYnUM Auh bcfeygf.’ kYptn amirMdr isMG qy ntvr isMG dI vI rfjIv sLuklf aqy rvI sLMkr pRsfd vflI irsLqydfrI hY. iewk smF sI, jdoN kYptn amirMdr isMG akflI sPLF ivwc AuBrvF nFa sI qy kFgrs ivruwD cFdmfrI krdf rihMdf sI. byaMq isMG muwK mMqrI dI mjLbUq iewCf sI ik hux ipClf ihsfb brfbr kr dyxf cfhIdf hY. afKLrI plF AuWqy gwl bfhr inkl geI. idwlI vwl nUM qfrF KVk geIaF qy ikhf jFdf hY ik ntvr isMG hurIN nrismhf rfE kol jf phuMcy sn ik byaMq isMG nUM ieMj nf krn idE. smF pf ky kYptn amirMdr isMG pMjfb df muwK mMqrI bx igaf, qy muwK mMqrI vI DVwly vflf igixaf jFdf sI. zfktr mnmohn isMG srkfr dy ivdysL mMqrI ntvr isMG AuWqy ierfk nfl qyl bdly anfj dy lYx-dyx ivwc puwqr dy lYx-dyx df kys KuwlH igaf. Aus nUM isrPL hI vjLIrI CwzxI peI sI, igRPLqfrI qoN bcfa ho igaf sI, ikAuNik kYptn amirMdr isMG dI kFgrs hfeI kmfn nUM hfly loV sI. hirafxy ivwc cODrI bMsI lfl df iksy smyN zMkf vwjdf huMdf sI. iPr Auh aYmrjYNsI dy idnF ivwc sMjy gFDI df nyVU bx ky eynI ku bdnfmI Kwt igaf ik kFgrs pfrtI nUM vI Aus nUM pfsy krnf pY igaf. smF pf ky Auh Pyr AuWBiraf, pr kFgrs pfrtI dy afgU vjoN nhIN, sgoN Aus ny hirafxf ivkfs pfrtI bxf leI sI. afp Auh BfrqI jnqf pfrtI nfl sFJI srkfr clf irhf sI qy prvfr dy do-iqMn mYNbr kFgrs hfeI kmfn dy dPLqr dy kfirMdy sn, ijnHF `coN iewk awj kwlH hirafxy dI kFgrsI srkfr ivwc mMqrI vI hY. bMsI lfl df pYNqVf ieh sI ik ‘‘hirafxy `c mYN kFgrsIaF nUM kuwtdf rhFgf, kyNdr dI kFgrs nUM qusIN khI jfE ik mYN AunHF dy nfl hF.’’ iesy df lfB lY ky Auh Bfjpf dy hmfieq vfps lYx mgroN kFgrs dI hmfieq afsry vI mwuK mMqrI bixaf rih igaf sI. gvflIar df isMDIaF prvfr ies mfmly ivwc bhuq isafxIaF cflF cwldf hY. mhfrfxI ivjy rfjy isMDIaf dy vkq qF mF-puwqr dy swcmuwc mwqByd sn qy Auh afpxy puwqr mfDv rfE isMDIaf nfl boldI vI nhIN sI, pr Aus ipwCoN sfry rl ky rfjnIqI Kyzdy njLr afAuNdy hn. ieho kfrn hY ik prvfr df koeI jIa jy Bfjpf dI itkt pihlF lY afvy, dUjf kFgrs dI itkt nhIN mMgdf qy jo pihlF kFgrsI itkt prvfr dy iksy jIa nUM iml jfvy, dUjf Bfjpf dI itkt nhIN lYNdf. nqIjy vjoN sIt hmysLf prvfr dy kbjLy `c rihMdI hY. bfhr Auh rfjsI styjF AuWqy iewk dUjy dy ivruwD booldy hn, pr afhmo sfhmxy af jfx qF prvfrk qMd nfl bwJ ky iewk dUjy dy pYr CUMhdy qy iewk dUjy df bcfa krdy hn. eydF dy bhuq ikwsy hn, ijnHF dI crcf kIqI jf skdI hY, pr iewk hor dI khfxI nfl ikwsf KLqm krnf TIk rhygf. pRqfp isMG kYroN dy muwK mMqrI dy huMidaF kFgrs pfrtI dy aMdr pMjfb qoN lY ky idwlI qwk Aus prvfr dy dusLmx bhuq bx gey sn. jdoN Aus df kql kr idwqf igaf, aglIaf coxF mOky kFgrs pfrtI kYroN prvfr dy iksy jIa nUM itkt dyx nUM iqafr nhIN sI. EdoN qwk df kimAUinst pfrtI df kfrz-holzr jsvMq isMG, jo pRqfp isMG kYroN df Cotf Brf sI, rfqo-rfq kimAUinst pfrtI Cwz ky kFgrsI ho igaf qy Aus dy cMgy ikrdfr aqy prvfr dy nFa df hvflf dy ky kFgrs pfrtI dI itkt Aus nUM dy idwqI geI. pRqfp isMG kYroN df vwzf puwqr suirMdr isMG akflI ho igaf qy sMq PLqih isMG qoN itkt lY afieaf. cfcf kFgrsI, BqIjf akflI AumIdvfr qy qIjf bMdf ijhVf kimAUinstF dI mdd nfl AunHF dovF dy mukfbly `qy KVHf sI, Auh suirMdr kYroN df PuwPV lwgdf sI. sfPL sI ik iqMnF `coN koeI vI ijwq jFdf, Auh sIt kYroN prvfr dy kol hI rihxI sI qy smF pf ky bfdl prvfr nfl irsLqydfrI ny ieh gwl hor vI pwkI kr idwqI sI. ieh sfrIaF imsflF dy ky asIN Bfrq dI jF pMjfb dI rfjnIqI dy iksy mOjUdf vihx jF ies dy hyTF vgdI lihr vwl iesLfrf nhIN kr rhy, sgoN ieh kihxf cfhuMdy hF ik rfjnIqI ivwc prvfrvfd dIaF jVHF eynIaF zUMGIaF hn ik AunHF df iewk pfsy df iKlfr qF hr iksy nUM idwsdf hY, dUjy pfsy df kdy iksy ny iDafn hI nhIN kIqf. ijMnI nuksfn dyh gwdI leI ipqf-purKI dI rfjnIqI hY, rfjnIqI ivwc do byVIaF dI svfrI jF do rfjsI iDrF ivwc cvfnI-pwqI df ihwsf rwKxf vI Aus qoN Gwt nhIN smJxf cfhIdf. suprIm kort dI cfr kysF ivwc syD BfrqI jmhUrIaq leI sLuB sLgn - jiqMdr pnUM Bfrq dI suprIm kort iPr ipCly hPLqy qoN iewkdm aKLbfrF dIaF surKIaF mwlx lwg peI hY. ies vwloN idwqy jf rhy PLYsly eyny vwzy pRBfv vfly hn ik koeI vI iDr AunHF nUM axgOly nhIN kr skdI. nf srkfrF df ilhfj kIqf igaf hY, nf snaqkfrF df. inrxy ies qrHF dy idwqy gey hn, ijnHF df pRBfv icr-sQfeI rihxf hY. pihlf aijhf mfmlf suprIm kort dy sMivDfn bYNc ny kYptn amirMdr isMG dI ivDfn sBf mYNbrI df inptfieaf sI. isrPL eynf nhIN sI kIqf ik Aus dI brKLfsqgI rwd kr idwqI jfvy, sgoN ieh itpxI vI kr idwqI sI ik ieMj bhu-sMmqI nfl ivroDI iDr dy iksy mYNbr nUM sdn qoN bfhr kr dyx dI rIq nhIN pYx idwqI jfxI cfhIdI. nfl hI ieh vI spwsLt kIqf sI ik pMjfb dI ivDfn sBf ny ieh PLYslf krn smyN isLkfieq-krqf, jFc-krqf aqy inaF-krqf iqMnF dI BUimkf iewko QF krky glq kIqf hY. PLYslf eynf spwsLt sI ik rfj krdI iDr ajy qwk Aus bfry afpxI pRqIikiraf vI nhIN dy skI. dUjf mfmlf afieaf sI pfrlImYNt mYNbrF dy hlkf ivkfs PLMz df. ies dI durvrqoN dy dosLF kfrn ieh PLMz bMd krn dI mMg kIqI geI sI. suprIm kort ny mMg rwd kr ky ikhf hY ik ivkfs df ieh PLMz jfrI rihxf cfhIdf hY. nfl hI ies dI durvrqoN rokx df sMdysL dyx qoN vI suprIm kort nhIN sI KuMJI. qIjf mfmlf irlfieMs Grfxy dy aMbfnI BrfvF df hY. gYs kwZx df kMm iewk Brf dI kMpnI krdI hY qy vycx df dUjy Brf dI. dovF df smJOqf mF ny krvfieaf sI qy mF dI mOq mgroN vwzy Brf ny gYs df vwD muwl mMg ilaf. kyNdr srkfr nUM vwzy Brf nfl KVf vyK ky Cotf suprIm kort jf phuMcf sI. suprIm kort ivwc jf ky ieh mukwdmf bVI idlcsp bihs df kfrn bx igaf. vwzy Brf ny kih idwqf ik srkfr ny gYs dIaF kImqF nvyN isirEN imQ idwqIaF hn, ryt qF vDygf hI. Coty ny do gwlF nUM aDfr bxfieaf. pihlI ieh ik srkfr nUM gYs dIaF kImqF vDfAux df hwk nhIN qy dUjI ieh ik dovF BrfvF ivcfly iewk smJOqf mF dI mOjUdgI ivwc hoieaf sI, Auh lfgU hoxf cfhIdf hY. suprIm kort ny lMmI suxvfeI mgroN PLYslf Coty dy iKlfPL dy idwqf hY. aDfr ies df pihlf qF ieho mMinaf ik Koj krn qoN lY ky gYs kwZx qwk df kMm BfvyN irlfieMs dy dovF gruwpF `coN koeI vI kry, asl ivwc ieh BfrqI Kyqr `coN inklI kuudrqI dfq hY qy ies dI kImq qYa krn df aiDkfr dysL dI srkfr df bxdf hY. dUjI gwl ieh kih idwqI ik dovyN BrfvF ny afpxI mF nfl bYT ky pirvfr ivwc jo vI smJ bxf leI hovy, Aus dI kfnUMnI mfnqf koeI nhIN qy kfrobfr dysL dy kfnUMn anusfr cwlxy hn, pirvfr dy aMdrUnI smJOiqaF nfl nhIN. mhwqv BfvyN mF aqy muMizaF ivcfly hoeI smJdfrI bfry suprIm kort dI itpxI df vI Gwt nhIN, pr pihly kudrqI dfq vfly pwK df mhwqv bhuq hI vwzf hY. eyQy bhuq sfrIaF dysI jF bhu-kOmI ivdysLI kMpnIaF nfl keI rfj srkfrF ny sOdy-smJOqy kIqy hn. mfEvfdI pRBfv vfly kbfielI KyqrF ivc qF jMglF aqy KixjF bfry afpo afpxf kimsLn vsUl ky rfjF dy jF kyNdr dy keI afgUaF ny smJOiqaF `qy dsKLq kr Cwzy hn. hux suprIm kort vwloN gYs dy svfl AuWqy afey PLYsly mgroN bfkI dIaF kudrqI dfqF bfry vI nvyN isirEN ivcfr krn df kyNdr srkfr df hwk Pyr mMn ilaf jfvygf. iehnF sfiraF nfloN vwD vwzy arQ rwKx vflf PLYslf Bfrq dI sB qoN AuWcI adflq ny rfjF dy gvrnrF dy sMbMD ivwc idwqf hY. lMmI suxvfeI mgroN sMivDfn bYNc ny ieh PLYslf suxf idwqf hY ik rfjF dy gvrnrF nUM kyNdr dI srkfr mnmrjLI nfl, jdoN jIa kry, nhIN htf skdI. muwdf ieh atl ibhfrI vfjpfeI srkfr df ibsqrf lpyty jfx mgroN sfl 2004 ivwc nvIN mnmohn isMG srkfr vwloN kuJ rfjF dy gvrnrF dI CuwtI kIqy jfx krky AuiTaf sI. ivsLxUM kFq sLfsqrI, bfbU prmfnMd, kYlfsLpqI imsLrf qy kydfr nfQ sfhnI nUM vfjpfeI srkfr ny lfieaf sI qy kFgrs pfrtI nUM XkIn sI ik ieh nvIN kyNdr srkfr nfl sihXog nhIN krngy. ienHF sfiraF dI brKLfsqgI mgroN brKLfsqgI nUM nhIN, brKLqfsgI dy ies pRbMD nUM suprIm kort ivwc cuxOqI dy idwqI geI. aDfr ieh sI ik ieh pMj sflF leI lfey jFdy hn, ivwcoN htf skx df pRbMD gvrnrF nUM kyNdr dy hwQ-Toky bxf dyNdf hY. dlIl ieh glq nhIN, pr isrPL dlIl hI ikAuN, gvrnrF df kMm vI kyNdr dy dUq vflf hI hY. kMm AunHF ijLmy isrPL aYsL krn df hY jF iPr rfj srkfr dy jfrI kIqy jFdy afrzInYNs afid AuWqy vyly-kuvyly dsKLq kr dyx df. rfj srkfr nfl sur imly jF nf imly, ijhVf BfsLx Aus ny ilK idwqf, iewk awKr df vfDf-Gftf kIqy ibnF gvrnr jf ky ivDfn sBf ivwc pVH afAuNdy hn qy jy EQy KrUd sLurU ho jfvy, iPr ieh kih ky muV jFdy hn ik pihlf pYrf pVH idwqf hY, bfkI df BfsLx ‘piVHaf igaf smJ ilaf jfvy.’ iehdy qoN ibnF Auh swiBafcfrk smfgmF ivwc jFdy hn, mnfhI vfly Kyqr ivwc jf ky mwCIaF PVdy hn qy jy koeI nrfiex dwq iqvfVI vrgf hovy qF Auh ‘rfj Bvn’ (gvrnr dI srkfrI irhfiesL) nUM rMgrlIaF df awzf vI bxf bihMdf hY. gvrnrF dy iesy ivhlIaF Kfx dy rol kfrn keI rfjsI iDrF ienHF nUM ‘icwtf hfQI’ afK ky ieh ahudf KLqm krn dI mMg vI krdIaF hn. ijhVf asl kMm AunHF dy ijLMmy huMdf hY, Auh brqfnvI sfmrfj dy idnF qoN jfsUsI krn qy kyNdr dy kMn Brn df huMdf hY. gvrnr dI ByjI hoeI irport AuWqy rfj srkfr dI iksmq inrBr krdI hY. jy keI gvrnr ieh ilK ky Byj dyvy ik rfj dI srkfr ijLMmyvfrIaF inBfAux ivwc asPLl sfbq ho rhI hY qF kyNdr Auh srkfr KVy pYr qoV ky gvrnr dy hwQ kmfn dy dyNdf hY. ies dy bfvjUd kdy koeI gvrnr kdy aijhI irport afpxy afp Byjdf nhIN. aMqF dy mMdy hflfq ivwc vI gvrnr ieho ijhI irport bxf ky PLfeIl iqafr rwKdy hn qy jdoN kyNdr vfly Pon AuWqy kih dyx ik irport cfhIdI hY, KVy pYr qrIk qy smF pf ky gvrnr dsKLq krdf qy kyNdr nUM Byj dyNdf hY. mfVI irport df aDfr Aus rfj ivwc vwD geI gVbV, KUn-Krfbf jF iBRsLtfcfr vI ho skdf hY, iPLrkU tkrfE vI qy rfj clf rhI pfrtI jF pfrtIaF dy gwTjoV dy aMdr vD irhf ByV vI. iehnF `coN iksy vI kfrn nUM mjLbUq aDfr mMn ky gvrnr ieh irport kyNdr awgy rwK dyvy qF rfj srkfr df Bog pY jFdf hY. ikAuNik kyNdr dIaF srkfrF ny gvrnrF qoN sMivDfn nfloN vwD rfjsI loV muqfibk awKF aqy kMnF df kMm lYxf huMdf hY, ies krky Auh ies kursI AuWqy afpxf pwkf BrosymMd bMdf bYTf vyKxf cfhuMdIaF hn. pihlF ies bihs dI loV nhIN sI peI, ikAuNik ajLfdI qoN bfad isrPL kFgrs pfrtI df kyNdr ivwc rfj irhf sI qy Aus nUM afpxy lfey bMdy iksy gwloN nFh vI nhIN sn krdy. aYmrjYNsI htx mgroN jdoN kyNdr ivwc morfrjI izsfeI dI jnqf pfrtI vflI srkfr bxI, ijs ivwc akflI vI sLfml sn qy mfrksLI kimAUinst pfrtI vI bfhroN hmfieq dy rhI sI, Aus srkfr ny pihlI vfrI ieh iprq pfeI sI. pMjfb aqy pwCmI bMgfl smyq keI sUibaF dy gvrnr bdly qy iPr nvyN gvrnrF qoN irportF mMgvf ky AunHF rfjF dIaF srkfrF df Bog pf ky ivDfn sBf coxF krvf idwqIaF sn, ijnHF ivwc jnqf pfrtI qy Aus dy hmfieqI ijwq gey sn. isrPL pOxy iqMn sfl bfad purfxI kFgrs qoN pwlf Cuzf ky ieMdrf gFDI dI agvfeI hyT kFgrs (afeI) ny kyNdr df rfj sFB ilaf qy afAuNdy sfr jnqf pfrtI qy Aus dIaF hmfieqI iDrF dy lvfey gvrnr GrF nUM qor ky nf isrPL ies mfmly ivwc BfjI moV idwqI, sgoN AunHF ijMnIaF hI rfj srkfrF vI qoV ky kFgrs dy muV awgy afAux df pRbMD kr ilaf sI. Auh idn qy afh idn, gvrnr lfAux-htfAux dI Kyz ‘rGU kul rIq’ hI bxI peI hY. gwl isrPL ieh nhIN ik gvrnrF nUM pyNzU rsoeI df cwkvF cuwlHf bxfieaf ipaf sI, sgoN ieh vI hY ik rfjF dIaF srkfrF nUM qoVn leI vI koeI nym-bMDyj nhIN sI rih igaf. kyNdr dy pwky Prmf-brdfr gvrnr lwgy hox kfrn hr rfj dI srkfr nUM brKLfsqgI dI qlvfr hyT kMm krnf pYNdf sI. pMjfb sfzy dysL df Auh rfj hY, ijwQy afjLfdI qoN bfad sB qoN vwD vfr cuxI hoeI srkfr qoV ky gvrnrI rfj lfgU kIqf igaf, pihlf gvrngI rfj vI iewQy hI lwgf sI qy sB qoN lMmf smF gvrnrI rfj hyT vI vwK-vwK mOky igxy jfx qF eysy rfj ny gujLfiraf hY. mfVI gwl ieh ik ies qrHF pMjfb aMdr jmhUrIaq nfl iKlvfV krn ivc nf kFgrsIaF ny Gwt kIqI, nf BfjpfeIaF ny, nf morfrjI izsfeI qy vI pI isMG vrgy ivwc-ivcfly vfilaF ny qy nf akflIaF ny. lCmx isMG igwl, jsits gurnfm isMG, pRkfsL isMG bfdl qy surjIq isMG brnflf dIaF srkfrF df Bog akflIaF ny iewk dUjy ivruwD muihMm clf ky pvfieaf sI, bfad ivwc BfvyN ‘Kuafr hoey sB imlyNgy’ dI Bfvnf qihq sfry iekwTy vI ho jFdy rhy sn. ieh vI iewk rfjnIqk duKFq hI sI. suprIm kort df hux afieaf PLYslf TIk syD ivwc hY. kyNdr srkfr hux mn mrjLI nfl gvrnrF nUM bdl nhIN skygI qy ivroDI rfjsI ivcfrF vfly hI nhIN, kyNdr nfl rfjsI sur sFJI rwKdy gvrnr vI iksy aihm moV AuWqy afkfvF dI QF afqmf dI avfjL sux skx leI afjLfd hoxgy. ieh PLYslf hr pwKoN svfgqXog hY. gwl hux eyQy nhIN rukxI cfhIdI, ies qoN awgy vI vDxI cfhIdI hY. koeI ds-bfrF sfl pihlF Bfrq srkfr df puls dy suDfrF bfry kimsLn pMjfb dy dOry AuWqy afieaf sI. pMjfb dy sfbkf puls muKI jy aYPL irbyro dI agvfeI hyTly Aus kimsLn ny jdoN rfjsI pfrtIaF aqy AuWGy buwDIjIvIaF nfl gwl kIqI qF EQy vI ieh ivcfr AuBiraf sI ik rfj dI puls df muKI rfj srkfr dy rihm df muQfj nhIN hoxf cfhIdf. PLOj df muKI iewk vfrI lfey jfx mgroN iqMn sfl bdilaf nhIN jFdf qy iesy krky Auh ajLfd qOr `qy PLYsly lYNdf qy aml krdf hY. rfjF dy puls muKI nUM rfj srkfr jdoN mrjLI bdl dyvy, ies krky Auh iewk qrHF nfl muwK mMqrI df inwjI shfiek ijhf bx ky rih jFdf hY. PLYsly vwzy GroN ho ky afAuNdy hn qy Auh isrPL dsKLq krky aml krdf hY. nqIjy vjoN rfjF dI amn-kfnUMn dI hflq rfjsI dKLl aMdfjLI kfrn hor qoN hor inwGrdI jFdI hY. jy rfj dy puls muKI hI nhIN, ijLlHy dy puls muKI dI vI iewk Kfs imafd imwQ idwqI jfvy, ijs dOrfn Aus nUM bdilaf nf jfvy qF Auh afpxy PLrjL kfnUMn dy muqfibk inBf skx leI afjLfd hox kr ky cMgy iswty kwZ skdf hY. eydF hI kuJ hor ahuidaF bfry vI ho skdf hY. ijhVI gwl ivcfr gocry nhIN ilaFdI geI, Auh ieh hY ik rfj dI srkfr hovy jF kyNdr dI, ivsLysL hflfq qoN ibnF AunHF nUM afKLrI do sflF dOrfn mhwqvpUrn inXukqIaF jF nfmjLdgIaF df aiDkfr nhIN hoxf cfhIdf. huMdf ieh hY ik jy koeI sMivDfnk pdvI jF koeI cyarmYnI afid KflI hY qF Aus nUM keI vfrI jfx-buwJ ky KflI rwiKaf jFdf hY, pr coxF nyVy jf ky afpxy bMidaF nUM klgI lf idwqI jFdI hY. Bfvnf ieh huMdI hY ik jy asIN hfr vI gey qF ieh pMjF sflF dI inXukqI vflf sfzf bMdf aglI srkfr dy rfh df roVf bixaf rhygf. pMjfb pbilk srivs kimsLn df mOjUdf muKI sMjIq kumfr isnhf vI iesy dI imsfl hY, ijs nUM imafd muwkdI vyK ky kYptn amirMdr isMG dI srkfr EQy lf geI sI qy iqMn sfl lMGf ky vI hux vflI akflI-Bfjpf srkfr nfl ies dI sur nf imlx krky kMm Twp ipaf hY qy mukwdmy hfeI kort ivwc dovyN iDrF Bugq rhIaF hn. iekwlf isnhf nhIN, ieho ijhIaF anykF imsflF idwqIaF jf skdIaF hn. suprIm kort ny kYptn amirMdr isMG dI mYNbrI aqy aMbfnI BrfvF dy gYs vfly JgVy ivwc hI nhIN, gvrnrF vfly mfmly ivwc vI cMgI syD idwqI hY. pihlf kdm adflq ny puwt idwqf hY, agly kdm puwtxy hux kyNdr qy rfj srkfrF dI nIq `qy inrBr krygf. pMjfbIaq df ‘isr AuWcf’ krn vfilE, ‘vwsdy rho’ - jiqMdr pnUM ‘jfq goq isMGn kI dMgf, dMgf hI ien gur qy mMgf.’ ieh sqrF jdoN iewk iswK ivdvfn ny do ku sdIaF pihlF ilKIaF sn, Aus df mn hflfq dy vihx kfrn scmuwc eynf duKI hovygf ik ieh huwlVbfjLI Aus koloN brdfsLq nhIN kIqI jf rhI hovygI. dOr Auh iswK imslF df sI. imslF dy muKI Ausy gurU dy nfm-lyvy sn, ijhVf srbMs vfr igaf sI. jfnF vfrn nUM qF ieh vI iqafr sn, pr srbwq dy Bly jF iswKI soc dy psfr leI nhIN, afpo afpxI imsl nUM dUjIaF AuWqy BfrU krn vfsqy kmrkwsy krI iPrdy sn. ieiqhfs gvfh hY ik iswK srdfrF ny iewk dUjy dy ivruwD jfn-hUlvINaF jMgF Kud hI nhIN lVIaF, kuJnF ny iswKF dy iKlfPL lVdy abdflI vrigaF df sfQ dyx qoN vI iJjk nhIN sI ivKfeI. phfVf isMG nUM iPLrMgIaF df Xfr kih ky sLfh muhMmd qoN lY ky hux qwk dy ilKfrIaF qwk sfry BMzdy hn, pr aMgryjLF dI sLrx Aus df prvfr lfhOr vfly mhfrfjy rxjIq isMG dI kuwt aqy luwt qoN zrdf igaf sI, EdF sLfied kdy nf hI jFdf. jo ivhfr iswK afgUaF df EdoN sI, Auh ivhfr Aus qoN bfad vI irhf qy hux AuzfrIaF lf ky dunIaf dy dUjy isr qwk vI jf puwjf hY. kuJ sfl pihlF PLrFs ivwc pwg AuWqy pfbMdI lfey jfx dy srkfrI kdm ivruwD pMjfb dy lok ros krdy sn. pwg iewkly iswKF dI nhIN, pMjfbIaF dI sFJI ivrfsq vI hY. ies dy hwk ivwc isrPL iswK jQybMdIaF vfly nhIN, AunHF qoN htvyN keI sMgTn vI afpxI afvfjL bulMd krdy rhy sn. sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI vfly qy akflI dlF dI dl-dl dy afgU Bfrq srkfr nUM hI kihMdy rhy ik Auh kuJ nhIN krdI, pr afp aYlfn kr ky vI iewk vPLd PLrFs nUM nhIN Byj sky sn. iewk vfrI vPLd iqafr ho ky rfjfsFsI hvfeI awzy nUM jfx vyly mwqBydF df isLkfr ho jfx kfrn rok idwqf igaf sI. aYn AuhnIN idnIN AunHF ny iewk mfhrkf hor mfr idwqf, ijs ny jlUs kwZ ky rwK idwqf sI. aMimRqsr hrmMdr sfihb kMplYks aMdr mMjI sfihb dI styj AuWqy iewk pMQk iewkT hoieaf sI. EQy qkrIrF qoN JgVf ho igaf. akflI lIzr pwgo-hwQI ho gey. sLFqI vrqx mgroN vI kuJ lIzrF dIaF lwQIaF pwgF lfhux vfilaF ny vfps nhIN sn kIqIaF. qsvIrF Auh aKLbfrF ivwc Cp geIaF. EQoN ieh pYirs phuMc geIaF. sfnUM PLrFs