www.khabarnama.com  {Punjabi Newspaper Khabarnama Toronto} email: editor@khabarnama.com 

***** afpxI mF bolI 'pMjfbI' ilKx, pVHn aqy bolx ivwc iJjk mihsUs nf kro sgoN mfx aqy PKr nfl afpxy bwicaF nUM vI isKfE!!****


 

 

aslI ‘afm afdmI’ dy Bly qoN dUr-dUr iPrdI Bfrq dI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          ‘afm afdmI’ dI puwCigwC bfhlI qF kdy vI nhIN hoeI, pr Aus df ijLkr EdoN QoVHf ijhf vwD hox lwg ipaf sI, jdoN kFgrs pfrtI ny ieh cox nfhrf idwqf sI : ‘kFgrs kf hfQ, afm afdmI ky sfQ.’ kFgrs vfly ies nfhry nUM iewk gMBIr insLfny vjoN pysL krdy sn qy ivroDI iDr vfly ivaMg kwsx leI, pr ‘afm afdmI’ df ijLkr dovyN pfisEN hox lwg ipaf sI. rfhul gFDI ny jdoN grIbF dIaF JuwgIaF ivwc rfqF kwtx df islislf sLurU kIqf, qF ies nfl kFgrs pfrtI dy lIzrF nUM ieh kihx df iewk mOkf hor iml igaf ik Auh afm afdmI dI hflq nUM sfhmxy rwK ky cwl rhy hn. mhfrfsLtr dI iewk grIbVI klfvqI kol rfq kwtx qy ruwKf-imwsf Kfx ipwCoN jdoN rfhul gFDI ny dysL dI pfrlImYNt ivc Aus df vfr-vfr ijLkr kIqf, qy ivroDI iDr ny vfr-vfr toikaf, qF Aus qoN vI kFgrs pfrtI dy muwK cflk mF-puwqr dI nyk-nIaqI dI Jlk keI lokF ny mihsUs kIqI sI. aglIaF coxF ivc ivroDI iDr ny klfvqI nUM ieh cogf suwt idwqf ik, ‘‘asIN qYnUM pfrlImYNt dI sIt dy dyvFgy, qUM rfhul gFDI bfry lokF nUM dws dyh ik Auh isrPL gwlF krdf hY, dyNdf kuJ nhIN.’’ Auh pihlF sfhmxy afeI, iPr ipwCy htI qy coxF ipwCoN hux ijhy af ky iewk gYr-srkfrI jQybMdI dy rfhIN Aus nUM kuJ lwK rupey dI mdd phuMcf ky kFgrs dy lIzrF vwloN ikhf igaf hY ik rfhul gFDI dy suPLny muqfbk klfvqI dy bwicaF dI pVHfeI df pRbMD kr idwqf igaf hY.

          ‘sLfndfr’ kfrgujLfrI hY ieh, pr ies ivwc iewk vwzf nuks hY. Aus ipMz ivwc koeI hor klfvqI vI hoAUgI, sLfied keI hoxgIaF, AuhnF df iksy nUM cyqf hIN nhIN afieaf. klfvqI ipMz ivwc hI nhIN, Bfrq dy hr ipMz ivwc ieho ijhIaF klfvqIaF hn, AuhnF df cyqf kOx krygf? isrPL iewk nUM ‘afm afdmI’ dI pRqIk ‘klfvqI’ bxf ky pysL kr dyx nfl dysL dI qkdIr qF nhIN bdl jfxI. dysL dI qkdIr bdlx leI jo kuJ krn dI loV hY, Auh qF ies vkq iksy pfrtI dy eyjMzy AuWqy hI njLr nhIN af irhf.

          26 PrvrI dy idn Bfrq df afm bwjt pysL kIqf hY KLjLfnf mMqrI pRxb muKrjI ny. Aus ny ijvyN ies kfgjLI jfdUgrI rfhIN afm lokF df kcUmr kwZx df rfh PiVaf, Aus nfl sfry dysL ivwc hfhfkfr mwc geI hY. kuJ ku cIjLF dy Bfa Gtx dI sMBfvnf ivKf ky hor hr cIjL dIaF kImqF asmfny cfVHn df pRbMD kr idwqf igaf hY. isrPL aYksfeIjL izAUtI aqy zIjLl-pYtrl dIaF kImqF ny hI bfkI hr cIjL df muwl vDf dyxf hY. hfly iewk idn pihlF ryl mMqrI ny imwtI dy qyl aqy Kfx vflIaF cIjLF dI ZoafeI df BfVf Gwwt kIqf sI, ies ny Auh vI vDf dyxf hY. kuJ vwzy mfhr ieh aMkVy pysL kr rhy hn ik ies bwjt nfl iewk vfrI BfvyN lokF AuWqy boJ hI pvy, smF pf ky ies ny dysL dI qrwkI eynI kr dyxI hY ik hux dIaF inklIaF cIkF Buwl ky lokF ny sohly gfieaf krny hn. kwlH dIaF kOx jfxy, awj dI gwl ieh hY ik AuhnF vrgy kuJ hor mfhr ieh aMkVy pysL kr rhy hn ik ies ny grIbI qF vDfAuxI hI hY, AuWprly vrgF nUM Cwz ky hyTilaF sBnF nUM hI rgV Cwzxf hY. Bfr iehnF hyTly vrgF AuWqy pf idwqf igaf hY qy Cotf isrPL vwizaF leI rihx idwqIaF hn.

          ies mfmly ivc bhuqf ijLkr ienkm tYks df kIqf jf irhf hY. nvyN bwjt muqfbk iewk lwK swT hjLfr rupey dI slfnf afmdn qwk koeI tYks nhIN hovygf, pihlF vI eydF hI sI, koeI PLrk nhIN pY sikaf. iewk lwK swT hjLfr qoN AuWpr pMj lwK qwk isrPL ds PLIsdI tYks hovygf. pihlF nfloN PLrk qF hY, pr ies PLrk df PLfiedf iqMn lwK jF Aus qoN hyTF dI afmdn vfilaF nUM koeI nhIN hoxf, Bfv ik isrPL Auho PLfiedy ivc rihxgy, ijnHF dI qnKLfh jF hor afmdn pMJI hjLfr rupey mhIny nfloN vwD hovygI. AuhnF nUM PLfiedf huMdf hY qF ikMny ku lwK lokF nUM huMdf hY, ies bfry bihs ho rhI hY, pr ieh bihs nhIN ho rhI ik nvyN srvyKx muqfbk Bfrq dysL dI cflI PLIsdI dy krIb ijhVI jnqf ‘grIbI dI ryKf’ qoN hyTF rihMdI hY, AuhdI afmdn pMJI hjLfr rupY mhInf vI nhIN huMdI. ‘afm afdmI’ jy pMJI hjLfr rupey qoN AuWpr dI afmdn vfly nUM hI igxnf hY qF ieho ijhy afm afdmI dI igxqI ivwc dysL df aslI afm afdmI nhIN igixaf jf skxf.

          iPr afm afdmI ikwQy hn? ieh lwBx leI hux ibhfr jF AuWqr pRdysL jfx dI loV nhIN, ijs df ijLkr asIN ipCly sflF ivwc krdy huMdy sF. iksy vI cOk ivwc cly jfE, vrdI pf ky gwzIaF nUM hwQ dyNdf hom gfrz df jvfn jF koeI aYs pI E (kwcf pulsIaf) lwB jfvygf. Aus dI qnKLfh pMjqflI sO rupey hMudI hY qy sfry sfl dI qnKLfh AuWqy Gwto-Gwt ienkm tYyks dyx vfly nUM ijMny pYsy (sfZy bfrF hjLfr rupey) hr mhIny imlxy cfhIdy hn , Aus ryKf qwk ieh ivcfrf ZfeI mhIinaF dIaF qnKLfhF iml jfx mgroN phuMcdf hY. ijs dI sfry sfl dI qnKLfh imlf ky crvMjf hjLfr msF hMudI hY. Aus nUM iqMn lwK dI afmdn qwk koeI tYks nf dyx dI Cot dI kI CF mfnx nUM imlygI? iksy skUl ivc cly jfE, EQy ‘iswiKaf krmI’ nFa dy jIv afpxy krmF nUM Bugqdy iml jFdy hn, cOk ivwc KVy vrdI pf ky Kfs jfpdy ‘afm afdmI’ nfloN vwKrI hflq ivc Auh iswiKaf krmI vI nhIN. iewk skIm hY kyNdr srkfr dI, ijs nUM ‘nYsLnl cfeIlz lybr pRfjYkt’ kihMdy hn. ieh mjLdUrI krdy bwicaf nUM EDroN htf ky pVHn vfly pfsy lfAux leI clfeI geI hY, ijwQy ivsLyyysL aiDafpk rwKy jFdy hn. jlMDr ivwc ieho ijhy 27 skUl KolHy gey hn. ijnHF dy tIcrF nUM ipCly ds mhIny qoN Auh ‘qnKLfh’ vI nhIN imlI, ijs nUM qnKLfh kihxf qnKLfh sLbd dI byiewjLqI krn vFg jfpdf hY, ikAuNik ieh ‘qnKLfh’ isrP awT sO rupey mhInf hY. ipwCy ijhy ies ivwc ‘vfDf’ kr ky pMdrF sO rupey kr idwqI geI, pr ajy qwk ieh ‘ieMkrImYNt’ vI imlI nhIN. jo kuJ iml irhf hY, Aus nfl AuhnF nUM ienkm tYks dIaF CotF dyx dI crcf AuNj hI mjLfk jfpdI hovygI .

          awj sfrI dI sfrI ivroDI iDr ies bwjt ivruwD cIk-ichfVf pf rhI hY, pr jdoN AuhnF dy afpxy hwQ rfj dI vfg-zor huMdI hY, EdoN vI afm afdmI dI hflq suDr qF nhIN jFdI. ipClI vfjpfeI srkfr vyly gMZy nhIN sn imldy. iewk vfrI morfrjI izsfeI dy pRDfn mMqrI huMidaF vI nhIN sn imldy qy izsfeI nUM jdoN pfrlImYNt ivwc ies bfry puwiCaf igaf qF Aus ny ikhf sI, ‘‘mq KfE ipafjL, syb Kfieaf kro, vo ssqf hY.’’ awgoN ieh puwCx AuWqy Auh cuwp kr igaf sI ik Kfx nUM qF syb Kf lvFgy, pr sbjLI ivc syb ikvyN pfeIey? ipCly mhIny Bfrq ivc KMz df Bfa vD jfx AuWqy Kurfk splfeI mMqrI sLrd pvfr dI pfrtI dy aKLbfr ny ieh PLfrmUlf pysL kr idwqf sI: ‘‘cInI mq KfE, ies sy qo sLUgr kI ibmfrI ho jfqI hY.’’ vfjpfeI srkfr vyly jdoN gMZy nhIN sn imly qF Aus ny ies nUM tflx leI ieh ikhf sI ik ‘‘jdoN vI gMZy nhIN imldy, kFgrs dI rfjnIqI cmkdI hY, ies nUM afpxf cox insLfn hI hwQ dI bjfey ipafjL rwK lYxf cfhIdf hY.’’ sLrd pvfr hovy jF atl ibhfrI vfjpfeI jF iPr murfrjI izsfeI, jy Auh afm afdmI dI hflq df drd jfxdy huMdy qF ieMj gYr-gMBIr iksm dIaF gwlF nhIN sn kr skdy.

          afE hux jLrf bwjt qoN bfhr afeIey qy afmdn df Kfqf Cwz ky kuJ afsy-pfsy vI vyKIey ik EQy kI ho irhf hY.

          biTMzy sLihr dy puls dy kuwtx-Kfny (sI afeI ey stfPL) ivwc keI sfl pihlF nUM iewk Qfxydfr ny iewk mF nUM sky puwqr dy sfhmxy alPL nMgf kr ky KVI kr Cwizaf sI. sfry pfsy duhfeI mwc geI. rfj EdoN kFgrs df sI. cuPLyry QU-QU hox mgroN Aus Qfxydfr nUM isrPL sspYNz kIqf igaf sI. kuJ icr bfad akflI-Bfjpf srkfr (1997 vflI) af geI. Aus Qfxydfr dy ivruwD mujLfhry ivwc BfvyN akflI vrkr vI sLfml huMdy rhy sn, akflI-Bfjpf srkfr ny af ky Aus nUM bhfl kr ky Aus dy Gr nyVy kursI dy idwqI. ‘vfrs sLfh nf afdqF jFdIaF eI[[[[‘, dy aKfx vFg Auh iPr puwTy kMmF qoN nf hitaf qy aMq nUM adflqI hukmF AuWqy Aus nUM jylH jfxf pY igaf sI. eydF dy ikMny ku ‘afm’ duKIey mF-puwq hoxgy, ijhVy jLlflq dI ijLMdgI akflI-Bfjpf rfj ivwc vI gujLfrdy hoxgy, kFgrs dy rfj ivc vI, pMjfb ivwc vI qy Bfrq dy hornF rfjF ivwc vI.

          sfzy kol iesy hPLqy dI iewk pRmuwK, pr axgOlI ho ky rih geI, KLbr hY. ieh KLbr afKdI hY ik hux pMjfb srkfr dy gRih ivBfg ny ieh PYslf kr ilaf hY ik awgy qoN blfqkfrIaF nUM kYd dI sjLf ivwc muafPLI nhIN idwqI jfieaf krygI. sfPL hY ik hux qwk iml jFdI sI. jI hF, iml jFdI sI qy srkfrI aMkVy dwsdy hn ik 2003 qoN lY ky 2009 qwk blfqkfr dy bwqI dosLIaF nUM kYd dI sjLf dI muafPLI iml cuwkI hY. Cy sflF ivwc bwqI, hr sfl aOsqn pMj qoN vwD . iehnF Cy sflF dOrfn kFgrs df rfj vI irhf qy akflI-Bfjpf df vI. dohF dy rfj ny hirafxy vfly rfTOr dy mfsI dy puwqF nfl ilhfjdfrI inBfeI hY. crcf ivwc ieh kOVf swc EdoN afieaf, jdoN pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dy mfxXog jwj jsits aYs zI afnMd ny srkfr dI ies mfmly ivwc iKcfeI kIqI. ieh muafPLIaF gurpurbF jF kuJ vwzIaF hsqIaF dy jnm idnF nfl joV ky idwqIaF jFdIaF hn.

          ijhVy lokF nUM ies Cot df lfB imilaf, Auh ikwdF dy sn? iehnF ivwcoN kuJnF ny qF Coty-Coty bwicaF nUM vI afpxI hvs df isLkfr bxfieaf hoieaf sI. iewk ieho ijhy pfpI ny iewk sfZy iqMn sfl dI bwcI nUM blfqkfr dI isLkfr bxfieaf sI. Aus nUM ds sfl dI sKLq kYd dI sjLf adflq ny idwqI sI, pr Auh cfr sfl kwt ky bfhr af igaf, ikAuNik pMjfb srkfr dy ‘nyk cfl-cwlx’ dy afDfr AuWqy Aus dI bfkI dI sjLf muafPL kr idwqI sI. jLrUr Auh phuMc vflf ‘Kfs’ afdmI hoAUgf,vrnf biTMzy dI jylH ivwc 98 sfl qoN vwD Aumr df iewk kYdI afpxI sjLf nfloN keI sfl vwD Bugq ky vI EQy bYTf mOq dI rfh AuzIkdf irhf sI. Aumr kYd vfilaF nUM afm kr ky bfrF ku sfl bfad Cwz idwqf jFdf hY, pr Auh ivcfrf ‘afm afdmI’ sI, ijs dI koeI phuMc nhIN huMdI, ies krky AuWnI sfl jylH aMdr sVdf irhf qy Aus df irhfeI df kys hI iksy ny bxf ky nhIN sI Byijaf. irhfeI Aus dI EdoN hoeI, jdoN iewk aKLbfr ny Aus dI khfxI CfpI qy iewk gYr-srkfrI sMsQf Aus df kys lY ky srgrm hoeI. dUjy pfsy ‘Kfs’ aqy ‘afm’ dy PLrk nfl ijvyN kuJ ‘Kfs’ lok afpxI sjLf muafPL krvf ky bfhr inkl jFdy hn, Aus bfry jsits afnMd ny ieh BfvpUrn itpxI kIqI sI ik ‘‘qusIN sfry aprfDIaF nUM ikAuN nhIN Cwz dyNdy, qF ik Auh bfhr jf ky hor aprfD krn qy muV ky iewQy af skx?’’ qy ieh kMm kFgrsI qy akflI-Bfjpf dovF dy rfj ivwc hoieaf hY.

          ‘afm afdmI’ dI hflq asl ivwc hY kI, jy ajy vI siQqI spwsLt nhIN hoeI qF iPr ‘dIvy hyT hnyrf’ vflI iewk imsfl vyK lYxI cfhIdI hY. rojL rfq nUM biTMzy dy rylvy stysLn qoN iewk gwzI rfjsQfn dy bIkfnyr sLihr nUM jFdI hY, ijs df nFa qF ‘bIkfnyr aYkspRYs’ hY, pr afm bolI ivwc Auh nUM ‘kYNsr aYkspRYs’ ikhf jFdf hY, ikAuNik Aus ivwc ielfj leI jf rhy kYNsr dy mrIjL Bry hoey huMdy hn. nrmf pwtI dy ieh afm lok bIkfnyr dy srkfrI hspqfl qoN kYNsr df ssqf ielfj krvfAux jFdy hn, ikAuNik pMjfb ivwc ieh shUlq hfsl nhIN.

          bIqy hPLqy kYNsr dy mrIjLF bfry aMkVy Cpy hn. iehnF aMkiVaF muqfbk pMjfb dy sB qoN vwzy qy qyrf ivDfn sBf sItF vfly luiDafxy ijLly ivwc kYNsr dy isrPL 747 mrIjL hn, hr sIt ipwCy 62 qoN kuJ vwD. nON ivDfn sBf sItF vfly jlMDr ijLlHy ivwc isrPL 377 kYNsr dy mrIjL hn, jo hr sIt ipwCy 42 ku bxdy hn. dUjy pfsy pMj sItF vfly biTMzy ijLlHy ivc kYNsr dy 942 mrIjL hn, jo hr sIt ipwCy 188 qoN vwD bx jFdy hn. lgBg ieho ijhI hflq hI muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl dy mukqsr ijLlHy dI hY. EQy ivDfn sBf dIaF isrPL cfr sItF hn, pr kYNsr dy mrIjLF dI igxqI 668 hY, jo hr sIt ipwCy 167 bxdI hY. mukqsr nUM sRI mukqsr sfihb df nvF nFa dy idwqf igaf hY, pr ijhVf kMm POrI qOr `qy krnf bxdf sI, ik EQy iewk kYNsr df hspqfl KoilHaf jfvy, Aus dI QF muwK mMqrI dy ipMz bfdl ivwc GoiVaF df hspqfl KoilHaf jf irhf hY. GoiVaF dy hspqfl leI qF gRrFt jfrI vI ho geI hY, pr biTMzy ivwc srkfr kol ‘PMzF dI Gft’ kfrn iewk gYr-srkfrI sMsQf kYNsr dy ielfj df hspqfl bxf rhI hY, ijs leI srkfr vwloN kuJ nhIN idwqf jf irhf.

          idwlI nUM kyNdr mMn ky AuWqr-dwKx qy pUrb-pwCm sfrIaF idsLfvF ivwc Bfrq aMdr JfqI mfr lE, quhfnUM ieho hflq idwsygI. Auqly lokF, jF iPr Auqly mwD-vrg dy lokF, dI ijLMdgI dy iPLkrF nUM ‘afm afdmI’ df nFa lY ky crcf ivwc ilaFdf jfvygf. aslI afm afdmI nUM ies df koeI lfB hovygf, ieh qF socxf hI nhIN cfhIdf. jo ho skdf hY, Auh isrPL ieh ik sfzy Xuwg ivc vI iksy ikRsLn nUM iksy sudfmy df cyqf afAux vFg iksy rfjkumfr rfhul gFDI nUM iksy klfvqI df Blf krn df iKafl af jFdf hY, iPr Auh afm qoN Kfs bx jfdI hY . afm afdmI qF afm df afm hI rihMdf hY, AuhdI ijLMdgI ivwc bhfr dy afAux df Xuwg hfly nhIN afieaf, pqf nhIN kdoN ku afvygf, kdy afvygf vI ik nhIN afvygf?

          sudfmy dI nsl dy AunHF grIbF dy Gr nf kdy koeI ikRsLn afieaf qy nf BIlxI kol jfx vflf rfm hI kdy bhuiVaf hY.

 


svfl ihMsk aMdoln dIaF vwK-vwK vMngIaF qy AunHF pRqI phuMc df

- jiqMdr pnUM

          Bfrq dy vwK-vwK rfjF ivc vwK-vwK qrHF dI ihMsk srgrmI vyKx nUM iml rhI hY. afm afdmI ies dy sfry pwKF qoN avfjLfr huMdf hY. svfl ieho ijhy mOky ieh KVf kIqf jFdf hY ik kI ieh sfrI ihMsf ruk nhIN skdI? ieh kwc-GrV smJ `coN inkilaf svfl hY, ijs df eynf sfdf jvfb ho hI nhIN skdf.

          ihMsf dIaF vMngIaF ivwcoN iek hY dysL dy qkrIbn ds rfjF ivc PYlI hoeI mfEvfdI ihMsk lihr. ieh sfrI iksy iek sFJI kmfn hyT nhIN, keI DiVaF ivc vMzI peI hY. sFJ hY qF isrPL eynI ik ieh sfry hI cIn dy mrhUm sLfsk kfmryz mfE jLy quMg dy ienHF sLbdF nUM pRyrnf df sroq mMndy hn ik rfjsI qfkq bMdUk dI nflI ivwcoN inkldI hY. mfE jLy quMg dI ieh tuk aDUrI hY. pUrI Dfrnf ieh hY ik bMdUk kuJ iek bMidaF dy hwQF ivc nhIN, lokF dy hwQF ivc cfhIdI hY, lihr df rUp jnqk cfhIdf hY, do-cfr sO jF do hjLfr jjLbfqI qOr `qy buwJy hoey kfrkunF qwk sImq nhIN cfhIdf. ijMny ku lok ienHF dy nfl hn, jdoN Auh vI inwky-inwky nukqy lwB ky afpo ivc iek dUjy Auqy ‘soDvfdI’ jF iPr ‘BgOVf’ vfly Twpy lf ky mrn-mfrn nUM iqafr ho jFdy hn, ies lihr df iksy isry puwj skxf afs qoN bfhrI gwl hY. Auh afpxIaF kurbfnIaF df ijLkr krdy hn. iswK ivdvfn kpUr isMG ny iek vfrI mjLfk nfl ieho gwl iswKF nUM khI sI ik lwKF sflF qoN bwkry vI kurbfnIaF dy rhy hn, pr bwkrsqfn qF bx nhIN sikaf. iek bfkfiedf BivwK-nksLy dI axhoNd ivc Auh kdy ipMzF jF surwiKaf PLorsF dy kYNpF `qy hmly kr ky AunHF nUM mfrngy, kdy afpxy bMdy mrvfAuxgy, pr qx-pwqx iksy nhIN phuMc skxgy. vrnxXog hY ik mUl vloN BfvyN sfrI nkslI lihr iewko sI, hux keI nkslI DVy bMdUk dI nflI vfly isDFq dI bjfey lok sMGrsLF dy rfh vwl muV vI cuwky hn.

          dUjI iksm dI ihMsf asIN jMmU-ksLmIr irafsq dI ksLmIr GftI ivc vfprdI vyKdy hF. ieh ies vkq pfiksqfnI KuPLIaf eyjMsIaF vloN hr rMg vfly pfiksqfnI isafsqdfnF dI sihmqI aqy sLih nfl clfeI jf rhI hY. pYsf vI Auh dyNdy hn, hiQafr qy isKlfeI vI, pr mrn jF mfrn df kMm ksLmIrI nOjvfnF dy ijLmyN pYNdf hY. afpxy dysL aMdr ivkfs nf kr ky EQoN dy hr rMg dy rfjsI afgUaF dI koisLsL ieh rihMdI hY ik pfiksqfn dy lokF df iDafn ksLmIr dy jhfd vwl lfeI rwKx. ksLmIrI lok BfrqI pfsy dy hox jF pfiksqfnI kbjLy hyTly, AunHF nUM pfiksqfnI hkUmqF isrPL qopF awgy zfhux leI vrqdIaF hn. kfrigl dI jMg mOky jhfdIaF dy Bys ivc ijhVy pfiksqfnI PLOjI AucIaF phfVIaF Auqy cVHy sn, Auh vI sfry pfiksqfn dI nfrdrn lfeIn ienPLYNtrI ivwcoN sn, ijnHF dI BrqI igligq aqy bliqsqfn ivwcoN kIqI jFdI hY. Aucy phfVF Auqy cVH ky BfrqI qopF df sfhmxf krn jF ksLmIr GftI aMdr af ky surwiKaf dsiqaF nfl lV-lV mr jfx, AunHF leI qF dovyN QF mOq huMdI hY. mjbUr kr ky Auh Byjy jFdy hn, ipwCy vI nhIN muV skdy.

          qIjI iksm hY al kfiedf jF lsLkry-qfiebf vloN Byjy jF dihsLqgrdF dI. ienHF `coN kuJ qF muMbeI ivc jF pfrlImYNt Bvn Auqy kIqy hmly vrgf hmlf krdy qy mOky `qy lVdy hoey mfry jFdy hn, pr kuJ lukvyN qOr `qy bMb Dmfky kr ky inklx df Xqn vI krdy hn. kdy Auh PVy jFdy qy lMmy mukwdimaF df sfhmxf krdy sflF-bwDI sIKF ipwCy sVdy hn, kdy bMb bIVdy jF Bwjdy smyN mfry vI jFdy hn. kMm ieh lok vI hukm dy bwDy krdy hn.

          cOQI iksm hY afqm-GfqI mnuwKI bMbF dI. ienHF nUM jhfd aqy jnUMn dI puwT eynI pwkI cfVHI jFdI hY ik Auh mOq nUM gly lfAuxf iek puMn df kMm smJdy hn. mrn qoN bfad ‘agly sMsfr’ dy suPLny hI eyny suhfvxy idKfey jFdy hn ik Auh hor kuJ socdy hI nhIN. AunHF dy isr hI bfhlf socx dy smrwQ nhIN rihMdy.

          ienHF cfry iksmF dI, jF sLfied kuJ hornF iksmF dI vI, ijMnI ihMsf ies sdI dy sLurU ivc vyKx nUM iml rhI hY, ipClI sdI ivc vI keI QF vyKI geI sI. ihMsk rsqf aKLiqafr krn vfly ieh sfry lok ies XkIn nfl bwJy huMdy hn ik iek nf iek idn qF ijwq AunHF dI soc dI hI hoxI hY. sRIlMkf dy iek pRFq Auqy vIh sfl dy krIb kbjLf rwKx ivc ilbrysLn tfeIgrjL afPL qfiml eIlm (ilwty) dI kfmXfbI dy hvfly dy ky keI lok afKdy huMdy sn ik ijvyN AunHF ny ieh ikRsLmf kr ivKfieaf hY, iek idn asIN vI kr ivKfvFgy. hux nf ilwty hI rhI, nf ilwty df kbjLf. iek mn ho ky EQoN dI srkfr ny jdoN cuPLyirEN GyrfbMdI kr ky PLOj cfVHI, ilwty lytxIaF lYNdI njLr afeI sI.

          sfzy pMjfb ivc iek pVfa Auqy mOky dy pRDfn mMqrI cMdr sLyKr ny gwlbfq dI pysLksL kIqI qy ies kMm leI surwiKaq lFGy df XkIn idvfieaf sI, pr Auh pysLksL mjLfk ivc Auzf idwqI geI sI. Aultf ieh suxfieaf igaf ik gwlbfq krnI hY qF pMjfb jF idwlI ivc nhIN, sivtjLrlYNz ivc hovygI, ijwQy Bfrq df rfsLtrpqI qy pMQk kmytI df muKI afhmo sfhmxy bYT ky gwl krngy. Auh gwl isry nf lwgI qF QoVHy icr bfad muwK mMqrI bx ky byaMq isMG ny vI ieho pysLksL kIqI sI. PLrvrI 1992 ivc srkfr bxf ky Aus ny pysLksL krn dy nfl hI ivsfKI dy idn qwk surwiKaf dsiqaF nUM iekqrPLf golIbMdI leI kih idwqf sI. jdoN ies df huMgfrf nf Biraf igaf qF Ausy byaMq isMG ny ivsfKI mOky puls nUM ieh kih idwqf sI ik jo loV jfpy, kro, pr pMjfb ivc amn kfiem hoxf cfhIdf hY. Auho puls sI, Auho aPLsr sn, pr hux qwk iek mn ho ky kdy hdfieq nhIN sI idwqI geI, jdoN spwsLt hdfieq iml geI, iek sfl dy aMdr-aMdr pMjfb ivc amn kfiem ho igaf sI.

          awj dy Xuwg ivc bMdUkF dIaF nflIaF `coN ikDry vI rfjsI qfkq inklx dI sMBfvnf nhIN njLr afAuNdI. TIk rfh ieho hY ik jy iksy pfisEN gwlbfq df swdf imly qF Aus mOky nUM hwQoN nf jfx idwqf jfvy. lihr qoN pfsy bYTy kuJ lok hn, ijnHF ny afp kdy kIVI nhIN mfrI huMdI qy afpxy pYrF ivc kMzf vwjy dI pIV vI nhIN jrI huMdI, Auh bMdUkF cuwkI iPridaF nUM ‘zty rho’ df hokf dyeI jFdy hn. eydF dy swjx mridaF nfl mrdy nhIN huMdy, pfsf pltdf vyK ky BfrU rfjsI iDr nfl juVdy qy aYvfrzF leI joV-qoV krdy njLr afAux lwg pYNdy hn. mrnf llkfrf mfrn vfilaF ny nhIN, CvHI-gMzfsf cuwkx vfilaF ny hI huMdf hY.

          ies sMbMD ivc ipCly idnIN Bfrq dy gRih mMqrI pI icdMbrm ny kuJ pihlkdmIaF kIqIaF hn. pihlI pysLksL AunHF ny mfEvfdIaF nUM hI kIqI hY, ikAuNik Kud pRDfn mMqrI mnmohn isMG keI vfrI kih cuwky hn ik iek bfkIaF vrgy dihsLqgrd Kfny ivc nhIN rwKy jf skdy. pysLksL ieh sI ik quhfnUM hiQafr suwtx nUM nhIN ikhf jfvygf, isrPL eynf kro ik jy gwlbfq dI myjL Auqy afAuxf hY qF EnI dyr leI golIbMdI kr lE. AunHF dI pysLksL ies qoN awgy vD ky bhu-kOmI aqy kOmI kMpnIaF jF kfrporysLnF nfl kIqy Auh smJOqy muV ivcfrn qwk vI jFdI hY, ijnHF nfl AunHF KyqrF dy mUl vfsIaF nUM nuksfn puwj irhf hY. mfEvfdIaF dIaF bfkI mMgF vI Auh ivcfrn nUM iqafr hn. mfEvfdI iDrF dy gupq sMgTn nfl qflmyl rwKdy jLfhrf sroqF ny ieh pysLksL rwd vI kr idwqI qy agly hPLqy aMdr mfEvfdIaF ny do vwzIaF kfrvfeIaF ivc pYNqI dy krIb lok vI mfr idwqy. pysLksL df ieho ijhf ‘huMgfrf’ hux surwiKaf PLorsF nUM jvfbI sKLqI leI Auksfvygf, ijs df KimafjLf sLfied Aus ielfky dy afm lok vI Bugqxgy. jMgl kbfielI lokF dI jIvn-joq hn. AunHF nfl sMbMDq ijhVy skYNzl ipCly ivc isLwbU sorynF, mDU koizaF jF hornF ny kIqy, AunHF qoN sqy hoey kbfielI lok mfEvfdI gruwpF vwl muVy sn. hux Auh hflfq dI jkV ivc af ky jbr df insLfnf bx rhy hn.

          dUjI pysLksL gRih mMqrI icdMbrm ny jMmU-ksLmIr ivc jf ky ieh kIqI ik ijhVy ksLmIrI nOjvfn pfiksqfnI pfsy qury iPrdy hn, jy Auh ihMsf df rsqf Cwz ky afqm smrpx krn qF Bfrq srkfr AunHF dy muV vsyby bfry socygI. jy Auh nOjvfn aijhf krdy hn qF ieh AunHF dy vI ihwq ivc hovygf, Bfrq dy vI. EQy KVy pYr iek svfl hor puwC ilaf igaf ik kI ieh nIqI guMmrfh ho ky dUjy dysLF, jF pfiksqfn, dOV gey iswK nOjvfnF leI vI apxfeI jfvygI? icdMbrm df jvfb isrPL eynf sI ik ies vkq gwl ksLmIr dI ho rhI hY. ieh Aus ny nhIN sI ikhf ik iswK nOjvfnF nUM aijhI pysLksL hI nhIN krnI. agly idn nUM pMjfb dI rfjnIqI ivc Aubfl af igaf ik Bfrq srkfr iswKF nfl ivqkrf kr rhI hY. idn isrPL iewko hI hor lMiGaf qy icdMbrm ny iswK nOjvfnF leI vI eysy iksm dI afqm smrpx dI nIqI dI pysLksL kr idwqI. hux gyNd dUjI iDr dy pfsy jf peI hY.

          icMdbrm dI ies pysLksL ipwCoN ieh svfl KVf ho igaf hY ik kI koeI iswK nOjvfn ies df huMgfrf Br ky Bfrq afAuxf cfhygf? jF ijhVy lok kwlH qwk kihMdy sn ik iswKF nUM mOkf nf dy ky AunHF nfl ivqkrf kIqf igaf hY, kI Auh Bfrq dysL nUM cuxOqI dyNdy AunHF iswK nOjvfnF nUM ieMj krn df swdf dyxgy? dovyN gwlF hox dI koeI sMBfvnf nhIN. awg vrHdI dy dOr ivc ijhVy iswK nOjvfn pfiksqfn cly gey sn, AunHF ivwcoN ds-pMdrF nUM Cwz ky bfkI sfry jxy koeI nf koeI vsIlf vrq ky pwCmI dysLF ivc phuMc cuwky hn. AunHF ny EQy sohxy awzy jmf ley hn. pirvfr vI swd ley hn, eyQy Bfrq af ky pysL hox nfloN Auh EQy rihx nUM hI pihl dyxgy. Aultf huMdf sgoN ieh hY ik ijs iksy nUM Bfrq srkfr ny kfnUMnI kfrvfeI rfhIN ieDr mMgfAuxf cfihaf jF EQoN dI srkfr ny jbrI eyDr Byjxf cfihaf, AunHF ny aijhf hox qoN rokx dI koisLsL kIqI hY. ijs iksy ny kfnUMnI rsqf aKLiqafr kIqf, Aus nUM BfrqI adflqF ny afp hI rfh dy idwqf hY. jy vIh sflF qwk afpxy afp nUM ‘Kfilsqfn df rfsLtrpqI’ aKvfAux vflf zfktr jgjIq isMG cOhfn afAux lwgf qF hfeI kort dy hukm Auqy pfsport Bfrq srkfr nUM Auhdf vI jfrI krnf pY igaf sI.