dy iewk aKLbfr dI kqrn iksy ny ByjI, ijs ivwc aMimRqsr ivwc lwQIaF pwgF dIaF qsvIrF Cfp ky hyTF jo kuJ PLrYNc BfsLf `c iliKaf sI : ‘ieho pwg isr AuWqy rwKx leI iswK afgU siqkfr df svfl KVf krdy hn, ijhVI iswKF dy muwK kyNdr hrmMdr sfihb ivwc iswK afgUaF dy pYrF ivwc rolI jf rhI hY.’ koeI vI aMdfjLf lf skdf hY ik ies nfl bfhr vwsdy iswKF qy nfl dI nfl pMjfbIaF df mfx ikMnf ku viDaf hovygf. iPr AunHF hI idnF ivwc PLrFs dy iewk gurduafry df JgVf vI sRI akfl qKLq sfihb qwk afx puwjf. hoieaf ieh ik EQy bfkfiedf ajlfs ivwc iswKF ny iewk gurduafry kmytI bxf leI sI. kmytI dI rijstrysLn krfAux qoN pihlF kuJ bMdy, jo afgU mMny gey sn, Bfrq dOry `qy af gey. AunHF dI vfpsI qwk iewk-qrPLf gurduafrf kmytI dI rijstrysLn AunHF ny krvfeI peI sI, ijnHF nUM sMgq gurduafrf pRbMD dy Xog nhIN sI smJdI. ikAuNik Auh pihlI kmytI vjoN rijstrysLn krvf cuwky sn, kfnUMn lfgU krn dIaF eyjMsIaF Esy nUM mfnqf dyNdIaF sn qy rok dUijaF `qy lfeI peI sI. iehnF hI idnF ivc PLrFs dy nfl lwgdy do dysLF dy gurduafiraF ivwc vI JUTy ivafhF qy kbUqrbfjLI df rOlf pY ky pwgF lfhux-luhfAux dI rsm pUrI ho geI sI. ipCly sflF ivwc ies qrHF dIaF GtnfvF asIN keI hornIN QfeIN vI huMdIaF suxIaF, pr sB qoN vwD sLrmnfk hrkqF amrIkf qy Aus dy aFZ-gvFZ hI vfprdIaF rhIaF hn. EQy cuxIaF hoeIaF gurduafrf kmytIaF dy mukfbly gurduafrf kmytIaF hI nhIN, sgoN gurduafry dy mukfbly iksy dukfn ivwc hr aYqvfr afrjLI gurduafrf clfey jfx dIaF KLbrF vI afeIaF sn. PLMzF dy Gfly-mfly vI bhuq ijLafdf hoey sn. qwq Kflsf qy bMdeI Kflsf qF iqMn sdIaF purfxI gwl sI, Bfrq-pwKI qy Bfrq-ivroDI dy nFa AuWqy ivdysL vwsdy iswKF dy DVy bxfey jFdy vI vyKy gey. kuJ icr mfhOl sLFq rihx mgroN hux iPr iewk dm GtnfvF ivwc qyjLI af geI hY. bdiksmqI nfl ies vfrI iPr ieho ijhIaF GtnfvF amrIkf dy aFZ-gvFZ dy dysLF ivwc, Kfs kr ky kYnyzf ivwc, vwD vfpr rhIaF hn. keI lok kihMdy hn ik ieh Bfrq-pwKI qy Bfrq-ivroDI DiVaF df tkrfa hY, pr vYnkUvr aqy srI dIaF GtnfvF nUM Cwz leIey qF bhuqy QFeIN Bfrq nfloN vwK ho ky ‘iswKF df afpxf dysL’ isrjx dy nfhry lfAux vfly afpo ivwc hI lVdy imldy hn. vYnkUvr dy vwKry hflfq hn qy AunHF hflfq ivwc gurduafrf pRbMD dy mOjUdf mohrIaF dy pwly iewk qrHF nfl nmosLI hI peI hY. AunHF ny knyzf dy nfgirkF dy do cuxy hoey pRqIinDF Aujl dusFJ aqy dyv hyar bfry jo AUl-jlUl gwlF kih idwqIaF, Auh pMjfb ivc qF iksy ny gOlxIaF nhIN sn, pr knyzIan smfj AunHF nUM hjLm nhIN sI kr skdf. bdly hoey hflfq ivwc jdoN srkfr df ruKL sKLq vyiKaf qF AunHF nUM ies bfry mfPLI vI mMgxI pY geI. ies nfl ijhVI hfnI hoeI hY, Auh AunHF byhUdgI krn vfilaF dI iewkilaF dI nhIN, sgoN iswKF aqy pMjfbIaF bfry vI knyzIan smfj ivwc mfVf pRBfv jf skdf hY. kwlH qwk AunHF nUM koeI jfxdf nhIN sI, awj Auh lIzr hn, Blk nUM sLfied iehnF ahuidaF AuWqy nf vI hoxgy, lok AunHF nUM qF Buwl jfxgy, ieh nhIN Buwl skxgy ik iswKF dy lIzrF ivwcoN iksy ny mulk dy swiBak kfnUMn df siqkfr Cwz ky cuxy hoey pRqIinDF bfry afh kuJ kihx dI gusqfKI kIqI sI. jLKLm qF jLbfn df vI keI vfrI ikRpfn qoN vwD Kwpf pfAU huMdf hY, pr knyzf dy torFto mhFngr nfl juVdy do ku Coty sLihrF aMdr gurduafrf pRbMD df JgVf ies qoN vI awgy vD igaf. EQy kuJ lokF ny gfqry dI ikrpfn vI afpo ivwc iewk dUjy ivruwD hiQafr dy qOr `qy vrqI. gurU dsmysL dy idwqy pMj kwikaF ivwc sLfml ieh kwkf iksy jLflm qoN iksy mjLlUm dI rfKI leI nhIN, afpxy BfeIbMd ‘pMj kwkfr’ dy DfrnIaF ivruwD vriqaf igaf. nqIjy vjoN EQy kuJ lokF ny ikRpfn AuWqy pfbMdI dI mMg cuwk idwqI hY. Bfrq qwk puwjIaF KLbrF muqfbk ies kys dI adflqI kfrvfeI mOky gfqry dI ikRpfn nfl adflq ivwc jfx qoN iswKF nUM rok idwqf igaf. jy pihlF nhIN sI roikaf jFdf qy hux roikaf jfx lwgf hY qF ies dy leI hflfq iswK afgUaF ny afp pYdf kIqy hn. ieh koeI Drm dI lVfeI nhIN, sfrI KihbV golkF AuWqy kbjLy leI ho rhI hY qy ijwQy ijMnI golk dI afmdn vwD hY, Enf hI JgVf vwD iqwKf ho irhf hY. keI sfl pihlF iksy lyKk ny iswKF nUM suJfa idwqf sI ik gurduafry jf ky Bfrq ivc isrPL iewk pYsf qy ivdysL ivwc isrPL iewk pYnI cVHfAuxI cfhIdI hY qy jy vwD pYsy dyx df ierfdf hovy qF gurU df nFa lY ky iksy Bly df kfrj kr rhI ipMglvfVf afid vrgI sMsQf nUM Byjxf afrMB kr dyxf cfhIdf hY. Aus lyKk dI rfey sI ik gurU qF dfqf hY, Auh lokF qoN pYsy dI Jfk rwKx vflf nhIN ho skdf, ies kr ky Gwt pYsy mwQf tykx nfl vI ruwsygf nhIN, pr ijhVy golkF duafly kuMzlIaF mfrn qoN lVdy hn, cVHfvf Gtx nfl iehnF dI igxqI kuJ Gt jfvygI. rfey Aus dI mMnxI hY jF nhIN, ieh iswKF dI mrjLI AuWqy inrBr krygf, pr ies ivwc vjLn qF hY. Drm asQfnF aMdr hMudy iehnF JgiVaF dy sMbMD ivwc asIN do gwlF kihxIaF cfhuMdy hF. pihlI ieh ik ies jtvYVpuxy qoN pfsf vwt ky ijhVy gurduafry kuJ smfjI BfeIcfiraF ny vwKry bxf ley hn, EQy kdy lVfeIaF nhIN huMdIaF, jF bhuq hI Gwt huMdIaF hn. QF-QF rfmgVHIaF isMG sBf dy gurduafry dysL ivwc vI hn, ivdysLF ivwc vI, pr AunHF ivwc zFg KVkdI kdy suxI hI nhIN jFdI. ieMj hI ihMdU mMdrF afid ivwc vI KUn-Krfby dI nObq afAuNdI iksy dy cyqy ivc nhIN jfpdI. iswK BfeIcfry nUM socxf pvygf ik afKLr AunHF dy lIzrF nUM hI ‘gurU kf Dfn’ Ckx kr ky awcvIN ikAuN lVdI hY? qy dUjI gwl ieh ik iewk kQf asF sfiraF ny suxI hoeI hY ik gurU sfihb iewk ipMz gey sn, ijwQoN dy lokF ny syvf bhuq kIqI qy jfx lwgy gurU sfihb ny kih idwqf sI : ‘AujV jfE.’ agly ipMz vfilaF ny pfxI qwk nf puwiCaf qy gurU sfihb ieh vr dy gey sn, ‘qusIN vsdy rho.’ ies ajIb kOqk nUM vyK ky gurU sfihb nUM puwiCaf igaf ik syvf krn vfilaF nUM AuWjV jfx qy pfxI nf puwCx vfilaF nUM vwsdy rihx df vr ikAuN idwqf hY? gurU sfihb ny ikhf sI : ‘syvf Bfvnf vfly lok AuwjV ky jF AuWT ky ijwQy vI nvIN QF jfxgy, afpxy vrgI mihk EQy vI jf ky pYdf krngy, eydF dy lok hor bxngy, pr ijnHF dy mn ivc mYl hY, koeI syvf Bfvnf hI nhIN, Auh eyQy hI vwsdy rihx qF cMgf hY, vrnf ijwQy vI gey, afpxy vrgy hor pYdf kr dyxgy.’ awj ijhVy lok DrqI dy dUjy isry jf ky vI mihkF vMzx dI QF iswKI aqy pMjfbIaq nUM mjLfk df pfqr bxf rhy hn, asIN AunHF dI inMdf-inKyDI nhIN kr skdy, sgoN ieh khFgy, ‘BfeI swjxoN, vwsdy rho. ijwQy vI ho, EQy hI vwsdy rho. hux hor iksy nvIN QF jf ky klm nf gwizE, quhfzI kIqI eynI ku syvf hI kfPLI hY.’ ijnHF dI afpxI pwg kwC ivwc hY, dUjy iksy dI isr AuWqy rihx nhIN dyxI cfhuMdy, AunHF nUM ies qoN isvf hor Blf afiKaf vI kI jf skdf hY? ikMny ku ‘sLwkI QrUr’ aqy ‘glq modI’ hn Bfrq dy Auprly vrg ivwc? - jiqMdr pnUM ieh pihlI vfr nhIN hoieaf ik Bfrq dy lokF nUM AuWprly pwDr dy lokF dIaF krqUqF kfrn kicHafx afeI hovy. kdy boPLorjL kMpnI dI hfivtjLr qop dI KrId df muwdf eynf vwzf bx igaf sI ik kyNdr dI srkfr plt geI sI. iPr stfk aYkscyNjF nfl juiVaf hrsLd mihqy hurF vflf mfmlf AuWBiraf qF boPLorjL qop sOdf bOxf bx ky rih igaf sI. Aus ipwCoN jfalI asLtfm Cpx dy keI hjLfr kroV dy Gply ny Bfrq dy lokF nUM AuNglF tuwkx lf idwqf sI. Ausy dOr ivc qihlkf vflf mfmlf crcf df ivsLf bx igaf sI, ijs ivc motf gwPLf lY ky mulk dy rwiKaf mMqrI jfrj PLrnFzyjL dI iewk nyVU bIbI qwk vwzy-vwzy keI lok jLmIrF vycx nUM iqafr njLr afey sn. rhI ksr vfppfeI srkfr vyly lIzrF dy prvfrF dy jIaF nUM pYtrOl qy gYs dIaF eyjMsIaF aqy afr[ aYWs[ aYs nfl juVy sMgTnF nUM kroVF dI jfiedfd kOzIaF dy Bfa sONp dyx dy skYNzl ny kwZ idwqI sI. AuNj Bfrq dy lokF ny iesy dOrfn pYsy lY ky pfrlImYNt aMdr svfl puwCx jF svfl puwC ky jvfb vyly gYr-hfjLr rihx dy sOdy mfrdy jF kbUqrbfjLI kridaF hvfeI awzy AuWqy PVy jFidaF vI afpxy lIzrF nUM vyiKaf sI. bIqy hPLqy iPr iewk vwzy skYNzl ny Bfrq dy lokF nUM nmosLI df iewk hor mOkf pysL kr idwqf hY. ies skYNzl df sMbMD sfrIaF KyzF nUM mDol ky mYdfn mwlI bYTI sB qoN kmfAU Kyz ikRkt dy pRbMDkF dy ikrdfr nfl hY, ijs dI lpyt ivwc iewk kyNdrI mMqrI vI af igaf hY. Bfrq df ivdysL mMqrI bxn qoN pihlF sLsLI QrUr nFa df iewk bMdf sMXukq rfsLtr df aiDkfrI huMdf sI. ipClI vfrI jdoN sMXukq rfsLtr dy sYktrI jnrl dI cox hoeI qF Bfrq ny Aus nUM ies sMsfr jQybMdI dy isKrly ahudy leI AumIdvfr vjoN pysL kIqf sI. Auh cuixaf nf jf sikaf, qy sfnUM sfiraF nUM ies AuWqy aPLsos hoieaf sI. hux Aus dy ikrdfr df ijhVf kwcf icwTf sfhmxy af irhf hY, Aus nUM vyKdy hoey ieh kihxf TIk lwgdf hY ik sLukr hY, Auh cuixaf nhIN sI igaf, vrnf Aus ny EQy vI kuJ nf kuJ ieho ijhf kr dyxf sI ik Bfrq dy lokF dy pwly sLrimMdgI pY jFdI. sMXukq rfsLtr dI cox `coN KflI hfQIN muVy sLsI QrUr nUM Bfrq srkfr df ivdysL rfj mMqrI bxf idwqf igaf. dfavf ieh kIqf igaf ik Aus ny sMXukq rfsLtr ivc kMm kIqf hox krky ivdysLI mfmilaF ivc Aus dI smJdfrI bVI lfhyvMdI rhygI. BUimkf Aus ny eynI ‘vDIaf’ inBfeI ik do aihm sMsfr pwDrI smfgmF mOky jdoN Aus nUM pRDfn mMqrI mnmohn isMG dy nfl amrIkf aqy brfjLIl ivwc hoxf cfhIdf sI, EdoN Auh Bfrq dy lokF nUM afpxIaF krqUqF dIaF sPLfeIaF dyNdf eyQy iPrdf vyiKaf igaf. jy kdy pihlF hI mMqrI dy ahudy qoN htf idwqf huMdf qF srkfr ies nmosLI qoN bc skdI sI. jI hF, Aus nUM pihlF vI htfieaf jf skdf sI. ieho ijhy keI mOky afey sn, ijnHF nUM vriqaf jf skdf sI qy AunHF ivwcoN iewk mOkf Auh sI, jdoN sonIaf gFDI dI sfdgI muihMm aDIn jhfjL dI afm sLRyxI ivc sPLr krn dI hdfieq nUM Aus ny ‘kYtl klfs’, XfnI ik zMgrF dI sLRyxI, ivwc sPLr krnf afiKaf sI. ‘hr mwisaf bdnfmI’ df sLOkIn sLsLI QrUr iehnIN idnIN ijs ikRkt lVI afeI pI aYl (ieMzIan pRImIar lIg) dy ivvfd ivc Pisaf hY, Auh afpxy afp ivc gMdy vihx vflI nflI vjoN jfxI jFdI hY. pYsf qF ikRkt dI Kyz nfl AuNj hI eynf juiVaf hoieaf hY ik ijhVf vI ies vihx ivc iek vfrI cuwBI mfr afvy, kroVF dI kmfeI krn vflf bx jFdf hY. sMn 2003 dy sMsfr ikRkt kwp ivc geI BfrqI tIm nfl ijhVy iqMn iKzfrI ‘aYkstrf’ (Bfv ik vfDU) bxf ky Byjy gey, AunHF nUM loV nf pYx kr ky iewk vI mYc mOky mYdfn ivc nhIN sI vVnf ipaf, pr sfZy iqMn-iqMn kroV rupey AunHF nUM vI iml gey sn. ijs Kyz ivc ibnF KyizaF ‘aYkstrf’ bx ky vI kroVF rupey iml jFdy hox, Aus dI tIm ivc sLfml hox leI moty lYx-dyx dIaF KLbrF jdoN afAuNdIaF hn qF Auh pUrIaF JUT nhIN huMdIaF, kuJ swc vI huMdf hY. ies vfrI tIm ivc iKzfrIaF dI sLmUlIaq df rOlf nhIN, sgoN afeI[ pI[ aYl[ dy mYc Kyzx vflIaF tImF dI mflkI ivc rfjsI aqy kfrobfrI iKzfrIaF dI sLmUlIaq ny rwPV pfieaf hY. Bfrq df ivdysL rfj mMqrI sLsLI QrUr vI iesy puafVy dy kyNdr ibMdU bxy bMidaF `coN iewk hY. muwZly rUp ivc afeI[ pI[ aYl dIaF isrPL awT tImF sn, pr jdoN vyiKaf igaf ik tImF BfvyN ijwqx qy BfvyN hfr jfx, kmfeI hornF pfisaF qoN iesLiqhfrbfjLI afid rfhIN motI ho jFdI hY qF Auh lok vI ies Kyqr ivc af vVy, ijnHF df Kyz nfl kfrobfr qoN vwD vfsqf hI nhIN. ibnF iksy Auicq kfrn qoN bxIaF do nvIaF tImF ikMny muwl dIaF KrIdIaF jF bxfeIaF geIaF, Aus qoN pihlF muwZly dOr dIaF awT tImF dI gwl krnI TIk rhygI. pihlIaF awT tImF ivwcoN sB qoN ssqI tIm ivkI sI. rfjsQfn rfiel dI, ijs df muwl isrPL 264 kroV rupey ipaf sI qy KrIdx vfly pMj-Cy jxy sn. dUjI tIm sLfhruK Kfn qy hornF ny rl ky kolkfqf nfeIt rfeIzrjL KrIdI 296 kroV rupey dI. qIjI tIm vfzIaf prvfr qy pRItI ijLMtf vgYrf ny rl ky pMjfb vflI KrId leI 300 kroV rupey dI. cOQI tIm idwlI zyar zyivljL vflI nUM 331 kroV rupey ivc KrIidaf jI[ aYm[ afr[ gruwp ny. pMjvIN tIm ieMzIaf sImYNts ny cyneI supr ikMgjL KrIdI sI 359 kroV rupey dI. CyvIN tIm zYkn cfrjrjL nUM hYdrfbfd dy zYkn krfnIkl adfry ny 422 kroV rupey ivc KrIidaf sI. swqvIN tIm nUM bMglOr dy rfiel cYilMjrjL vfly gruwp ny 440 kroV rupey ivc KrIidaf qy sB qoN cVHvIN bolI rhI sI sicn qyNdulkr vflI muMbeI ieMzIanjL dI, ijs nUM irlfieMs gruwp dy mukysL aMbfnI ny 441 kroV rupey ivc hiQaf ilaf sI. hux ies dI qulnf krIey nvINaF do tImF nfl. purfxIaF awTF ivwcoN sB qoN ssqI tIm 264 kroV dI qy sB qoN mihMgI 441 kroV dI sI, pr hux vflIaF doNh ivwcoN puxy dI tIm shfrf gruwp ny 1702 kroV rupey ivc KrIdI hY qy dUjI kocI dI tIm 1533 kroV qoN vwD ivc AunHF lokF ny, ijnHF dy pUry vyrvy hI pqf nhIN lwg rhy. rOly df kfrn ieh gwl bx geI ik pUrf sOdf ho jfx dy bfvjUd afeI[ pI[ aYl[ df kimsLnr lilq modI nvIN bxI kocI vflI tIm dI PLfeIl rok ky bYT igaf sI. Bfrq df ivdysL mMqrI sLsLI QrUr sbr nf rwK sikaf qy Aus ny PLfeIl kwZx leI lilq modI AuWqy jLor pfAuxf sLurU kr idwqf. gwl jwg jLfhr ho geI ik dovF ivc ksLmksL cwl rhI hY. sLsLI QrUr ny ieh sUcnf lIk kr idwqI ik kocI dI ies tIm ivc iek bIbI sunMdf pusLkr vI BfeIvfl hY, pr ivdysL rfj mMqrI ies tIm dy mflkI hwkF bfry jfxkfrI lukfAuxI cfhuMdf hY, ikAuNik sunMdf Aus dI dUjI bIvI bxn vflI suxIdI hY. iewk pqI nfl qlfk qy dUjy dI mOq mgroN qIjf Gr vsfAux jf rhI sunMdf dIaF sLsLI QrUr nfl njLdIkIaF vI nf guwJIaF rhIaF qy ieh gwl vI lukI nf rhI ik Aus dy nFa 73 kroV rupey dy sLyar drj hn. svfl ieh KVHf ho igaf ik Aus kol eynI dOlq afeI ikwQoN sI? dosL lfieaf igaf ik dOlq afeI vI nhIN, Aus ny eynI rkm lfeI vI nhIN, ivdysL rfj mMqrI dy dbfa hyT kfly pYsy vfilaF ny Aus dy nFa AuWqy eyny pYsy Kud hI pfey hn, jo asl ivc Auhdy nhIN, ies mMqrI dy bynfmI sLyar hn. Kud sunMdf nUM ieh mMnxf pY igaf ik idwqI qF Aus ny dvfnI vI nhIN, Aus dy nFa Auqy sLyar afpy drj kIqy gey hn, pr ieh koeI hyrfPyrI nhIN, Aus dIaF mfrkIitMg dIaF XogqfvF df lfB lYx leI Aus nfl iewk iksm dy Tyky aDIn ieh rkm Aus dy nFa AuWqy drj kIqI geI hY. afKLr ikhVI Xogqf sI Aus dI ieho ijhI? pihlF ieho ijhf mfarky vflf Aus df koeI irkfrz vI nhIN sI lwB skdf. iPr iewko sLwk kIqf igaf ik ivafh krvfAux qoN pihlF Aus dy nFa AuWqy sLsLI QrUr ny pYsy lfey jF lvfey sn, jo aMq nUM Ausy dy jF AunHF dovF dy hI ho jfxy sn. jy sLsLI QrUr ies mfmly ivc sLsLI QrUr dI QF ‘sLwkI QrUr’ bixaf ipaf sI qF dUjy pfsy lilq modI vI ikrdfr pwKoN ‘glq-mlq modI’ jLfhr hoxf sLurU ho igaf sI. Auh bcpn ivc bfrvIN jmfq dy pypr dyxoN qoN zrdf skUloN dOV igaf sI. mF-bfp ny muMzy nUM ivgVn qoN bcfAux leI amrIkf Byj idwqf qF EQy jf ky nsLIly pdfrQF dy cwkr ivc PiVaf igaf qy Aus nUM jylH dI sjLf ho geI sI. sjLf Bugqx qoN bcx leI Aus ny afpxf gunfh kbUl kr ky mfPLI mMg leI qF nyk-cwlxI `qy Cwizaf igaf sI. ipCly smyN ivwc jdoN Auh afeI[ pI[ aYl[ dy kimsLnr vjoN AuBiraf qF eynf mgrUr ho igaf ik iksy nUM tky syr nhIN sI smJdf. hux jdoN Auh AulJ igaf hY qF Polf-PflI ivwc Aus dI ieh Kyz vI iKwdo dIaF lIrF ijMnI boa mfrdI iKwlr geI hY. rfjsQfn rfieljL dI tIm bfry pqf lwgf ik KrIdI qF iksy hor ny sI, AunHF nfl sOdf mfr ky bfkfiedf kfnUMnI kfrvfeI qoN ibnF hI ieh tIm lilq modI ny afpxy sFZU dI JolI pf idwqI. ieMj hI pMjfb dI tIm ivwc afpxy jvfeI dy Brf dI cODr bxf idwqI. ikRkt mYcF dy mIzIaf pRsfrn dy aiDkfr pihlF mihMgy vycy, Pyr awDy kIqy qy aMq nUM inguxI ijhI rkm bdly afpxy jvfeI dy pwly pf idwqy sn. XfnI sfrI afeI[ pI[ aYl[ hI ikRkt dI kuVm-kmytI bx ky rih geI sI. ivvfd viDaf, ienkm tYks vfly vI Cfpy mfrn inkl qury, pr pihlF jdoN eynI hyrfPyrI huMdI rhI sI, EdoN iksy ny koeI ikMqU hI nf kIqf, koeI pux-Cfx krn dI loV hI nf smJI. Bfrq dy ikRkt kMtrol borz df muKI Auho sLrd pvfr hY, ijhVf Bfrq srkfr df KyqI mMqrI vI hY qy Kurfk splfeI mMqrI vI. Auh Kud nUM ‘mrfTf srdfr’ aKvf ky bhuq KusL hMudf hY, pr Aus nUM ieh pqf hI nf lwgf ik Aus dI nwk hyT ikRkt dI kVHI vI AuvyN hI irwJ rhI hY, ijvyN Auhdy mihkmy dy Kurfk dy godfmF ivwcoN kxk nUM bfhr KuwlHy QiVHaF AuWqy rwK ky aMdr sLrfb dy TykydfrF ny dfrU dIaF pytIaF rwKIaF peIaF hn. ikRkt borz dy aiDkfrIaF ivwc Bfjpf df isKrlf afgU aqy rfj sBf ivwc ivroDI iDr df lIzr arux jyqlI vI hY, pr AuGf kfnUMndfn aKvfAuNdf ieh bMdf vI afpxy ies adfry aMdr huMdy Gfly-mfly bfry cuwp hI kIqf irhf. hYrfnI dI gwl ieh ik ipCly hPLqy sfzy pMjfb dy mnohr isMG igwl ny ies Kyz aMdr ho rhIaF AUxqfeIaF bfry QoVHI ijhI kOVI gwl kr ky Bwl Kwt leI, pr iesy Kyz dy pRbMD dIaF aMdrUnI KyzF bfry Auh vI kuJ nf kih sikaf. jy eynf kuJ huMdf irhf qy ienHF `coN iksy nUM pqf hI nhIN sI lwgf qF sLrd pvfr qy arux jyqlI ikRkt borz dy cODrI kfhdy hn qy mnmohn isMG igwl vI dysL df Kyz mMqrI ikAuN bixaf bYTf hY? bVI sLrmnfk siQqI df sfhmxf kr irhf hY sfzf dysL. ijs iksy dI vI corF nfl BfeIvflI jF ijLMmyvfrI pRqI lfprvfhI ny ieh idn idKfey hox, KVy pYr AunHF sBnF nUM sVk svfr kr dyxf bxdf hY, pr krygf koeI nhIN, ieKlfkI ijLMmyvfrIaF df svfl qF asIN AunHF dysLF dy lIzrF leI rfKvF kr Cwizaf hY, ijnHF nUM hkfrq nfl ‘pwCmI swiBaqf dy pRqIk’ kih ky sfr lYNdy hF. jy ikDry Auh svfl Bfrq ivwc vI huMdf qF lokF ny kih dyxf sI, ‘‘cwpxI `c nwk zob ky mr ikAuN nhIN jFdy ieho ijhy lIzr?’’ iehnF lIzrF nfloN qF Bfrq dy Auh zrfeIvr hI isafxy hn, ijnHF ny trwkF dy ipCly pfsy