          ryVkf hY qF isrPL kflI sUcI df. ies ivc kuJ nFa AunHF lokF dy hn, ijhVy pihlF Bfrq ivroDI srgrmIaF ivc ihwsf lYNdy rhy sn, pr bhuqy nFa AunHF swjxF dy hn, ijnHF df iksy rfjnIqI jF ihMsk lihr nfl koeI vfsqf nhIN sI, isrPL pwCmI dysLF aMdr rfjnIqk sLrx lYx leI EQy jf ky ilK ky dy dyNdy rhy jF iPr kdy-kdfeIN Bfrq ivroDI ibafn dfgdy qy mujLfhrf krdy rhy sn. ijhVy ihMsk GtnfvF dy dfgI hn, Auh qF nypfl ivc Auqr ky pMjfb df gyVf mfr jFdy hn, puls aMdr vI AunHF dIaF sFJF hn, ijnHF sdkf sfry nfky AunHF nUM rfh dy dyNdy hn. musLkl isrPL AuNgl nUM lhU lf ky rfjnIqk sLrnfrQI bxn vfilaF dy pirvfrF nUM af rhI hY. nf AunHF dI rfjnIqk phuMc hY, nf puls vfilaF nfl awK-mtwkf qy hr vfrI Auh hvfeI awzy Auqy nuwkry ibTf ley jFdy hn jF vfps prqf idwqy jFdy hn. ienHF bfry kdy iksy ny koeI Auprflf hI nhIN kIqf.

          jo kuJ awj dy pRsMg ivc hoxf cfhIdf hY, Aus bfry iqMn gwlF TIk lwgdIaF hn. pihlI ieh ik kflIaF sUcIaF soD ky sDfrn ijhy ijLkr vfly lokF nUM awgy qoN afpxy vqn afAux-jfx dI KuwlH dy idwqI jfvy, puls nUM BfvyN cOksI rwKx leI kih vI idwqf jfvy. dUjI ieh ik sB ihMsk srgrmIaF vflIaF iDrF nfl gwlbfq dy sMprk vI srgrm kIqy jfx qy AunHF dI srgrmI df afDfr bxdy jnqk roh dy kfrnF nUM GtfAux jF htfAux leI vI Xqn afrMBy jfx. qIjI ieh ik ijnHF dy nFa surwiKaf dsiqaF jF sUhIaf eyjMsIaF dy kfgjLF ivc isKrF Auqy ilKy pey hn, AunHF dy nFvF dI sUcI jfrI kr ky ieh pysLksL kIqI jfvy ik jy Auh ihMsf df KLfqmf cfhuMdy hn qF Bfrq dy iksy vI rfj dI iksy vI adflq mUhry jf ky pysL ho jfx, cMbl GftI dy afqm smrpx kr gey zfkUaF dy kysF vFg ienHF nUM vI mOq dI sjLf jF mfr-kutfeI iksy vI nhIN hovygI. jy inwjI kfrnF kr ky zfkU bxn vfilaF nUM ieh Cot idwqI jf skdI hY, PUlF dyvI dy pfrlImYNt mYNbr bxn df rfh KuwlHf rwiKaf jf skdf hY qF TIk jF glq jnqk ros dy kfrnF kr ky ies rfhy pey lokF nUM vI eynf mOkf dyxf hI bxdf hY. ies dy bfad vI ijhVy lok afpxI QF zty rihMdy hn, AunHF nUM afpxI mrjLI nfl cuxy hoey pYNqVy anusfr jo kuJ BivwK dI kuwK ivc hovygf, Auhdy Auqy rMj vI nhIN krnf cfhIdf.


afpxIaF hI nhIN, kdy dUijaF dIaF BfvnfvF df iKafl rwKxf vI iswKIey

- jiqMdr pnUM

          afstrylIaf ivc BfrqI, qy Kfs kr ky pMjfbI, ividafrQIaF Auqy hmilaF dIaF pihlIaF KLbrF afAux vyly qoN hI sfzI rfey sI ik ienHF nUM bhuqf AuCflxf PLfiedymMd nhIN rhygf. kuJ lokF nUM sfzI rfey glq vI lwgI sI. asIN ieh smJdy sF ik ieMj krnf BfrqI bwicaF dy ihwq ivc nhIN hoxf. hux ieh gwl lwgBwg sfbq ho cuwkI hY ik ies iksm dI muihMmbfjLI ny AunHF df PLfiedf nhIN kIqf, Aultf AunHF dy rfh dIaF rukfvtF vD geIaF hn.

          pihlI gwl qF asIN ieh mMn ky qurIey ik afstrylIaf ivc hoeI hr vfrdfq nslI Byd-Bfv dI pRqIk nhIN sI, qy nfl hI ieh vI ik hr vfrdfq isrPL luwt-Koh vflI vI nhIN sI. ijhVI gwl pRvfn krn qoN Aus vrq afstrylIaf dI srkfr ies kr ky ienkfr krdI sI ik Aus dy dysL Auqy nslvfd df Pwtf lwg jfvygf, hux Aus nUM mMnxI pY geI hY ik kuJ GtnfvF scmuwc hI nslvfd dIaF sn. Aus vkq hI jy ies hkIkq nUM mMn ky igxy-cuxy nslvfdI qwqF ivruwD sKLqI kr idwqI jFdI qF ies nfl afstrylIaf dI srkfr df aks cmkxf hI sI, DuMdlf nhIN sI hoxf. hux Aus ny ieh swc EdoN pRvfn kIqf hY, jdoN dysL dI ivroDI iDr vI srkfr nUM pY inklI hY, qy aijhf stYNz lYxf jLrUrI bx igaf hY.

          dUjI gwl ieh ik Bfrq dy hfeI kimsLn ny ieh svfl bVy dlIlpUrn ZMg nfl pysL kIqf hY. AunHF ny afstrylIaf Auqy nslvfd dI AuNgl hI nhIN rwKI, EQy kuJ qwqF Auqy Bfrq-ivroDI hox df dosL vI lfieaf hY. ieh gwl AunHF ny AuBfr ky puwCI hY ik vfrdfqF df insLfnf afm kr ky BfrqI ividafrQI hI ikAuN bxfey jf rhy hn, dUjy dysLF dy ividafrQI ikvyN bcy rihMdy hn? Bfv AunHF df ieh nhIN ik dUjy dysLF dy ividafrQI bcy nhIN sn rihxy cfhIdy, sgoN ieh hY ik Auh qwq pCfxny cfhIdy hn, ijhVy isrPL BfrqI ividafrQIaF nUM cux ky insLfnf bxf rhy hn.

          afstrylIaf dI srkfr ies bfry siQqI spwsLt krn ivc kuJ nf kuJ aOK mihsUs kr skdI hY. EQoN dy rfjF dIaF srkfrF df vKryvF vI jLfhr hox lwg ipaf hY. iek rfj srkfr ny Aucyc nfl ieh aYlfn kIqf hY ik afstrylIaf ivc AunHF df rfj ivdysLI ividafrQIaF leI vwD surwiKaq hY. kuJ dUjy rfjF ny ieMj khy jfx df burf vI mnfieaf hY. swc vI ieho hY ik sfrf afstrylIaf ieko ijhf nhIN qy mYlbOrn sLihr ieho ijhy hmilaF dIaF GtnfvF kfrn iksy vI hor sLihr jF rfj qoN vwD crcf ivc afAuNdf irhf hY.

          iesy dOrfn afstrylIaf srkfr ivruwD sfzI nfrfjLgI nUM Ault gyVf dyx vflIaF kuJ GtnfvF vI ho geIaF. iek sLihr dy bfhr iek pMjfbI nOjvfn dI sVI hoeI lfsL imlx Auqy sfzf sfiraF df roh nfl Br jfxf suBfvk sI. ipwCoN ieh Byd KuwlH igaf ik Aus df kql iek pMjfbI Tykydfr qy Aus dI pqnI df kfrf sI. hfly Auh KLbr byhI nhIN sI hoeI ik pfrikMg ivc gwzI lfAux gey nUM qyl pf ky sfVn dI Gtnf df koJf ‘swc’ vI sfhmxy af igaf. awD-pcwDy sV gey Aus pMjfbI nUM mMnxf pY igaf ik sYr-spfty kfrn KLrcf vwD ho igaf sI qy bImy dI rkm lYx leI Aus ny ieh nftk afp hI kIqf sI. pihlF asIN afstrylIaf dI srkfr qy smfj dy ivruwD boldy qy ilKdy sF, ienHF do GtnfvF ipwCoN EQoN df mIzIaf bfkI GtnfvF ivcoN vI bhuqIaF nUM iesy vMngI ivc rwKx qur ipaf. hux jdoN prQ ivc pMjfbI muMizaF hwQoN hI do pMjfbI sky BrfvF dy kql kr idwqy jfx dI KLbr afeI hY qF EQoN df mIzIaf iek vfrI iPr sfzI ipClI kuVwqx nUM Xfd rwK ky jvfbI coBF lfAux dI koisLsL kr skdf hY.

          ivdysLF ivc gey pMjfbI, jF hornF rfjF ny BfrqI, bwcy sfzy afpxy hn. asIN AunHF sfiraF dI suwK mMgdy hF. nfl dI nfl sfnUM ieh swc vI pRvfn krnf cfhIdf hY ik kuJ nf kuJ ksUr iksy nf iksy QF sfzy bwicaF ivcoN iksy df vI ho skdf hY. asIN qF akl dI gwl dwsI vI mMnxI nhIN cfhuMdy. EQoN dI srkfr dy iek aihlkfr ny ieh slfh dy idwqI ik ivdysLI, qy Kfs kr ky BfrqI, ividafrQI bhuqf ivKfvf krn qoN bicaf krn. AunHF ividafrQIaF ny idny pVHfeI krnI qy bhuqI vfrI rfq dI isLPLt Auqy kMm kr ky prqxf huMdf hY. ieho ijhy vkq AunHF kol mihMgIaF cIjLF df dUroN idwsxf lutyry ansrF nUM afpxy vwl iKwcdf hY. pMjfb dy mOjUdf luwt-Koh vfly mfhOl ivc hux sLihrF dy lok vI afpxy Gr dy jIaF nUM kihx lwg pey hn ik hnyry-svyry qurn vyly ijLafdf Bfry prs jF cynIaF-aMgUTIaF pf ky nf inklo, vrnf lutyry luwtx dy nfl-nfl koeI srIrk nuksfn vI pucf skdy hn. jy ieho gwl afstrylIaf dI srkfr dy iek aiDkfrI ny kih idwqI qF sfnUM icwp cVH geI. asIN BfrqI mIzIey ivc ieh svfl vI AuCflx lwg pey ik kI sfzy bwicaF nUM EQy cwj nfl ijAUx df aiDkfr vI nhIN? kI Auh EQy hux afpxI BuwK-nMg dI qsvIr pysL kiraf krn? ieh ivhfr sfzI soc df sfvFpx pysL krn vflf nhIN, sgoN Auh asfvFpx sI, ijhVf asIN ikRkt iKzfrI hrBjn isMG dy svfl Auqy apxfieaf sI.

          hrBjn isMG ijMnf vI vDIaf iKzfrI hovy, ivhfr dI bdqmIjLI kfrn keI vfrI crcf ivc af cuwkf hY. afstrylIaf ivc Kyzdy smyN EQoN dy iek iKzfrI ny Aus Auqy nslvfdI itpxI krn df dosL lfieaf sI. gwl aMq nUM sicn qyNdulkr dI gvfhI Auqy afx atkI qy inbyVf ieh hoieaf ik hrBjn ny jo sLbd vrqy sn, Auh nslvfdI nhIN sn, mF dI gflH nfl sMbMDq sn, jo afstrylIaf dy iKzfrI ny glq smJ ilaf sI. EdoN asIN afstrylIanF dy iKlfPL sfrf qfx lf idwqf, pr ieh gwl nf icqfrI geI ik hrBjn nUM agly dy dysL ivc jf ky mF dI gflH kwZxf vI nhIN sI sLoBdf.

          eynf hI nhIN, asIN dUjy dysLF nfl mukfbly ivc afstrylIaf dy hflfq nUM vI nhIN vyKdy. ipCly ieko sfl aMdr luwt-Koh dIaF GtnfvF dOrfn amrIkf aMdr iek drjn qoN vwD BfrqIaF Auqy hmly hoey qy AunHF `coN kuJ jxy jLKLmF dI qfb nf Jwldy hoey dm vI qoV gey. asIN amrIkf dy ivruwD afstrylIaf vrgf roh pRgt nhIN sI kIqf. sB qoN vwD pMjfbIaF dy kql hr sfl iPlpfeIn ivc huMdy hn qy kdy vI koeI mhInf KflI nhIN jFdf. bIqy hPLqy vI iqMn pMjfbI muMzy EQy kql ho gey hn. EQy mfry jfx vfly iksy vI pMjfbI dy Gr nf qF srkfr df koeI pRqIinD kdy shfieqf df cYWk lY ky igaf hY qy nf Aus iksm df sKLq ros iPlpfeIn dI srkfr kol kIqf hY, hflFik ieh sfry lok vI EQy kfnUMnI qOr `qy gey sn qy bfkfiedf srkfrI nymF-kfnUMnF aMdr rih ky kfrobfr kr rhy sn. kMm krdy pMjfbIaF `qy hmly PLrFs, spyn, ieMglYNz aqy kYnyzf ivc vI kdy-kdy ho jFdy rhy hn. kI AunHF sBnF QFvF dy pMjfbIaF nUM asIN eydF dI hmfieq kdy idwqI hY?

          afstrylIaf dy ivsLysL hflfq df iek pwK ieh vI hY ik EQy ipCly kuJ sflF dOrfn hjLfrF dI igxqI ivc pMjfbI bwcy pVHfeI df vIjLf lY ky gey hn. AunHF dI eynI vwzI igxqI EQy jfx df afstylIan gory hI nhIN, purfxy pwky ho cuwky pMjfbI vI vwKrf ijLkr krn lwg pey hn. sB qoN vwD ijhVI gwl dI crcf Auh sfry jxy nvyN bwicaF bfry krdy hn, Auh ieho hY ik vIjLy lgvf ky qorn smyN nf qF Bfrq ivcly eyjMt AunHF nUM afstrylIan smfj ivc rihx-sihx dy qOr-qrIikaF bfry kuJ dwsdy hn qy nf EQoN dfKLly dI afigaf dy ky PLIs df gwPf lYx vfly kfljF vfilaF ivcoN bhuqy jxy ieh dwsxf afpxI ijLMmyvfrI smJdy hn. nqIjy vjoN Auh bwcy EQy jf ky afpxy ipMz dI iPrnI qy mYlbOrn dy hfeIvya nUM ieko ijhI QF hI smJ bYTdy hn. cwj-afcfr qoN swKxf AunHF df ivhfr sQfnk vsoN nUM cuwBx kr ky Auh ienHF Auqy hmly qF nhIN krygI, pr hmdrdI vI ienHF vfsqy EnI nhIN rwK skdI, ijMnI hoxI cfhIdI hY.