ilKvfieaf huMdf hY, ‘‘sO ivwcoN niVMnvyN byeImfn, iPr vI sfzf Bfrq mhfn.’’ ieh ‘‘sO `coN niVMnvyN byeImfn’’ dI gwl afm lokF AuWqy pUrI BfvyN nf ZukdI hovy, lIzrF bfry mMnx ivwc hux koeI hrj nhIN hoxf cfhIdf. kmfeI pwKoN hovy qF hovy, ikrdfr pwKoN ‘mhF nfiek’ nhIN hY aimqfb bcn - jiqMdr pnUM kMn pwk gey hn keI idnF qoN aimqfb bwcn bfry iek jF dUjI iksm dI crcf suxidaF. kuJ tI[ vI[ cYnlF vfly Aus nUM rfjsI KihbfjLI df pIVq bxf ky pysL kr rhy hn qy kuJ hor sonIaf gFDI dI inwjI ikV df sqfieaf hoieaf afK rhy hn. Auh afpxy ipqf dIaF kivqfvF dy kuJ aMsL iek Kfs ZMg nfl pysL kr ky kFgrs pfrtI vfilaF nUM icVfAux dI koisLsL vI krdf hY qy afpxy afp nUM mfsUum aqy duiKaf hoieaf bxf ky vI pysL huMdf hY. kFgrs dy bulfry Auhdy ivruwD ikMqU-pRMqU krI jFdy hn qy BfrqI jnqf pfrtI vfilaF nUM kFgrs dy ikMqU Auqy ikMqU krnf sUqr bYTdf hY. ieMj jfpdf hY, ijvyN aimqfb bwcn hI Bfrq dI rfjnIqI df kyNdr ibMdU bx igaf hovy. asIN Aus Bfrq ivc rihMdy hF, ijwQy kxk bfhr KuwlHy asmfn hyT ruldI qy nsLt huMdI hY, pr anfj dy godfm iek Tykydfr nUM sLrfb dIaF pytIaF sFBx leI idwqy PVy gey hn. idwlI df iek mMgqf hjLfr rupey rojL mMg ky kmf lYNdf hY, pr kfrigl dI jMg ivc bFh ktvf afey PLOjI nUM Bfrq srkfr iek hjLfr rupey mhInf dy ky sfrnf cfhuMdI hY. skUlF ivc aiDafpk nhIN lfey jFdy, pr ibnF aiDafpkF qoN hI Bfrq srkfr ies dysL dy hr bwcy nUM pVHn df aiDkfr ‘XkInI’ bxfAux df aYlfn krdI hY. pRym ivafh krn vfly iek muMzy-kuVI dy kql dy dosL ivc pMj jixaF nUM PLFsI dy hukm dI KLbr dy nfl hI iek hor pRym ivafh krn vfly muMzy-kuVI dy kql dI KLbr af jFdI hY. PLslF df cwkr bdlx leI bxfeIaF kfrporysLnF dy kroVF rupey nfl kuJ aPLsr qy AunHF dI aOlfd gulCwly AuzfAuNdy hn qy srkfr kys drj krn dI QF isrPL jFc df hukm dyNdI hY. ijAuNdy lokF dI jfn hr smyN KLqry ivc rihMdI hY, pr iek pfrtI dy cox insLfnF dy sMgmrmr dy buwq bxf ky AunHF buwqF dI rfKI leI srkfrI KLjLfny `coN nvIN PLors BrqI kIqI jFdI hY. ieh sB msly Coty mMny jFdy hn qy aimqfb bwcn df muwdf hI sO muwidaF df muwdf bxfieaf ipaf hY. aimqfb bwcn iPLlmI ijLMdgI df nfiek hY, asl ijLMdgI iPLlmF qoN QoVHI nhIN, bhuq vwKrI huMdI hY. Aus vwloN iPLlmF ivc inBfeIaF BUimkfvF leI Aus dI klf dy asIN vI pRsMsk hF, qy ieh hoxf vI cfhIdf hY, pr Auh iPLlm ijLMdgI ivc ijhVy asUlF Auqy pihrf dyx dIaF gwlF krdf vyiKaf igaf hY, asl ijLMdgI ivc AunHF Auqy itikaf idKfeI nhIN dy sikaf. ijs iksy ny vI Aus nUM rfjsI cogf suwitaf, Auh cugx qur pYNdf irhf, qy ieh kMm kridaF Aus ny kdy cMgf-mfVf pwK vI iksy pfrtI df nhIN gOilaf. ipCly mhIny Aus ny vwzy ivvfd ivc afpxy afp nUM Psf ilaf. muMbeI ivc smuMdr Auqy nvyN bxy iek pul dy AudGftn mOky EQoN dy kFgrsI muwK mMqrI df aimqfb bwcn dy nfl styj Auqy bYTxf Aus dI kFgrs pfrtI nUM ijMnf cuiBaf, Aus nUM asIN TIk nhIN afK skdy. cuBx df kfrn kFgrs pfrtI ny aimqfb bwcn vwloN nirMdr modI dy kihx Auqy gujrfq df bRFz aMbYszr bx jfxf afiKaf hY. ieh koeI Kfs kfrn nhIN, ijs leI eynI kOV CFtI jfvy. aimqfb bwcn gujrfq df bRFz-aMbYszr hY, nirMdr modI df nhIN, qy eynI ku gwl leI jy Aus df bfeIkft krnf hY qF iPr keI kfrKfnydfr hI nhIN, Bfrq df suprIm kort df muwK jwj vI nirMdr modI nfl styj sFJI kr cuwkf hY, kI hux Auhdf vI bfeIkft kIqf jfvygf? ieMj nhIN ho skdf. kFgrs vfilaF nUM ies mfmly ivc iek hwd qoN awgy nhIN vDxf cfhIdf. rhI gwl aimqfb bwcn dI, Auh inwjI muPLfd Kfqr iksy vI hwd qwk jf skdf hY. rfjIv gFDI nfl juV ky Aus ny hymvqI nMdn bhuguxf ivruwD pfrlImYNt dI cox lVI sI, pr jdoN Aus dI ies qoN awgy dI cfhq pUrI nf hoeI qF nihrU-gFDI pirvfr qoN pfsf vwt igaf sI. iPr Aus ny kuJ eydF dy glq kdm cuwky ik pYsy pwKoN idn Pfky kwtx dy af gey. Aus ny ies mMdy dOr ivcoN inklx leI ‘aimqfb bwcn kfrporysLn ilimitz’ nFa dI kMpnI KolHI, pr Aus df pihlf sLoa hI hor Gftf vDfAux vflf bx igaf. kMpnI nUM qflf lfAuxf ipaf qF sfry pfisEN inrfsL hoey pey aimqfb dI mdd leI Auh amr isMG inwqr ipaf, ijhVf BfrqI rfjnIqI df ‘jokr’ vI aKvfAuNdf hY qy ‘dlfl’ vjoN vI BMizaf jFdf hY. inXmF nfloN inwj nUM pihl dyx dy afdI ho cuwky aimqfb ny amr isMG nfl joty pf ky keI kuJ Kwitaf. pqnI jXf bwcn nUM AuWqr pRdysL iPLlm kfrporysLn dI muKI bxvf ilaf qy iPr pfrlImYNt dI mYNbr vI. Kud afpxy afp nUM sB qoN vDIaf aiBnyqf vjoN XU[ pI[ srkfr df sB qoN vwzf snmfn idvf ilaf qF iksy nUM burf nf lwgf, pr jdoN agly sfl afpxI pqnI jXf qy iPr aglyry sfl puwqr aiBsLyk nUM vI ieho snmfn idvf ilaf qF hr pfsy ienfm lYx qy dyx vfilaF dovF iDrF dI nukqfcInI hox lwg peI sI. iehdy bfvjUd aimqfb bwcn ny moVf nf kwitaf. ipCly mhIny jdoN amr isMG qy mulfiem isMG ivcfly ivwQ vI pY geI qy AuWqr pRdysL dI rfjnIqI vI smfjvfdI pfrtI nUM pfsy Dwk ky bhujn smfj pfrtI qy kFgrs dIaF do iDrF dy sMGrsL df aKfVf bxn qwk sImq huMdI jfpI qF aimqfb bwcn qIjf Gr lwBx dOV ipaf. Aus ny iewko vkq iewk pfsy mfrksI lIzrF `qy zory suwty ik Aus nUM kyrlf df bRFz aMbYszr bxf lYx, dUjy pfsy gujrfq dI iesy hYsIaq leI nirMdr modI nUM jf imilaf. dovyN pfsy iewko vkq sFJ nhIN sI rihxI, ieh gwl aimqfb vI jfxdf sI qy iesy kr ky dohrI cfl cwlI sI ik iewk pfsf mwldy sfr dUjI iDr qoN mUMh moV lvFgf. Aus nUM ieMj krnf hI nf ipaf, nirMdr modI df nFa sux mfrksI BfeIaF ny Kud hI PLfeIl Twp kr idwqI sI. ieh gwl modI qoN lY ky mfrksIaF qwk iksy ny nf socI ik ‘XU pI myN dm hY’ kih ky ijhVf aimqfb bwcn mulfiem isMG dI byVI pfr nhIN sI lf sikaf, iehnF nUM ikhVf Bvsfgr pfr krvf dyvygf. aimqfb bwcn ny qF ieh sfrf kuJ pYsy leI kIqf sI. pYsy leI Auh ‘pwpU pfs ho igaf’ dI iesLiqhfrbfjLI vI krdf irhf hY qy ieh pRBfv afpxI klf afsry nhIN, afpxI kmfeI dy afsry kfiem rwKxf cfhuMdf hY ik Auh bhuq vwzf klfkfr hY. iewk vfrI tI[ vI[ cYnlF ny ieh irport pysL kr idwqI ik sLfhruK Kfn ny sB qoN vwD ienkm tYks idwqf hY, Aus dI kmfeI sB qoN vwD hY. agly idn hI aimqfb bwcn ny pwqrkfrF mUhry PLfeIlF qy tYks vfAUcr iKlfr ny ikhf ik Aus dI afpxI, Aus dI pqnI jXf dI, puwqr aiBsLyk qy nUMh aYsLviraf dI kmfeI imlf ky iksy vI hor qoN vwD hY qy AunHF dy ‘prvfr’ df koeI mukfblf nhIN kr skdf. EDr iewklf sLfhruK, eyDr cfr jixaF dI kmfeI, ‘mukfblf’ qF vfkeI nhIN sI ho skdf, pr eydF kr ky aimqfb ny ieh sfbq kr idwqf ik Aus leI klf nfloN kmfeI df pwK vwD aihm hY. ies dy bfvjUd Aus nUM ‘sdI df mhFnfiek’ ikhf jf irhf hY. sdI dy ies ‘mhF nfiek’ df mjLfk AuzfAuNdy hoey iewk idn aYn zI tI vI dy Kfs isqfry ivnod dUaf ny iewk purfxI Gtnf dI Xfd idvfeI hY. Aus ny ikhf: ‘jfrj brnfrz sLfa nUM puwiCaf igaf sI ik hIro kOx hY? brnfrz ny ikhf sI ik ‘hIro nYpolIan bonfpfrt nhIN, afeInstfeIn hY, ikAuNik nYpolIan bonfpfrt ny afpxI inwjI cODr cmkfAux leI jMgF lVIaF sn, jd ik afeInstfeIn ny Auh Koj kIqI hY, ijs df sfrI mnuwKqf nUM lfB hoxf hY.’ kI ieho gwl aimqfb bwcn bfry nhIN khI jf skdI? bhuq sfry kfrn hn, ijnHF sdkf asIN aimqfb bwcn dI iewjLq krdy hF, qy krdy vI rhFgy, pr ies df ieh mqlb hrigjL nhIN ik Aus dy ikrdfr df dUjf pfsf Bulf hI idwqf jfvy. iPLlmF ivwc ijLMdgI dIaF qlK hkIkqF kfrn rwb qoN bgfvq krn qy Aus nUM amIrF df hmfieqI hox dy imhxy dyx vflf aimqfb bwcn afp nMgy pYrIN keI iklomItr pYdl cwl ky Aus mMdr ivwc mwQf tykx igaf, ijwQy amIr lok kroVF rupey cVHfAuNdy hn qy jdoN Auh kroVF vfly afAuNdy hn, hjLfrF grIb lokF dI kqfr qoV ky AunHF nUM drsLn krvfey jFdy hn, ijvyN bwcn pirvfr nUM vI krvfey gey sn. iPr vI ieh aimqfb df ‘inwjI mfmlf’ kih ky Cwz dyeIey qF Aus dI zrfmybfjLI vI Gwt nhIN. muMbeI ivwc dihsLqgrd hmly smyN Aus ny ieMtrnYt AuWqy ieh itwpxI drj kIqI ik Auh sfrI rfq irvflvr isrhfxy rwK ky suwqf sI. ieh Aus ny EdoN kIqf, jdoN muMbeI ivwc dihsLqgrd hmlf hoieaf, pr ijs idn idwlI dy lfl iklHy jF pfrlImYNt Bvn Auwqy hmlf hoieaf, Aus idn aimqfb bwcn ny ieMj nhIN sI kIqf. kfrn sLfied ieh ik muMbeI df qfj hotl AunHF amIrF df itkx itkfxf hY, ijhVy iewk lwK rupey iewk rfq df ikrfieaf Br skdy hn. jy aimqfb nUM dihsLqgrdI df duwK hI huMdf qF idwlI dy knft plyt jF jlgfANu ivwc hoey bMb DmfikaF vyly vI irvflvr df cyqf af jfxf sI. asIN iewk hor pwK qoN vI vyKxf cfhFgy. muMbeI dy dihsLqgrd hmly vyly aimqfb bwcn ny irvflvr isrhfxy rwK ilaf, jdoN sfrf gujrfq kqlgfh bixaf ipaf sI, EdoN ikAuN nf rwiKaf? aimqfb khygf; mYN gujrfq ivwc nhIN sI, sfry qwQF dI jfxkfrI nhIN sI.’ svfl aglf vI hY. jdoN ieMdrf gFDI dI hwiqaf mgroN iqMn idn idwlI ivwc kqlyafm huMdf irhf sI, Auh mOky dy pRDfn mMqrI rfjIv gFDI df bglgIr sI, Aus nUM EdoN Aus dI jLmIr ny ikAuN nhIN tuMibaF? sfPL hY ik aimqfb bwcn dI jLmIr Aus dIaF loVF nUM vyK ky hI kdy kdfeIN jfgdI hY, awgoN ipwCoN suwqI nhIN huMdI, Gysl mfr ky peI rihMdI hY. suwqy pey nUM qF koeI hlUx ky jgf lvygf, Gysl mfr ky pey nUM kOx jgf skdf hY? sdI dy ‘mhF nfiek’ aKvfAux dy sLOkIn aimqfb bwcn nUM hkIkqF dI DrqI AuWqy AuWqrnf cfhIdf hY. ies mulk ivwc bhuq sfry lok hn, ijnHF ny isrPL dysL dI hI nhIN, smuwcI mnuwKqf dI BlfeI ivwc aimxvF Xogdfn pfieaf hoieaf hY, pr AunHF ivcoN iksy ny kdy ieh nhIN ikhf ik sfnUM ‘mhF nfiek’ afKo. sLhId Bgq isMG ies dysL dI hr nuwkr dI jvfnI dy KLUn dI DVkx vDfAux vflI kurbfnI kr igaf. cMdr sLyKr ajLfd ny dysL Kfqr afpf vfr idwqf. Bfrq-pfik drimafn 1965 dI jMg mOky dovyN lwqF ktvf bYTf kYptn josLI nklI lwqF nfl nwcxf, dOVnf, CflF mfrnf iswKx mgroN qrwkI krdf myjr, krnl, brgyzIar, myjr jnrl qy iPr lYPLtInYNt jnrl bixaf. jdoN vfjpfeI srkfr ny Bfrq dIaF iqMnF PLOjF dI XUnIPLfeIz kmFz kfiem kIqI, qF pihlI vfrI kfiem hoeI Aus XUnIPLfeIz kmFz df pihlf kmFzr Auh dovyN lwqF qoN swKxf lYPLtInYNt jnrl josLI bixaf. ieh sMsfr ieiqhfs dI invyklI imsfl sI ik lwqF qoN swKxf bMdf sMsfr dI dUjI sB qoN vwzI PLOj df sFJf kmFzr bxy. ies dy bfvjUd Auh nfiek vI nhIN qy cfklytF dI msLhUrI krn vflf aimqfb bwcn ‘mhF nfiek’ hY. cMgf hMudf jy aimqfb bwcn afpxI BUimkf qwk sImq rihMdf, pr hux Auh isrPL kmfeI pwKoN ‘mhF nfiek’ aKvf skdf hY, hflFik ies pwKoN vI Aus qoN vwzy bQyry iPrdy hn, ikrdfr pwKoN ies lkb df hwkdfr Auh hrigjL nhIN irhf. isafsI srpRsqI hyT hI huMdIaF hn puls dIaf ijLafdqIaF - jiqMdr pnUM clMq hPLqy dy iewk idn puls ny rfj srkfr dy hukm Auqy pMjfb Br ivwc iksfn afgUaF dI PVo-PVfeI kIqI. plfsOr nFa df iewk ipMz qrn qfrn sLihr dI iPrnI AuWqy pYNdf hY. EQy iewk sQfnk pwDr dy kfrkun nUM PVn gey qF Aus dI qbIaq TIk nhIN sI. puls vfilaF ny ies dy bfvjUd Aus nfl Dwkf-muwkI krnI sLurU kr idwqI. nqIjy vjoN AuhdI mOq ho geI qy Gbrf ky puls vfly dOV gey. ieh gwl koeI nhIN khygf ik muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl jF Aus dy izptI muwK mMqrI puwqr suKbIr isMG bfdl ny puls nUM kih ky Byijaf hovygf ik qusIN Aus iksfn nUM mfr idE. puls dy hyTly aiDkfrI jdoN kfrvfeI krn inkldy hn, Auh nym-kfnUMn dI koeI hwd imQ ky cwldy hI nhIN. ieMj ivhfr krdy hn, ijvyN cfry cwk jgIr isrPL AunHF dI hovy qy ijs nUM cfhux, imwD ky jF mfr ky iKsk jfx. gwl isrPL pulsIaF vwloN ijLafdqIaF dI krnI hovy qF pMjfb ivwc sYNkVy kys igxfey jf skdy hn. AunHF ny puwC-igwC dI kfrvfeI kridaF vI bMdy pfr bulfey hoey hn qy CfpymfrI kridaF vI. bhuq Gwt iksy puls vfly nUM sjLf huMdI hY, afm kr ky Auh kfnUMnI lVfeI lV ky iksy nf iksy kmjLorI df lfB lY kyy Cuwt jFdy hn. ies nfl bfkI puls vfilaF nUM vI ijLafdqIaF krn vyly kfnUMn df zr nhIN rihMdf. eydF sfzy pMjfb ivwc hI nhIN huMdf, Bfrq dy lwgBg hr rfj ivwc huMdf hY. huxy-huxy idwlI qoN iewk KLbr afeI hY. EQy iewk afdmI ny corI df brfmd hoieaf afpxf mfl lYx leI drKLfsq idwqI sI, ijs nUM TIk ZMg nfl lY ky Aus df sfmfn dyx qoN puls vfilaF ny pfsf vwt ilaf. duKI hoey Aus bMdy ny puls vfilaF dI isLkfieq kr idwqI. ies qoN iKwJ ky puls vfilaF ny Aus dy iKlfPL iewk JUTf kys pf idwqf. Auh ies kys ivruwD vI adflq clf igaf, pr smJOqf nf kIqf. puls vfly hor iKJ gey. ies ipwCoN Auh adflqF dy gyVy lfeI igaf, puls vfly iek ipwCoN dUjf kys drj krdy gey qy ipCly solF sflF dOrfn Aus dy iKlfPL aTfrF kys bxf idwqy. hux jf ky iewk mfxXog jwj ny sfrI khfxI smJx ipwCoN eydF krn vfly pulsIaF nUM Aus bMdy dI Kwjl-KuafrI bdly Cy ku lwK rupey hrjfnf Brn df hukm dy ky idwlI puls dy muwKI nUM Aus dy ivruwD bxy sfry kysF dI jFc kr ky glq kys rwd krn nUM ikhf hY. kI ieh mfmly hirafxy dy sfbkf puls muKI rfTOr vrgf nhIN bxdf? PLrk hY qF isrPL kuJ gwlF df. rfTOr ny iewk kuVI nfl CyV-CfV dI afpxI krqUq iCpfAux leI Aus dy pirvfr ivruwD JUTy kys bxvfey sn. idwlI dy pulsIaF ny hVwipaf hoieaf mfl Ckx ivruwD kIqI geI isLkfieq qoN iKJ ky bxfey sn. rfTOr iewk rfj df puls muKI sI, idwlI vfly Coty aPLsr sn. bfkI sfrf kuJ qF iewko ijhf hI sI. huxy-huxy ikwsf sfhmxy afieaf hY hirafxy dI spYsLl tfsk PLors dy muKI aqy aYs pI rYNk dy aPLsr isLAurfx df. tIm qF bxfeI geI sI aprfDF nUM GtfAux leI, kMm Auhdf ieh bx igaf ik ijwQy mfldfr asfmI idwsy, luwt lvo. iewk sony vflI dukfn dI luwt smyN klojL srkt kYmry ny Poto lY leI qy pCfixaf igaf lutyrf Aus spYsLl puls dI tIm df bMdf inkl afieaf. Aus dy PVy jfx qoN gwl tIm dy muKI qwk puwj geI. sfrf sLihr cuwp qoV ky bolx lwg ipaf ik ieh tIm qF vpfrIaF aqy hor KFdy-pINdy lokF qoN `cOQ’ dy nFa vflf guMzf tYks vI vsUldI rhI hY. tIm df muKI isLAurfx, iewk sfbkf muwK mMqrI dy jvfeI df Brf, iewk mMqrI df irsLqydfrI `coN BqIjf qy keI hor vwzy lokF df irsLqydfr, hux jylH ivwc hY. kOx ijLMmyvfr hY ies siQqI df? XkInn Auh rfjsI afgU, jo aijhy puls vfilaF dI pusLq-pnfhI krdy hn. hirafxy vfly isLAurfx nFa dy ies puls aPLsr dy nFa keI jurm lwgdy sn, pr Auh lIzrF df bcfieaf hux qwk bicaf irhf. idwlI ivwc mukfbly bxf ky bMdy PuMzx vflf iewk mfhr puls aPLsr ipCly sfl nfl lwgdy hirafxy dy iewk sLihr ivwc iewk pRfprtI zIlr dI dukfn aMdr kql kr idwqf igaf sI. iewk sDfrn ijhy bdmfsL ny Aus nUM mfiraf sI, pr ijs irvflvr nfl mfiraf sI, Auh iesy hirafxvI puls dI spYsLl tIm dy muKI isLAurfx dI sI. ikhf qF isLAurfx ny EdoN ieh sI ik irvflvr corI ho geI sI, hux sfPL jfpdf hY ik corI dI khfxI vI kql ivwc irvflvr vrqx ipwCoN GVI geI sI. muMbeI ivwc puls mukfbly krn df iewk mfhr huMdf sI. Aus dy ikrdfr nUM lY ky iPLlmF vI bxfeIaF geIaF sn. jdoN Aus ny pYsy dfn dy ky skUl bxvfieaf, ‘sdI df mhF nfiek’ aKvfAux vflf klfkfr Aus df mfx vDfAux puwjf sI. iksy ny dfn leI afeI rkm df sroq vI Aus aPLsr qoN nhIN sI puwiCaf. ipwCoN Aus dy ikrdfr dIaF lIrF jdoN KuwlHx lwg peIaF, Aus nUM igRPLqfr krnf ipaf, qF Aus nfl nyVqf rwKx vfly afgU qy aYktr sPLfeIaF dyNdy iPrdy sn. ikhf jFdf hY ik muMbeI ivwc Auhdy vrgy pMdrF-vIh hor vI ‘nfiek’ hn. ijhVIaF iqMn cIjLF bMdy dI mwq mfr dyNdIaF hn, AunHF nUM iewk smfj ivigafnI ny ipCly idnIN iewk sYmInfr mOky ‘pYsf, ipsqOl qy phuMc’ df nFa idwqf hY. jwgf jwt jF jIxf mOV moZy Auqy dunflI tMgI hox kfrn afpxI mrjLI kr skdy sn. idwlI ivwc hux qwk mihMgIaF kfrF dy ijMny hfdsy rfqF nUM hoey qy rfh jFdy lok mfry jFdy rhy, AunHF ivwcoN awsI PLIsdI amIrF dy kfky-kfkIaF ny kIqy sn. ipCly mhIny ivwc Gwto-Gwt cfr QfvF AuWqy srkfrI aPLsrF nfl dur-ivhfr AunHF lokF ny kIqf, ijnHF dI mMqrIaF qwk phuMc sI. luiDafxy ivwc adflq ivwcoN DUh ky rijstrfr nUM kuwtx jF igwdVbfhy ivwc jwj bIbI nUM mMdf-cMgf adflq dy aMdr bolx vfly vI Auho lok sn, ijnHF dy tYlIPon iswDy cMzIgVH KVkdy sn. puls vfilaF kol ‘pYsf, ipsqOl qy phuMc’ iqMny cIjLF afm kr ky huMdIaF hn, ies kr ky AunHF ivwcoN keIaF df afpxy isr AuWqy kfbU nhIN rihMdf. pMdrF ku sfl pihlF iewk zI[ aYWs[ pI[ ny sLrfb dy nsLy ivwc nwcidaF styj Auqy gIq gf rhy klfkfr idlsLfd aKLqr nUM golI mfr ky mfr idwqf sI. eydF keI hor QF vI hoieaf, jfn BfvyN nhIN sI iksy dI geI, jLKLmI kuJ nf kuJ lok ho gey sn. iewk vfrI ieho ijhI AuWcI phuMc vfly do pulsIaF dI afpo ivwc ijLd ho geI. dovF dI awK kflI kmfeI krn vfly iewko Qfxy AuWqy sI. iewk jfxf EQy jf lwgf, dUjf AuhdI QF afpxy afrzr lY afieaf. jdoN Auh phuMicaf, qF Qfxy dy bfhr purfxy ZMg dI CMn hyT drbfr lfeI bYTy pihly Qfxydfr ny sMqrI nUM afvfjL idwqI; ‘ahu kuwqf quiraf afAuNdf eI, aMdr nf vVn dyvIN.’ dUjy af rhy Qfxydfr ny sMqrI nUM kUk ky ikhf: ‘awj qoN Qfxy df ieMcfrj mYN hF, qUM ies kuwqy nUM Bjf dyh.’ dovyN guwQm-guwQf ho gey qy pMcfieqIaF dy CuzfAux qwk dovF dIaF pwgF lwQ ky vrdIaF Gwty nfl ilwbV geIaF sn. pMj sfl nhIN sn lMGy, dovyN jxy agly Gr phuMc gey sn. iewk jxy nUM iksy guMzy ny golI mfr idwqI sI qy dUjy ny iksy gwloN iKJ ky KudkusLI kr leI sI. sfzy sfhmxy idwlI dI iewk hor irport vI peI hY, ijhVI ieh kihMdI hY ik ipCly iqMnF sflF ivwc dysL dI rfjDfnI aMdr pMj sO puls vfly igRPLqfr krny pey hn. iehnF ivwcoN kuJ kqlF jF hyrfPyrI vrgy jurmF aDIn PVy gey qy keIaF ivruwD lVfeI-JgVy dy kys sn. iPr vI vwzI igxqI AunHF dI rhI, ijhVy vrdI df roab aqy zMzy df dbkf idKf ky lokF qoN pYsf hUMJdy sn. jy dysL dI rfjDfnI df ieh hfl hY qF Bfrq dy dUjy rfjF, Kfs krky kbfielIaF pwDr dy ielfikaF, ivwc jo vfprdf hovygf, Auhdf ijLkr krn dI loV nhIN. ijwQoN qwk pMjfb dI mOjUdf siQqI df sMbMD hY, Aus df Kulfsf krdI iewk irport ‘ihMdusqfn tfeImjL’ ny CfpI hY. ies irport muqfbk sMn 2001 ivwc PLrIdkot ijLlHy dI iewk bIbI ny afpxy ivdysL vwsdy pqI Auqy iewk hor aOrq nUM nfl rwKx df dosL lfieaf. puls ny pqI aqy Aus dy nfl rihMdI aOrq nUM PV ilaf. jLmfnq AunHF dI ho jfxI sI, ho geI, pr adflqI hukm AuWqy AunHF dovF dy pfsport puls ny jmHF krvf ley. prvfsI BfrqI ny zI aYs pI kol phuMc kIqI, pMj lwK rupey ivwc sOdf ho igaf qy Auh bMdf afpxy nfl rihMdI aOrq smyq AunHF pfsportF AuWqy amrIkf nUM AuzfrI lf igaf. Aus dI aslI pqnI ny hfeI kort jf isLkfieq kIqI. pVqfl hoeI qF zI aYs pI aqy aYs aYc E dy iKlfPL prcf drj ho igaf. kys AunHF AuWpr bixaf adflqI hukmF aqy puls dy irkfrz ivwc BMn-qoV kr ky dosLI nUM Prfr hox ivwc mdd krn df. ipCly sfl qIh sqMbr nUM PLrIdkot dy ijLlHf sLYsLn jwj ny zI aYs pI nUM sfbq ho gey dysL muqfbk do sfl kYd dI sjLf dy idwqI. Aus zI aYs pI ny jurmfny dI rkm BrI, hfeI kort ivwc apIl kr ky jLmfnq krvfeI qy hux mfrc cVHdy mfr, sjLf hox qoN isrPL Cy mhIny dy aMdr-aMdr, iPr zI aYs pI dI vrdI pfeI bYTf hY. hux Auh zI aYs pI qF hY, pr afm iksm df zI aYs pI nhIN, Auh ivjIlYNs mihkmy ivwc lwgf hY qy iewk ijLly df irsLvqKorF AuWqy Cfpy mfrn vflI tIm df ieMcfrj hY. kwlH nUM jy Aus df PiVaf hoieaf koeI irsLvqKor adflq ivwc ieh kih dyvy ik ‘‘PVn vflf qF Kud adflq ivwc sfbq ho cuwkf irsLvqKor hY. ieh pYsf mMgdf sI, mYN idwqy nhIN qF JUTy kys bxfeI jf irhf hY.’’ Pyr kI bxygf? ieho ijhIaF gwlF bfry pMjfb srkfr nhIN socdI. puls df zMg qyjL hY. bdldy hflfq nfl hor vI qyjL ho irhf hY. Auh hux iksy nfl koeI ijLafdqI krdy hn jF iksy nUM mfr vI dyNdy hn qF ieh gwl Pyr vI XkInI qOr `qy khI jfvygI ik muwK mMqrI ny bMdf mfrn nUM nhIN sI ikhf, pr ijLMmyvfrI qoN KihVf eyny nfl nhIN Cuwt jfxf. pMjfbI dI khfvq hY; ‘kwtf ikwly dy jLor AuWqy qINGVdf hY.’ ijMny ku puls vfly eydF mn mrjLI krdy hn, kfnUMn nUM itwc jfxdy hn, bMdy nUM gfjr-mUlI smJdy hn, isrPL ies leI krdy hn ik AunHF nUM iksy vwzI hsqI df ‘imhr Biraf hwQ’ afpxI ipwT AuWqy hox df aihsfs huMdf hY. pMjfbI dI khfvq ieh vI hY ik ‘lVn PLOjF, nFa srdfrF dy’, pr jdoN ies iksm dIaF bymuhfr ‘PLOjLF’ koeI cMd cfVH dyNdIaF hn, Auh krqUq vI AunHF dI srpRsqF dy nFa hI lwgxI huMdI hY. qy ieh vI afm pRBfv hY ik puls qoN ieho ijhy kMm nIqI aDIn vI krvfey jFdy hn. koeI kfnUMn ies gwl dI ijLMmyvfrI AunHF dy isr pfvy jF nf pfvy, lokF dI rfey ivc ‘ijLMmyvfr’ luky nhIN rihMdy. kfnUMn dI nf shI, lokF dI prvfh qF kdy nf kdy krnI cfhIdI hY, afKr jfxf qF AunHF kol hI pYxf hY. hyzlI dy mfmly ny mwkfrI sfhmxy lY aFdI hY amrIkf dI - jiqMdr pnUM vwzy jfrj buwsL, ibwl kilMtn qy iPr Coty jfrj buwsL qoN bfad brfk husYn Ebfmf cOQf rfsLtrpqI hY amrIkf df, ijhVf dihsLqgrdI ivruwD jMg lVn df dfavf kr irhf hY. AuproN Auh sMsfr pwDr dI jMg ivwc dihsLqgrdI ivroDI iDrF dI agvfeI df dfavf krdy hn, aMdroN Kyz dUjI sMsfr jMg vrgI hY. dUjI sMsfr jMg mOky amrIkf afp vI EnI dyr ipCy atikaf irhf qy afpxy sihXogI vI rokI rwKy sn, ijMnI dyr ihtlr dI agvfeI hyTlIaF nfjLI PLOjF Coty-moty dysL dwbx ipwCoN rUs nfl afZf lY rhIaF sn. jdoN ieh jfipaf ik hux lVy ibnF srnf nhIN, EdoN pwlf bcf ky AunHF ny afpxI PLOj jMg ivc JokI sI, pr jMg isry lwgI peI vyK ky afpxI cODr dI Jlk ivKfAux leI jfpfn dy do sLihrF AuWqy aYtm bMb sutvf idwqy sn. awj vI sfrI Kyz AuvyN hI KyzI jf rhI hY. amrIkI hkUmq df mIsxfpx hux zyivz kolmYn hyzlI dy mukwdmy rfhIN iewk vfr iPr bynkfb ho igaf hY. Aus nUM PVn mOky bVy bulMd bFg dfavy kIqy gey sn, hux sfry dfavy Buwl ky Aus nUM vfadf muafPL gvfh bxf ilaf igaf hY. afm ivhfr ivc vfadf muafPL iksy Coty gunfhgfr nUM bxfieaf jFdf hY, ijs df QoVHf ksUr muafPL kr ky vwzy ksUrvfrF ivruwD mukwdmy ivc Aus dI gvfeI idvfeI jf sky. eyQy muwK dosLI nUM vfadf muafPL guafh bxf ky CoitaF df Jtkf kIqf jfvygf qy iehdy nfl rihmidlI ivKfeI jfvygI. ieh rihmidlI Aus pfpI nfl ivKfeI jfxI hY, ijs ny hux idwqy ibafn ivwc ieh mMn ilaf hY ik muMbeI ivc hoey hux qwk dy sB qoN vwzy dihsLqgrd hmly df afDfr iqafr krn, rfhF dI insLfndyhI krdy nksLy bxfAux aqy cot krn leI insLfny cuxn df kMm krn leI Auh muV-muV AunHF QfvF dy gyVy mfrdf irhf qy iewk sO iCafhT mnuwKI jfnF leI jmdUq bixaf sI. mrn vfly sfry BfrqI nfgirk nhIN, amrIkIaF smyq kuJ ivdysLI vI sn, qy amrIkf dy sB qoN pwky joVIdfr iejLrfeIl nfl sMbMDq lokF nUM qF Kfs qOr AuWqy insLfnf bxfieaf igaf sI. ieho nhIN, Aus kFz ipwCoN hyzlI afpxI krqUq dy nqIjy prKx vI Aucycy qOr Auqy Bfrq afieaf sI. muslmfn bfp df ieh puwqr amrIkf ivc iewk vfrI nsLIly pdfrQF dy kfrobfr ivc PiVaf igaf sI. EdoN vI ieh vfadf muafPL bx ky jfn Cuzf igaf sI. smF pf ky ies ny Drm-pirvrqn df KyKx kIqf aqy purfxy nFa dfAUd seId iglfnI dI bjfey eIsfeIaF vflf nFa zyivz kolmYn hyzlI rwK ilaf. afpxy bfp df nFa vI bdl Cwizaf. dunIaf Br ivc hr iksy nUM afpxf nFa bdlx df hwk hY, pr afpxy mF-bfp df nFa bdlx df hwk iksy nUM nhIN, ies ny Auh kfrnfmf vI kr ivKfieaf. nFa nfl ipCyqr vI afpxf purfxf nhIN, ‘hyzlI’ lf ilaf, ijhVf Aus dI eIsfeI mF dy pyky pirvfr df sI. amrIkf dy rfsLtrpqI brfk Ebfmf ny Drm qbdIl kIqf, bfp df Drm Cwz ky eIsfeI bx igaf, pr Aus ny vI bfp df nFa jF ipCyqr nhIN sI bdilaf, afpxf nFa vI pUry df pUrf Auho rwK ky vwzy ahudy dI shMu ‘brfk husYn Ebfmf’ vjoN cuwkI sI. Aus nUM nFa jF ipCyqr bdlx dI loV nhIN peI qF smglr hyzlI nUM eydF krdf vyK ky sUhIaf eyjMsIaF dy kMn KVy hoxy cfhIdy sn. nhIN hoey, ikAuNik pfiksqfn dI KuPLIaf eyjMsI afeI aYs afeI nfl bglgIr ho ky cwldIaF amrIkI eyjMsIaF nUM pqf sI ik ieh pfiksqfn df KuPLIaf eyjMt hY qy iesy kr ky AunHF ny afpxy leI kMm krn nUM vI rfjLI kr ilaf sI. Auh ienHF df kMm krnf mMn igaf, pr mfeI-bfp eyjMsI afeI aYs afeI nfloN nfVUaf nhIN sI kwitaf igaf. nFa qy bfkI sB vyrvy bdl ky vI Auh Ausy kMm lwgf irhf, ijhVf pihlF krdf sI qy amrIkI eyjMsIaF vyK ky vI axizwT krdIaF rhIaF, ikAuNik Aus dy ivruwD koeI kfrvfeI kIiqaF gMZy dIaF Auh iCwlF lwQx df zr sI, ijhVIaF Aus dI igRPLqfrI nfl afKLr lwQ hI geIaF. zyivz kolmYn hyzlI df PiVaf jfxf muwZly pVfa Auqy ieho kih ky vwzf morcf PLqih krnf dwisaf igaf ik Auh muMbeI df mujrm hY. ipwCoN Byq Kuwl igaf ik ieh vI gwl isrPL kihx dI hY. Aus dI igRPLqfrI df asl kfrn Aus dI zYnmfrk dI rfjDfnI kopnhygn dI PyrI sI. AuQoN dy iewk aKLbfr ny ipClyry sfl ieslfm dy bfnI pYgMbr muhMmd df iewk kfrtUn Cfipaf sI, ijs qoN dunIaf Br dyy muslmfn iKJy pey sn. kuJ ieslfmI jQybMdIaF ny Aus aKLbfr qy Aus dy kfrtUinst ivruwD kfrvfeI krn vfly bMdy leI kroVF rupey dy ienfmF dy aYlfn vI kr rwKy sn. zyivz kolmYn hyzlI Aus aKLbfr dy dPLqr ivwc iewk kfrobfrI bMdf bx ky igaf qy sfry dPLqr dI Ausy qrHF dI sUh kwZ ky insLfndyhI kr ky afieaf, ijwdF dI Auh muMbeI dy hmly qoN pihlF eyQy kr cuwkf sI. AunIN idnIN vfqfvrx bfry kopnhygn ivwc sMsfr smfgm cwl irhf sI, ijs ivc pwCm vI rxnIqI df sB qoN vwzf mohrf zYnmfrk df pRDfn mMqrI bixaf ipaf sI. hyzlI dI PyrI dI sUh EQoN dIaF KuPLIaf eyjMsIaF nUM vI iml geI qy amrIkI eyjMsIaF nUM vI. ies ipwCoN amrIkf vfilaF ny Xfr nfl XfrI pugfAux leI hyzlI nUM PV ky Bfrq dy isr Pokf aihsfn kr idwqf ik asIN quhfzf dusLmx PV ilaf hY. ies qoN vwzI mwkfrI hor kI ho skdI hY? zYnmfrk dy aKLbfr qwk sUh kwZx jfxf hI dwsdf hY ik hYzlI ny isrPL kfgjLI Drm-pirvrqn kIqf sI, aMdroN Auh hfly vI musilm kwtVpMQI sI. jy aijhf nf huMdf qF muhMmd sfihb df kfrtUn Cfpx vfly aKLbfr df aMdUrn jfxn leI Auh kopnhygn qwk kdy nf jFdf. jo vI hovy, amrIkI eyjMsIaF dI ies Kyz df sB qoN vwD nuksfn Bfrq nUM AuTfAuxf ipaf hY. Bfrq dy iewk kONslyt ny zyivz kolmYn hyzlI nUM eyQoN df vIjLf dyx dI glqI kIqI, pr hoeI ieh ies krky ik Aus dy pfsport Auqy Aus dy ipCly vyrvy amrIkI hkUmq ny Cfpy nhIN sn qy Aus ny vIjLf lYx leI idwqI arjLI ivc Bry nhIN sn. jy Auhdy pfsport Auqy Aus df pfiksqfn df pirvfrk ipCokV drj hMudf, mF-bfp dy aslI nFa drj kIqy hoey hMudy, Bfrq dy iksy vIjLf aiDkfrI qoN ieho ijhI byvkUPLI sLfied nf hI hMudI. Aus glqI df sfrf ksUr vI hux amrIkI eyjMsIaF df inkl irhf hY. asIN jfxdy hF ik amrIkI pRsLfsn ies mfmly ivc eImfndfrI nfl nhIN cwl irhf, pr dUjy leI KUUh puwtx vfilaF dy afpxy leI vI kdy nf kdy koeI Kwzf puwt hI dyNdf hY. ieh Kwzf hux amrIkI hkUmq leI pfiksqfn puwtx lwgf hY. ipCly kuJ mhIinaF qoN asIN amrIkI iDr vwloN ieh KLbrF qy knsoaF sux rhy sF ik AunHF ny al-kfiedf aqy qfilbfn nfl gMZ-sMZ krn leI dUq lfey hoey hn. amrIkI iDr qfilbfn dy aMdr vI cMgy qy mfVy jF iPr qwqy qy TMZy df vKryvF kr ky cwl rhI sI. Aus df iKafl sI ik ieMj kr ky Auh iewk DVy dy qfilbfn nUM nfl gMZ ky dUijaF nfl lVn leI ijLMmyvfrI AunHF isr pfvygI qy kMzy nfl kMzf kwZx df Xqn krygI. ieh Xqn Aus ny hor vI keI QF kIqy, pr ikqy vI lfhybMd sfbq nhIN sn hoey, aqy ies nfl aPLgfinsqfn aMdr hux qwk amrIkI nIqI df sB qoN vwzf mohrf bxy hoey rfsLtrpqI hfimd krjLfeI leI vI KLqry vD jfxy sn. Aus ny ros vI pRgt kIqf, pr ies dy bfvjUd amrIkI hkUmq ny Aus nUM ies gwl leI sihmq kr ilaf ik Auh agly idnIN ‘ijrgf’ (kbIilaF dy srdfrF dI pMcfieq) swdygf, ijs ivc qfilbfn df ieh DVf af ky gwlbfq df aYlfn krygf. aYn ies pVfa AuWqy pfiksqfn AunHF nUM iTwbI lf igaf. Aus dIaF KuPLIaf eyjMsIaF ny itkfxy dI insLfndyhI kr rwKI sI, ieslfmfbfd qoN hrI JMzI imldy sfr kfrvfeI krky muwlf brfbd nUM jf nwipaf. pUry do idn Aus dI sUh nf kwZI qy iPr ieh aYlfn kr idwqf ik qfilbfn df Esfmf ibn lfdyn aqy muwlf Aumr qoN bfad qIjf vwzf lIzr mMinaf jFdf muwlf brfdr PV ilaf igaf hY. sux ky hfimd krjLeI vI qVp AuWiTaf qy sMXukq rfsLtr dy gwlbfq clf rhy dUq vI. AunHF sfPL ikhf ik ieh igRPLqfrI cwl rhI amn vfrqf nUM sfboqfj krn leI kIqI geI hY, pr pfiksqfn dy rfjsI hfkmF jF PLOjI aiDkfrIaF ny ies nUM iewk afm kfrvfeI hI dwisaf. hoieaf asl ivc ieh ik sfrI dunIaf qoN BfvyN Ehlf rwiKaf igaf sI, pfiksqfnI eyjMsIaF nUM sUh iml geI. pfiksqfn dI rfjsI lIzrisLp aqy PLOjI aiDkfrIaF ny PtfPt igxqIaF-imxqIaF sLurU kIqIaF ik jy ieh gwlbfq iksy qrHF isry cVH geI qF afpxI hux vflI kdr nhIN rih jfxI. amrIkf vfly ijhVf zflrF df guqfvf cfrdy hn, Auh isrPL iewQoN dI bd-amnI kr ky cfr rhy hn. jy hflfq amn vwl moVf kwt gey, iPr ieh mdd bMd ho jfvygI. rfh iewko rih igaf ik QoVHI hovy jF ijLafdI, ies bd-amnI nUM cwldI rwKx leI Auh mohrf hI cuwk ilaf jfvy, ijhVf gwlbfq df agvfnUM bixaf iPr irhf hY. Bfrq ny kdy vI ies qrHF dI GtIaf Kyz nhIN KyzI, pr ipCly swTF sflF qoN amrIkI eyjMsIaF nfl iml ky cwldIaF pfiksqfnI eyjMsIaF ieho ijhy dfa vrqxy iswK geIaF hn. ‘ibwlI ny sLINh pVHfieaf qy sLINh ibwlI nUM Kfx afieaf’ dI khfvq aPLgLfinsqfn ivc afpy iqafr kIqy qy awgy ilaFdy qfilbfn vwloN aMq amrIkf dy glL pY jfx nfl vI swcI sfbq hoeI sI, hux dUjI vfrI ho geI hY. nfl dI nfl iewk gwl hor jLfhr ho geI hY ik pfiksqfn dI hkUmq nUM dihsLqgrdI dy mohrIaF bfry sB jfxkfrI hY ik Plfxf PlfxI QF rihMdf hY. muwlf brfdr AunHF ivc qIjy nMbr df sI qy Aus df pfiksqfnI eyjMsIaF nUM pqf sI ik Plfxy QF hY. afpxI loV bxI qoN cOvI GMitaF ivc jf PiVaf, EnI dyr CyiVaf nhIN sI. ieho gwl sfbq krdI hY ik AunHF nUM pqf Esfmf ibn lfdyn qy muwlf Aumr bfry vI jLrUr hoAUgf, pr PVn dI QF ‘Prfr’ ies krky rwKy jFdy hn, qF ik AunHF ivruwD ‘lVn’ leI amrIkf qoN iGE dIaF qOVIaF afAuNdIaF rihx. amrIkf aqy pfiksqfn dy sMbMD gurU-cyly vfly hn qy dfa vI dovyN iewk dUjy dy jfxdy hn. mwkfrI ivc vI dovyN iewk dUjy qoN cVHdy hn qy sky vI dovyN iksy dy nhIN. jdoN Auh afpo ivc vI iewk dUjy dy sky nhIN, iksy qIjy dy ikvyN ho skdy hn? Auh qF sfzy smfj dy AunHF ansrF vrgy bx cuwky hn, ijnHF bfry eynf kih dyxf kfPLI hI huMdf hY ik ‘iehnF dI XfrI vI cMgI nhIN qy dusLmxI vI.’
aOrq dI afjLfdI leI mwD-XuwgI mfniskqf dIaF jVHF puwtxIaF pYxgIaF - jiqMdr pnUM BfrqI aOrq leI iewk nvyN Xuwg df afgfjL Aus vkq ho igaf, jdoN ds mfrc dy idn Bfrq dI pfrlImYNt dy AuWprly sdn, rfj sBf, ny Aus leI pfrlImYNt qy ivDfn sBfvF ivwc qyqI PLIsdI sItF rfKvIaF krn df ibwl pfs kr idwqf. hux ieh ibwl dUjy sdn, lok sBf, ivwc afAuxf qy pfs krvfieaf jfxf hY. aOrqF leI rfKvFkrn munfsb hwd qwk sQfnk adfiraF, pMcfieqF, ngr kONslF afid ivwc pihlF hI sI, pr hux AunHF nUM kfnUMn GVn vfly adfiraF leI vI qyqI PLIsdI sItF dI irjLrvysLn iml geI hY. bVf aOKf kMm sI ies nUM pihlF pysL krnf qy iPr pfs krvfAux dI sLurUafq vjoN rfj sBf dI mohr lvfAuxf. EQy ies dy ivruwD isrPL iewk vot peI, 46 mYNbrF ny vot hI nhIN pfeI, aqy iewk sO iCafsI mYNbrF dI hmfieq nfl ieh pfs ho igaf. XkIn krnf cfhIdf hY ik aOkVF ivwcoN koeI nf koeI rfh kwZ ky ieh ibwl lok sBf dI pRvfngI vI hfsl kr lvygf. bVf iqwKf ivroD kIqf hY ies df kuJ iDrF ny. cMgI gwl hY ik sukrfq vFg jLihr pIx dy dbky mfrn vflf jnqf dl afgU sLrd Xfdv aMq nUM jLihr dI QF sbr df Guwt Br ky rih igaf. Aus dI pfrtI ny ivroD dI vot vI nhIN pfeI. AuNj pYNqVf Aus ny hfly vI afpxf Cwizaf nhIN. ivroD ivwc ieklOqI vot pfAux vflf aKOqI iksfn afgU, asl ivwc jgIrU soc vflf afgU, sLrd josLI ies ibwl bfry kuJ vI khI jfvy, ivcfrn vflI gwl lflU pRsfd Xfdv qy mulfiem isMG Xfdv df ivroD krnf sI. Auh dovyN ies df rfh rokx leI ies nUM vkfr df svfl bxfAux qwk vI cly gey. qsvIr df dUjf pfsf ieh hY ik lflU pRsfd ny afpxI rfjsI pwKoN asloN nfqjrbykfr pqnI rfbVI dyvI nUM awgy lf ky keI sfl ibhfr dI rfj gwdI kbjLy ivwc krI rwKI qy mulfiem isMG afpxI nUMh izMpl nUM pfrlImYNt ivwc pucfAux leI cox lV ky iTwbI Kf cuwkf hY. afpxy Gr dIaF aOrqF nUM pfrlImYNt aMdr ilafAux jF rfj kursI `qy ibTfAux vfly lok vI dUjIaF aOrqF nUM hwk dyx df dlIl qoN swKxf ivroD krI jFdy hn. sonIaf gFDI df lflU pRsfd nUM ieh imhxf TIk sI ik swqF DIaF df bfp huMidaF lflU pRsfd nUM qF DIaF-BYxF dy hwk df ivroD krnf soBdf hI nhIN. vyKx vflI gwl ieh hY ik ivroD dIaF iqwKIaF surF isrPL AuWqr pRdysL aqy ibhfr qoN AuWTIaF hn. sLrd josLI ibhfr-XU pI df nhIN, pr Auh afpxy rfj `coN iekwlf rih igaf hY. dwKx, pwCm, AuWqr jF Auqr pUrb dy iksy rfj ivwcoN vI ies ibwl df iqwKf ivroD nhIN hoieaf, hflFik EQy srkfrF vwKo-vwK rfjnIqk rMgF dIaF hn. ivroD isrPL iewko iKwqy qwk sImq rih igaf hY. ies df kfrn smJxf cfhIdf hY. ijhVy rfjF ivwc aMqF dI grIbI aqy anpVHqf hY, AunHF dy lIzr hr gwloN hI ajIb ivhfr krdy hn. ibhfr qy Auqr pRdysL dovyN rfj ipCly smyN ivc jhflq dy pRqIk bxy rhy hn. Bfrq dy Coty ijhy rfj goaf dI jIa pRqI afmdn 70112 rupey slfnf hY qy pMjfb vrgy rfj dI 36759 rupey slfnf vI sfnUM Gwt jfpdI hY. ies dI qulnf ivwc AuWqr pRdysL ivwc isrPL 13262 rupey slfnf jIa pRqI afmdn hY qy ibhfr ivwc 7875 rupey slfnf. AuWqr pRdysL dI jIa pRqI afmdn ibhfr qoN vwD hox df kfrn Aus dI idwlI nfl lwgdI hwd hY. idwlI ivwc rfjDfnI hox krky qrwkI qy kmfeI dy somy vwD hn qy jIa pRqI afmdn 61676 rupey slfnf hY. Aus nfl lwgdy XU pI dy noiezf afid ijLilHaF dI vI pMjfh hjLfr rupey slfnf qoN vwD jIa pRqI afmdn hox krky XU pI dI smuwcI aOsq ibhfr qoN vwD jFdI hY, vrnf dovyN cfcy-qfey dy puwqr hI jfpdy hn. dUjf pwK hY anpVHqf df. kyrlf ivwc awKr pVH skx vfly lok kuwl abfdI df 90[86 PLIsdI bxdy hn, pMjfb ivc 69[65 PLIsdI hn qy sfnUM ieh vI Gwt jfpdy hn, jd ik ibhfr ivwc isrPL 47 PLIsdI hn, XfnI ik awDI qoN vwD afbfdI anpVH iPrdI hY, qy XU pI ivwc msF 56[27 PLIsdI awKr pVHn jogy hn. ies mfmly ivwc vI noiezf nUM idwlI dy nyV ny QoVHf AuWcf cuwk idwqf qy sFJI aOsq ivwc ibhfr nfloN XU pI aWgy inkl igaf hY, vrnf iewko ijhy hI huMdy. iehdy nfloN vwKrf iewk qIjf pwK hY axpVHqf dy mfmly ivwc vI iesqrI-mrd dy pfVy df. kyrlf ivwc 94[24 PLIsdI mrd pVHy-ilKy hn qy 87[72 PLIsdI aOrqF. dovF ivwc PLrk isrPL 6[52 PLIsdI df hY. pMjfb ivwc 75[23 PLIsdI mrd pVHy-ilKy hn, 63[36 PLIsdI aOrqF, PLrk isrPL 11[87 PLIsdI hY. AuWqr pRdysL ivwc mrd 68[82 PLIsdI pVHy hoey hn, aOrqF isrPL 42[22 PLIsdI qy pfVf 26[60 PIsdI df hY, jd ik ibhfr ivwc 59[68 PLIsdI mrd pVHy hn, 33[12 PLIsdI aOrqF qy pfVf 26[56 PLIsdI bx jFdf hY. ieho gwl dws dyNdI hY ik EQoN dI aOrq nUM ikhVy rihbrF ny hux qwk pwCVI hoeI rwiKaf hY qy awgoN vI rwKxf cfhuMdy hn. hux jdoN iesqrI jfqI nUM awgy vDx df iewk mOkf nsIb hox lwgf hY, pfrlImYNt dy iewk ipwCoN dUjy sdn ivwcoN vI mnjLUrI iml jfxI pwkI jfpdI hY, EdoN keI muwdy hor vI ivcfrny bxdy hn. bhuq ikhf jf irhf hY ik Bfrq dI rfsLtrpqI pRiqBf pfitl iewk aOrq hY, hfkm iDr dy morcy dI muKI bIbI sonIaf gFDI hY, pfrlImYNt ivwc spIkr dI kursI AuWqy bIbI mIrf kumfr hY, ivroDI iDr dI afgU bIbI susLmf svrfj hY, Bfrq dy sB qoN vwzy rfj AuWqr pRdysL dI muwK mMqrI mfieafvqI bIbI hY, dysL dI rfjDfnI idwlI ivc muwK mMqrI bIbI sLIlf dIksLq hY, do rfjF dIaF puls muKI qy do ku rfjF dIaF cIPL sYktrI vI aOrqF hn. ieh sfrf kuJ TIk hY, pr sfnUM isrPL AuWcy ahuidaF AuWqy ibrfjmfn aOrqF hI nhIN vyKxIaF cfhIdIaF. sVk AuWqy sKLq grmI ivwc luwk-bwjrI ivCfAuNdI aOrq df cyqf vI krnf cfhIdf hY, rUVIaF qoN lohf qy plfsitk dy ilPLfPLy cuxn vflI df vI qy ijs aOrq nUM idwlI dI jI bI roz, muMbeI dI grFt roz jF kolkfqf dy sonf gfcI ielfky ivwc bjLfr ivwc bYT ky ‘gfhkF’ dI AuzIk krnI pYNdI hY, Auhdf cyqf vI kdy nf kdy krnf pvygf. iehnF aOrqF df iKafl iksy nUM kdy afAuNdf hI nhIN. Bfrq nUM mfx krn df hwk hY ik iewQy iewk ‘stIl lyzI’ vjoN jfxI jFdI ieMdrf gFDI sqfrF sfl pRDfn mMqrI vjoN rfj krdI rhI hY. jdoN Auh Bfrq dI kmfn hwQF ivwc lY ky bMglf dysL dy lokF nUM pfiksqfn dy jLflm pMjy `coN afjLfd krvfAuNdI iPrdI sI, EdoN vI Aus dI rfjDfnI idwlI ivwc dyh-bjLfr dy koiTaF ivwc sYNkVy aOrqF kYd hoeIaF hAuky Br rhIaF sn. BfrqI rfjnIqI ivwc bhuq sfrIaF aOrqF afeIaF, hor afAux dI sMBfvnf df vI asIN idloN svfgq krdy hF, pr ieh khy ibnF nhIN rih skdy ik AunHF ny rfjnIqI qF kIqI, iesqrI jfqI leI AunHF ny vI bhuqf kuJ nhIN kIqf. rfjsQfn sfzy dysL df iewk pRmuwK rfj hY. PLrvrI dy mhIny EQoN ieh hYrfnI BrI KLbr afeI hY ik Aus dy iewk ipMz ivc iewk sO bfeI sflF bfad brfq afeI hY. ies df mqlb sfPL hY ik svf sO sfl qwk Aus ipMz ivc iksy DI nUM jvfn hox df mOkf hI nhIN imilaf. pihlF Auh jMmdIaF mfr idwqIaF jFdIaF sn, Pyr jMmx qoN vI pihlF mfr dyx df ruJfn cwl ipaf. Aus ipMz dy mOjUdf muhqbrF nUM sfzf slfm hY ik AunHF ny ku-krm dI ies pRMprf nUM qoiVaf hY. Esy rfjsQfn ivwc iewk aOrq, gvflIar dy rfj Grfxy dI rfjkumfrI qy jYpur dy rfj Grfxy dI nUMh, bIbI vsuMDrf rfjy pMj sfl rfj krdI rhI. Aus ny rfjnIqk iqkVmbfjLI vI KUb kIqI, iBRsLtfcfr dy nFa AuWqy bdnfmI vI bQyrI krvfeI, pr iesqrI jfqI leI Auh kuJ vI nf kr skI. jdoN Auh rfj krdI sI, bfl ivafh dI pRQf vI cwldI rhI aqy DIaF nUM mfr dyx dI vI. CotIaF-CotIaF kuVIaF qy muMizaF nUM kuwCV cuwk ky rfjsQfn ivwc AunHF dy mF-bfp vydI dy Gyry lfvF krvfAuNdy, asl ivwc afp hI kr lYNdy sn. hux vI ieMj hI huMdf hY, pr kfnUMn nUM EQy kdy lfgU hI nf kIqf igaf. ivqkrf isrPL jhflq dy Kwzy vrgy rfjF-smfjF ivwc hI nhIN, pVHy-iliKaF dy Kyqr ivwc vI hoeI jFdf hY. ijs idn aOrqF dI qyqI PLsdI irjLrvysLn df ibwl rfj sBf ivwc pfs hoieaf, Aus qoN iqMn idn bfad iewk adflqI PLYslf PLOj dIaF mihlF aPLsrF bfry vI afieaf hY. AunHF aPLsrF nUM hux qwk isrPL ‘sLfrt kimsLn’ leI rwiKaf jFdf sI qy myjr dy ahudy qwk jf ky ibnF pYnsLn qoN CuwtI kr idwqI jFdI sI. hux afey PLYsly nfl AunHF nUM awgy vD ky krnl dy rYNk qwk jfx df hwk iml igaf hY qy adflq ny hukm kIqf hY ik cwldy kys dOrfn ijhVIaF bIbIaF nUM irtfier kr idwqf igaf sI, AunHF nUM vI Pyr qrwkI dy ky nOkrI leI swidaf jfvy. BfrqI PLOj dy jLmInI smuMdrI qy hvfeI iqMny pwKF dy sInIar aiDkfrI ieh hukm mMnx dI QF ieh kih rhy hn ik Auh ies nUM lfgU hox qoN rokx leI suprIm kort ivwc apIl krngy. ikAuN apIl krngy Auh? Bfrq dI rfsLtrpqI vjoN PLOjF dI suprIm kmFzr df drjf rwKdI bIbI pRiqBf pfitl nUM, hfkm gwTjoV dI cyarprsn bIbI sonIaf gFDI nUM jF ivroDI iDr dI afgU bIbI susLmf svrfj nUM ies bfry ztvF stYNz lYxf cfhIdf hY ik pfrlImYNt qF aOrqF nUM hor hwk dyxf cfhuMdI hY, PLOj dy kmFzr aOrq aPLsrF df rfh ikAuN rokxf cfhuMdy hn? ibwl pfs hoxy qy kfnUMn bxny hor gwl huMdI hY qy AunHF nUM aml ivwc lfgU krnf hor gwl. iehnF nfloN vI vwzI loV Aus mfniskqf nUM bdlx dI hY, ijhVI hfly qwk aOrq nUM awgy vDdI brdfsLq hI krn nUM iqafr nhIN. ieh mfniskqf sOKI nhIN bdlI jfxI. mrdF ivwcoN sfvIN soc vfly isr qF AunHF df sfQ dyx nUM iqafr hox ivwc KusLI mihsUs krngy, pr aslI sMGrsL, afpxI hoNd aqy brfbrI vflI hoNd df sMGrsL, aOrqF nUM Kud lVnf pvygf. ies mfniskqf dIaF ijhVIaF jVHF hfly qwk vI mwD-Xuwg ivwc PsIaF peIaF hn, awj nhIN qF kwlH shI, AuhnF jVHF nUM kdy nf kdy qF DUh ky puwtxf hI pvygf.
sMqF qy svfmIaF dy rUp ivwc cMgf Kfx qy mMdf AuglwCx vfly swp - jiqMdr pnUM pMjfbI dy pRiswD nfvlkfr nfnk isMG ny awDI sdI qoN vwD smF pihlF iewk QF ieh iliKaf sI : ‘mfeIaF gfeIaF, bMdy bYl. sMq sfnH ivwc krdy sYl.’ AuhnF dI ieh gwl awj dy pRsMg ivwc duhrfeI jfxf sLfied keIaF nUM burf lwgygf pr ieh AudoN vI swc sI, ieh awj vI swc hY qy sLfied ieh awgoN vI swc hI rhygf. ipCly idnF dIaF KLbrF ny iewk vfr Pyr ies swc nUM sfhmxy lY aFdf hY. ieh KLbrF iksy iewk QF qoN nhIN, keI pfisaF qoN afeIaF hn qy iewk dUjI qoN vwD siVHaFd nUM smfj dy sfhmxy ilafAux vflIaF vI. kuJ sfl pihlF asIN dwKx dy iewk mwT dy sLMkrfcfrIaf jYieMdr AuWqy hyrfPyrI smyq keI hor dosLF qoN ielfvf ieh dosL vI lwgdf vyiKaf sI ik Auh afpxy mwT dIaF sLrDflU aOrqF nUM Bog-ivlfs leI vI mjLbUr krdf hY. kuJ ihMdU sMsQfvF ny ies nUM JUTI dUsLxbfjLI krfr dy ky sLMkrfcfrIaf dy hwk ivwc morcf vI lf idwqf. morcf lfAux vfly vI asl ivwc zrfmybfjLI hI kr rhy sn. kys qfimlnfzU ivwj drj sI, sLMkrfcfrIaf EQoN dI puls dI ihrfsq ivwc sI qy morcf lfAux leI AuhnF ny rfjsQfn df rfj cuixaf, ikAuNik EQy BfrqI jnqf pfrtI dy muwK mMqrI vsuMDrf rfjy puls nUM kih ky jylH aMdr sB shUlqF idvf skdI sI. idwlI ivwc sLMkrfcfrIaf jYieMdr dy hwk ivwc iewk vwzI rYlI kIqI geI, ijs ivwc Bfjpf dy isKrly afgU lfl ikRsLn azvfnI smyq keI vwzy afgU phuMcy sn. Aus rYlI dI isKr sI ‘bfpU’ aKvfAuNdy afsf rfm dI kQf vrgI ieh qkrIr ik ‘‘jy eyQy ieMj hI sfDUaF AuWqy jLulm huMdf irhf qF Bfrq AuWqy sfVHsqI af jfvygI.’’ sLMkrfcfrIaf jYieMdr dy ivruwD ijs jYlilqf ny muwK mMqrI hMuidaF kys bxvfey sn, Aus nfl smF pf ky Bfjpf ny rfjnIiqk sFJ pf leI. kys Auh sMq hfly qwk BugqI jFdf hY, hux Bfjpf nUM Aus dI bhuqI icMqf nhIN. ijhVf bfpU afsf rfm EdoN sLMkrfcfrIaf jYieMdr srsvqI dy hwk ivwc vYx pfAux vrgI qkrIr krdf sI, styj AuWqy afAuNdy Bfjpf dy sfry lIzr Aus dy pYrIN hwQ lf ky bolx leI awgy huMdy sn, Auh hux afp kysF ivwc Pisaf iPrdf hY. Aus dy ivruwD kys iksy kFgrsI srkfr ny nhIN bxfey, gujrfq dI Bfjpf srkfr dI puls ny bxfey hn qy ‘bfpU’ kihMdf hY ik ies ipwCy muwK mMqrI nirMdr modI df hwQ hY. ijhVy Bfjpf lIzr sLMkrfcfrIaf jYieMdr vfly kys ivruwD ros krn vyly ‘bfpU’ dy pYrIN hwQ lfAuNdy hn, hux Auh Aus dy pwK ivwc hfa df nfhrf vI nhIN mfr rhy. kfrn sfPL hY ik iksy vyly sfeIklF nUM pMkcr lfAux vflf afsU mwl smF pf ky sMq afsf rfm bxdf hOlI-hOlI ‘bfpU’ afsf rfm bxn mgroN ies vyly ijhVy dosLF df sfhmxf kr irhf hY, Auh Aus nUM ‘sMq’ qF kI, sLrIP afdmI vI nhIN rihx dyNdy. srkfrI aqy gYr-srkfrI jLmInF `qy kbjLy afsf rfm ny keI QF kIqy hn, ijnHF ivwcoN kuJ QFeIN qF gujrfq dI Esy srkfr ny kbjLf quVvf vI idwqf hY, ijhVI hux qwk AusdI ilhfjU bxI hoeI sI. bfkI QFeIN vI kfrvfeI hox jf rhI hY. afsf rfm AuWqy aOrqF nfl bdPYlI dy dosL vI sryafm lwg rhy hn. Aus df puwqr Aus qoN vI ZfeI gjL awgy inkl igaf jfpdf hY. ikhf jFdf hY ik Auh qMqr-mMqr dI iswDI vfsqy jdoN jfdU-tUxy krn jFdf hY qF afpxy afsLrm ivc pVHdy bwicaF nUM nfl lY jFdf hY, ijnHF ivwcoN do jixaF dI mOq ny mfmlf pihlI vfr gujrfq ivwc BVkfieaf qy iPr ieho ijhf iewk mfmlf mwD pRdysL ivwc vI vfpr igaf sI. idlcsp gwl ieh hY ik mwD pRdysL ivwc vI rfj Esy Bfjpf df hY, ijhVI afm kr ky dUjIaF pfrtIaF AuWqy ieh dosL lfAuNdI hY ik Auh sfDU-sMqF nUM bdnfm kr ky ihMdUqv nUM klMkq krn df Xqn krdIaF hn. kwlH df Bfjpf df ‘bfpU’ hux Bfjpf dy dovF muwK mMqrIaF nUM muV-muV ky ieh kih irhf hY ik ‘ihMmq hY qF mYnUM igRPLqfr kro’ qy Auh dovyN ieh kih rhy hn ik igRPLqfrI adflq dy hukm lY ky kIqI jfvygI, ijs bfry kfnUMnI isLkMjf hOlI-hOlI kwsdf jf irhf hY. eysy dOrfn ipClyry sfl iewk sfDvI pRigaf isMG PVI geI sI, ijs AuWqy cfl-cwlx df qF koeI dosL nhIN lwgf, pr dysL nUM iPLrkU dMigaF dI awg ivwc Dwkx leI bMb Dmfky krvfAux dI sfijLsL ivwc Aus df hwQ sfPL inkilaf. Aus dy ivruwD kys bixaf vI Bfjpf vfilaF nUM ‘ihMdU Drm nUM bdnfm krn dI sfijLsL’ jfipaf qy AuhnF ny jFc tIm ivruwD iqwKI ibafnbfjLI kIqI sI. jdoN jFc tIm df muKIaf hymMq krkry muMbeI dy dihsLqgrd hmly vyly lVdf mfiraf igaf qF Bfjpf bcfa dy pYNqVy AuWqy af geI. Bfjpf leI musLkl ieh bx geI ik Auh krkry nUM ‘dysL df sLhId’ afKy ky vizafvy jF ‘ihMdU Drm ivruwD sfijLsL’ df mohrf afK ky BMzy, ies kr ky Aus ny sfDvI dI pYrvI df kMm vkIlF dy ijLMmy Cwz ky afp cuwp vwt leI. sfDvI pRigaf isMG AuWqy koeI cfl-cwlx df dosL BfvyN nhIN lwgf, pr Aus dy kys ivwc Aus dy muwK sihXogI vjoN ijhVf ‘jgq gurU sLMkrfcfrIaf pFzy’ PiVaf igaf, Aus dI lYNp-tfp sfrI bilAU iPLlmF nfl BrI peI inklI qy keI QF qoN Aus bfry ieho ijhy ikwsy sfhmxy afey ik lok kMnF nUM hwQ lfAux lwg pey. ihMdU mwq dy sMqF ny Aus qoN ieh afK ky iknfrf kr ilaf ik Auh ‘sLMkrfcfrIaf’ vI jfalI hY qy ieho ijhy keI afpy bxy ‘sLMkrfcfrIaf’ qury iPrdy hn. ieh swc vI hY. Bfrq ivwc eydF dy ‘sLMkrfcfrIaf’ dI awjkwlH Brmfr hY. ienHF ivwcoN bhuqy ieho ijhy ikrdfr dy mflk hn ik AuhnF nUM ‘kmfd ivwc vVy igwdV’ ikhf jf skdf hY. iewk qoN iewk Bwdy ieljLfm AuhnF AuWqy lwg rhy hn. sfDvI pRigaf df sfQI ‘sLMkrfcfrIaf’ pFzy vI eydF df hI hY. hux ipCly hPLqy do hor svfmIaF dy ichry bynkfb ho gey hn. iehnF ivwcoN iewk hI hY idwlI ivwc PiVaf igaf BImf nMd AurPL rfjIv rMjn AurP svfmI sfeIN AurPL iewCfDfrI mhfrfj. Auh idwlI ivwc iewk bVf ‘AuWcy pwDr df’ dyh-vpfr clf irhf sI, ijs ivwc gfhk vI ‘AuWcy pwDr’ dy sn qy AuhnF kol ByjIaF jFdIaF lVkIaF vI. kicHafx ijhI afAuNdI hY, jdoN dyh vpfr dy DMdy nUM vI qy Aus dy gfhkF nUM vI ‘AuWcy pwDr’ vfly ilK ky aKLbfrF ijLkr krdIaF hn qy tI[ vI[ cYnl vI ieho lPLjL vrqdy hn. ‘svfmI’ bxy hoey BImf nMd kol pihly hwly ivwc ijhVIaF lVkIaF PVIaF geIaF, AuhnF ivwc do qF nfmxy vfly kfljF dIaF ividafrQxF sn, ijnHF df sMbMD amIr GrfixaF nfl sI qy do eyar hostYsF sn, ijnHF nUM motI qnKLfh iml jFdI hY. Aus dy PVy jfx ipwCoN jdoN Aus dI zfierI PolI geI qF pqf lwgf ik kuJ aYktrYsF vI Aus dIaF ‘stfPL mYNbr’ sn qy kuJ hor vwzy GrF dIaF amIrjLfdIaF vI, ijnHF dy ‘PLfeIv stfr’ sLOk jogf Krc Gr ivwcoN nf imlx kr ky ies kfrobfr nfl juVIaF hoeIaF sn. zfierI dwsdI hY ik kuVIaF nUM kIqy kMm dy pYsy nflo nfl nf dy ky bfkfiedf mhInf vfr qnKLfh idwqI jFdI sI qy AuhnF dI ‘izAUtI ilst’ vI bxI hoeI sI, ijs ivc vwKo vwK gryz muqfbk drj sI ik iks kuVI nUM iks QF hI Byijaf jfxf hY. gfhkF ivwc vI vwzy-vwzy lokF dy nFa drj sn qy puls dyy keI vwzy aPLsrF nUM idwqy jFdy rhy pYisaF df vyrvf vI drj sI. ‘svfmI’ df mMdr, ijs dy bfhr vI isrVI dy sfeIN bfbf dI Poto lwgI hoeI hY qy aMdr vI sfeIN bfbf dIaF mUrqIaF ssLoBq hn, aflIsLfn Drm asQfn jfpdf hY, pr aMdr jfE qF lukvyN drvfijLaF ipwCy guPLfvF eydF bxIaF hoeIaF hn, ijvyN iPLlmF ivwc vyKIaF jFdIaF hn, qy AuhnF ivwcoN inkl Bwjx dy cfr lukvyN drvfjLy vI imly hn. ieh sfrf kuJ hYrfn krn vflf hY, pr aslI hYrfnI qF aglI jfxkfrI nfl huMdI hY. Aus dy idwlI dy smfgmF ivwc Bfjpf df iewk pfrlImYNt mYNbr afAuNdf-jFdf irhf sI, pr ies qoN vI vwzI gwl ieh hY ik ieho bMdf hfly cfr sfl pihlF idwlI ivwc hI dyh vpfr df DMdf krdf PiVaf igaf sI. Aus dy iKlfPL iewk luwt-Koh df vI kys sI. ijs idwlI ivwc Auh dyh-vpfr df DMdf krn df dosLI sI, luwt-Koh df vI dosLI sI, Esy idwlI ivwc Auh ‘svfmI’ bx ky afpxI sMqigrI dy prdy hyT dyh-vpfr df eyzf vwzf kfrobfr clfAuNdf irhf, ijs ivwc Aus dI ‘stfPL ilst’ ivwc cfr sO qoN vwD kuVIaF dy nFa drj hn. kuVIaF ivwc kuJ qF dUjy dysLF dIaF vI hn, Kfs kr ky rUs dy nfl lwgdy sfbkf sovIaq rfjF dIaF. jdoN eynf kuJ huMdf irhf, EdoN Auh idwlI puls gUVHI nINd suwqI rhI, ijhVI hux Ausy bdmfsL dI igRPLqfrI nUM iewk bhuq vwzI pRfpqI vjoN pysL kr ky ipwT afp hI QfpV rhI hY. ijhVf dUjf ‘sMq’ bIqy hPLqy hI bynkfb hoieaf hY, Aus df nFa ‘svfmI iniqafnMd jI mhfrfj’ hY qfimlnfzU qoN sLurU ho ky dysL Br ivwc bfrF ku Aus dy aflIsLfn afsLrm hn. Kyz Aus dI EdoN Krfb ho geI, jdoN iek qfiml tI[ vI[ cYnl ny iewk sI zI tYlIkfst kr idwqI, ijs ivwc ‘svfmI’ iewk qfiml iPLlmF dI hIroien nfl rMgrlIaF mnfAuNdf njLr af irhf sI. sI[ zI[ ivKfey jfx ipwCoN lok BVk AuWTy qy AunHF ny ‘svfmI’ dy afsLrm dI BMn-qoV jf kIqI. kmfl dI gwl ieh hY ik gujrfq df ijhVf Bfjpf muwK mMqrI nirMdr modI hux ‘bfpU’ afsf rfm dy afsLrm nUM byprd krn lwgf hoieaf hY, Auh keI jnqk pRogrfmF ivwc ies bwqI ku sfl dy Cokry ijhy ‘svfmI’ dy nfl styjF AuWqy bYTf njLr afAuNdf hY qy tI[ vI[ cYnlF vwloN ivKfey jfx AuWqy koeI itpxI krn qoN vI ienkfr krI jf irhf hY. sfPL jfpdf hY ik Auh afsf rfm dy mukfbly iewk nvF ‘svfmI’ AuBfrn leI afpxI srkfr dI durvrqoN krn ruwJy hoey sn, ijhVI Kyz AuWqy hux pfxI iPr igaf hY. sfzy pMjfb ivwc vI eydF dy keI ‘sfD-sMq’ qury iPrdy hn, ijnHF df pwlf kfly dfgF nfl BrpUr hY. sMq sLmsLyr isMG jgyVy vfly AuWqy blfqkfr df dosL lwgf sI, hux Auh iewk bIbI nUM awgy kr ky hornF ivruwD ieho ijhy dosL lgvfAuNdf iPrdf hY. iewk hor ‘sMq’ DnvMq isMG AuWqy iewk bwcI nfl blfqkfr krn df dosL lwgf sI. mfmlf akfl qKLq sfihb ivKy igaf, pr Ausny mOky dy jQydfr nfl ‘igwt-imwt’ kr leI qy suwkf inkl igaf. ir mfmlf kfnUMnI adflq ivwc jf puwjf qy ijs ‘sMq’ nUM akfl qKLq dy jQydfr ny duwD-Doqf krfr dy Cwizaf sI, Aus nUM adflq ny dosL sfbq hox mgroN jylH Byj idwqf. iewk hor ‘sMq’ awj kwlH keI iksm dy cricaF ivwc hY. bYTf Auh hirafxy ivwc hY, mfnqf pjfb ivwc vI coKI hY qy iewk afdmI dIaF awKF ivwc qyjLfb pvf ky aMnHf kr dyx df mukwdmf vI Aus ivruwD cwl irhf hY. Aus dI ‘sMqigrI’ jfxnI hovy qF knyzf Pon kr ky iksy vI pMjfbI nUM puwCI jf skdI hY, EQy ies ‘mhFpursL’ dy vVn AuWqy pfbMdI lwgI hoeI hY, pr ihMdusqfn ivwc ieh ‘mhfn iswK sMq’ vjoN jfixaf jFdf hY. zyrf swcf sOdf vflf gurmIq rfm rhIm isMG vI sfDvIaF nfl bdPYlI krn dy dosL hyT mukwdmf Bugq irhf hY. eydF dy keI hor vI iesy ikrdfr dy mflk hn. ies dy bfvjUd hYrfnI huMdI hY ik lokF dIaF awKF AuWqy bwJI pwtI lwQdI hI nhIN. Auh hr jxy-Kxy nUM rwbI-pursL mMn ky Aus dy pYrIN mwQy tykI jFdy hn. igafn dI loa hfly kfPLI mwDm hY. ies nUM hor qyjL krn dI lihr clfAuxI pvygI. jdoN qwk igafn dI loa qyjL nhIN huMdI, EdoN qwk smfj dI buwkl dy swp cMgf KFdy qy mMdf AuglwCdy rihxgy, qy smfj Bugqdf rhygf.