          AuproN sfzf ivhfr vI bVf ajIb hY. asIN iksy gwl nUM kdy TMZy isr nfl socdy hI nhIN. sfnUM qF hr vkq muwdf cfhIdf hY, ijs nUM lY ky asIN ibafnbfjLI kr skIey. ies df asr kI pvygf, sfnUM Aus dI koeI icMqf hI nhIN huMdI. ibafn Auh swjx vI dyeI jFdy hn, ijnHF df EQoN dy hflfq nfl koeI vfsqf hI nhIN huMdf. nqIjf jo kuJ inkl skdf hY, Auh hux sfhmxy afAux lwg ipaf hY.

          afstrylIaf dI srkfr ny afpxy kol pwkI irhfies (prmfnYNt rYjLIzYNs) dIaF vIh hjLfr qoN vwD bwicaF dIaF arjLIaF Auqy pRvfngI rok idwqI hY. ieh bwcy lwKF rupey Krc ky EQy gey sn qy hux Auh ies icMqf ivc hn ik iksy vI vkq vqn vfpsI vfsqy hukm iml skdf hY. AunHF dI jfn-mfl dI rfKI bfry qF Bfrq srkfr kuJ nf kuJ dKLl dy skdI hY, iksy nUM vIjLf dyx jF pwkI irhfiesL df hwk dyx dy mfmly ivc koeI vI dysL duUjy dysL dI srkfr nUM nhIN kih skdf. awgoN leI afstrylIaf dI srkfr ny vIjLf dyx dy inXm vI sKLq krny sLurU kr idwqy hn. sDfrn iksm dy sOKy korsF leI awgoN vIjLf dyxf bMd kr idwqf jfvygf qy qknIkI korsF leI Xogqf hI vwD nhIN, aMgryjLI tYWst dy nMbr vI vwD rwK idwqy jfxgy.

          qy isrPL EQy hI nhIN, ieh kuJ hux brqfnIaf dI srkfr vI krn lwgI hY qy hflYNz bfry vI ieho ijhIaF irportF afAux lwgIaF hn. ienHF sBnF QFvF qoN muwdf ibnF sLwk eyjMtF rfhIN pVHfeI dy bhfny ho rhI kbUqrbfjLI nUM vI bxfieaf jf irhf hY, pr musLkl qF aslI ividafrQIaF nUM afvygI. byloVI muihMm ny AunHF df kuJ sMvfrn dI QF AunHF sfiraF nUM AulJx ivc Psf idwqf hY.

          sfzI qy sfzy pMjfb dy pRsLfsn dI ‘ihMmq’ qF ies qoN vI awgy jFdI hY. ipCly sfl afstrylIaf qoN afeIaF muwZlIaF KLbrF ipwCoN hI aYn afr afeI mfmilaF nfl juVy hoey iek aPLsr ny sfry ijLilHaF dy aiDkfrIaF nUM afstrylIaf pVHdy bwicaF dIaF qy AunHF dy mF-bfp dIaF sUcIaF bxfAux df kMm krn qy CyqI irportF Byjx df hukm dfg idwqf. awgoN kMm ieh krnf sI ptvfrIaF ny. AunHF ny ipMzF ivc jf ky ‘vyrvy’ iekwTy krn dy nFa Auqy AunHF bwicaF dy mF-bfp qoN Aus bYNk df nFa vI puwCxf sLurU kr idwqf, ijwQoN AunHF ny bwcy df aYjUkysLn lon mnjLUr krvfieaf sI qy sMbMDq eyjMt bfry vI, ijs dy rfhIN Auh bwcy afstrylIaf gey sn. mF-bfp nUM ieh icMqf lwg geI ik jy iek vI kfgjL nfl nf rilaf qF AunHF dy bwcy bfry glq irport nf ho jfvy, ies kr ky Auh irport bxfAux vfilaF dI ‘syvf’ krn lwg pey. sfzy kol afstrylIaf qoN keI bwicaF dy Pon afey ik eyQy asIN musLkl ivc Psy hoey hF, ipwCy pMjfb ivc sfzy mF-bfp dy nwk ivc dm kIqf ipaf hY. sfnUM mOky dy pMjfb srkfr dy muwK skwqr nUM bynqI kr ky ieh kMm bMd krvfAuxf ipaf sI.

          iek gwl asIN smJ ky cwlIey. musLkl afvy qF ivafhI hoeI DI dI mdd leI jfxf munfsb huMdf hY, pr hr CotI-vwzI gwl sux ky Bwjy jfx qoN Aus dy sLhury vI awk jFdy hn. iPr Auh ieh kihx lwg pYNdy hn ik kuVI ny qF vwsdI rihxf sI, ies dy mF-bfp hI nhIN vwsx dyNdy. ivdysL gey pMjfbIaF dy mfmly ivc vI asIN kuJ eydF hI kr rhy hF. sfzIaF BfvnfvF `qy swt vwjdI qoN asIN cIkdy hF, pr jdoN EQoN dy igxy-cuxy lokF dI bdqmIjLI nUM lY ky asIN sfry dysL Auqy Twpf lfAuNdy hF qF Aus dysL dy nfgirkF nUM vI asIN afpxy ivruwD jvfbI kOV leI Auksf rhy huMdy hF. smyN nUM smJIey, smyN muqfbk ivdysL gey afpixaF dI loV nUM vI smJIey, prvfs dIaF aOkVF nUM vI qy afpxI soc nUM sfvIN bxfAux df Xqn krIey. biTMzf qoN crnjIq Buwlr ny bhuq sohxf sMdysL Byijaf hY; ‘‘ipafr, vPLf qy armfn, ieh aihsfs qF sfiraF ivc huMdy ny. Gr-Gr qF Auh vI Kyzdy ny, jo PLuwt-pfQ `qy sONdy ny.’’ sfry aihsfs qy sfrIaF BfvnfvF isrPL sfzy leI nhIN rih geIaF, bfkI lokF dy mn ivcly aihsfs df vI iKafl krnf iswKxf cfhIdf hY.

 


muMbeI nUM Durf bxf ky KyzI jf rhI hY Kqrnfk rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          buwZf ho cuwkf bfl Tfkry qy Aus dI QF lYx leI qrlo-mwCI ho irhf Aus df BqIjf rfj Tfkry iewko vMngI dy vI hn qy iewko ijhI ibmfr mfniskqf dy mrIjL vI. koeI vI hosLmMd ivakqI AunHF dI rfjnIqI nUM TIk krfr nhIN dy skdf. icrF qwk isLv sYnf dI sihXogI rhI BfrqI jnqf pfrtI qy Aus dy ipRqpflk rfsLtrI soiemsyvk sMG nUM vI afKLr Aus nfloN inKyVf jLfhr krnf jLrUrI ho igaf. kfrn koeI rfjsI nhIN sI. BqIjy nfl ByV ivwc bfl Tfkry vwloN mrfTy lokF df nfiek bxn Kfqr Auqr BfrqI lokF ivruwD rfq-idn BVfs kwZy jfx ny ieh hflq pYdf kIqI sI. hfly ivDfn sBf coxF ivwc sfZy cfr sfl rihMdy hn, nyVy jf ky dovF iDrF dI sFJ iPr pY jfxI hY, EnI dyr dovyN afpo afpxf aDfr kfiem rwKx leI iewk dUjy nfloN Ault pYNqVf vI lY skdIaF hn. kFgrs pfrtI vI cfcf-BqIjf TfkiraF nfl isMÕ PsfeI rwK ky ieh jLfhr kr rhI hY ik isLv sYnf nfl aslI afZf Auho lY rhI hY.

          iehnF sBnF nUM afpo afpxf kMm krdy Cwz ky lIzrF dI bjfey muwidaF dI ivcfr kIqI jfxI bxdI hY. sfzI njLr ivwc sfrI Kyz EnI rfjnIqk nhIN, ijMnI AunHF dI socxI dy dohry imafrF dI hY.

          pihlF asIN isLv sYnf dy pYNqiVaf nUM hI lY leIey. Aus dy muwKI bfl Tfkry nUM sLfhruK Kfn dI eynI kI gwl vI burI lwgI hY ik pfiksqfnI ikRkt iKzfrIaF nUM Bfrq ivwc Kyzx dyxf glq nhIN. vwKrI gwl hY ik AunHF iKzfrIaF leI Krcf dyx qoN sLfhruK Kfn vI pfsf vwt igaf qy isLlpf sLYtI vI, pr jo kuJ sLfhruK df afiKaf bfl Tfkry nUM cuB igaf, Auho kuJ isLlpf sLYtI df afiKaf nhIN cuiBaf sI. isLlpf sLYtI ny sLfhruK Kfn qoN do idn pihlF ieh ikhf sI ik pfiksqfnI iKzfrI cMgy hox dy bfvjUd asIN AunHF ipwCy pYsy ies krky nhIN lfey, ikAuNik eyQy kuJ pfgl iksm dI mfniskqf vfly lokF ny AunHF nUM Kyzx nhIN sI dyxf. jy srkfr ijLMmyvfrI lvy ik aijhf kuJ nhIN hovygf qF Auh iKzfrI  eyQy iKzfey vI jf skdy hn. Tfkry nUM isLlpf dI gwl ies krky nf cuBI ik Auh ihMdU sI, jd ik sLfhruK Kfn nUM muslmfn hox kr ky ieh suxf idwqf igaf; ‘‘qUM lfhOr hI clf jfh.’’ Auh lfhOr ikAuN clf jfvy qy ies dI QF eydF dI byhUdgI krn vfly pfglKfny ikAuN nf Byj idwqy jfx? ies bfry Bfrq dy lokF nUM kdy nf kdy socxf pvygf.

          iPr bfl Tfkry nUM isrPL pfiksqfnI iKzfrIaF nfl hI qF nPLrq nhIN, Aus ny afstrylIaf dy iKzfrIaF nUM vI muMbeI ivwc nf Kyzx dyx dI DmkI idwqI hoeI hY. kfrn ies df ieh dwisaf hY ik afstrylIaf ivwc BfrqIaF Auqy hmly kIqyy jf rhy hn. EQy ho rhy hmilaF qoN asIN sfry BfrqI duwKI hF, ies dI icMqf vI krdy hF, pr bfl Tfkry dI dlIl AunHF GtnfvF nfl joVy jfx dI guMjfiesL iblkul nhIN. sfzI jfxkfrI anusfr hux qwk ijMny ku BfrqIaF Auqy hmly afstrylIaf ivwc hmly hoey hn, do-cfr dwKxI BfrqI hoxgy, bfkI afm krky Ausy AuqrI Bfrq qoN gey hn, ijwQoN dy lokF df mMubeI afAuxf vI nf cfcf Tfkry nUM psMd hY qy nf BqIjf Tfkry nUM. ijnHF df muMbeI afAuxf vI AunHF nUM psMd nhIN, AunHF df afstrylIaf bYiTaF df vI AunHF nUM koeI drd nhIN ho skdf. asl ivwc qF AunHF dy idmfg ivwc kIVf srkdf qy kuJ nf kuJ aijhf krn nUM AuksfAuNdf hY, ijs nfl Auh mIzIey ivwc Cfey rihx. ieho kfrn hY ik afstrylIaf dI ikRkt tIm dy iKzfrIaF nUM vI pfiksqfnI iKzfrIaF vFg hI eyQy nf Kyzx dyx dI DmkI dy idwqI hY.

          [[[[qy svfl qF ieh vI socxf bxdf hY ik AunHF dI hr gwl nUM asIN lok vI iewko cOKty ivwc rwK ky ikAuN vyKdy hF? imsfl vjoN ipCly idnIN EQy ieh gwl pihlF muwK mMqrI asLok cvfn ny khI qy iPr cfcf-BqIjf Tfkry vI kihx lwg pey ik muMbeI dy tYksI zrfeIvrF nUM mrfTI bolI iswKxI cfhIdI hY. jdoN AunHF ny ieh ikhf sI ik muMbeI aMdr ihMdI qy aMgryjLI dy borz vI nhIN lfAux dyxy, Aus df ivroD kIqf jfxf jfiejL sI qy asIN vI kIqf sI, pr hux vflI gwl Aus nfloN vwKrI hY. vKryvF ieh hY ik ies vfrI ihMdI jF aMgryjLI bolx df ivroD nhIN kIqf igaf, Kud Tfkry dI isLv sYnf ihMdI dy do aKLbfr Cfp rhI hY, sgoN ieh ikhf igaf hY ik tYksI zrfeIvrF nUM sQfnk bolI iswKxI cfhIdI hY. muMbeI ivwc isrPL ihMdI qy aMgryjLI pVHy lokF ny hI tYksI `qy nhIN bYTxf huMdf, mrfTI bolI bolx qwk sImq sQfnk lok vI bYTdy hoxgy. jy tYksI zrfeIvr sQfnk bolI nhIN jfxdf qF AuhnUM aqy svfrI nUM dovF nUM musLkl pysL af skdI hY. mrfTI bolI df koeI iemiqhfn qF pfs nhIN krnf, gujLfry jogI jLrUr afAuxI cfhIdI hY.

          sfzy pMjfbI imwqrF nUM ieh gwl afpxy rfj dy hflfq dy cOKty ivwc rwK ky smJxI cfhIdI hY. asIN eyQy lgfqfr mMg kr rhy hF ik pMjfbI dI pVHfeI Gwto-Gwt dsvIN jmfq qwk lfjLmI hoxI cfhIdI hY, qy hux pMjfb srkfr ny ies mksd leI notIPLIkysLn vI jfrI kr idwqf hY. nvF notIPLIkysLn jfrI krdy smyN kfnvYNt aqy kyNdrI ividafly vI bfhr nhIN rihx idwqy gey. dlIl asIN krnftkf dI vrqI hY ik EQy sfry lokF leI kMnV BfsLf pVHnf lfjLmI bxf idwqf igaf hY. ieMj krky asIN pMjfb ivwc kuJ vI glq nhIN kIqf, pr jy ieho mMg mhfrfsLtr ivwc kIqI jFdI hY qF asIN Aubl pYNdy hF. TfkiraF dI jLor-jbrdsqI qy bdqmIjLI df ztvF ivroD kIqf jfxf cfhIdf hY, pr jy gwl koeI TIk afKI jfvy, AuhnUM mMnx `c vI hrj nhIN hoxf cfhIdf. jy ieMj ivroD dI Kfqr hI AunHF dI hr gwl nUM glq Tihrfieaf jfvy qF ies nfl AunHF nUM mrfTI lokF dI mfniskqf BVkfAuxI sOKI ho jfvygI.

          ijwQoN qwk muMbeI dy ajoky hflfq df sMbMD hY, Aus ivwc keI iDrF dohrI mfniskqf df isLkfr njLr af rhIaF hn. AunHF ivwc Tfkry cfcf-BqIjf vI hn, rfj dI srkfr clfAux vfly vI qy AunHF ipwCy KVI kFgrs dy pfrtI dy afgU vI.

          ipClyry sfl dy iewk idn rfj Tfkry ny afpxI nv-inrmfx sYnf nUM inrmfx, Bfv ik AusfrI, dy kMm krn dI QF BMn-qoV krn leI bfjLfrF ivwc kwZ idwqf. AunHF ny Auqr BfrqIaF dy iKlfPL pUrf KrUd kIqf. do idn lok tYlIvIjLn skrInF Auqy Auqr BfrqIaF dy iKlfPL huMdI guMzfgrdI nUM vyKdy rhy. sLihr df kimsLnr Kud iewk Auqr BfrqI sI. pMjvyN idn Aus Auqr BfrqI puls kimsLnr dI DI df ivafh sI. swdf dyx dI PrfKidlI Auhny vI ivKf idwqI qy Auqr BfrqIaF nUM muMbeI ivwcoN inkl jfx leI dbfkVy Cwzx vflf rfj Tfkry Aucycy mihmfn vjoN Aus dy Gr sLgn pfAux clf igaf. kI ies qoN pRBfv ieh nhIN inkldf ik rfj Tfkry dI rfjnIqI aMdrKfqy dI igwt-imwt kr ky KyzI geI igxI-imxI Kyz sI?

          dUjf svfl hY rfhul gFDI nUM isLv sYnf vwloN pysL kIqI geI cuxOqI qy moVvF vfr krn leI Aus vwloN muMbeI dI BlvfnI gyVf kwZx df. isLv sYnf nUM qF sicn qyNdulkr qy mukysL aMbfnI df ieh kihxf vI TIk nhIN sI lwgf ik Auh BfrqI hox ivc mfx mihsUs krdy hn qy BfrqI hox kr ky muMbeI Auqy hr dysL-vfsI df brfbr df hwk smJdy hn. rfhul gFDI ny jo ikhf sI, Auh glq nhIN sI, pr pUrf TIk vI nhIN sI. Aus ny ibhfr ivwc jf ky EQoN dy lokF nUM KusL krn leI kih idwqf ik muMbeI Auqy dihsLqgrd hmly vyly qF kurbfnI Auqr BfrqIaF ny idwqI sI. sfrI gwl TIk huMdy hoey vI pUrI TIk ies kr ky nhIN sI ik Auqr BfrqIaF ny vI iewkilaF ny kurbfnI nhIN sI idwqI, mhfrfsLtr dy hymMq krkry qy asLok kfmty ny vI jfn gvfeI sI qyy bMglOr vwsdy kyrlf dy AunIikRsLnn pirvfr df PLOjI myjr puwq vI sLhId hoieaf sI. rfhul gFDI jy sfrf TIk boldf qF sLurU eyQoN krdf ik Aus prK dI GVI mhfrfsLtr dy krkry qy kfmty dy nfl-nfl Bfrq dy keI hornF rfjF dy lokF ny vI sFJy mnorQ leI jfn idwqI sI. Pyr vI jo Aus ny ikhf, Aus dI koeI ivcfrF jF sLbdF vjoN AUxqfeI kwZx dI bjfey isLv sYnf ieh cuxOqI dyx dy glq pfsy qur peI ik rfhul gFDI muMbeI af ky ivKfvy.

          do idn bfad rfhul gFDI muMbeI phuMc igaf. isLv sYnf ny kfly JMzy ivKfAux df aYlfn kr idwqf. jy Auh vfjb dUrI rwK ky ieMj krdy qF ros vjoN aijhf krnf AunHF df jmhUrI hwk sI, pr nf Auh hwdF qwk sImq rhy qy nf hI jmhUrI hwk dI vrqoN df mOkf rfj srkfr ny idwqf. ieho ijhy pRbMD kIqy gey ik rfhul gFDI dy dOry mOky isLv sYnf vfly KUMjy lwgy rih gey. puls dy pwky pRbMDF dy bfvjUd hflq suMn-sfn vflI nhIN sI. rfhul gFDI dy sfAU sroiqaF ny Aus dI gwl suxI vI qy afpxI khI vI. jy Auh ryl gwzI ivwc jf viVaf qF EQy vI ikAuNik afm lok sn, isLv sYnf vfly nhIN sn, iksy ny koeI vI bdqmIjLI nhIN sI kIqI. ies sfry Gtnfkrm qoN bfad sfrf mIzIaf iewko gwl  kih irhf hY ik isLv sYnf dy huwlVbfjLF dI PUk inkl geI qy AunHF df hIj-ipafjL jLfhr ho igaf hY.