aslI ‘afm afdmI’ dy Bly qoN dUr-dUr iPrdI Bfrq dI rfjnIqI - jiqMdr pnUM ‘afm afdmI’ dI puwCigwC bfhlI qF kdy vI nhIN hoeI, pr Aus df ijLkr EdoN QoVHf ijhf vwD hox lwg ipaf sI, jdoN kFgrs pfrtI ny ieh cox nfhrf idwqf sI : ‘kFgrs kf hfQ, afm afdmI ky sfQ.’ kFgrs vfly ies nfhry nUM iewk gMBIr insLfny vjoN pysL krdy sn qy ivroDI iDr vfly ivaMg kwsx leI, pr ‘afm afdmI’ df ijLkr dovyN pfisEN hox lwg ipaf sI. rfhul gFDI ny jdoN grIbF dIaF JuwgIaF ivwc rfqF kwtx df islislf sLurU kIqf, qF ies nfl kFgrs pfrtI dy lIzrF nUM ieh kihx df iewk mOkf hor iml igaf ik Auh afm afdmI dI hflq nUM sfhmxy rwK ky cwl rhy hn. mhfrfsLtr dI iewk grIbVI klfvqI kol rfq kwtx qy ruwKf-imwsf Kfx ipwCoN jdoN rfhul gFDI ny dysL dI pfrlImYNt ivc Aus df vfr-vfr ijLkr kIqf, qy ivroDI iDr ny vfr-vfr toikaf, qF Aus qoN vI kFgrs pfrtI dy muwK cflk mF-puwqr dI nyk-nIaqI dI Jlk keI lokF ny mihsUs kIqI sI. aglIaF coxF ivc ivroDI iDr ny klfvqI nUM ieh cogf suwt idwqf ik, ‘‘asIN qYnUM pfrlImYNt dI sIt dy dyvFgy, qUM rfhul gFDI bfry lokF nUM dws dyh ik Auh isrPL gwlF krdf hY, dyNdf kuJ nhIN.’’ Auh pihlF sfhmxy afeI, iPr ipwCy htI qy coxF ipwCoN hux ijhy af ky iewk gYr-srkfrI jQybMdI dy rfhIN Aus nUM kuJ lwK rupey dI mdd phuMcf ky kFgrs dy lIzrF vwloN ikhf igaf hY ik rfhul gFDI dy suPLny muqfbk klfvqI dy bwicaF dI pVHfeI df pRbMD kr idwqf igaf hY. ‘sLfndfr’ kfrgujLfrI hY ieh, pr ies ivwc iewk vwzf nuks hY. Aus ipMz ivwc koeI hor klfvqI vI hoAUgI, sLfied keI hoxgIaF, AuhnF df iksy nUM cyqf hIN nhIN afieaf. klfvqI ipMz ivwc hI nhIN, Bfrq dy hr ipMz ivwc ieho ijhIaF klfvqIaF hn, AuhnF df cyqf kOx krygf? isrPL iewk nUM ‘afm afdmI’ dI pRqIk ‘klfvqI’ bxf ky pysL kr dyx nfl dysL dI qkdIr qF nhIN bdl jfxI. dysL dI qkdIr bdlx leI jo kuJ krn dI loV hY, Auh qF ies vkq iksy pfrtI dy eyjMzy AuWqy hI njLr nhIN af irhf. 26 PrvrI dy idn Bfrq df afm bwjt pysL kIqf hY KLjLfnf mMqrI pRxb muKrjI ny. Aus ny ijvyN ies kfgjLI jfdUgrI rfhIN afm lokF df kcUmr kwZx df rfh PiVaf, Aus nfl sfry dysL ivwc hfhfkfr mwc geI hY. kuJ ku cIjLF dy Bfa Gtx dI sMBfvnf ivKf ky hor hr cIjL dIaF kImqF asmfny cfVHn df pRbMD kr idwqf igaf hY. isrPL aYksfeIjL izAUtI aqy zIjLl-pYtrl dIaF kImqF ny hI bfkI hr cIjL df muwl vDf dyxf hY. hfly iewk idn pihlF ryl mMqrI ny imwtI dy qyl aqy Kfx vflIaF cIjLF dI ZoafeI df BfVf Gwwt kIqf sI, ies ny Auh vI vDf dyxf hY. kuJ vwzy mfhr ieh aMkVy pysL kr rhy hn ik ies bwjt nfl iewk vfrI BfvyN lokF AuWqy boJ hI pvy, smF pf ky ies ny dysL dI qrwkI eynI kr dyxI hY ik hux dIaF inklIaF cIkF Buwl ky lokF ny sohly gfieaf krny hn. kwlH dIaF kOx jfxy, awj dI gwl ieh hY ik AuhnF vrgy kuJ hor mfhr ieh aMkVy pysL kr rhy hn ik ies ny grIbI qF vDfAuxI hI hY, AuWprly vrgF nUM Cwz ky hyTilaF sBnF nUM hI rgV Cwzxf hY. Bfr iehnF hyTly vrgF AuWqy pf idwqf igaf hY qy Cotf isrPL vwizaF leI rihx idwqIaF hn. ies mfmly ivc bhuqf ijLkr ienkm tYks df kIqf jf irhf hY. nvyN bwjt muqfbk iewk lwK swT hjLfr rupey dI slfnf afmdn qwk koeI tYks nhIN hovygf, pihlF vI eydF hI sI, koeI PLrk nhIN pY sikaf. iewk lwK swT hjLfr qoN AuWpr pMj lwK qwk isrPL ds PLIsdI tYks hovygf. pihlF nfloN PLrk qF hY, pr ies PLrk df PLfiedf iqMn lwK jF Aus qoN hyTF dI afmdn vfilaF nUM koeI nhIN hoxf, Bfv ik isrPL Auho PLfiedy ivc rihxgy, ijnHF dI qnKLfh jF hor afmdn pMJI hjLfr rupey mhIny nfloN vwD hovygI. AuhnF nUM PLfiedf huMdf hY qF ikMny ku lwK lokF nUM huMdf hY, ies bfry bihs ho rhI hY, pr ieh bihs nhIN ho rhI ik nvyN srvyKx muqfbk Bfrq dysL dI cflI PLIsdI dy krIb ijhVI jnqf ‘grIbI dI ryKf’ qoN hyTF rihMdI hY, AuhdI afmdn pMJI hjLfr rupY mhInf vI nhIN huMdI. ‘afm afdmI’ jy pMJI hjLfr rupey qoN AuWpr dI afmdn vfly nUM hI igxnf hY qF ieho ijhy afm afdmI dI igxqI ivwc dysL df aslI afm afdmI nhIN igixaf jf skxf. iPr afm afdmI ikwQy hn? ieh lwBx leI hux ibhfr jF AuWqr pRdysL jfx dI loV nhIN, ijs df ijLkr asIN ipCly sflF ivwc krdy huMdy sF. iksy vI cOk ivwc cly jfE, vrdI pf ky gwzIaF nUM hwQ dyNdf hom gfrz df jvfn jF koeI aYs pI E (kwcf pulsIaf) lwB jfvygf. Aus dI qnKLfh pMjqflI sO rupey hMudI hY qy sfry sfl dI qnKLfh AuWqy Gwto-Gwt ienkm tYyks dyx vfly nUM ijMny pYsy (sfZy bfrF hjLfr rupey) hr mhIny imlxy cfhIdy hn , Aus ryKf qwk ieh ivcfrf ZfeI mhIinaF dIaF qnKLfhF iml jfx mgroN phuMcdf hY. ijs dI sfry sfl dI qnKLfh imlf ky crvMjf hjLfr msF hMudI hY. Aus nUM iqMn lwK dI afmdn qwk koeI tYks nf dyx dI Cot dI kI CF mfnx nUM imlygI? iksy skUl ivc cly jfE, EQy ‘iswiKaf krmI’ nFa dy jIv afpxy krmF nUM Bugqdy iml jFdy hn, cOk ivwc KVy vrdI pf ky Kfs jfpdy ‘afm afdmI’ nfloN vwKrI hflq ivc Auh iswiKaf krmI vI nhIN. iewk skIm hY kyNdr srkfr dI, ijs nUM ‘nYsLnl cfeIlz lybr pRfjYkt’ kihMdy hn. ieh mjLdUrI krdy bwicaf nUM EDroN htf ky pVHn vfly pfsy lfAux leI clfeI geI hY, ijwQy ivsLyyysL aiDafpk rwKy jFdy hn. jlMDr ivwc ieho ijhy 27 skUl KolHy gey hn. ijnHF dy tIcrF nUM ipCly ds mhIny qoN Auh ‘qnKLfh’ vI nhIN imlI, ijs nUM qnKLfh kihxf qnKLfh sLbd dI byiewjLqI krn vFg jfpdf hY, ikAuNik ieh ‘qnKLfh’ isrP awT sO rupey mhInf hY. ipwCy ijhy ies ivwc ‘vfDf’ kr ky pMdrF sO rupey kr idwqI geI, pr ajy qwk ieh ‘ieMkrImYNt’ vI imlI nhIN. jo kuJ iml irhf hY, Aus nfl AuhnF nUM ienkm tYks dIaF CotF dyx dI crcf AuNj hI mjLfk jfpdI hovygI . awj sfrI dI sfrI ivroDI iDr ies bwjt ivruwD cIk-ichfVf pf rhI hY, pr jdoN AuhnF dy afpxy hwQ rfj dI vfg-zor huMdI hY, EdoN vI afm afdmI dI hflq suDr qF nhIN jFdI. ipClI vfjpfeI srkfr vyly gMZy nhIN sn imldy. iewk vfrI morfrjI izsfeI dy pRDfn mMqrI huMidaF vI nhIN sn imldy qy izsfeI nUM jdoN pfrlImYNt ivwc ies bfry puwiCaf igaf qF Aus ny ikhf sI, ‘‘mq KfE ipafjL, syb Kfieaf kro, vo ssqf hY.’’ awgoN ieh puwCx AuWqy Auh cuwp kr igaf sI ik Kfx nUM qF syb Kf lvFgy, pr sbjLI ivc syb ikvyN pfeIey? ipCly mhIny Bfrq ivc KMz df Bfa vD jfx AuWqy Kurfk splfeI mMqrI sLrd pvfr dI pfrtI dy aKLbfr ny ieh PLfrmUlf pysL kr idwqf sI: ‘‘cInI mq KfE, ies sy qo sLUgr kI ibmfrI ho jfqI hY.’’ vfjpfeI srkfr vyly jdoN gMZy nhIN sn imly qF Aus ny ies nUM tflx leI ieh ikhf sI ik ‘‘jdoN vI gMZy nhIN imldy, kFgrs dI rfjnIqI cmkdI hY, ies nUM afpxf cox insLfn hI hwQ dI bjfey ipafjL rwK lYxf cfhIdf hY.’’ sLrd pvfr hovy jF atl ibhfrI vfjpfeI jF iPr murfrjI izsfeI, jy Auh afm afdmI dI hflq df drd jfxdy huMdy qF ieMj gYr-gMBIr iksm dIaF gwlF nhIN sn kr skdy. afE hux jLrf bwjt qoN bfhr afeIey qy afmdn df Kfqf Cwz ky kuJ afsy-pfsy vI vyKIey ik EQy kI ho irhf hY. biTMzy sLihr dy puls dy kuwtx-Kfny (sI afeI ey stfPL) ivwc keI sfl pihlF nUM iewk Qfxydfr ny iewk mF nUM sky puwqr dy sfhmxy alPL nMgf kr ky KVI kr Cwizaf sI. sfry pfsy duhfeI mwc geI. rfj EdoN kFgrs df sI. cuPLyry QU-QU hox mgroN Aus Qfxydfr nUM isrPL sspYNz kIqf igaf sI. kuJ icr bfad akflI-Bfjpf srkfr (1997 vflI) af geI. Aus Qfxydfr dy ivruwD mujLfhry ivwc BfvyN akflI vrkr vI sLfml huMdy rhy sn, akflI-Bfjpf srkfr ny af ky Aus nUM bhfl kr ky Aus dy Gr nyVy kursI dy idwqI. ‘vfrs sLfh nf afdqF jFdIaF eI[[[[‘, dy aKfx vFg Auh iPr puwTy kMmF qoN nf hitaf qy aMq nUM adflqI hukmF AuWqy Aus nUM jylH jfxf pY igaf sI. eydF dy ikMny ku ‘afm’ duKIey mF-puwq hoxgy, ijhVy jLlflq dI ijLMdgI akflI-Bfjpf rfj ivwc vI gujLfrdy hoxgy, kFgrs dy rfj ivc vI, pMjfb ivwc vI qy Bfrq dy hornF rfjF ivwc vI. sfzy kol iesy hPLqy dI iewk pRmuwK, pr axgOlI ho ky rih geI, KLbr hY. ieh KLbr afKdI hY ik hux pMjfb srkfr dy gRih ivBfg ny ieh PYslf kr ilaf hY ik awgy qoN blfqkfrIaF nUM kYd dI sjLf ivwc muafPLI nhIN idwqI jfieaf krygI. sfPL hY ik hux qwk iml jFdI sI. jI hF, iml jFdI sI qy srkfrI aMkVy dwsdy hn ik 2003 qoN lY ky 2009 qwk blfqkfr dy bwqI dosLIaF nUM kYd dI sjLf dI muafPLI iml cuwkI hY. Cy sflF ivwc bwqI, hr sfl aOsqn pMj qoN vwD . iehnF Cy sflF dOrfn kFgrs df rfj vI irhf qy akflI-Bfjpf df vI. dohF dy rfj ny hirafxy vfly rfTOr dy mfsI dy puwqF nfl ilhfjdfrI inBfeI hY. crcf ivwc ieh kOVf swc EdoN afieaf, jdoN pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dy mfxXog jwj jsits aYs zI afnMd ny srkfr dI ies mfmly ivwc iKcfeI kIqI. ieh muafPLIaF gurpurbF jF kuJ vwzIaF hsqIaF dy jnm idnF nfl joV ky idwqIaF jFdIaF hn. ijhVy lokF nUM ies Cot df lfB imilaf, Auh ikwdF dy sn? iehnF ivwcoN kuJnF ny qF Coty-Coty bwicaF nUM vI afpxI hvs df isLkfr bxfieaf hoieaf sI. iewk ieho ijhy pfpI ny iewk sfZy iqMn sfl dI bwcI nUM blfqkfr dI isLkfr bxfieaf sI. Aus nUM ds sfl dI sKLq kYd dI sjLf adflq ny idwqI sI, pr Auh cfr sfl kwt ky bfhr af igaf, ikAuNik pMjfb srkfr dy ‘nyk cfl-cwlx’ dy afDfr AuWqy Aus dI bfkI dI sjLf muafPL kr idwqI sI. jLrUr Auh phuMc vflf ‘Kfs’ afdmI hoAUgf,vrnf biTMzy dI jylH ivwc 98 sfl qoN vwD Aumr df iewk kYdI afpxI sjLf nfloN keI sfl vwD Bugq ky vI EQy bYTf mOq dI rfh AuzIkdf irhf sI. Aumr kYd vfilaF nUM afm kr ky bfrF ku sfl bfad Cwz idwqf jFdf hY, pr Auh ivcfrf ‘afm afdmI’ sI, ijs dI koeI phuMc nhIN huMdI, ies krky AuWnI sfl jylH aMdr sVdf irhf qy Aus df irhfeI df kys hI iksy ny bxf ky nhIN sI Byijaf. irhfeI Aus dI EdoN hoeI, jdoN iewk aKLbfr ny Aus dI khfxI CfpI qy iewk gYr-srkfrI sMsQf Aus df kys lY ky srgrm hoeI. dUjy pfsy ‘Kfs’ aqy ‘afm’ dy PLrk nfl ijvyN kuJ ‘Kfs’ lok afpxI sjLf muafPL krvf ky bfhr inkl jFdy hn, Aus bfry jsits afnMd ny ieh BfvpUrn itpxI kIqI sI ik ‘‘qusIN sfry aprfDIaF nUM ikAuN nhIN Cwz dyNdy, qF ik Auh bfhr jf ky hor aprfD krn qy muV ky iewQy af skx?’’ qy ieh kMm kFgrsI qy akflI-Bfjpf dovF dy rfj ivwc hoieaf hY. ‘afm afdmI’ dI hflq asl ivwc hY kI, jy ajy vI siQqI spwsLt nhIN hoeI qF iPr ‘dIvy hyT hnyrf’ vflI iewk imsfl vyK lYxI cfhIdI hY. rojL rfq nUM biTMzy dy rylvy stysLn qoN iewk gwzI rfjsQfn dy bIkfnyr sLihr nUM jFdI hY, ijs df nFa qF ‘bIkfnyr aYkspRYs’ hY, pr afm bolI ivwc Auh nUM ‘kYNsr aYkspRYs’ ikhf jFdf hY, ikAuNik Aus ivwc ielfj leI jf rhy kYNsr dy mrIjL Bry hoey huMdy hn. nrmf pwtI dy ieh afm lok bIkfnyr dy srkfrI hspqfl qoN kYNsr df ssqf ielfj krvfAux jFdy hn, ikAuNik pMjfb ivwc ieh shUlq hfsl nhIN. bIqy hPLqy kYNsr dy mrIjLF bfry aMkVy Cpy hn. iehnF aMkiVaF muqfbk pMjfb dy sB qoN vwzy qy qyrf ivDfn sBf sItF vfly luiDafxy ijLly ivwc kYNsr dy isrPL 747 mrIjL hn, hr sIt ipwCy 62 qoN kuJ vwD. nON ivDfn sBf sItF vfly jlMDr ijLlHy ivwc isrPL 377 kYNsr dy mrIjL hn, jo hr sIt ipwCy 42 ku bxdy hn. dUjy pfsy pMj sItF vfly biTMzy ijLlHy ivc kYNsr dy 942 mrIjL hn, jo hr sIt ipwCy 188 qoN vwD bx jFdy hn. lgBg ieho ijhI hflq hI muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl dy mukqsr ijLlHy dI hY. EQy ivDfn sBf dIaF isrPL cfr sItF hn, pr kYNsr dy mrIjLF dI igxqI 668 hY, jo hr sIt ipwCy 167 bxdI hY. mukqsr nUM sRI mukqsr sfihb df nvF nFa dy idwqf igaf hY, pr ijhVf kMm POrI qOr `qy krnf bxdf sI, ik EQy iewk kYNsr df hspqfl KoilHaf jfvy, Aus dI QF muwK mMqrI dy ipMz bfdl ivwc GoiVaF df hspqfl KoilHaf jf irhf hY. GoiVaF dy hspqfl leI qF gRrFt jfrI vI ho geI hY, pr biTMzy ivwc srkfr kol ‘PMzF dI Gft’ kfrn iewk gYr-srkfrI sMsQf kYNsr dy ielfj df hspqfl bxf rhI hY, ijs leI srkfr vwloN kuJ nhIN idwqf jf irhf. idwlI nUM kyNdr mMn ky AuWqr-dwKx qy pUrb-pwCm sfrIaF idsLfvF ivwc Bfrq aMdr JfqI mfr lE, quhfnUM ieho hflq idwsygI. Auqly lokF, jF iPr Auqly mwD-vrg dy lokF, dI ijLMdgI dy iPLkrF nUM ‘afm afdmI’ df nFa lY ky crcf ivwc ilaFdf jfvygf. aslI afm afdmI nUM ies df koeI lfB hovygf, ieh qF socxf hI nhIN cfhIdf. jo ho skdf hY, Auh isrPL ieh ik sfzy Xuwg ivc vI iksy ikRsLn nUM iksy sudfmy df cyqf afAux vFg iksy rfjkumfr rfhul gFDI nUM iksy klfvqI df Blf krn df iKafl af jFdf hY, iPr Auh afm qoN Kfs bx jfdI hY . afm afdmI qF afm df afm hI rihMdf hY, AuhdI ijLMdgI ivwc bhfr dy afAux df Xuwg hfly nhIN afieaf, pqf nhIN kdoN ku afvygf, kdy afvygf vI ik nhIN afvygf? sudfmy dI nsl dy AunHF grIbF dy Gr nf kdy koeI ikRsLn afieaf qy nf BIlxI kol jfx vflf rfm hI kdy bhuiVaf hY.
svfl ihMsk aMdoln dIaF vwK-vwK vMngIaF qy AunHF pRqI phuMc df - jiqMdr pnUM Bfrq dy vwK-vwK rfjF ivc vwK-vwK qrHF dI ihMsk srgrmI vyKx nUM iml rhI hY. afm afdmI ies dy sfry pwKF qoN avfjLfr huMdf hY. svfl ieho ijhy mOky ieh KVf kIqf jFdf hY ik kI ieh sfrI ihMsf ruk nhIN skdI? ieh kwc-GrV smJ `coN inkilaf svfl hY, ijs df eynf sfdf jvfb ho hI nhIN skdf. ihMsf dIaF vMngIaF ivwcoN iek hY dysL dy qkrIbn ds rfjF ivc PYlI hoeI mfEvfdI ihMsk lihr. ieh sfrI iksy iek sFJI kmfn hyT nhIN, keI DiVaF ivc vMzI peI hY. sFJ hY qF isrPL eynI ik ieh sfry hI cIn dy mrhUm sLfsk kfmryz mfE jLy quMg dy ienHF sLbdF nUM pRyrnf df sroq mMndy hn ik rfjsI qfkq bMdUk dI nflI ivwcoN inkldI hY. mfE jLy quMg dI ieh tuk aDUrI hY. pUrI Dfrnf ieh hY ik bMdUk kuJ iek bMidaF dy hwQF ivc nhIN, lokF dy hwQF ivc cfhIdI hY, lihr df rUp jnqk cfhIdf hY, do-cfr sO jF do hjLfr jjLbfqI qOr `qy buwJy hoey kfrkunF qwk sImq nhIN cfhIdf. ijMny ku lok ienHF dy nfl hn, jdoN Auh vI inwky-inwky nukqy lwB ky afpo ivc iek dUjy Auqy ‘soDvfdI’ jF iPr ‘BgOVf’ vfly Twpy lf ky mrn-mfrn nUM iqafr ho jFdy hn, ies lihr df iksy isry puwj skxf afs qoN bfhrI gwl hY. Auh afpxIaF kurbfnIaF df ijLkr krdy hn. iswK ivdvfn kpUr isMG ny iek vfrI mjLfk nfl ieho gwl iswKF nUM khI sI ik lwKF sflF qoN bwkry vI kurbfnIaF dy rhy hn, pr bwkrsqfn qF bx nhIN sikaf. iek bfkfiedf BivwK-nksLy dI axhoNd ivc Auh kdy ipMzF jF surwiKaf PLorsF dy kYNpF `qy hmly kr ky AunHF nUM mfrngy, kdy afpxy bMdy mrvfAuxgy, pr qx-pwqx iksy nhIN phuMc skxgy. vrnxXog hY ik mUl vloN BfvyN sfrI nkslI lihr iewko sI, hux keI nkslI DVy bMdUk dI nflI vfly isDFq dI bjfey lok sMGrsLF dy rfh vwl muV vI cuwky hn. dUjI iksm dI ihMsf asIN jMmU-ksLmIr irafsq dI ksLmIr GftI ivc vfprdI vyKdy hF. ieh ies vkq pfiksqfnI KuPLIaf eyjMsIaF vloN hr rMg vfly pfiksqfnI isafsqdfnF dI sihmqI aqy sLih nfl clfeI jf rhI hY. pYsf vI Auh dyNdy hn, hiQafr qy isKlfeI vI, pr mrn jF mfrn df kMm ksLmIrI nOjvfnF dy ijLmyN pYNdf hY. afpxy dysL aMdr ivkfs nf kr ky EQoN dy hr rMg dy rfjsI afgUaF dI koisLsL ieh rihMdI hY ik pfiksqfn dy lokF df iDafn ksLmIr dy jhfd vwl lfeI rwKx. ksLmIrI lok BfrqI pfsy dy hox jF pfiksqfnI kbjLy hyTly, AunHF nUM pfiksqfnI hkUmqF isrPL qopF awgy zfhux leI vrqdIaF hn. kfrigl dI jMg mOky jhfdIaF dy Bys ivc ijhVy pfiksqfnI PLOjI AucIaF phfVIaF Auqy cVHy sn, Auh vI sfry pfiksqfn dI nfrdrn lfeIn ienPLYNtrI ivwcoN sn, ijnHF dI BrqI igligq aqy bliqsqfn ivwcoN kIqI jFdI hY. Aucy phfVF Auqy cVH ky BfrqI qopF df sfhmxf krn jF ksLmIr GftI aMdr af ky surwiKaf dsiqaF nfl lV-lV mr jfx, AunHF leI qF dovyN QF mOq huMdI hY. mjbUr kr ky Auh Byjy jFdy hn, ipwCy vI nhIN muV skdy. qIjI iksm hY al kfiedf jF lsLkry-qfiebf vloN Byjy jF dihsLqgrdF dI. ienHF `coN kuJ qF muMbeI ivc jF pfrlImYNt Bvn Auqy kIqy hmly vrgf hmlf krdy qy mOky `qy lVdy hoey mfry jFdy hn, pr kuJ lukvyN qOr `qy bMb Dmfky kr ky inklx df Xqn vI krdy hn. kdy Auh PVy jFdy qy lMmy mukwdimaF df sfhmxf krdy sflF-bwDI sIKF ipwCy sVdy hn, kdy bMb bIVdy jF Bwjdy smyN mfry vI jFdy hn. kMm ieh lok vI hukm dy bwDy krdy hn. cOQI iksm hY afqm-GfqI mnuwKI bMbF dI. ienHF nUM jhfd aqy jnUMn dI puwT eynI pwkI cfVHI jFdI hY ik Auh mOq nUM gly lfAuxf iek puMn df kMm smJdy hn. mrn qoN bfad ‘agly sMsfr’ dy suPLny hI eyny suhfvxy idKfey jFdy hn ik Auh hor kuJ socdy hI nhIN. AunHF dy isr hI bfhlf socx dy smrwQ nhIN rihMdy. ienHF cfry iksmF dI, jF sLfied kuJ hornF iksmF dI vI, ijMnI ihMsf ies sdI dy sLurU ivc vyKx nUM iml rhI hY, ipClI sdI ivc vI keI QF vyKI geI sI. ihMsk rsqf aKLiqafr krn vfly ieh sfry lok ies XkIn nfl bwJy huMdy hn ik iek nf iek idn qF ijwq AunHF dI soc dI hI hoxI hY. sRIlMkf dy iek pRFq Auqy vIh sfl dy krIb kbjLf rwKx ivc ilbrysLn tfeIgrjL afPL qfiml eIlm (ilwty) dI kfmXfbI dy hvfly dy ky keI lok afKdy huMdy sn ik ijvyN AunHF ny ieh ikRsLmf kr ivKfieaf hY, iek idn asIN vI kr ivKfvFgy. hux nf ilwty hI rhI, nf ilwty df kbjLf. iek mn ho ky EQoN dI srkfr ny jdoN cuPLyirEN GyrfbMdI kr ky PLOj cfVHI, ilwty lytxIaF lYNdI njLr afeI sI. sfzy pMjfb ivc iek pVfa Auqy mOky dy pRDfn mMqrI cMdr sLyKr ny gwlbfq dI pysLksL kIqI qy ies kMm leI surwiKaq lFGy df XkIn idvfieaf sI, pr Auh pysLksL mjLfk ivc Auzf idwqI geI sI. Aultf ieh suxfieaf igaf ik gwlbfq krnI hY qF pMjfb jF idwlI ivc nhIN, sivtjLrlYNz ivc hovygI, ijwQy Bfrq df rfsLtrpqI qy pMQk kmytI df muKI afhmo sfhmxy bYT ky gwl krngy. Auh gwl isry nf lwgI qF QoVHy icr bfad muwK mMqrI bx ky byaMq isMG ny vI ieho pysLksL kIqI sI. PLrvrI 1992 ivc srkfr bxf ky Aus ny pysLksL krn dy nfl hI ivsfKI dy idn qwk surwiKaf dsiqaF nUM iekqrPLf golIbMdI leI kih idwqf sI. jdoN ies df huMgfrf nf Biraf igaf qF Ausy byaMq isMG ny ivsfKI mOky puls nUM ieh kih idwqf sI ik jo loV jfpy, kro, pr pMjfb ivc amn kfiem hoxf cfhIdf hY. Auho puls sI, Auho aPLsr sn, pr hux qwk iek mn ho ky kdy hdfieq nhIN sI idwqI geI, jdoN spwsLt hdfieq iml geI, iek sfl dy aMdr-aMdr pMjfb ivc amn kfiem ho igaf sI. awj dy Xuwg ivc bMdUkF dIaF nflIaF `coN ikDry vI rfjsI qfkq inklx dI sMBfvnf nhIN njLr afAuNdI. TIk rfh ieho hY ik jy iksy pfisEN gwlbfq df swdf imly qF Aus mOky nUM hwQoN nf jfx idwqf jfvy. lihr qoN pfsy bYTy kuJ lok hn, ijnHF ny afp kdy kIVI nhIN mfrI huMdI qy afpxy pYrF ivc kMzf vwjy dI pIV vI nhIN jrI huMdI, Auh bMdUkF cuwkI iPridaF nUM ‘zty rho’ df hokf dyeI jFdy hn. eydF dy swjx mridaF nfl mrdy nhIN huMdy, pfsf pltdf vyK ky BfrU rfjsI iDr nfl juVdy qy aYvfrzF leI joV-qoV krdy njLr afAux lwg pYNdy hn. mrnf llkfrf mfrn vfilaF ny nhIN, CvHI-gMzfsf cuwkx vfilaF ny hI huMdf hY. ies sMbMD ivc ipCly idnIN Bfrq dy gRih mMqrI pI icdMbrm ny kuJ pihlkdmIaF kIqIaF hn. pihlI pysLksL AunHF ny mfEvfdIaF nUM hI kIqI hY, ikAuNik Kud pRDfn mMqrI mnmohn isMG keI vfrI kih cuwky hn ik iek bfkIaF vrgy dihsLqgrd Kfny ivc nhIN rwKy jf skdy. pysLksL ieh sI ik quhfnUM hiQafr suwtx nUM nhIN ikhf jfvygf, isrPL eynf kro ik jy gwlbfq dI myjL Auqy afAuxf hY qF EnI dyr leI golIbMdI kr lE. AunHF dI pysLksL ies qoN awgy vD ky bhu-kOmI aqy kOmI kMpnIaF jF kfrporysLnF nfl kIqy Auh smJOqy muV ivcfrn qwk vI jFdI hY, ijnHF nfl AunHF KyqrF dy mUl vfsIaF nUM nuksfn puwj irhf hY. mfEvfdIaF dIaF bfkI mMgF vI Auh ivcfrn nUM iqafr hn. mfEvfdI iDrF dy gupq sMgTn