          iblkul TIk gwl hY ik AunHF df hIj-ipafjL jLfhr ho igaf hY, pr isrPL AunHF df nhIN, Aus rfj dI srkfr df vI jLfhr hoxoN nhIN bicaf. rfhul gFDI dy dOry nUM kfmXfb krn aqy iksy vI axsuKfvIN Gtnf qoN rokx dy pRbMD eydF kIqy gey, ijvyN kdy mhfqmf buwD bxn qoN pihlF rfj kumfr isDfrQ dy bfhr inklx vyly kIqy jFdy sn ik koeI bdsLgnI vflI Gtnf Auhdy mwQy nf afx vwjy. iehnF pRbMDF ny rfj srkfr dI pikafeI drsf idwqI hY. ijhVI gwl Ausdy iKlfPL jFdI hY, Auh ieh ik iesy iewk Gtnf ny ieh vI drsf idwqf hY ik mhfrfsLtr dI srkfr afpxI ijLMmyvfrI pRqI iemfndfr nhIN. jy Auh rfhul gFDI dy dOry vyly eyny pwky pRbMD kr skdI hY qF EdoN awKF aqy kMn ikAuN bMd kr lYNdI rhI hY, jdoN isLv sYnf aqy mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf dy cfcf-BqIjf mfrky vfly lok sDfrn Auqr BfrqIaF ivruwD guMzfgrdI krdy sn? kI ies df dUjy pfisEN vyiKaF ieh mqlb nhIN inkldf ik rfj srkfr jfx-buwJ ky ieho ijhy qwqF nUM KuwlHf Kyzx df mOkf dyNdI hY, qF ik AunHF dy zrfey qy sqfey hoey lokIN jfn-mfl dI rfKI dI afs ivwc iewk Kfs iDr df vot bYNk bxy rihx?

          bVI KLqrnfk rfjnIqI hY ieh. ies qrHF dy dfa Kyz ky Auqr pRdysL qyy ibhfr ivwc qF sLfied kuJ pRfpqI kr leI jfvy, dysL dy vwK-vwK koinaF `coN ieho ijhIaF cuxOqIaF pysL hox nUM nhIN roikaf jf skygf. dysL pfrtIaF qoN vwzf huMdf hY. pfrtIaF qF dysL qoN vfrIaF jf skdIaF hn, pr pfrtIaF dy ihwqF leI dysL dy ihwq vfr idwqy jfx, ies gwl dI hmfieq nf awj qwk iksy isDFqkfr ny kIqI hY qy nf kdy krnI hY.


ivvfdF dy ijwlHx ivwc PsdI jf rhI aYvfrzF dI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          rfjnIqI bVI gMdI cIjL bx cwukI hY sfzy jLmfny ivwc. ies ny nf smfjI qfxy-bfxy nUM qoVn ivwc ksr CwzI hY, nf Dfrimk ivsLvfsF df Kyqr plIq krn ivwc qy nf ‘snmfn’ vrgy sLbdF nUM apmfn df pRqIk bxfAux qoN hI iJjkI hY. asIN bVy nmUny vyKy hn ies vrqfry dy.

          iewk vfrI aMimRqsr ivwc jQydfr gurcrn isMG tOhVf dI agvfeI hyT vI, qy AunHF dy afpxy hwQIN vI, jnrl vYidaf dy PFsI lwg cwuky dovF kfqlF dy prvfrF nUM ‘isropfE’ dy ky snmfnq kIqf igaf sI. agly idn tOhVf sfihb jlMDr af gey. pwqrkfrF nUM imly qF iksy ny svfl kr idwqf ik ‘‘jQydfr jI, BfrqI jnqf pfrtI quhfzI sihXog pfrtI hox dy bfvjUd ieh kihMdI hY ik suwKy-ijMdy dy prvfrF nUM isropy dy ky qusIN awqvfd nUM hwlfsLyrI dy rhy ho.’’ jQydfr tOhVf df jvfb sB nUM suMn kr dyx vflf sI. kihx lwgy : ‘‘ZfeI gjL dI lIr nfl awqvfd nhIN af jfx lwgf.’’ aKLbfrF ivwc Cipaf ieh ibafn Enf awqvfd bfry bihs df muwdf nhIN sI bixaf, ijMnf ies gwloN bx igaf sI ik jQydfr tOhVf dI njLr ivwc ‘isropfE’ vI ‘ZfeI gjL dI lIr’ qoN vwD arQ nhIN rwKdf. Auh idn qy afh idn, asIN keI snmfn eysy qrHF idwqy jFdy qy iPr AunHF df jlUs inkldf vyKdy afey hF, ijs dI iewk kVI ies vfrI CwbI jnvrI nUM aYlfny gey Bfrq dy ‘pdm’ snmfn smJxy cfhIdy hn.

          Bfrq srkfr dy srb AuWc snmfn df nFa ‘Bfrq rqn’ hY. Auh kdy-kdfeIN iksy ivrly nUM hI imldf hY. dUjf snmfn ‘pdm ivBUsLx’ hMudf hY. qIjf snmfn ‘pdm BUsLx’ qy cOQf ‘pdm sRI’ hY. iehnF ‘pdm’ vfly snmfnF nUM awgy vI keI vfrI ivvfd df muwZ bMinHaf hY, qy hux Pyr Auho kuJ kr idwqf hY.

          ipCly smyN ivwc iewk vfrI ies snmfn bfry ivvfd vfjpfeI srkfr vyly iCiVaf sI. sB nUM pqf hY ik Bopfl ivwc iewk vfrI XUnIan kfrbfeIz kMpnI dy kfrKfny ivwcoN jLihrIlI gYs lIk ho ky hjLfrF lok mOq dy mMUh jf pey sn. keI lok ijAuNdy vI miraF vrgy ho gey qy keIaF dy Gr jMmI aglI pIVHI Aus gYs dy asr hyT nkfrfpx lY ky pYdf hoeI hY. Aus kMpnI df kfrobfr smyt ky mflk qF amrIkf dOV gey sn, ijhVy bMdy Aus ipwCoN eyQy rih ky Aus kMpnI dy ihwqF dI rfKI krn lwgy hoey sn, vfjpfeI srkfr vyly AunHF ivwcoN iewk jxy nUM ‘pdm’ aYvfrz dy idwqf igaf sI, ijs qoN ivvfd Aupjxf suBfvk sI.

          ieho nhIN, vfjpfeI srkfr vyly hwzIaF dy ijs zfktr ny pRDfn mMqrI vfjpfeI dy goizaF df ielfj kIqf, Aus nUM vI ‘pdm’ aYvfrz dy idwqf igaf. EdoN kuJ kFgrsIaF ny ies Auqy ikMqU kIqf sI. hux Aus zfktr nUM Auho aYvfrz dy idwqf igaf, ijs ny ipCly sfl mOjUdf pRDfn mMqrI zfktr monmohn isMG df idl df aprysLn kIqf sI. jy ieh rIq hor awgy vDI qF aglI vfrI pRDfn mMqrI df blwz pRYsLr cYWk krn vflf Pfrmfisst vI ‘pdm sRI’ dI afs rwKygf.

          ijhVy aYvfrzF ny ies vfrI ivvfd ivwc QF bxfeI hY, AunHF ivwc iewk nFa iPLlm stfr sYPL alI Kfn df vI hY. sYPL alI Kfn Kud kihMdf hY ik Auh ajy ies ruqby dy snmfn df hwkdfr nhIN sI, pr ikhf Aus ny EdoN hY, jdoN Aus dy nFa AuWqy crcf iCV geI. keI sfl pihlF iPLlm stfr slmfn Kfn Auqy mnfhI vfly iksy Kyqr ivwc ihrnIaF df isLkfr Kyzx df kys bixaf sI. Ausy kys ivwc sYPL alI Kfn df nFa vI boldf hY. mukwdmf hfly cwl irhf hY. ijhVf bMdf afpxy mulk dy kfnUMn dI AulMGxf krn df mukwdmf Bugq irhf hY, Aus nUM ‘pdm’ aYvfrz dyx nfl qF snmfn df vI apmfn ho igaf hY.

          iewk hor cricq nFa kFgrsI afgU bflf sfihb ivKy pfitl df hY. mhfrfsLtr dy ies bjLurg nUM vI ‘pdm BUsLx’ idwqf igaf hY. ivvfd df kfrn ieh ik Auh iewk koafpryitv adfry df srvo-srvf hY, ijs AuWqy mhfrfsLtr srkfr dy pMdrF sO kroV rupey mfr lYx df dosL hY. mukwdmybfjLI EQy vI cwl rhI hY. jy kwlH nUM Aus kys ivwc bflf sfihb ivKy pfitl dy iKlfPL adflq df hukm af igaf, iPr hirafxy dy puls aPLsr rfTOr vFg Aus df ‘pdm BUsLx’ vfps krfAux dI mMg vI AuWT pvygI.

          pdm aYvfrz iewk bIbI mwilkf sfrfBfeI nUM vI idwqf igaf hY. Auh bIbI ies aYvfrz dI swcmuwc hwkdfr hY, pr aYvfrz dyx df smF glq cuxn kr ky crcf iCVn dI guMjfiesL bx geI. Auh nfmxy vflI klfkfr hY. ies qoN ielfvf vwzI smfj-syvI vI hY. gujrfq dy dMigaF ipwCoN Aus ny dMgf pIVqF dy kysF dI pYrvI krn qoN lY ky AunHF dy muV vsyby qwk asl ivwc ijMnI syvf kIqI, Aus leI vI Auh aYvfrz dI hwkdfr bxdI sI. iPr vI ieh aYvfrz Aus nUM EdoN hI idwqf igaf, jdoN pfrlImYNt coxF ivwc Auh Bfjpf afgU lfl ikRsLn azvfnI dy mukfbly kFgrs dI hmfieq pRfpq kr ky cox lVI qy hfr geI. jy pihlF ieho aYvfrz idwqf igaf hMudf qF gwl hor hoxI sI, hux Aus dy nFa dI crcf dy nfl Aus dy kFgrsI hmfieq vflI AumIdvfr hox dI crcf vI hMudI rhygI.

          iPr vI ies vfrI df, qy sLfied hux qwk df, sB qoN vwzf ivvfd amrIkf vwsdy sMq isMG Cqvfl dy nFa bfry hY. Aus dy nFa df sB qoN pihlf ivroD BfrqI jnqf pfrtI dy sInIar lIzr gopI nfQ muMzy vwloN kIqf igaf sI qy kIqf vI Aus ny aYlfn hox qoN pihlF sI. gopI nfQ muMzy qoN bfad ieh muwdf kFgrs pfrtI aMdr ies qrHF df rUp lY igaf ik srkfr qy pfrtI dovF ivcfly mqByd njLr afAux lwgy hn. nf qF pfrtI pRDfn sonIaf gFDI hfly qwk ies bfry bolI hY, nf pRDfn mMqrI mnmohn isMG hI.

          Bfjpf afgU gopI nfQ muMzy vwloN ilKI geI icwTI ivwc ieh gwl khI geI sI ik sMq isMG Cqvfl vfd-ivvfd ivwc AuliJaf ivakqI hY qy Bfrq dI sB qoN AuWcI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ Auhdy bfry cfrjsLIt vI jfrI kr cwukI hY, ies leI Aus nUM koeI aYvfrz nf idwqf jfvy. ies ivroD dy bfvjUd Cqvfl dy nFa df aYlfn kr idwqf igaf. agly idn bfkfiedf prYWs kfnPLrMs dOrfn Aus dy aYvfrz bfry kFgrs pfrtI dy bulfry sLkIl aihmd nUM iewk svfl df sfhmxf krnf pY igaf. sLkIl aihmd ny ieh kih ky pwlf Cuzf ilaf ik aYvfrz dyx df PLYslf Bfrq srkfr ny kIqf hY, ies bfry Aus nUM puwiCaf jfxf cfhIdf hY, kFgrs pfrtI df iehdy nfl koeI sMbMD nhIN. ies nfl ieh pRBfv ilaf igaf ik srkfr dy ies PLYsly nfl srkfr clf rhI mwuK iDr kFgrs pfrtI vI sihmq nhIN, qy iesy leI ies nUM kFgrs vwloN TIk nhIN Tihrfieaf jf irhf.

          ivvfd df muwZ pihlF hI bwJf ipaf sI, ieh itwpxI ipwCoN Bfrq srkfr leI ies bfry siQqI spwsLt krnf jLrUrI ho igaf. srkfr dy bulfry ny ieh spwsLtIkrn idwqf ik Cqvfl dy iKlfPL kys Kfrj ho cwuky hn, Aus nUM 1999 ivwc pMjfb ivwc Kflsf aYvfrz vI idwqf jf cwukf hY qy Aus nUM ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI iml cwukf hY, ies leI AuhnUM aYvfrz dyxf iksy pwKoN vI glq nhIN. ies nfl nvIN crcf iCV geI. aKLbfrF vwloN dwby murdy puwty jfxy sLurU ho gey.

          sMq isMG Cqvfl df amrIkI smfj ivwc kdoN df qy ikMnf ku QF hY, BfrqI lok bhuqf nhIN sn jfxdy. Aus dy iKlfPL kys bxy qF Auh vI kysF dI BIV ivwc rul ky rih gey sn. pihlI vfrI Cqvfl dy nFa dI vwzI crcf pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI dy amrIkf dOry smyN hoeI. mOky dy rfsLtrpqI ibwl kilMtn ny vfjpfeI nUM rfq df Kfxf idwqf sI. Aus Kfxy dI irport iewk brqfnvI aKLbfr ny ‘ieMzIanfeIjLysLn afPL amYirkn pfilitks’ (amrIkI rfjnIqI df BfrqIkrn) dy isrlyK hyT CfpI, ijhVI iPr keI BfrqI aKLbfrF ivwc vI Cp geI. ikhf ieh igaf sI ik afAux vfly ivdysLI mihmfnF leI amrIkI rfsLtrpqI jdoN Kfxf pysL krdy hn, Aus mOky smfj dIaF nfmxy vflIaF sLKLsIaqF nUM bulfieaf jFdf hY, pr vfjpfeI dy Kfxy mOky Auh lok vI bulfey gey, ijnHF ny ibwl kilMtn dI pqnI ihlyrI dI sYnyt dI cox leI moty cMdy idwqy sn. iehnF lokF nUM swdy jfxf amrIkI swiBafcfr dy Ault aqy BfrqI rfjnIqI df rMg kih ky inMddy smyN aKLbfrF ny Cqvfl dI ies ivwc BUimkf df ijLkr kIqf sI. Cqvfl vwloN ies pwKoN kdy koeI sPLfeI afeI nhIN vyKI geI. Auh awj vI amrIkI rfj drbfr df nyVU mMinaf jFdf hY.

          Bfrq srkfr ny afpxy spwsLtIkrn ivwc ieh ijLkr vI kIqf hY ik Cqvfl ny Bfrq-amrIkf sMbMDF nUM mjLbUq krn ivwc kfPLI vwzI BUimkf inBfeI hY. Aus dI ieh BUimkf vI ivvfd df Enf hI vwzf muwdf hY, ijMnf vwzf muwdf Bfrq-amrIkf irsLiqaF dy mOjUdf moV nUM smiJaf jFdf hY.

          ijwQoN qwk Cqvfl ivruwD bxy kysF df sMbMD hY, Auh cOdF sfl purfxy hn qy AunHF dy aDfr Auqy 1997 ivwc sMq isMG Cqvfl qy Aus dI pqnI iqMn idn sIKF ipwCy vI rhy sn. kuwl 89 lwK 2 hjLfr zflr qoN vwD (Bfrq iswky ivwc EdoN dy ihsfb nfl aTfeI kroV rupey qoN vwD) dI DoKfDVI df mfmlf sI. iml rhI jfxkfrI muqfbk cfr cfrjsLItF dfier hoeIaF sn, ijMnHF `coN iewk vfps lY leI geI, iewk kys nUM jwj ny rwd kr idwqf qy do kys hfly adflqI gyV qoN pUry nhIN inkly. ijhVI iewk cfrjsLIt jwj ny rwd kr idwqI, Aus nUM sI[ bI[ afeI[ dy mukwdmybfjLI nfl juVy hoey iqMny sInIar aiDkfrIaF ny hfeI kort ivwc cuxOqI dyx leI iliKaf sI, pr mOky dy sI[ bI[ afeI[ muKI ny hux vfly muKI dI isPLfrsL Auqy cuxOqI dyx qoN rok idwqf sI. ho skdf hY ik EdoN vfly muKI ny muKI bxy rihx leI aijhf kIqf hovy qy dUjy ny BivwK ivwc AuWcI kursI AuWqy awK itkf ky iksy df ‘kihxf’ mMn ilaf hovy.

          qIjI dlIl idwqI geI hY ik sMq isMG Cqvfl nUM qF ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI iml cwukf hY. pRBfv ieh pYNdf hY ik ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI koeI nfmxy vflf srkfrI aYvfrz hovygf. asl ivwc eydF dI koeI gwl hI nhIN. rfjIv gFDI dy nFa Auqy ieh aYvfrz mhfrfsLtr dy iewk kFgrsI afgU ny iewk trwst bxf ky sLurU kIqf sI. kuJ sfl ieh ivvfd qoN bicaf irhf. iPr jdoN sMq isMG Cqvfl nUM ieh aYvfrz idwqf igaf qy ies dI nukqfcInI hoeI qF rfjIv gFDI dI DI ipRaMkf ny icwTI ilK ky kih idwqf sI ik Aus dy ipqf df nFa vrqxf bMd kr idwqf jfvy. Aus qoN bfad ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ bMd krnf pY igaf sI. hux Bfrq srkfr ny ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ df hvflf dy ky afpxy vwloN Cqvfl nUM idwqy aYvfrz nUM jfiejL TihrfAux dI QF ieh Byd vI KolH idwqf hY ik pdm BUsLx Aus Cqvfl nUM idwqf jf irhf hY, ijhVf ‘rfjIv gFDI’ aYvfrz nUM bMd krfAux df kfrn bixaf sI. ies ipwCoN Bfrq srkfr nUM ieh vI dws dyxf cfhIdf hY ik hux ieh aYvfrz dyx dI mjbUrI kI sI?