nfl qflmyl rwKdy jLfhrf sroqF ny ieh pysLksL rwd vI kr idwqI qy agly hPLqy aMdr mfEvfdIaF ny do vwzIaF kfrvfeIaF ivc pYNqI dy krIb lok vI mfr idwqy. pysLksL df ieho ijhf ‘huMgfrf’ hux surwiKaf PLorsF nUM jvfbI sKLqI leI Auksfvygf, ijs df KimafjLf sLfied Aus ielfky dy afm lok vI Bugqxgy. jMgl kbfielI lokF dI jIvn-joq hn. AunHF nfl sMbMDq ijhVy skYNzl ipCly ivc isLwbU sorynF, mDU koizaF jF hornF ny kIqy, AunHF qoN sqy hoey kbfielI lok mfEvfdI gruwpF vwl muVy sn. hux Auh hflfq dI jkV ivc af ky jbr df insLfnf bx rhy hn. dUjI pysLksL gRih mMqrI icdMbrm ny jMmU-ksLmIr ivc jf ky ieh kIqI ik ijhVy ksLmIrI nOjvfn pfiksqfnI pfsy qury iPrdy hn, jy Auh ihMsf df rsqf Cwz ky afqm smrpx krn qF Bfrq srkfr AunHF dy muV vsyby bfry socygI. jy Auh nOjvfn aijhf krdy hn qF ieh AunHF dy vI ihwq ivc hovygf, Bfrq dy vI. EQy KVy pYr iek svfl hor puwC ilaf igaf ik kI ieh nIqI guMmrfh ho ky dUjy dysLF, jF pfiksqfn, dOV gey iswK nOjvfnF leI vI apxfeI jfvygI? icdMbrm df jvfb isrPL eynf sI ik ies vkq gwl ksLmIr dI ho rhI hY. ieh Aus ny nhIN sI ikhf ik iswK nOjvfnF nUM aijhI pysLksL hI nhIN krnI. agly idn nUM pMjfb dI rfjnIqI ivc Aubfl af igaf ik Bfrq srkfr iswKF nfl ivqkrf kr rhI hY. idn isrPL iewko hI hor lMiGaf qy icdMbrm ny iswK nOjvfnF leI vI eysy iksm dI afqm smrpx dI nIqI dI pysLksL kr idwqI. hux gyNd dUjI iDr dy pfsy jf peI hY. icMdbrm dI ies pysLksL ipwCoN ieh svfl KVf ho igaf hY ik kI koeI iswK nOjvfn ies df huMgfrf Br ky Bfrq afAuxf cfhygf? jF ijhVy lok kwlH qwk kihMdy sn ik iswKF nUM mOkf nf dy ky AunHF nfl ivqkrf kIqf igaf hY, kI Auh Bfrq dysL nUM cuxOqI dyNdy AunHF iswK nOjvfnF nUM ieMj krn df swdf dyxgy? dovyN gwlF hox dI koeI sMBfvnf nhIN. awg vrHdI dy dOr ivc ijhVy iswK nOjvfn pfiksqfn cly gey sn, AunHF ivwcoN ds-pMdrF nUM Cwz ky bfkI sfry jxy koeI nf koeI vsIlf vrq ky pwCmI dysLF ivc phuMc cuwky hn. AunHF ny EQy sohxy awzy jmf ley hn. pirvfr vI swd ley hn, eyQy Bfrq af ky pysL hox nfloN Auh EQy rihx nUM hI pihl dyxgy. Aultf huMdf sgoN ieh hY ik ijs iksy nUM Bfrq srkfr ny kfnUMnI kfrvfeI rfhIN ieDr mMgfAuxf cfihaf jF EQoN dI srkfr ny jbrI eyDr Byjxf cfihaf, AunHF ny aijhf hox qoN rokx dI koisLsL kIqI hY. ijs iksy ny kfnUMnI rsqf aKLiqafr kIqf, Aus nUM BfrqI adflqF ny afp hI rfh dy idwqf hY. jy vIh sflF qwk afpxy afp nUM ‘Kfilsqfn df rfsLtrpqI’ aKvfAux vflf zfktr jgjIq isMG cOhfn afAux lwgf qF hfeI kort dy hukm Auqy pfsport Bfrq srkfr nUM Auhdf vI jfrI krnf pY igaf sI. ryVkf hY qF isrPL kflI sUcI df. ies ivc kuJ nFa AunHF lokF dy hn, ijhVy pihlF Bfrq ivroDI srgrmIaF ivc ihwsf lYNdy rhy sn, pr bhuqy nFa AunHF swjxF dy hn, ijnHF df iksy rfjnIqI jF ihMsk lihr nfl koeI vfsqf nhIN sI, isrPL pwCmI dysLF aMdr rfjnIqk sLrx lYx leI EQy jf ky ilK ky dy dyNdy rhy jF iPr kdy-kdfeIN Bfrq ivroDI ibafn dfgdy qy mujLfhrf krdy rhy sn. ijhVy ihMsk GtnfvF dy dfgI hn, Auh qF nypfl ivc Auqr ky pMjfb df gyVf mfr jFdy hn, puls aMdr vI AunHF dIaF sFJF hn, ijnHF sdkf sfry nfky AunHF nUM rfh dy dyNdy hn. musLkl isrPL AuNgl nUM lhU lf ky rfjnIqk sLrnfrQI bxn vfilaF dy pirvfrF nUM af rhI hY. nf AunHF dI rfjnIqk phuMc hY, nf puls vfilaF nfl awK-mtwkf qy hr vfrI Auh hvfeI awzy Auqy nuwkry ibTf ley jFdy hn jF vfps prqf idwqy jFdy hn. ienHF bfry kdy iksy ny koeI Auprflf hI nhIN kIqf. jo kuJ awj dy pRsMg ivc hoxf cfhIdf hY, Aus bfry iqMn gwlF TIk lwgdIaF hn. pihlI ieh ik kflIaF sUcIaF soD ky sDfrn ijhy ijLkr vfly lokF nUM awgy qoN afpxy vqn afAux-jfx dI KuwlH dy idwqI jfvy, puls nUM BfvyN cOksI rwKx leI kih vI idwqf jfvy. dUjI ieh ik sB ihMsk srgrmIaF vflIaF iDrF nfl gwlbfq dy sMprk vI srgrm kIqy jfx qy AunHF dI srgrmI df afDfr bxdy jnqk roh dy kfrnF nUM GtfAux jF htfAux leI vI Xqn afrMBy jfx. qIjI ieh ik ijnHF dy nFa surwiKaf dsiqaF jF sUhIaf eyjMsIaF dy kfgjLF ivc isKrF Auqy ilKy pey hn, AunHF dy nFvF dI sUcI jfrI kr ky ieh pysLksL kIqI jfvy ik jy Auh ihMsf df KLfqmf cfhuMdy hn qF Bfrq dy iksy vI rfj dI iksy vI adflq mUhry jf ky pysL ho jfx, cMbl GftI dy afqm smrpx kr gey zfkUaF dy kysF vFg ienHF nUM vI mOq dI sjLf jF mfr-kutfeI iksy vI nhIN hovygI. jy inwjI kfrnF kr ky zfkU bxn vfilaF nUM ieh Cot idwqI jf skdI hY, PUlF dyvI dy pfrlImYNt mYNbr bxn df rfh KuwlHf rwiKaf jf skdf hY qF TIk jF glq jnqk ros dy kfrnF kr ky ies rfhy pey lokF nUM vI eynf mOkf dyxf hI bxdf hY. ies dy bfad vI ijhVy lok afpxI QF zty rihMdy hn, AunHF nUM afpxI mrjLI nfl cuxy hoey pYNqVy anusfr jo kuJ BivwK dI kuwK ivc hovygf, Auhdy Auqy rMj vI nhIN krnf cfhIdf. afpxIaF hI nhIN, kdy dUijaF dIaF BfvnfvF df iKafl rwKxf vI iswKIey - jiqMdr pnUM afstrylIaf ivc BfrqI, qy Kfs kr ky pMjfbI, ividafrQIaF Auqy hmilaF dIaF pihlIaF KLbrF afAux vyly qoN hI sfzI rfey sI ik ienHF nUM bhuqf AuCflxf PLfiedymMd nhIN rhygf. kuJ lokF nUM sfzI rfey glq vI lwgI sI. asIN ieh smJdy sF ik ieMj krnf BfrqI bwicaF dy ihwq ivc nhIN hoxf. hux ieh gwl lwgBwg sfbq ho cuwkI hY ik ies iksm dI muihMmbfjLI ny AunHF df PLfiedf nhIN kIqf, Aultf AunHF dy rfh dIaF rukfvtF vD geIaF hn. pihlI gwl qF asIN ieh mMn ky qurIey ik afstrylIaf ivc hoeI hr vfrdfq nslI Byd-Bfv dI pRqIk nhIN sI, qy nfl hI ieh vI ik hr vfrdfq isrPL luwt-Koh vflI vI nhIN sI. ijhVI gwl pRvfn krn qoN Aus vrq afstrylIaf dI srkfr ies kr ky ienkfr krdI sI ik Aus dy dysL Auqy nslvfd df Pwtf lwg jfvygf, hux Aus nUM mMnxI pY geI hY ik kuJ GtnfvF scmuwc hI nslvfd dIaF sn. Aus vkq hI jy ies hkIkq nUM mMn ky igxy-cuxy nslvfdI qwqF ivruwD sKLqI kr idwqI jFdI qF ies nfl afstrylIaf dI srkfr df aks cmkxf hI sI, DuMdlf nhIN sI hoxf. hux Aus ny ieh swc EdoN pRvfn kIqf hY, jdoN dysL dI ivroDI iDr vI srkfr nUM pY inklI hY, qy aijhf stYNz lYxf jLrUrI bx igaf hY. dUjI gwl ieh ik Bfrq dy hfeI kimsLn ny ieh svfl bVy dlIlpUrn ZMg nfl pysL kIqf hY. AunHF ny afstrylIaf Auqy nslvfd dI AuNgl hI nhIN rwKI, EQy kuJ qwqF Auqy Bfrq-ivroDI hox df dosL vI lfieaf hY. ieh gwl AunHF ny AuBfr ky puwCI hY ik vfrdfqF df insLfnf afm kr ky BfrqI ividafrQI hI ikAuN bxfey jf rhy hn, dUjy dysLF dy ividafrQI ikvyN bcy rihMdy hn? Bfv AunHF df ieh nhIN ik dUjy dysLF dy ividafrQI bcy nhIN sn rihxy cfhIdy, sgoN ieh hY ik Auh qwq pCfxny cfhIdy hn, ijhVy isrPL BfrqI ividafrQIaF nUM cux ky insLfnf bxf rhy hn. afstrylIaf dI srkfr ies bfry siQqI spwsLt krn ivc kuJ nf kuJ aOK mihsUs kr skdI hY. EQoN dy rfjF dIaF srkfrF df vKryvF vI jLfhr hox lwg ipaf hY. iek rfj srkfr ny Aucyc nfl ieh aYlfn kIqf hY ik afstrylIaf ivc AunHF df rfj ivdysLI ividafrQIaF leI vwD surwiKaq hY. kuJ dUjy rfjF ny ieMj khy jfx df burf vI mnfieaf hY. swc vI ieho hY ik sfrf afstrylIaf ieko ijhf nhIN qy mYlbOrn sLihr ieho ijhy hmilaF dIaF GtnfvF kfrn iksy vI hor sLihr jF rfj qoN vwD crcf ivc afAuNdf irhf hY. iesy dOrfn afstrylIaf srkfr ivruwD sfzI nfrfjLgI nUM Ault gyVf dyx vflIaF kuJ GtnfvF vI ho geIaF. iek sLihr dy bfhr iek pMjfbI nOjvfn dI sVI hoeI lfsL imlx Auqy sfzf sfiraF df roh nfl Br jfxf suBfvk sI. ipwCoN ieh Byd KuwlH igaf ik Aus df kql iek pMjfbI Tykydfr qy Aus dI pqnI df kfrf sI. hfly Auh KLbr byhI nhIN sI hoeI ik pfrikMg ivc gwzI lfAux gey nUM qyl pf ky sfVn dI Gtnf df koJf ‘swc’ vI sfhmxy af igaf. awD-pcwDy sV gey Aus pMjfbI nUM mMnxf pY igaf ik sYr-spfty kfrn KLrcf vwD ho igaf sI qy bImy dI rkm lYx leI Aus ny ieh nftk afp hI kIqf sI. pihlF asIN afstrylIaf dI srkfr qy smfj dy ivruwD boldy qy ilKdy sF, ienHF do GtnfvF ipwCoN EQoN df mIzIaf bfkI GtnfvF ivcoN vI bhuqIaF nUM iesy vMngI ivc rwKx qur ipaf. hux jdoN prQ ivc pMjfbI muMizaF hwQoN hI do pMjfbI sky BrfvF dy kql kr idwqy jfx dI KLbr afeI hY qF EQoN df mIzIaf iek vfrI iPr sfzI ipClI kuVwqx nUM Xfd rwK ky jvfbI coBF lfAux dI koisLsL kr skdf hY. ivdysLF ivc gey pMjfbI, jF hornF rfjF ny BfrqI, bwcy sfzy afpxy hn. asIN AunHF sfiraF dI suwK mMgdy hF. nfl dI nfl sfnUM ieh swc vI pRvfn krnf cfhIdf hY ik kuJ nf kuJ ksUr iksy nf iksy QF sfzy bwicaF ivcoN iksy df vI ho skdf hY. asIN qF akl dI gwl dwsI vI mMnxI nhIN cfhuMdy. EQoN dI srkfr dy iek aihlkfr ny ieh slfh dy idwqI ik ivdysLI, qy Kfs kr ky BfrqI, ividafrQI bhuqf ivKfvf krn qoN bicaf krn. AunHF ividafrQIaF ny idny pVHfeI krnI qy bhuqI vfrI rfq dI isLPLt Auqy kMm kr ky prqxf huMdf hY. ieho ijhy vkq AunHF kol mihMgIaF cIjLF df dUroN idwsxf lutyry ansrF nUM afpxy vwl iKwcdf hY. pMjfb dy mOjUdf luwt-Koh vfly mfhOl ivc hux sLihrF dy lok vI afpxy Gr dy jIaF nUM kihx lwg pey hn ik hnyry-svyry qurn vyly ijLafdf Bfry prs jF cynIaF-aMgUTIaF pf ky nf inklo, vrnf lutyry luwtx dy nfl-nfl koeI srIrk nuksfn vI pucf skdy hn. jy ieho gwl afstrylIaf dI srkfr dy iek aiDkfrI ny kih idwqI qF sfnUM icwp cVH geI. asIN BfrqI mIzIey ivc ieh svfl vI AuCflx lwg pey ik kI sfzy bwicaF nUM EQy cwj nfl ijAUx df aiDkfr vI nhIN? kI Auh EQy hux afpxI BuwK-nMg dI qsvIr pysL kiraf krn? ieh ivhfr sfzI soc df sfvFpx pysL krn vflf nhIN, sgoN Auh asfvFpx sI, ijhVf asIN ikRkt iKzfrI hrBjn isMG dy svfl Auqy apxfieaf sI. hrBjn isMG ijMnf vI vDIaf iKzfrI hovy, ivhfr dI bdqmIjLI kfrn keI vfrI crcf ivc af cuwkf hY. afstrylIaf ivc Kyzdy smyN EQoN dy iek iKzfrI ny Aus Auqy nslvfdI itpxI krn df dosL lfieaf sI. gwl aMq nUM sicn qyNdulkr dI gvfhI Auqy afx atkI qy inbyVf ieh hoieaf ik hrBjn ny jo sLbd vrqy sn, Auh nslvfdI nhIN sn, mF dI gflH nfl sMbMDq sn, jo afstrylIaf dy iKzfrI ny glq smJ ilaf sI. EdoN asIN afstrylIanF dy iKlfPL sfrf qfx lf idwqf, pr ieh gwl nf icqfrI geI ik hrBjn nUM agly dy dysL ivc jf ky mF dI gflH kwZxf vI nhIN sI sLoBdf. eynf hI nhIN, asIN dUjy dysLF nfl mukfbly ivc afstrylIaf dy hflfq nUM vI nhIN vyKdy. ipCly ieko sfl aMdr luwt-Koh dIaF GtnfvF dOrfn amrIkf aMdr iek drjn qoN vwD BfrqIaF Auqy hmly hoey qy AunHF `coN kuJ jxy jLKLmF dI qfb nf Jwldy hoey dm vI qoV gey. asIN amrIkf dy ivruwD afstrylIaf vrgf roh pRgt nhIN sI kIqf. sB qoN vwD pMjfbIaF dy kql hr sfl iPlpfeIn ivc huMdy hn qy kdy vI koeI mhInf KflI nhIN jFdf. bIqy hPLqy vI iqMn pMjfbI muMzy EQy kql ho gey hn. EQy mfry jfx vfly iksy vI pMjfbI dy Gr nf qF srkfr df koeI pRqIinD kdy shfieqf df cYWk lY ky igaf hY qy nf Aus iksm df sKLq ros iPlpfeIn dI srkfr kol kIqf hY, hflFik ieh sfry lok vI EQy kfnUMnI qOr `qy gey sn qy bfkfiedf srkfrI nymF-kfnUMnF aMdr rih ky kfrobfr kr rhy sn. kMm krdy pMjfbIaF `qy hmly PLrFs, spyn, ieMglYNz aqy kYnyzf ivc vI kdy-kdy ho jFdy rhy hn. kI AunHF sBnF QFvF dy pMjfbIaF nUM asIN eydF dI hmfieq kdy idwqI hY? afstrylIaf dy ivsLysL hflfq df iek pwK ieh vI hY ik EQy ipCly kuJ sflF dOrfn hjLfrF dI igxqI ivc pMjfbI bwcy pVHfeI df vIjLf lY ky gey hn. AunHF dI eynI vwzI igxqI EQy jfx df afstylIan gory hI nhIN, purfxy pwky ho cuwky pMjfbI vI vwKrf ijLkr krn lwg pey hn. sB qoN vwD ijhVI gwl dI crcf Auh sfry jxy nvyN bwicaF bfry krdy hn, Auh ieho hY ik vIjLy lgvf ky qorn smyN nf qF Bfrq ivcly eyjMt AunHF nUM afstrylIan smfj ivc rihx-sihx dy qOr-qrIikaF bfry kuJ dwsdy hn qy nf EQoN dfKLly dI afigaf dy ky PLIs df gwPf lYx vfly kfljF vfilaF ivcoN bhuqy jxy ieh dwsxf afpxI ijLMmyvfrI smJdy hn. nqIjy vjoN Auh bwcy EQy jf ky afpxy ipMz dI iPrnI qy mYlbOrn dy hfeIvya nUM ieko ijhI QF hI smJ bYTdy hn. cwj-afcfr qoN swKxf AunHF df ivhfr sQfnk vsoN nUM cuwBx kr ky Auh ienHF Auqy hmly qF nhIN krygI, pr hmdrdI vI ienHF vfsqy EnI nhIN rwK skdI, ijMnI hoxI cfhIdI hY. AuproN sfzf ivhfr vI bVf ajIb hY. asIN iksy gwl nUM kdy TMZy isr nfl socdy hI nhIN. sfnUM qF hr vkq muwdf cfhIdf hY, ijs nUM lY ky asIN ibafnbfjLI kr skIey. ies df asr kI pvygf, sfnUM Aus dI koeI icMqf hI nhIN huMdI. ibafn Auh swjx vI dyeI jFdy hn, ijnHF df EQoN dy hflfq nfl koeI vfsqf hI nhIN huMdf. nqIjf jo kuJ inkl skdf hY, Auh hux sfhmxy afAux lwg ipaf hY. afstrylIaf dI srkfr ny afpxy kol pwkI irhfies (prmfnYNt rYjLIzYNs) dIaF vIh hjLfr qoN vwD bwicaF dIaF arjLIaF Auqy pRvfngI rok idwqI hY. ieh bwcy lwKF rupey Krc ky EQy gey sn qy hux Auh ies icMqf ivc hn ik iksy vI vkq vqn vfpsI vfsqy hukm iml skdf hY. AunHF dI jfn-mfl dI rfKI bfry qF Bfrq srkfr kuJ nf kuJ dKLl dy skdI hY, iksy nUM vIjLf dyx jF pwkI irhfiesL df hwk dyx dy mfmly ivc koeI vI dysL duUjy dysL dI srkfr nUM nhIN kih skdf. awgoN leI afstrylIaf dI srkfr ny vIjLf dyx dy inXm vI sKLq krny sLurU kr idwqy hn. sDfrn iksm dy sOKy korsF leI awgoN vIjLf dyxf bMd kr idwqf jfvygf qy qknIkI korsF leI Xogqf hI vwD nhIN, aMgryjLI tYWst dy nMbr vI vwD rwK idwqy jfxgy. qy isrPL EQy hI nhIN, ieh kuJ hux brqfnIaf dI srkfr vI krn lwgI hY qy hflYNz bfry vI ieho ijhIaF irportF afAux lwgIaF hn. ienHF sBnF QFvF qoN muwdf ibnF sLwk eyjMtF rfhIN pVHfeI dy bhfny ho rhI kbUqrbfjLI nUM vI bxfieaf jf irhf hY, pr musLkl qF aslI ividafrQIaF nUM afvygI. byloVI muihMm ny AunHF df kuJ sMvfrn dI QF AunHF sfiraF nUM AulJx ivc Psf idwqf hY. sfzI qy sfzy pMjfb dy pRsLfsn dI ‘ihMmq’ qF ies qoN vI awgy jFdI hY. ipCly sfl afstrylIaf qoN afeIaF muwZlIaF KLbrF ipwCoN hI aYn afr afeI mfmilaF nfl juVy hoey iek aPLsr ny sfry ijLilHaF dy aiDkfrIaF nUM afstrylIaf pVHdy bwicaF dIaF qy AunHF dy mF-bfp dIaF sUcIaF bxfAux df kMm krn qy CyqI irportF Byjx df hukm dfg idwqf. awgoN kMm ieh krnf sI ptvfrIaF ny. AunHF ny ipMzF ivc jf ky ‘vyrvy’ iekwTy krn dy nFa Auqy AunHF bwicaF dy mF-bfp qoN Aus bYNk df nFa vI puwCxf sLurU kr idwqf, ijwQoN AunHF ny bwcy df aYjUkysLn lon mnjLUr krvfieaf sI qy sMbMDq eyjMt bfry vI, ijs dy rfhIN Auh bwcy afstrylIaf gey sn. mF-bfp nUM ieh icMqf lwg geI ik jy iek vI kfgjL nfl nf rilaf qF AunHF dy bwcy bfry glq irport nf ho jfvy, ies kr ky Auh irport bxfAux vfilaF dI ‘syvf’ krn lwg pey. sfzy kol afstrylIaf qoN keI bwicaF dy Pon afey ik eyQy asIN musLkl ivc Psy hoey hF, ipwCy pMjfb ivc sfzy mF-bfp dy nwk ivc dm kIqf ipaf hY. sfnUM mOky dy pMjfb srkfr dy muwK skwqr nUM bynqI kr ky ieh kMm bMd krvfAuxf ipaf sI. iek gwl asIN smJ ky cwlIey. musLkl afvy qF ivafhI hoeI DI dI mdd leI jfxf munfsb huMdf hY, pr hr CotI-vwzI gwl sux ky Bwjy jfx qoN Aus dy sLhury vI awk jFdy hn. iPr Auh ieh kihx lwg pYNdy hn ik kuVI ny qF vwsdI rihxf sI, ies dy mF-bfp hI nhIN vwsx dyNdy. ivdysL gey pMjfbIaF dy mfmly ivc vI asIN kuJ eydF hI kr rhy hF. sfzIaF BfvnfvF `qy swt vwjdI qoN asIN cIkdy hF, pr jdoN EQoN dy igxy-cuxy lokF dI bdqmIjLI nUM lY ky asIN sfry dysL Auqy Twpf lfAuNdy hF qF Aus dysL dy nfgirkF nUM vI asIN afpxy ivruwD jvfbI kOV leI Auksf rhy huMdy hF. smyN nUM smJIey, smyN muqfbk ivdysL gey afpixaF dI loV nUM vI smJIey, prvfs dIaF aOkVF nUM vI qy afpxI soc nUM sfvIN bxfAux df Xqn krIey. biTMzf qoN crnjIq Buwlr ny bhuq sohxf sMdysL Byijaf hY; ‘‘ipafr, vPLf qy armfn, ieh aihsfs qF sfiraF ivc huMdy ny. Gr-Gr qF Auh vI Kyzdy ny, jo PLuwt-pfQ `qy sONdy ny.’’ sfry aihsfs qy sfrIaF BfvnfvF isrPL sfzy leI nhIN rih geIaF, bfkI lokF dy mn ivcly aihsfs df vI iKafl krnf iswKxf cfhIdf hY.