          sfzy sfhmxy svfl isrPL sMq isMG Cqvfl df nhIN. Auh ijMnf vI pRBfvsLflI hovy, isrPL iewk ivakqI hox kr ky asIN Aus dI iekwly dI nhIN, AuhdI QF Aus vrqfry dI gwl kr rhy hF, ijhVf ieho ijhy aYvfrzF vyly hoxf nhIN cfhIdf, pr afm vyiKaf jFdf h

 


bVy glq pfsy vwl moVy jf rhy hn pMQ dy hflfq aqy pMjfb dy vI

- jiqMdr pnUM

          iswK pMQ iek vfrI iPr aDogqI dI lIhy pYNdf jf irhf, jF iPr pfieaf jf irhf, njLr afAuNdf hY. Drm aqy isafsq nUM myl ky clfAux dy DfrnIaF ny ies Drm ivc isafsq vI hwdoN bfhrI lY aFdI hY qy isafsq ivc ies nUM iek mohry vjoN vrqxf vI afm gwl bxf idwqI hY. iksy sLihr dy iksy muhwly dI gurduafrf kmytI Auqy kbjLy leI vI rfjnIqk pYNqVybfjLI huMdI hY qy ijs df ijwQy jLor cwly, Auh AuQy Drm dy arQ vI mn-mrjLI dy kwZI jFdf hY. nqIjy vjoN iswK pMQ, qy iesy bhfny pMjfb vI, iek hor Brf-mfr jMg vwl vwDdf njLr afAuNdf hY.

          bhuq sfry muwdy ies vyly ivvfd df ivsLf bxy hoey hn, ijnHF ivcoN iek qF nfnksLfhI kYlMzr df hI hY. sfhmxy af rhIaF sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF coxF nUM iDafn ivc rwK ky kmytI pRDfn ny afpxy inXukqI-dfiqaF dy iesLfry Auqy ies kYlMzr nUM kuJ zyrydfrF dI mrjLI muqfbk soD idwqf hY. ijnHF zyrydfrF dI mrjLI pugfeI geI hY, AunHF df Pyr vI XkIn nhIN ik bfdl akflI dl df sfQ dyxgy jF vwKrI iKcVI irMnHx qur pYxgy. dUjy pfsy bfdl DVy dy icrF dy joVIdfr, Kfs kr ky nfnksLfhI kYlMzr bhfny iswKI nUM sMsfrk qflmyl dy rfh pfAux dy cfhvfn mfzryt soc dIaF JMzf brdfr isMG sBfvF vfly, mn motf kr ky purfxy ax-soDy kYlMzr dy pwK ivc zt gey hn.

          srdfr pRkfsL isMG bfdl ny rfjnIqk jIvn ivc bhuq sfry ipafdy vrqy qy iPr pfsy kr ky itkfey hn, pr sLRomxI kmytI df mOjUdf pRDfn avqfr isMG mwkV AunHF sBnF qoN vwKrf hY. Aus dI ‘mYN’ hI Aus nUM itkx nhIN dyNdI. ijhVf koeI Aus nfloN vwKrI soc pRgt kry, ieh Aus nUM ieMj pfsy Dwk dyNdf hY, ijvyN Auh cwilaf hoieaf kfrqUs hovy. qfjLf imsfl suKdyv isMG BOr dI hY. Auh sLRomxI kmytI df jnrl skwqr hY. ipCly idnIN Aus ny nfnksLfhI kYlMzr dy svfl Auqy mwqByd pRgt kr idwqy, mwkV ny Aus nUM sLRomxI kmytI dI bwjt kmytI `coN vI bfhr kr idwqf. hUVH-mwq vI mwkV dI eynI hY ik KMnf cmfrF ipMz dy mujLfiraF qoN jLmIn CuzfAux leI sLRomxI kmytI dI tfsk PLors Byj ky Aus idn do iswKF nUM kql krvf idwqf, ijs idn sfry sMsfr dy iswK 1984 ivc mfry gey iswKF df sog mnf rhy sn. ieMj hI Aus ny keI hor ivvfd vDf ky hflfq eyny ivgfV Cwzy hn ik aMimRqsr qoN afsnsol qwk iswKF df afpo ivc ByV huMdf njLr afAuNdf hY.

          iPr vI sB qoN vwzf mfmlf pRoPLYsr drsLn isMG vloN dsvyN gurU sfihb bfry khy lPLjLF bfry mwqBydF df hY. pRoPLYsr drsLn isMG dy khy hoey sLbdF nfl sihmq qF asIN vI nhIN, hflFik dsm gRMQ bfry Aus dIaF keI DfrnfvF aqy itpxIaF TIk vI hn. sfzI smJ hY ik dsm gMRQ ivclIaF asLlIl khfxIaF jF mnGVq kQfvF nUM gurU goibMd isMG jI dI ikRq nhIN mMinaf jfxf cfhIdf, pr Aus gRMQ nUM iek-vwiZEN rwd vI nhIN jf kIqf jf skdf, ikAuNik iswKF dI ardfs df afgfjL vI Ausy ivcoN imldf hY qy cOpeI, svwXY aqy jfpu sfihb vI. jy pRoPLYsr drsLn isMG dy socx-ZMg nfl sfry df sfrf dsm gRMQ rwd kr idwqf jfvy, iPr iswKF dI ardfs df mUl iks nUM mMinaf jfvygf? ies kr ky byhqr ieh hovygf ik ies smuwcy gRMQ nUM AunHF iswKF dy hvfly kr ky ies ivcly TIk pwK mMn ky bfkI lFBy kr idwqy jfx, ijhVy ies Kyqr dy mMny-pRmMny ivdvfn hox, pr jy koeI lwB skx qF.

          pRoPLYsr drsLn isMG ny iewk pRsMg dI ivafiKaf krdy smyN tplf KfDf qy kuJ nf kuJ kih gey. eydF dy tply keI hornF nUM vI lwgy hn, ijnHF ny pRsMg nfloN kwt ky gurbfxI jF ieiqhfs dI ivafiKaf krn df Xqn kIqf hY. iPr vI ieh gwl bwjr kurihqF dy Kfqy ivc afAuxI nhIN bxdI, ijs leI iksy nUM qnKLfhIaf krfr dy ky iswKI ivcoN Kfrj kr idwqf jfvy, sgoN hr iswK dI ardfs ivc ‘awKr vfDf-Gftf Buwl-cuwk mfPL krnf’ dy aDfr Auqy mfmlf inbyV dyxf bxdf sI. ibnF vjHf qUl dy ky hux ieh mfmlf mOjUdf jQydfrF vloN akfl qKLq sfihb dy iek sfbkf jQydfr nUM iswKI `coN Kfrj krn dy moV qwk pucf idwqf igaf hY.

          asIN nhIN jfxdy ik afAuNdI 29 jnvrI dI pysLI mOky pRoPLYsr drsLn isMG bfry kI PLYslf ilaf jfvygf, pr ieh jfxdy hF ik Aus nUM iswKI `coN Kfrj kIqy jfx qoN pihlF hI Aus dy iKlfPL hr hwQ-kMzf vriqaf jfx lwg ipaf hY. ajnfly nyVy iek ipMz ivc Aus df kIrqn pRogrfm srkfrI hukm nfl bMd krvf idwqf igaf. ieh hukm Aus pMjfb ivc idwqf igaf hY, ijwQy iswK jQybMdIaF dI agfAUN DmkI dy bfvjUd nUrmihl vfly bfby afsLUqosL df smfgm luiDafxy sLihr ivc roikaf nhIN sI igaf qy puls dI surwiKaf ivc siqsMg krfAux dI ijLd kfrn hoey tkrfa ivc iek ivakqI mfiraf igaf sI. bfbf ipafrf isMG Binafrf vflf hovy jF inrMkfrI hox, AunHF dy iKlfPL vI akfl qKLq qoN hukmnfmy jfrI kIqy jFdy rhy hn. asIN AunHF hukmnfimaF nUM TIk Tihrfey ibnF ieh cyqf krvfAuxf cfhuMdy hF ik iek vfrI AunHF nUM zrf lYx mgroN AunHF dy smfgm vI hux puls qy srkfr dI srpRsqI hyT hoeI jFdy hn, pr pRoPLYsr drsLn isMG df smfgm rokx leI mYijstrytI hukm jfrI krvfieaf jFdf hY. ieho nhIN, Aus dy smfgm rokx leI huisLafrpur smyq keI QF akflI vrkrF nUM lfmbMd kr ky amn-kfnUMn dI aijhI siQqI pYdf kIqI jFdI hY ik pRsLfsn Aus smfgm nUM bMd krvfAux df PLYslf krn leI mjbUr ho jfvy.

          hux ieh gwl pMjfb qoN pwCmI bMgfl qwk phuMc geI hY. afsnsol ivc pRoPLYsr drsLn isMG df smfgm rokx leI nObq hwQo-pfeI qwk dI vI afeI qy gfqry vflI ikrpfn kwZy jfx qwk dI vI. puls ny vyly isr dKLl nf idwqf huMdf qF kVfh pRsLfd nUM Bog lfAux vyly Aus ivc PyrI jfx vflI ikRpfn ny iksy iswK hwQoN iswK df Bog pvf dyxf sI. mwqBydF dy huMidaF vI afm kr ky ieh ikhf jFdf hY ik ivcfrF dI lVfeI lVnI hY, ijsmfnI nhIN, pr sLRomxI kmytI dy pRDfn avqfr isMG mwkV ny ies hmly nUM vI rwb dI rjLf krfr dy ky jfiejL Tihrf idwqf hY. ieh Auho mwkV hY, ijs Auqy kuJ idn pihlF hirafxy ivc kuJ iswKF ny KfkI inwkr suwtI qF Auh ies nUM kfqlfnf hmlf kih ky kfnUMnI kfrvfeI qy sKLq sjLf dI mMg kr irhf sI. rwb dI rjLf sLRomxI kmytI dy pRDfn dI mrjLI muqfbk qF nhIN cwldI. ijhVy lok rwb dy ivsLvfsI hn, Auh qF ruwK df pwqf ihwlxf vI rwb dI rjLf hI mMndy hn. jy ies Dfrnf nUM mMn ky cwlxf hY qF iPr pRoPLYsr drsLn isMG dy mUMhoN inkly, TIk jF glq, sLbd vI rwb dI rjLf kfrn hI inkly hoxgy. pRoPLYsr drsLn isMG Auqy hmly nUM rwb dI rjLf kihxf hY qF avqfr isMG mwkV Auqy hmly dI vfrI vI rwb CuwtI nhIN sI igaf hoieaf, hirafxy vflf Auh hmlf vI rwb dI rjLf hI sI. afsnsol vflI Gtnf ipwCoN sbk iswKxy cfhIdy sn qy qnfa Gtfieaf jfxf cfhIdf sI, pr avqfr isMG mwkV qy Aus dy joVIdfr ies nUM hor vDfAux lwgy hoey hn, ijs dy nqIjy vjoN jy kwlH-kloqr nUM pRoPLYsr drsLn isMG nUM swcmuwc kuJ ho igaf, ieh Aus dI ijLMmyvfrI qoN bc nhIN skxgy.

          pMjfb df ieiqhfs gvfh hY ik eydF dI ibafnbfjLI ny iek vfrI akfl qKLq sfihb dy iek sfbkf jQydfr igafnI pRqfp isMG df kql krvfieaf sI. sMq hrcMd isMG lONgovfl vI iswKF dy afgU sn qy AunHF nUM vI ipMz dy gurduafry qoN ilaf ky pMQ df lIzr AunHF ny hI bxfieaf sI, ijnHF ny luiDafxy dy iek muhwly `coN mwkV nUM ilaf ky murfqbf bKLisLaf hY. rfjIv gFDI nfl pMjfb smJOqy Auqy shI pfAux ipwCoN sMq lONgovfl nUM pMQ df gdfr grdfinaf jfx lwgf qy iPr iek idn sRI gurU gMRQ sfihb dI hjLUrI ivc ardfs krdy vkq Aus nUM do iswK nOjvfnF ny golIaF mfr ky kql kr idwqf sI. mwkV sfihb Aus kmytI dy pRDfn hn, ijhVI sMq lONgovfl nUM vI sLhId mMnI jFdI hY, qy Aus dy kfqlF dy kysF df Krcf vI dyNdI rhI hY. ieh vI sLfied ‘rwb dI rjLf’ hY.

          [[[pr ijhVy ‘rwb’ dI rjLf aMdr ies vyly avqfr isMG mwkV swqvyN asmfn Auqy iPrdy hn, Auhdy pRCfvyN hyT hor vI keI kuJ huMdf rihMdf hY. bIbI jgIr kOr vI kdy sLRomxI kmytI dI pRDfn bxI sI. jdoN Auh lfhI geI, Aus nUM afpxy kIqy kMm vI Kud igxfAuxy pey sn qy iksy ny DMnvfd df mqf vI pysL nhIN sI kIqf. eydF iek idn mwkV sfihb nfl vI hoxI hY. eyQy bVy pRDfn afey qy bVy gey, keI qF byafbrU kr ky vI kUcy `coN kwZy jFdy rhy sn. AunHF sfiraF dy ieiqhfs aqy hsLr qoN vI Auh nhIN iswKxf cfhuMdy qy hflfq ieho ijhy bxf rhy hn, ijnHF Auqy iek iswK ieiqhfskfr df ieh kQn TIk bYTygf; ‘‘jfq goq isMGn kI dMgf, dMgf hI ien gur `qy mMgf.’’ jy scmuwc aijhy hflfq bxdy hn, ieh isrPL iswK pMQ df mfmlf sLfied nhIN rhygf, qy aijhI nObq af nf jfvy, iehdy leI AunHF iDrF nUM vI kuJ krnf cfhIdf hY, ijhVIaF ies dI gMBIrqf nUM qF smJdIaF hn, pr ieh soc ky cuwp bYTIaF hn ik sfzf ies msly nfl koeI vfsqf hI nhIN.

DMnvfd sihq, nvF jLmfnf

 


guwJy BydF dIaF prqF AuDyVn leI lfhvMd hY sUcnf df kfnUMn

- jiqMdr pnUM

            bhuq afsF sn sfnUM BfrqIaF nUM ik aMgryjLF koloN dysL ajLfd krvf lYx mgroN sB kuJ TIk-Tfk ho jfvygf. afsF qF ieh vI bMnHfeIaF geIaF sn ik eyQy duwD-iGE dIaF nihrF vgx vrgIaF lihrF lwg jfxgIaF, pr sB qoN vwD Brosf ies gwl df sI ik hux Gwto-Gwt afm lokF nfl byiensfPLI qy DwkysLfhI nhIN hovygI. ieh afs vI isry nf cVH skI. nvyN hfkmF dy rfj ivwc vI byiensfPLI qy DwkysLfhI cwldI rhI, ijs dy mUl rUp ivwc do kfrn sn. pihlF qF ieh ik purfxy hfkmF dy vkq cMm dIaF clfAux vfly tozI iksm dy lokF ny nvyN hfkmF nfl vI vyly isr hI joty jf pfey sn. dUjf ieh ik kursI imldy sfr kwlH dy sVkF df Gwtf Pwkx qy jylHF kwtx vfilaF dI mwq vI iBRsLt ho geI qy Auh afpxy afp nUM AuhnF sB mOjF df hwkdfr mMn bYTy, ijhVIaF mOjF Auh aMgryjLF qy AuhnF dy bftI-cwtF nUM kridaF vyKdy hMudy sn. ikhf jFdf hY ik BuwKy nUM icrF ipwCoN rotI imly qF Kfx vyly hfbV ky mwuCF vI ilbyV lYNdf hY, pr eyQy keI rfjsI lokF qy AuhnF nfl sFJ rwKdy aiDkfrIaF ny muwCF hI nhIN, bUQy vI pUry dy pUry ilbyV Cwzy. kfnUMn dI msLInrI AuhnF dI bFdI bxI rhI qy hsLr AuhnF nUM kdy Bugqxf nhIN sI pYNdf.

            iehnF sBnF gwlF dI dMd-kQf cwldI sI, pr ies qoN awgy nhIN sI vDdI. iksy AuWqy ieljLfm lfE qF bhuqI vfr koeI sbUq nhIN sI hMudf. sbUqF nUM ivBfgI Byd kih ky PLfeIlF hyT dwb idwqf jFdf sI. ieljLfm lWgy vflf bMdf ieljLfm lfAux vfilaF ivruwD mfx-hfnI df mukwdmf kr ky AultI BfjV pfeI Cwzdf sI.

            ipCly dsF sflF dOrfn ijhVy iqMn kfnUMn sfzy dysL dy lokF leI bhuq hI lfhyvMdy rhy, AuhnF ivwcoN iewk pyNzU rujLgfr gfrMtI Xojnf sI, dUjf Kpqkfr surwiKaf kfnUMn qy qIjf sUcnf dy aiDkfr df kfnUMn. pihly kfnUMn aDIn AuhnF lokF leI rujLgfr dI gfrMtI jF gujLfry jogf byrujLgfrI Bwqf XkInI bxfieaf igaf, ijhVy kMm krn nUM qF iqafr sn, pr kMm nhIN sI imldf. dUjy kfnUMn ny afm Kpqkfr dy hwk eyQoN qwk surwiKaq kr idwqy ik jy zrfeIvr ny bws nhIN rokI qF sVk `qy KVf musfPLr Aus dy ivruwD kys kr ky kIqy hoey sPLr dy brfbr tYksI df ikrfieaf qy jurmfnf vI vsUl kr skdf sI. qIjf kfnUMn sUcnf dy hwk nUM XkInI bxfAux df sI, ijs nUM lfgU krn ivwc aiVwky bhuq pfey gey, pr jdoN lfgU hox lwgf, hr drI hyT dwibaf kUV bfhr afAux lwg ipaf.

            ies dI vrqoN dIaF Bfrq Br ivwc bhuq imsflF hn, pr sfzy pMjfb ivwc vI Gwt nhIN qy ies mfmly ivwc sUcnfvF vI awKF KolHx vflIaF sfhmxy afeIaF hn. imsfl vjoN iesy kfnUMn dI kmfl sI ik pMjfb srkfr nUM afpxy AuhnF izptI kimsLnrF dy nFa dwsxy pY gey, ijnHF ny rYWz krfs dy PLMzF ivwcoN afpxy jvfkF dy poqVy KLrIdy hoey sn. ikMny sLrimMdy hoey hoxgy, jdoN AuhnF nUM Auh pYsy Br ky jfn CuzfAuxI peI hovygI. iesy kfnUMn ny ieh swc bfhr kwZ ilaFdf ik sLhIdy afjLm Bgq isMG dy jnm sLqfbdI smfgmF mOky Aus dI ivcfrDfrf pRcfrn leI mfmUlI ijhI rkm KLrc ky kroVF rupey lIzrF, aPLsrF qy hornF dI pRfhuxcfrI AuWqy PUk idwqy gey sn.

            sUcnf dy aiDkfr dy ies kfnUMn bfry huxy-huxy idwlI hfeI kort ny iewk PLYslf hor idwqf hY ik dysL dI suprIm kort dy muwK jwj df dPLqr vI ies qoN bfhr nhIN. dysL df muwK jwj hor hr iksy leI ies kfnUMn dy drvfjLy KolH ky afpxy dPLqr bfry sfry Byd lokF kol jfx dyx dy pwK ivwc nhIN sI. ijs idn idwlI hfeI kort df ieh PLYslf afieaf, Ausy idn ieh gwl vI bfhr af geI ik muwK jwj dy bdysL dOry smyN Aus nfl geI Aus dI pqnI leI vI srkfrI Bwqy dI mMg kIqI geI sI, jd ik ieh nymF muqfbk nhIN sI kIqI jf skdI. sUcnf dy aiDkfr ny ieh gwl sfhmxy lY aFdI hY qy hux muwK jwj sfihb dy dPLqr qoN ieh ikhf jf irhf hY ik pihly muwK jwj jdoN jFdy sn, AuhnF dIaF pqnIaF nUM vI Bwqf imldf irhf sI. jLrUr imldf irhf hovygf, pr jy nym ieMj krn dI afigaf nhIN sn dyNdy qF ieh gLYr-kfnUMnI rIq koeI kfnUMnI rUp qF nhIN sI Dfr geI. muwK jwj bfry ieh ‘Byd’ bfhr afAux ipwCoN iksy nfgirk nUM vI cMgf nhIN lwgygf ik dUijaF nUM kfnUMn dI pflxf df pfT pVHfAux vfly KLud kI kr rhy hn.

            sfzy pMjfb dI srkfr ny ipCly idnIN ieh pRcfr bhuq kIqf hY ik Auh pMjfbI BfsLf nUM srkfry-drbfry lfgU kr rhI hY. ieh vI pRcfiraf igaf ik hux sfry kfnUMn pMjfbI ivwc Cfpy jf rhy hn, qF ik afm lok iehnF nUM pVH skx. sUcnf dy aiDkfr aDIn mMgI jfxkfrI ivwc iehdf vI Byd KuwlH igaf qy jfxkfrI ieh imlI ik pMjfb dy kuwl 1547 kfnUMnF ivwcoN hux qwk isrPL 23 kfnUMnF df pMjfbI anuvfd kIqf igaf hY. jy ieho rPLqfr rhI qF ijs srkfr ny iqMn sflF ivwc 23 kfnUMn anuvfd krvfey hn, BivwK ivwc Auhdy vrgIaF qyjL-rPLqfr srkfrF sfry kfnUMn pMjfbI ivwc anuvfd krky CpvfAux AuWqy do sO sfl lf dyxgIaF. ies dOrfn ijhVy nvyN kfnUMn bxngy, AuhnF df anuvfd do sdIaF hor lMGf ky hMudf rhygf.

            loVvMd lokF leI vI sUcnf df ieh kfnUMn kfPLI kfrgr sfbq ho irhf jfpdf hY. imsfl vjoN KLurfk eyjMsIaF dI ieh mn-mrjLI hMudI sI ik Auh iksy imwl nUM Jonf CVn df kMm dyx qy iksy nUM nFh kr dyx. hux ieh vI sOKf nhIN irhf. mflvy dI iewk imwl dy mflkF nUM ienkfr kr idwqf igaf sI. AuhnF ny sUcnf dy aiDkfr aDIn jfxkfrI mMgI ik iks kfnUMn aDIn nFh kIqI hY? smrwQ aiDkfrI ny ilK idwqf ik kuJ sfl pihlF hoeI jFc ivwc dysL dI sB qoN vwzI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ ny ies imwl nUM ‘blYk ilst’ kIqf sI. AuhnF ny dUjI sUcnf iesy kfnUMn aDIn ieh mMg leI ik sI[ bI[ afeI[ dI blYk-ilst dI aiDkfrq nkl jfrI kIqI jfvy. ‘smrwQ’ aiDkfrI aiVwky af igaf. ieho ijhI koeI blYk-ilst hY hI nhIN sI. sLfied Auh hux nOkrI hI guaf bYTygf.

            nvF sLihr ijLlHy ivwc iewk afdmI AuWqy sI[ afeI[ ey[ stfPL ny nsLIly pdfrQF df kys bxf idwqf. stfPL ieMcfrj ny irport ivwc drj kIqf sI ik Aus nUM zI[ aYWs[ pI[ ny bihrfm-kot PLqUhI sVk AuWqy Prflf phuMc ky dosLI dI igRPLqfrI qy qlfsLI afid df hukm tYlIPon AuWqy idwqf sI. jdoN ies kfnUMn aDIn AuhnF ny tYlIPonF df irkfrz kZvfieaf igaf qF dwsy hoey smyN AuWqy sI[ afeI[ ey[ ieMcfrj nUM zI[ aYWs[ pI[ vwloN koeI kfl hI nhIN sI afeI. zI[ aYwWs[ pI[ df Pon Aus idn afpxy ijLly dI bjfey ropV ivwc cwldf irhf sI qy ijhVf bMdf AuhnF ny igRPLqfr kIqf, iewk idn pihlF Auh iehnF dy nfl hI gVHsLMkr ivwc GuMmdf sI. tYlIoPonF df irkfrz jLfhr krdf sI ik iewk idn pihlF Qfxydfr qy igRPLqfr bMdf iekwTy GuMmdy sn, agly idn iksy kfrn kr ky prcf drj kIqf qy sfry qwQ gLlq ilK Dry hn.

            sUcnf dy aiDkfr dy ikRsLimaF bfry gwl krIey qF iewk mfmlf Auqr pRdysL df vI snsnIKyjL sfhmxy afieaf hY. EQy iewk bMdy nUM ieh pqf lwg igaf ik puls dy kuJ aiDkfrI kuJ aprfDIaF nfl iml ky kfnUMn nUM DoKf dy rhy hn. ijs Qfxy dy aiDkfrIaF bfry pqf lwgf, EQoN Aus ny puls dy irkfrz muqfbk BgOVy aprfDIaF dI sUcI mMg leI qy ipMzo-ipMz pux-Cfx krn qur ipaf. iewk ipMz jf ky Aus nUM pqf lwgf ik ijs bMdy df nFa Qfxy dy irkfrz ivwc BgOVy aprfDIaF ivwc boldf hY, Auh qF ipCly aTfeI sflF qoN jylH dy vfrzn dI nOkrI kr irhf hY. XkIn krnf aOKf sI, pr iesy kfnUMn aDIn mMgI geI aglI jfxkfrI ny sfbq kr idwqf ik Aus ny ies BgOVypx nUM luky ky puls vfilaF ny Aus dI ‘krYktr vYrIPLIkysLn’ kIqI aqy nOkrI lYx ivwc mdd kIqI sI. ijhVy puls vfilaF ny cMd tikaF bdly ieh krqUq kIqI sI, AuhnF `coN kuJ qF irtfier ho gey qy kuJ hux vwzy aPLsr bx cwuky hn, pr ies iewko mukwdmy ny sfry jxy kuiVwkI ivwc Psf idwqy hn.

            sfzy pMjfb ivwc vI do qfjLf kys hn, ijhVy iesy sUcnf kfnUMn dy sfhmxy ilaFdy qy hux crcf df ivsLf bxy pey hn.

            iewk mfmlf hY bIqy sfl hoeIaF pfrlImYNt coxF dy AumIdvfrF df. sUcnf dy aiDkfr aDIn iewk smfj syvI ny pMjfb dIaF qyrF pfrlImYNtF sItF dy jyqU aqy dUjy nMbr AuWqy rihx vfly AumIdvfrF dy iesLiqhfrF dy Krc df vyrvf mMg ilaf. Aus ny pihlF aKLbfrF ivwcoN AuhnF dy iesLiqhfrF dIaF kqrnF vI iekwTIaF kIqIaF sn. kIqf igaf KLrcf kroVF rupey bxdf sI, cox kimsLn dy drsLk vI kfPLI vwzI rkm df anumfn lfAuNdy rhy, pr AumIdvfrF ny cox irtrn isrPL kuJ ku lwKF qwk dI BrI hoeI sI. hux ieh mfmlf AuhnF ny cox kimsLn mUhry AuTfieaf hY ik iehnF sBnF ny cox kfnUMn aDIn imwQI geI hwd qoN vwD KLrcf kIqf hox kr ky iehnF dI cox vI rwd kIqI jfvy qy awgy qoN cox lVn dI pfbMdI vI lfeI jfvy. AuWproN qF ieh sfry lok ieho kihMdy hn ik eydF dIaF isLkfieqF dI AuhnF nUM prvfh nhIN, pr aMdro-aMdrI sfry Gbrfey pey hn qy vwK-vwK bhfny qlfsLdy iPrdy hn.

            eydF df dUjf mfmlf Aus sLgn skIm df hY, ijhVI 1997 ivwc cOQI vfrI muwK mMqrI bx ky srdfr pRkfsL isMG bfdl ny cflU kIqI sI. ies skIm aDIn gLrIbF dIaF DIaF dy ivafh AuWqy pMjfb srkfr vwloN sLgn dy nFa AuWqy EdoN iekvMjf sO rupey imldy sn, ijhVy hux pMdrF hjLfr kIqy jf cwuky hn. PLrIdkot ijLlHy ivwc iewk smfj syvI ny ieho ijhy lfB lYx vfilaF dI sUcI sUcnf dy aiDkfr aDIn pRfpq kIqI qy AuhnF dy GrF qoN swcfeI lwBx qur ipaf. kOVf swc ieh sfhmxy afieaf ik iksy ny pMdrF sfl pihlF ivafhIaF DIaF dy nFa AuWqy sLgn ilaf hoieaf sI qy iksy ny Aus DI dy nFa AuWqy vI lY ilaf, ijhVI kdy jMmI nhIN sI, jF sLfied jMmx hI nhIN sI idwqI geI. mfmlf AuWc aiDkfrI dy pwDr dI pVqfl qoN hMudf iewk bfkfiedf kmytI dI jFc qwk puwjf qF pqf lwgf ik pMjfb ivwc pMjfh hjLfr qoN vwD lokF ny sLgn ilaf, msF sqfrF hjLfr aslI hwkdfr inkly hn qy jfalI kysF dI igxqI sWT qoN sqfhT PLIsdI qwk bxdI hY.

            asIN duwD ivwc pfxI pfieaf jfxf suixaf sI, inry pfxI ivwc QoVHf ijhf duwD pf ky kwcI lwsI bx geI hY pMjfb dI sLgn skIm, ijs ivwc aslI nfloN nklI duwgxy hoey iPrdy hn. iPr vI ieh koeI aMqm pVfa nhIN. sUcnf df aiDkfr ies qoN awgy vD ky sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy ahfqy ivwc vI phuMc igaf hY qy jo AuWQoN pqf lwgf hY, Auh Drm dy nFa AuWqy hMudI mOj nUM sfPL jLfhr krdf hY. sLRomxI kmytI bfry msLhUr hY ik ies dI Drm pRcfr kmytI df Kfqf rfjsI loVF dI pUrqI aqy rfjsI vrkrF dy KLrcy clfAux ivwc shfeI hMudf hY. hux ieh pqf lwgf hY ik ies kmytI ny iewk sfl ivwc 43 kroV rupey Drm pRcfr dy nFa AuWqy KLrc kIqy hn qy iehnF ivwc iewk mwd ieh vI hY ik biTMzy ivwc isrPL do sO bMidaF nUM aMimRq CkfAux dy smfgm AuWqy iqMn lwK rupey KLrc ho gey sn. Drm pRcfr vhIr df muKI aKMz kIrqnI jQy dy muKI nUM lfieaf igaf hY, ijhVf kih irhf hY ik Auh sLRomxI kmytI qoN syvf krn df koeI pYsf hI nhIN lYNdf. jy Auh koeI syvf-PLl nhIN lYNdf qF iqrqflI kroV ikhVy KUh ivwc pY gey, ieh puwCx df hwk iswKF nUM hY.

            sUcnf df aiDkfr dyNdf ieh kfnUMn kfPLI cMgI syD ivwc awgy vD irhf hY aqy asIN ies dI hmfieq kIqy ibnF nhIN rih skdy, pr iPr vI ies dI koeI nf koeI hwd rwKxI pvygI. hux sUcnf dy ies aiDkfr dy aDIn PLOj dIaF iqafrIaF jF kuJ sMvydnsLIl nvIaF KojF df vyrvf vI mMigaf jfx lwgf hY. ieho ijhy vyrvy afpxy nfgirkF nUM dyxy gLlq nf hMudy hoey vI ies gwl df KLqrf rihMdf hY ik ieh sUcnfvF aKLbfrF aqy hor sfDnF rfhIN pysL kIqy jfx kr ky dysL dy ivroDIaF dy hwQ vI lwg skdIaF hn. hr gwl dI koeI hwd hMudI hY qy ies kfnUMn dI vI koeI nf koeI hwd hoxI cfhIdI hY. ies kfnUMn df lfB dysL ivwc vwsdy jF ivdysL prvfs kr cwuky hr BfrqI nUM AuTfAuxf cfhIdf hY, pr ieh iDafn ivwc rwK ky ik ikDry ieh aiDkfr Aus dysL leI hI KLqrf nf bx jfvy, ijs ny afpxy nfgirkF nUM ieh aiDkfr idwqf hY.