muMbeI nUM Durf bxf ky KyzI jf rhI hY Kqrnfk rfjnIqI - jiqMdr pnUM buwZf ho cuwkf bfl Tfkry qy Aus dI QF lYx leI qrlo-mwCI ho irhf Aus df BqIjf rfj Tfkry iewko vMngI dy vI hn qy iewko ijhI ibmfr mfniskqf dy mrIjL vI. koeI vI hosLmMd ivakqI AunHF dI rfjnIqI nUM TIk krfr nhIN dy skdf. icrF qwk isLv sYnf dI sihXogI rhI BfrqI jnqf pfrtI qy Aus dy ipRqpflk rfsLtrI soiemsyvk sMG nUM vI afKLr Aus nfloN inKyVf jLfhr krnf jLrUrI ho igaf. kfrn koeI rfjsI nhIN sI. BqIjy nfl ByV ivwc bfl Tfkry vwloN mrfTy lokF df nfiek bxn Kfqr Auqr BfrqI lokF ivruwD rfq-idn BVfs kwZy jfx ny ieh hflq pYdf kIqI sI. hfly ivDfn sBf coxF ivwc sfZy cfr sfl rihMdy hn, nyVy jf ky dovF iDrF dI sFJ iPr pY jfxI hY, EnI dyr dovyN afpo afpxf aDfr kfiem rwKx leI iewk dUjy nfloN Ault pYNqVf vI lY skdIaF hn. kFgrs pfrtI vI cfcf-BqIjf TfkiraF nfl isMÕ PsfeI rwK ky ieh jLfhr kr rhI hY ik isLv sYnf nfl aslI afZf Auho lY rhI hY. iehnF sBnF nUM afpo afpxf kMm krdy Cwz ky lIzrF dI bjfey muwidaF dI ivcfr kIqI jfxI bxdI hY. sfzI njLr ivwc sfrI Kyz EnI rfjnIqk nhIN, ijMnI AunHF dI socxI dy dohry imafrF dI hY. pihlF asIN isLv sYnf dy pYNqiVaf nUM hI lY leIey. Aus dy muwKI bfl Tfkry nUM sLfhruK Kfn dI eynI kI gwl vI burI lwgI hY ik pfiksqfnI ikRkt iKzfrIaF nUM Bfrq ivwc Kyzx dyxf glq nhIN. vwKrI gwl hY ik AunHF iKzfrIaF leI Krcf dyx qoN sLfhruK Kfn vI pfsf vwt igaf qy isLlpf sLYtI vI, pr jo kuJ sLfhruK df afiKaf bfl Tfkry nUM cuB igaf, Auho kuJ isLlpf sLYtI df afiKaf nhIN cuiBaf sI. isLlpf sLYtI ny sLfhruK Kfn qoN do idn pihlF ieh ikhf sI ik pfiksqfnI iKzfrI cMgy hox dy bfvjUd asIN AunHF ipwCy pYsy ies krky nhIN lfey, ikAuNik eyQy kuJ pfgl iksm dI mfniskqf vfly lokF ny AunHF nUM Kyzx nhIN sI dyxf. jy srkfr ijLMmyvfrI lvy ik aijhf kuJ nhIN hovygf qF Auh iKzfrI eyQy iKzfey vI jf skdy hn. Tfkry nUM isLlpf dI gwl ies krky nf cuBI ik Auh ihMdU sI, jd ik sLfhruK Kfn nUM muslmfn hox kr ky ieh suxf idwqf igaf; ‘‘qUM lfhOr hI clf jfh.’’ Auh lfhOr ikAuN clf jfvy qy ies dI QF eydF dI byhUdgI krn vfly pfglKfny ikAuN nf Byj idwqy jfx? ies bfry Bfrq dy lokF nUM kdy nf kdy socxf pvygf. iPr bfl Tfkry nUM isrPL pfiksqfnI iKzfrIaF nfl hI qF nPLrq nhIN, Aus ny afstrylIaf dy iKzfrIaF nUM vI muMbeI ivwc nf Kyzx dyx dI DmkI idwqI hoeI hY. kfrn ies df ieh dwisaf hY ik afstrylIaf ivwc BfrqIaF Auqy hmly kIqyy jf rhy hn. EQy ho rhy hmilaF qoN asIN sfry BfrqI duwKI hF, ies dI icMqf vI krdy hF, pr bfl Tfkry dI dlIl AunHF GtnfvF nfl joVy jfx dI guMjfiesL iblkul nhIN. sfzI jfxkfrI anusfr hux qwk ijMny ku BfrqIaF Auqy hmly afstrylIaf ivwc hmly hoey hn, do-cfr dwKxI BfrqI hoxgy, bfkI afm krky Ausy AuqrI Bfrq qoN gey hn, ijwQoN dy lokF df mMubeI afAuxf vI nf cfcf Tfkry nUM psMd hY qy nf BqIjf Tfkry nUM. ijnHF df muMbeI afAuxf vI AunHF nUM psMd nhIN, AunHF df afstrylIaf bYiTaF df vI AunHF nUM koeI drd nhIN ho skdf. asl ivwc qF AunHF dy idmfg ivwc kIVf srkdf qy kuJ nf kuJ aijhf krn nUM AuksfAuNdf hY, ijs nfl Auh mIzIey ivwc Cfey rihx. ieho kfrn hY ik afstrylIaf dI ikRkt tIm dy iKzfrIaF nUM vI pfiksqfnI iKzfrIaF vFg hI eyQy nf Kyzx dyx dI DmkI dy idwqI hY. [[[[qy svfl qF ieh vI socxf bxdf hY ik AunHF dI hr gwl nUM asIN lok vI iewko cOKty ivwc rwK ky ikAuN vyKdy hF? imsfl vjoN ipCly idnIN EQy ieh gwl pihlF muwK mMqrI asLok cvfn ny khI qy iPr cfcf-BqIjf Tfkry vI kihx lwg pey ik muMbeI dy tYksI zrfeIvrF nUM mrfTI bolI iswKxI cfhIdI hY. jdoN AunHF ny ieh ikhf sI ik muMbeI aMdr ihMdI qy aMgryjLI dy borz vI nhIN lfAux dyxy, Aus df ivroD kIqf jfxf jfiejL sI qy asIN vI kIqf sI, pr hux vflI gwl Aus nfloN vwKrI hY. vKryvF ieh hY ik ies vfrI ihMdI jF aMgryjLI bolx df ivroD nhIN kIqf igaf, Kud Tfkry dI isLv sYnf ihMdI dy do aKLbfr Cfp rhI hY, sgoN ieh ikhf igaf hY ik tYksI zrfeIvrF nUM sQfnk bolI iswKxI cfhIdI hY. muMbeI ivwc isrPL ihMdI qy aMgryjLI pVHy lokF ny hI tYksI `qy nhIN bYTxf huMdf, mrfTI bolI bolx qwk sImq sQfnk lok vI bYTdy hoxgy. jy tYksI zrfeIvr sQfnk bolI nhIN jfxdf qF AuhnUM aqy svfrI nUM dovF nUM musLkl pysL af skdI hY. mrfTI bolI df koeI iemiqhfn qF pfs nhIN krnf, gujLfry jogI jLrUr afAuxI cfhIdI hY. sfzy pMjfbI imwqrF nUM ieh gwl afpxy rfj dy hflfq dy cOKty ivwc rwK ky smJxI cfhIdI hY. asIN eyQy lgfqfr mMg kr rhy hF ik pMjfbI dI pVHfeI Gwto-Gwt dsvIN jmfq qwk lfjLmI hoxI cfhIdI hY, qy hux pMjfb srkfr ny ies mksd leI notIPLIkysLn vI jfrI kr idwqf hY. nvF notIPLIkysLn jfrI krdy smyN kfnvYNt aqy kyNdrI ividafly vI bfhr nhIN rihx idwqy gey. dlIl asIN krnftkf dI vrqI hY ik EQy sfry lokF leI kMnV BfsLf pVHnf lfjLmI bxf idwqf igaf hY. ieMj krky asIN pMjfb ivwc kuJ vI glq nhIN kIqf, pr jy ieho mMg mhfrfsLtr ivwc kIqI jFdI hY qF asIN Aubl pYNdy hF. TfkiraF dI jLor-jbrdsqI qy bdqmIjLI df ztvF ivroD kIqf jfxf cfhIdf hY, pr jy gwl koeI TIk afKI jfvy, AuhnUM mMnx `c vI hrj nhIN hoxf cfhIdf. jy ieMj ivroD dI Kfqr hI AunHF dI hr gwl nUM glq Tihrfieaf jfvy qF ies nfl AunHF nUM mrfTI lokF dI mfniskqf BVkfAuxI sOKI ho jfvygI. ijwQoN qwk muMbeI dy ajoky hflfq df sMbMD hY, Aus ivwc keI iDrF dohrI mfniskqf df isLkfr njLr af rhIaF hn. AunHF ivwc Tfkry cfcf-BqIjf vI hn, rfj dI srkfr clfAux vfly vI qy AunHF ipwCy KVI kFgrs dy pfrtI dy afgU vI. ipClyry sfl dy iewk idn rfj Tfkry ny afpxI nv-inrmfx sYnf nUM inrmfx, Bfv ik AusfrI, dy kMm krn dI QF BMn-qoV krn leI bfjLfrF ivwc kwZ idwqf. AunHF ny Auqr BfrqIaF dy iKlfPL pUrf KrUd kIqf. do idn lok tYlIvIjLn skrInF Auqy Auqr BfrqIaF dy iKlfPL huMdI guMzfgrdI nUM vyKdy rhy. sLihr df kimsLnr Kud iewk Auqr BfrqI sI. pMjvyN idn Aus Auqr BfrqI puls kimsLnr dI DI df ivafh sI. swdf dyx dI PrfKidlI Auhny vI ivKf idwqI qy Auqr BfrqIaF nUM muMbeI ivwcoN inkl jfx leI dbfkVy Cwzx vflf rfj Tfkry Aucycy mihmfn vjoN Aus dy Gr sLgn pfAux clf igaf. kI ies qoN pRBfv ieh nhIN inkldf ik rfj Tfkry dI rfjnIqI aMdrKfqy dI igwt-imwt kr ky KyzI geI igxI-imxI Kyz sI? dUjf svfl hY rfhul gFDI nUM isLv sYnf vwloN pysL kIqI geI cuxOqI qy moVvF vfr krn leI Aus vwloN muMbeI dI BlvfnI gyVf kwZx df. isLv sYnf nUM qF sicn qyNdulkr qy mukysL aMbfnI df ieh kihxf vI TIk nhIN sI lwgf ik Auh BfrqI hox ivc mfx mihsUs krdy hn qy BfrqI hox kr ky muMbeI Auqy hr dysL-vfsI df brfbr df hwk smJdy hn. rfhul gFDI ny jo ikhf sI, Auh glq nhIN sI, pr pUrf TIk vI nhIN sI. Aus ny ibhfr ivwc jf ky EQoN dy lokF nUM KusL krn leI kih idwqf ik muMbeI Auqy dihsLqgrd hmly vyly qF kurbfnI Auqr BfrqIaF ny idwqI sI. sfrI gwl TIk huMdy hoey vI pUrI TIk ies kr ky nhIN sI ik Auqr BfrqIaF ny vI iewkilaF ny kurbfnI nhIN sI idwqI, mhfrfsLtr dy hymMq krkry qy asLok kfmty ny vI jfn gvfeI sI qyy bMglOr vwsdy kyrlf dy AunIikRsLnn pirvfr df PLOjI myjr puwq vI sLhId hoieaf sI. rfhul gFDI jy sfrf TIk boldf qF sLurU eyQoN krdf ik Aus prK dI GVI mhfrfsLtr dy krkry qy kfmty dy nfl-nfl Bfrq dy keI hornF rfjF dy lokF ny vI sFJy mnorQ leI jfn idwqI sI. Pyr vI jo Aus ny ikhf, Aus dI koeI ivcfrF jF sLbdF vjoN AUxqfeI kwZx dI bjfey isLv sYnf ieh cuxOqI dyx dy glq pfsy qur peI ik rfhul gFDI muMbeI af ky ivKfvy. do idn bfad rfhul gFDI muMbeI phuMc igaf. isLv sYnf ny kfly JMzy ivKfAux df aYlfn kr idwqf. jy Auh vfjb dUrI rwK ky ieMj krdy qF ros vjoN aijhf krnf AunHF df jmhUrI hwk sI, pr nf Auh hwdF qwk sImq rhy qy nf hI jmhUrI hwk dI vrqoN df mOkf rfj srkfr ny idwqf. ieho ijhy pRbMD kIqy gey ik rfhul gFDI dy dOry mOky isLv sYnf vfly KUMjy lwgy rih gey. puls dy pwky pRbMDF dy bfvjUd hflq suMn-sfn vflI nhIN sI. rfhul gFDI dy sfAU sroiqaF ny Aus dI gwl suxI vI qy afpxI khI vI. jy Auh ryl gwzI ivwc jf viVaf qF EQy vI ikAuNik afm lok sn, isLv sYnf vfly nhIN sn, iksy ny koeI vI bdqmIjLI nhIN sI kIqI. ies sfry Gtnfkrm qoN bfad sfrf mIzIaf iewko gwl kih irhf hY ik isLv sYnf dy huwlVbfjLF dI PUk inkl geI qy AunHF df hIj-ipafjL jLfhr ho igaf hY. iblkul TIk gwl hY ik AunHF df hIj-ipafjL jLfhr ho igaf hY, pr isrPL AunHF df nhIN, Aus rfj dI srkfr df vI jLfhr hoxoN nhIN bicaf. rfhul gFDI dy dOry nUM kfmXfb krn aqy iksy vI axsuKfvIN Gtnf qoN rokx dy pRbMD eydF kIqy gey, ijvyN kdy mhfqmf buwD bxn qoN pihlF rfj kumfr isDfrQ dy bfhr inklx vyly kIqy jFdy sn ik koeI bdsLgnI vflI Gtnf Auhdy mwQy nf afx vwjy. iehnF pRbMDF ny rfj srkfr dI pikafeI drsf idwqI hY. ijhVI gwl Ausdy iKlfPL jFdI hY, Auh ieh ik iesy iewk Gtnf ny ieh vI drsf idwqf hY ik mhfrfsLtr dI srkfr afpxI ijLMmyvfrI pRqI iemfndfr nhIN. jy Auh rfhul gFDI dy dOry vyly eyny pwky pRbMD kr skdI hY qF EdoN awKF aqy kMn ikAuN bMd kr lYNdI rhI hY, jdoN isLv sYnf aqy mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf dy cfcf-BqIjf mfrky vfly lok sDfrn Auqr BfrqIaF ivruwD guMzfgrdI krdy sn? kI ies df dUjy pfisEN vyiKaF ieh mqlb nhIN inkldf ik rfj srkfr jfx-buwJ ky ieho ijhy qwqF nUM KuwlHf Kyzx df mOkf dyNdI hY, qF ik AunHF dy zrfey qy sqfey hoey lokIN jfn-mfl dI rfKI dI afs ivwc iewk Kfs iDr df vot bYNk bxy rihx? bVI KLqrnfk rfjnIqI hY ieh. ies qrHF dy dfa Kyz ky Auqr pRdysL qyy ibhfr ivwc qF sLfied kuJ pRfpqI kr leI jfvy, dysL dy vwK-vwK koinaF `coN ieho ijhIaF cuxOqIaF pysL hox nUM nhIN roikaf jf skygf. dysL pfrtIaF qoN vwzf huMdf hY. pfrtIaF qF dysL qoN vfrIaF jf skdIaF hn, pr pfrtIaF dy ihwqF leI dysL dy ihwq vfr idwqy jfx, ies gwl dI hmfieq nf awj qwk iksy isDFqkfr ny kIqI hY qy nf kdy krnI hY. ivvfdF dy ijwlHx ivwc PsdI jf rhI aYvfrzF dI rfjnIqI - jiqMdr pnUM rfjnIqI bVI gMdI cIjL bx cwukI hY sfzy jLmfny ivwc. ies ny nf smfjI qfxy-bfxy nUM qoVn ivwc ksr CwzI hY, nf Dfrimk ivsLvfsF df Kyqr plIq krn ivwc qy nf ‘snmfn’ vrgy sLbdF nUM apmfn df pRqIk bxfAux qoN hI iJjkI hY. asIN bVy nmUny vyKy hn ies vrqfry dy. iewk vfrI aMimRqsr ivwc jQydfr gurcrn isMG tOhVf dI agvfeI hyT vI, qy AunHF dy afpxy hwQIN vI, jnrl vYidaf dy PFsI lwg cwuky dovF kfqlF dy prvfrF nUM ‘isropfE’ dy ky snmfnq kIqf igaf sI. agly idn tOhVf sfihb jlMDr af gey. pwqrkfrF nUM imly qF iksy ny svfl kr idwqf ik ‘‘jQydfr jI, BfrqI jnqf pfrtI quhfzI sihXog pfrtI hox dy bfvjUd ieh kihMdI hY ik suwKy-ijMdy dy prvfrF nUM isropy dy ky qusIN awqvfd nUM hwlfsLyrI dy rhy ho.’’ jQydfr tOhVf df jvfb sB nUM suMn kr dyx vflf sI. kihx lwgy : ‘‘ZfeI gjL dI lIr nfl awqvfd nhIN af jfx lwgf.’’ aKLbfrF ivwc Cipaf ieh ibafn Enf awqvfd bfry bihs df muwdf nhIN sI bixaf, ijMnf ies gwloN bx igaf sI ik jQydfr tOhVf dI njLr ivwc ‘isropfE’ vI ‘ZfeI gjL dI lIr’ qoN vwD arQ nhIN rwKdf. Auh idn qy afh idn, asIN keI snmfn eysy qrHF idwqy jFdy qy iPr AunHF df jlUs inkldf vyKdy afey hF, ijs dI iewk kVI ies vfrI CwbI jnvrI nUM aYlfny gey Bfrq dy ‘pdm’ snmfn smJxy cfhIdy hn. Bfrq srkfr dy srb AuWc snmfn df nFa ‘Bfrq rqn’ hY. Auh kdy-kdfeIN iksy ivrly nUM hI imldf hY. dUjf snmfn ‘pdm ivBUsLx’ hMudf hY. qIjf snmfn ‘pdm BUsLx’ qy cOQf ‘pdm sRI’ hY. iehnF ‘pdm’ vfly snmfnF nUM awgy vI keI vfrI ivvfd df muwZ bMinHaf hY, qy hux Pyr Auho kuJ kr idwqf hY. ipCly smyN ivwc iewk vfrI ies snmfn bfry ivvfd vfjpfeI srkfr vyly iCiVaf sI. sB nUM pqf hY ik Bopfl ivwc iewk vfrI XUnIan kfrbfeIz kMpnI dy kfrKfny ivwcoN jLihrIlI gYs lIk ho ky hjLfrF lok mOq dy mMUh jf pey sn. keI lok ijAuNdy vI miraF vrgy ho gey qy keIaF dy Gr jMmI aglI pIVHI Aus gYs dy asr hyT nkfrfpx lY ky pYdf hoeI hY. Aus kMpnI df kfrobfr smyt ky mflk qF amrIkf dOV gey sn, ijhVy bMdy Aus ipwCoN eyQy rih ky Aus kMpnI dy ihwqF dI rfKI krn lwgy hoey sn, vfjpfeI srkfr vyly AunHF ivwcoN iewk jxy nUM ‘pdm’ aYvfrz dy idwqf igaf sI, ijs qoN ivvfd Aupjxf suBfvk sI. ieho nhIN, vfjpfeI srkfr vyly hwzIaF dy ijs zfktr ny pRDfn mMqrI vfjpfeI dy goizaF df ielfj kIqf, Aus nUM vI ‘pdm’ aYvfrz dy idwqf igaf. EdoN kuJ kFgrsIaF ny ies Auqy ikMqU kIqf sI. hux Aus zfktr nUM Auho aYvfrz dy idwqf igaf, ijs ny ipCly sfl mOjUdf pRDfn mMqrI zfktr monmohn isMG df idl df aprysLn kIqf sI. jy ieh rIq hor awgy vDI qF aglI vfrI pRDfn mMqrI df blwz pRYsLr cYWk krn vflf Pfrmfisst vI ‘pdm sRI’ dI afs rwKygf. ijhVy aYvfrzF ny ies vfrI ivvfd ivwc QF bxfeI hY, AunHF ivwc iewk nFa iPLlm stfr sYPL alI Kfn df vI hY. sYPL alI Kfn Kud kihMdf hY ik Auh ajy ies ruqby dy snmfn df hwkdfr nhIN sI, pr ikhf Aus ny EdoN hY, jdoN Aus dy nFa AuWqy crcf iCV geI. keI sfl pihlF iPLlm stfr slmfn Kfn Auqy mnfhI vfly iksy Kyqr ivwc ihrnIaF df isLkfr Kyzx df kys bixaf sI. Ausy kys ivwc sYPL alI Kfn df nFa vI boldf hY. mukwdmf hfly cwl irhf hY. ijhVf bMdf afpxy mulk dy kfnUMn dI AulMGxf krn df mukwdmf Bugq irhf hY, Aus nUM ‘pdm’ aYvfrz dyx nfl qF snmfn df vI apmfn ho igaf hY. iewk hor cricq nFa kFgrsI afgU bflf sfihb ivKy pfitl df hY. mhfrfsLtr dy ies bjLurg nUM vI ‘pdm BUsLx’ idwqf igaf hY. ivvfd df kfrn ieh ik Auh iewk koafpryitv adfry df srvo-srvf hY, ijs AuWqy mhfrfsLtr srkfr dy pMdrF sO kroV rupey mfr lYx df dosL hY. mukwdmybfjLI EQy vI cwl rhI hY. jy kwlH nUM Aus kys ivwc bflf sfihb ivKy pfitl dy iKlfPL adflq df hukm af igaf, iPr hirafxy dy puls aPLsr rfTOr vFg Aus df ‘pdm BUsLx’ vfps krfAux dI mMg vI AuWT pvygI. pdm aYvfrz iewk bIbI mwilkf sfrfBfeI nUM vI idwqf igaf hY. Auh bIbI ies aYvfrz dI swcmuwc hwkdfr hY, pr aYvfrz dyx df smF glq cuxn kr ky crcf iCVn dI guMjfiesL bx geI. Auh nfmxy vflI klfkfr hY. ies qoN ielfvf vwzI smfj-syvI vI hY. gujrfq dy dMigaF ipwCoN Aus ny dMgf pIVqF dy kysF dI pYrvI krn qoN lY ky AunHF dy muV vsyby qwk asl ivwc ijMnI syvf kIqI, Aus leI vI Auh aYvfrz dI hwkdfr bxdI sI. iPr vI ieh aYvfrz Aus nUM EdoN hI idwqf igaf, jdoN pfrlImYNt coxF ivwc Auh Bfjpf afgU lfl ikRsLn azvfnI dy mukfbly kFgrs dI hmfieq pRfpq kr ky cox lVI qy hfr geI. jy pihlF ieho aYvfrz idwqf igaf hMudf qF gwl hor hoxI sI, hux Aus dy nFa dI crcf dy nfl Aus dy kFgrsI hmfieq vflI AumIdvfr hox dI crcf vI hMudI rhygI. iPr vI ies vfrI df, qy sLfied hux qwk df, sB qoN vwzf ivvfd amrIkf vwsdy sMq isMG Cqvfl dy nFa bfry hY. Aus dy nFa df sB qoN pihlf ivroD BfrqI jnqf pfrtI dy sInIar lIzr gopI nfQ muMzy vwloN kIqf igaf sI qy kIqf vI Aus ny aYlfn hox qoN pihlF sI. gopI nfQ muMzy qoN bfad ieh muwdf kFgrs pfrtI aMdr ies qrHF df rUp lY igaf ik srkfr qy pfrtI dovF ivcfly mqByd njLr afAux lwgy hn. nf qF pfrtI pRDfn sonIaf gFDI hfly qwk ies bfry bolI hY, nf pRDfn mMqrI mnmohn isMG hI. Bfjpf afgU gopI nfQ muMzy vwloN ilKI geI icwTI ivwc ieh gwl khI geI sI ik sMq isMG Cqvfl vfd-ivvfd ivwc AuliJaf ivakqI hY qy Bfrq dI sB qoN AuWcI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ Auhdy bfry cfrjsLIt vI jfrI kr cwukI hY, ies leI Aus nUM koeI aYvfrz nf idwqf jfvy. ies ivroD dy bfvjUd Cqvfl dy nFa df aYlfn kr idwqf igaf. agly idn bfkfiedf prYWs kfnPLrMs dOrfn Aus dy aYvfrz bfry kFgrs pfrtI dy bulfry sLkIl aihmd nUM iewk svfl df sfhmxf krnf pY igaf. sLkIl aihmd ny ieh kih ky pwlf Cuzf ilaf ik aYvfrz dyx df PLYslf Bfrq srkfr ny kIqf hY, ies bfry Aus nUM puwiCaf jfxf cfhIdf hY, kFgrs pfrtI df iehdy nfl koeI sMbMD nhIN. ies nfl ieh pRBfv ilaf igaf ik srkfr dy ies PLYsly nfl srkfr clf rhI mwuK iDr kFgrs pfrtI vI sihmq nhIN, qy iesy leI ies nUM kFgrs vwloN TIk nhIN Tihrfieaf jf irhf. ivvfd df muwZ pihlF hI bwJf ipaf sI, ieh itwpxI ipwCoN Bfrq srkfr leI ies bfry siQqI spwsLt krnf jLrUrI ho igaf. srkfr dy bulfry ny ieh spwsLtIkrn idwqf ik Cqvfl dy iKlfPL kys Kfrj ho cwuky hn, Aus nUM 1999 ivwc pMjfb ivwc Kflsf aYvfrz vI idwqf jf cwukf hY qy Aus nUM ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI iml cwukf hY, ies leI AuhnUM aYvfrz dyxf iksy pwKoN vI glq nhIN. ies nfl nvIN crcf iCV geI. aKLbfrF vwloN dwby murdy puwty jfxy sLurU ho gey. sMq isMG Cqvfl df amrIkI smfj ivwc kdoN df qy ikMnf ku QF hY, BfrqI lok bhuqf nhIN sn jfxdy. Aus dy iKlfPL kys bxy qF Auh vI kysF dI BIV ivwc rul ky rih gey sn. pihlI vfrI Cqvfl dy nFa dI vwzI crcf pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI dy amrIkf dOry smyN hoeI. mOky dy rfsLtrpqI ibwl kilMtn ny vfjpfeI nUM rfq df Kfxf idwqf sI. Aus Kfxy dI irport iewk brqfnvI aKLbfr ny ‘ieMzIanfeIjLysLn afPL amYirkn pfilitks’ (amrIkI rfjnIqI df BfrqIkrn) dy isrlyK hyT CfpI, ijhVI iPr keI BfrqI aKLbfrF ivwc vI Cp geI. ikhf ieh igaf sI ik afAux vfly ivdysLI mihmfnF leI amrIkI rfsLtrpqI jdoN Kfxf pysL krdy hn, Aus mOky smfj dIaF nfmxy vflIaF sLKLsIaqF nUM bulfieaf jFdf hY, pr vfjpfeI dy Kfxy mOky Auh lok vI bulfey gey, ijnHF ny ibwl kilMtn dI pqnI ihlyrI dI sYnyt dI cox leI moty cMdy idwqy sn. iehnF lokF nUM swdy jfxf amrIkI swiBafcfr dy Ault aqy BfrqI rfjnIqI df rMg kih ky inMddy smyN aKLbfrF ny Cqvfl dI ies ivwc BUimkf df ijLkr kIqf sI. Cqvfl vwloN ies pwKoN kdy koeI sPLfeI afeI nhIN vyKI geI. Auh awj vI amrIkI rfj drbfr df nyVU mMinaf jFdf hY. Bfrq srkfr ny afpxy spwsLtIkrn ivwc ieh ijLkr vI kIqf hY ik Cqvfl ny Bfrq-amrIkf sMbMDF nUM mjLbUq krn ivwc kfPLI vwzI BUimkf inBfeI hY. Aus dI ieh BUimkf vI ivvfd df Enf hI vwzf muwdf hY, ijMnf vwzf muwdf Bfrq-amrIkf irsLiqaF dy mOjUdf moV nUM smiJaf jFdf hY. ijwQoN qwk Cqvfl ivruwD bxy kysF df sMbMD hY, Auh cOdF sfl purfxy hn qy AunHF dy aDfr Auqy 1997 ivwc sMq isMG Cqvfl qy Aus dI pqnI iqMn idn sIKF ipwCy vI rhy sn. kuwl 89 lwK 2 hjLfr zflr qoN vwD (Bfrq iswky ivwc EdoN dy ihsfb nfl aTfeI kroV rupey qoN vwD) dI DoKfDVI df mfmlf sI. iml rhI jfxkfrI muqfbk cfr cfrjsLItF dfier hoeIaF sn, ijMnHF `coN iewk vfps lY leI geI, iewk kys nUM jwj ny rwd kr idwqf qy do kys hfly adflqI gyV qoN pUry nhIN inkly. ijhVI iewk cfrjsLIt jwj ny rwd kr idwqI, Aus nUM sI[ bI[ afeI[ dy mukwdmybfjLI nfl juVy hoey iqMny sInIar aiDkfrIaF ny hfeI kort ivwc cuxOqI dyx leI iliKaf sI, pr mOky dy sI[ bI[ afeI[ muKI ny hux vfly muKI dI isPLfrsL Auqy cuxOqI dyx qoN rok idwqf sI. ho skdf hY ik EdoN vfly muKI ny muKI bxy rihx leI aijhf kIqf hovy qy dUjy ny BivwK ivwc AuWcI kursI AuWqy awK itkf ky iksy df ‘kihxf’ mMn ilaf hovy. |