 


ieh pwDr ho cuwkf hY kFgrsI swiBafcfr dIaF nIvfxF df

- jiqMdr pnUM

          kFgrs pfrtI ies vkq pMjfb ivc rfj-gwdIaF Auqy kfbjL nhIN, pr crcy ies bfry Eny hI cwlI jFdy hn, ijMny iksy rfj krdI pfrtI bfry cwl skdy hn. jdoN ieh rfj krdI hY, EdoN ies ivruwD ies dIaF nIqIaF kfrn crcy cwldy hn, pr hux jdoN rfj nhIN kr rhI, ies dy lIzrF dy ikrdfr kfrn KLbrF CpI jFdIaF hn. kuJ swjx qF hux ‘hoNgy gr bdnfm qoN ikaf nfm nf hogf’ dI Dfrnf Auqy cwl rhy jfpdy hn. ivroDI iDr ivc rihMidaF AunHF nUM lokF ivc afpxI iewjLq vDfAux df Xqn krnf cfhIdf hY, sLfied Auh ies dI vI loV nhIN smJdy.

          ijs qfjLf kFz ny pMjfb kFgrs dI lIzrisLp qy ies dI idwlI bYTI hfeI kmfn nUM vI nIvIaF pfAux leI mjbUr kIqf hY, Aus df sMbMD gurU hr shfey vfly kFgrsI ivDfiek rfxf gurmIq isMG soZI nfl juVdf hY. nvyN sfl dy jsLn mnfAux leI Auh rfjsQfn dI rfjDfnI jYpur igaf qy AuQoN dy pMj-qfrf hotl jY-mihl ivc Tihiraf sI. kmry Aus ny pirvfr dy jIaF dy hvfly nfl buwk krvfey sn, pr mfmlf EdoN ivgV igaf, jdoN ‘pirvfr’ ivclI iek aOrq ieh gwlF krdI suxI geI ik Auh koeI sohxI ijhI sLfl pfiksqfn iljfxf cfhuMdI hY. hotl dy stfPL ny mYnyjr nUM dwisaf qy mYnyjr vloN kIqI puwC-igwC ivc ieh gwl sfhmxy af geI ik ‘pirvfr’ df aMg dws ky nfl ilaFdI geI Auh aOrq pfiksqfn dy rfvlipMzI dI rihx vflI njLmI irjLvI sI qy Aus kol qF rfjsQfn afAux df vIjLf hI nhIN sI.

          rfxf soZI hux jo vI sPLfeIaF dyeI jfvy, ieh swc afpxI QF sfbq ho cuwkf hY ik Aus nUM afpxf ‘PLrYNz’ dws ky qy Aus dy Gr df sMprk isrnfvF dy ky afeI Aus aOrq ny rfjsQfn df vI vIjLf mMigaf sI, jo Aus nUM imilaf nhIN sI. Aus dy vIjLy ivc idwlI, afgrf, cMzIgVH dy nfl lwgdy pMckUlf ivc rfxf soZI df Gr hox kr ky isrPL EQoN qwk jfx dI afigaf sLfml sI. afigaf nf hox dy bfvjUd Auh gupq qrIky nfl ajmyr dI Xfqrf vI kr afeI, jo ik rfjsQfn ivc hI pYNdf hY qy iPr rfjsQfn dI rfjDfnI jYpur dy pMj-qfrf hotl ivc vI afx TihrI. iksy vI QF Aus ny ieh Byd nhIN dwisaf ik Auh pfiksqfnI nfgirk hY qy ieh gwl lukfAux dI bd-nIq nfl rfxf soZI ny vI Aus df aslI nFa qy QF lukf ky Aus nUM afpxy pirvfr df jIa bxf ky Tihrfieaf. hux rfxf soZI ieh kihMdf hY ik Aus dI mihmfn kol iks qrHF df vIjLf hY qy ikwQy jfx dI afigaf nhIN, ieh puwCxf Aus dI ijLMmyvfrI nhIN sI. mIsxfpx kr ky bfhlf mfsUm bxn jf rhy rfxf soZI nUM ienHF gwlF bfry BulyKf nhIN ho skdf. Auh do vfrI df aYm[ aYl[ ey[ hox qoN ielfvf ipClI srkfr mOky muwK mMqrI df spYsLl izAUtI aPLsr vI rih cuwkf hY qy ies dOrfn ieho ijhy mfmilaF df igafn hoxf afm gwl huMdI hY.

          njLmI irjLgI afpxI pCfx jLfhr hox mgroN ijvyN hPLVf-dPLVI ivc pfiksqfn nUM dOV geI, Aus nfl Aus dy ierfdy vI sLwkI smJy jf skdy hn qy rfxf soZI vI sLwk qoN pry nhIN rwiKaf jf skdf. svfl ieh AuTxf suBfivk hY ik jdoN pfiksqfnI mUl dy amrIkI bx cuwky dihsLqgrd zyivz kolmYn hYzlI vloN pCfx lukf ky vwK-vwK QFeIN Tihrn dIaF KLbrF hr pfsy grm sn, iksy hotl ivc pCfx lukf ky rfq kwtx kfrn iPLlm aYktr afimr Kfn qy sMbMDq hotl nUM vI noits jfrI ho rhy sn, EdoN rfxf soZI ny iek pfiksqfnI nfgirk dI pCfx BfrqI eyjMsIaF qoN ikAuN lukfeI? ieh mfmlf pihlI njLry POrI qOr `qy mukwdmf drj kIqy jfx dy Xog jfpdf hY. sLfied eydF ho vI jfvygf. jy nhIN huMdf qF ivroDI iDr ieh dosL lfvygI ik pMjfb dy kFgrsI ivDfiek dI krqUq lukfAux leI rfjsQfn dI kFgrsI srkfr ny rfh sOKf kr idwqf hY. ieh kFgrs pfrtI leI nmosLI df iek hor kfrn bxygf.

          qy ieh mfmlf EdoN vfpiraf hY, jdoN hfly iek hPLqf pihlF pMjfb kFgrs dy nfBf vfly ivDfiek dy sfly df muwdf aKLbfrF ivc af cuwkf sI. Aus ivDfiek dI pqnI aPLgfinsqfn mUl dI dwsI jFdI hY. pqnI df aPLgfn Brf keI sfl pihlF ividafrQI vIjLy Auqy Bfrq afieaf, iPr Aus ny sLrnfrQI bx ky kfrz bxvf ilaf. kuJ smyN bfad Aus ny afpxf nFa, ipqf df nFa qy hor hr sMbMDq vyrvf bdl ky BfrqI pfsport bxvf ilaf. afKLr Auh cMzIgVH puls dy kfbU af igaf. bdnfmI Aus mfmly ivc vI kFgrs pfrtI dI ho rhI hY.

          ienHF dovF dy nfl qIjf muwdf jlMDr vfly sfbkf kFgrsI ivDfiek avqfr hYnrI df juVdf hY. Gr ivc jfiedfd dy JgVy qoN guwsy ivc af ky hYnrI dy puwqr ny eynf iKlfrf pf idwqf hY ik sOKy kIqy smyitaf nhIN jfxf. Aus ivvfd ivc avqfr hYnrI Auqy dohry ivafh qoN lY ky dohrI nfgirkqf qwk dy gMBIr dUsLx lfey gey hn, ijnHF dI pMjfb ivc vI pVqfl cwl rhI hY qy brqfnIaf ivc vI. ieho ijhy mfmly keI hor kFgrsI afgUaF ivruwD vI cwl rhy hn, pr pfrtI hfeI kmfn afm kr ky jLbfn dwbI rwKdI sI, jo hux rfxf soZI dy ikwsy ny sfry bfhr kwZvf dyxy hn.

          rfxf soZI df mfmlf inrf iemIgrysLn dy inXmF nUM AulMGx df nhIN, ikrdfr bfry sLMikaF df vI hY. pfiksqfn qoN afAuNdI iek bIbI arUsf aflm aqy sfbkf muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG dI nyVqf dy ikwsy pihlF hI pRcwlq sn. lokIN qF ieQoN qwk kihMdy sn ik ienHF sMbMDF df syk pitafly dy moqI mihl qwk vI phuMc cuwkf hY qy nqIjy vjoN pYdf hoeI kuVwqx bnUV dI ijLmnI cox ivc kYptn amirMdr isMG qy Aus dI pqnI pRnIq kOr vloN vwKo-vwK AumIdvfrF nUM itkt idvfAux leI jLor lfAux qwk vI phuMc geI sI. hux ijs bIbI njLmI irjLvI df nFa crcf ivc afieaf hY, Auh vI Esy afrUsf aflm dy sMprk vflI igxI jFdI hY qy ikhf jFdf hY ik rfxf soZI nfl Aus dI sFJ vI arUsf aflm dy rfhIN hI hoeI sI. rfxf soZI ies bfry kuJ boldf hI nhIN.

          asIN iblkul nhIN kihMdy ik rfxf soZI qy njLmI irjLvI dy sMbMD Auho ijhy hI hoxgy, ijho ijhy khy jf rhy hn, pr kFgrsI afgUaF df ipClf ikrdfr KMBF dIaF vI zfrF bxf skdf hY. hfly bhuqy sfl nhIN hoey, jdoN gujrfq ivDfn sBf coxF ivc pfrtI dy cox pRcfr leI geI pMjfb dy kFgrsI mMqrIaF dI iek qirkVI afpxy ikrdfr df kUVf iKlfr ky prqI sI. iqMny mMqrIaF bfry sfry pfsy hr mMdI gwl khI qy suxI geI sI, pr ipwCoN pfrtI hfeI kmfn ny ies Auqy Gwtf pf idwqf sI, ikAuNik Polx lwgdy qF musLk mfrdIaF lIrF vflf sfrf iKwdo KuwlH jfxf sI. sPLfeIaF dyx vfly mMqrI vI afpxy bfry Gwt gwl krdy sn qy bhuqf ieh kihMdy sn ik pVqfl krvf ky vyK lvo, mfmlf isrPL gujrfq dI rfjDfnI qwk sImq nhIN rih jfxf, cMzIgVH ivc cwldy cwkrF qoN vI pMjfb dy lok jfxU ho jfxgy. ieh blYkmyl kMm kr igaf qy nqIjy vjoN cMzIgVH ivc bYTy ijhVy swjxF ny KLbr lIk kIqI sI, Auho hI ‘zYmyj kMtrol aYksrsfeIjL’ krdy iPrdy sn.

          afKLr ikhVy cwkr cwldy sn cMzIgVH ivc, ijnHF df Byd jLfhr hox qoN kFgrs hfeI kmfnI zr geI sI? ies dI iek imsfl Auh sI, jdoN pMckUly dI iek koTI ivc pMjfb srkfr dy iek isKrly aPLsr dI pqnI Aus qoN keI drjy jUnIar nOjvfn aPLsr nfl sLwkI hflfq ivc PVI geI sI. Cfpf vI ieh pMjfb dy rfj drbfr dy hI iek aihlkfr ny hirafxf puls nUM sUcnf dy ky mrvfieaf sI. dovF nUM Qfxy iljfey jfx ipwCoN sLnfKq pqf lwgx `qy hirafxf puls ny cyqfvnI dy ky Cwzxf sI qF kfgjLI Kfnf-pUrI leI Aus afeI[ ey[ aYs[ aPLsr nUM Aus dy zrfeIvr dI ‘spurddfrI’ Auqy Cwizaf igaf qy nfl PVI geI aOrq nUM lYx leI pirvfr df koeI jIa awgy nf afAux kr ky Aus df DobI bulf ky Aus dy spurd’ krn dy kfgjL bxfAuxy pey sn. sfrf kuJ ho cuwkx mgroN hr pfsy crcf sI ik rfj drbfr ivc srgrm ‘dlfl’ iek dUjy qoN awgy inkl jfx leI eydF dIaF hrkqF kr rhy hn, ijhVIaF muwK mMqrI amirMdr isMG leI vI musLklF vDf rhIaF hn qy Aus dI pfrtI leI vI.

          ies qoN pihlF jdoN byaMq isMG muwK mMqrI sI, EdoN vI kuJ vfpiraf sI. gwl isrPL ieh nhIN ik EdoN Aus df poqrf iek PLrFsIsI kuVI Auqy ijnsI hmly dy mfmly ivc pMjfb puls nUM igRPLqfr krnf ipaf sI, sgoN pMjfb dy iek kFgrsI ivDfiek df nFa vI afpxI iek irsLqydfr nUM nfl leI iPrn kr ky KUb AuCilaf sI. aijhI crcf EdoN ijLafdf vDI sI, jdoN Auh Aus irsLqydfrnI nUM ivDfiekF dy hostl ivc vI lY igaf sI. jfpdf sI ik bhujn smfj pfrtI dy ivDfiek bldyv isMG BwtI vFg AuhnUM vI kwZ idwqf jfvygf, pr pfrtI aMdrly Auhdy vrigaF ny jLor lf ky bcf ilaf sI.

          ibnF sLwk eydF dy mfmly kuJ hornF pfrtIaF aMdr vI vfprdy rihMdy hn, pr kFgrs ivc kuJ ijLafdf hI afm huMdy jf rhy hn. qfjLf-qfjLf ikwsf nrfiex dwq iqvfVI df vI hY. Auh ipCly mhIny qwk aFDrf pRdysL df gvrnr huMdf sI. Bfrq dy qIjy vwzy rfj df gvrnr nrfiex dwq iqvfVI iek idn tYlIivjLn kYmiraF Auqy afpxI poqrI dI Aumr dIaF kuVIaF nfl slmfn Kfn qy kYtrInf kYPL vrgI adfkfrI krdf ivKfieaf igaf. iqMnF idnF dy aMdr-aMdr Aus nUM asqIPLf dyxf pY igaf. Aus df asqIPLf mMg ky kFgrs hfeI kmfn ny afpxy Auc afdrsLF dI pihrydfr hox df Brm pfAux dI koisLsL qF kIqI, pr jdoN Aus nUM gvrnr lfieaf sI, EdoN Aus df ipCokV ikAuN nhIN sI vyiKaf igaf? iesy nrfiex dwq iqvfVI bfry aYmrjYNsI dy idnF qoN, jdoN Auh XU[ pI[ df muwK mMqrI qy sMjy gFDI df syvfdfr huMdf sI, keI iksm dy ikMqU AuTdy rhy sn. gvrnr lfey jfx qoN pihlF ies dy ivruwD iek nOjvfn vloN ieh mukwdmf vI dfier kIqf jf cuwkf sI ik Auh nrfiex dwq iqvfVI dI nfjfiejL aOlfd hY. Auh nOjvfn iksy jfiedfd ivcoN ihwsf nhIN, isrPL aOlfd vjoN ipqf dI QF nrfiex dwq iqvfVI df nFa ilKy jfx dy hwk dI mMg kr irhf sI. EdoN rwd kIqf igaf Auh mukwdmf vI hux iPr AuT KVoqf hY.

          kFgrsI swiBafcfr hux koeI sulwKxf nhIN igixaf jf irhf. ies pfrtI dy iksy vI afgU bfry kuJ vI kih dyvo qF lok Aus gwl nUM hjLm krn ivc iJjk nhIN ivKfAuNdy. afpxf ieho ijhf aks Kud kFgrsI afgUaF ny bxfieaf hY. hfly vI Auh vfdVIaF-sjfdVIaF nUM Cwzx leI iqafr nhIN. rfxf gurmIq isMG soZI df qfjLf ikwsf vI Ausy lMmI lVI df kuMzf hY. jy hux vI kFgrs hfeI kmfn sKLqI nhIN krdI qF ies pfrtI nUM ivroDIaF dI loV nhIN, nrfiex df nFa jpx dI Aumry vI klolF krdy nrfiex dwqF qy rfxy soZI vrigaF ny hI ies dy pwly kwK nhIN rihx dyxf.

jnvrI 15, 2010

 


ruickf-rfTOr kys df kOVf swc : iek nUM kI ronI eyN, AUq igaf eI afvf

- jiqMdr pnUM

            ijvyN hmysLf huMdf hY, hirafxy dy sfbkf puls muKI sLMBU pRqfp isMG rfTOr dy mfmly ivc vI hux hr koeI afpxI kMnI iKskf ky inkl jfxf cfhuMdf hY. kwlH qwk dy Aus dy rfjsI srpRsq hux Aus nUM afpxy ivroDIaF df joVIdfr afK rhy hn qy ieh sfbq krn dI koisLsL krI jFdy hn ik Auh qF rfTOr nUM sjLf idvfAux leI Xqn krdy rhy sn. asl ivc rfTOr vrgy kukrmI aPLsr dy mfmly ivc koeI iDr vI hirafxy dI rfjnIqI jF rfj drbfr ivc pfk-sfPL njLr nhIN af rhI. Auh isKrly pwDr df puls aPLsr sI, mukfbly ivc sDfrn lok sn, AunHF df sfQ dyx df iksy nUM lfB hI koeI nhIN sI.

            rfTOr Auqy dosL hY ik Aus ny iek qyrF sfl Aumr dI tYins iKzfrn kuVI nUM afpxI hvs df isLkfr bxfAuxf cfihaf. jdoN Auh nf mMnI qF rfTOr ny Aus dy pUry pirvfr nUM insLfny Auqy rwK ilaf. jbr dI hwd hI sI ik JUTy kysF ivc Psf ky PVy Aus dy Brf nUM byqhfsLf qsLwdd krn mgroN, jdoN Auh qurn jogf vI nhIN sI, Aus dy Gr iljf ky kuVI nUM ieh aKvfieaf igaf ik Auh afpxy Brf nUM kuwt qoN bcfAux leI afpxI ijLd Cwz dyvy. eydF dI khfxI iksy pCVy hoey jF kbfielI ielfky ivc vfprdI qF ies df hor arQ inkldf, pr ieh sfrf kuJ qF Aus cMzIgVH sLihr dI iPrnI Auqy vwsdy afDuink sLihr pMckUly ivc huMdf irhf, ijwQy do rfjF dIaF srkfrF vI cwldIaF hn qy dovF rfjF dI sFJI hfeI kort vI inaF dI joq jgfeI bYTI hY. ies qrHF ieh khfxI ‘dIvy hyT hnyrf’ dI khfvq nUM swc sfbq krn vflI ho geI hY.

            ruickf dI mOq qoN vI solF sfl hor lMGf ky AunI sfl purfxy mfmly ivc rfTOr nUM isrPL Cy mhIny dI sjLf hoeI hY. ies sjLf qoN bcx dI vfh Aus ny Kud vI lfeI qy bcfAux vfly vI QoVHy nhIN sn. Gtnf agsq 1990 dI sI, jdoN EQy Em pRkfsL cOtflf dI pfrtI dy hukm isMG df rfj huMdf sI. hukm isMG qF hukm df bwDf cwldf sI, rfj ipwCy KVy cOtfly hI clfAuNdy sn. isLkfieq hoeI, pVqfl ipwCoN rfTOr dy ivruwD kys drj krn dI isPLfrsL ho geI, pr gRih mMqrI sMpq isMG ny PLfeIl mMgvf ky ieh hdfieq kr idwqI ik muwK mMqrI hukm isMG df hukm hY ik kys drj nhIN krnf, ivBfgI kfrvfeI krnI hY. Gr dIaF dusLvfrIaF leI Kud nUM musIbq dI jVH mMn ky kuVI ivcfrI ny 1993 ivc KudkusLI kr leI qF iqMn GMty ivc Aus df Brf vI Cwz idwqf igaf.

            rfTOr dy lMmy hwQF dI phuMc dI koeI hwd nhIN sI. Aus ny post mfrtm irport ivc kuVI df nFa vI ruickf igrhoqrf dI QF ‘rUbI’ aqy Aus dy ipqf aYs[ sI[ igrhoqrf df nFa vI bdl ky ‘suBfsL cMdr KwqrI’ ilKvf idwqf. Aus dI mOq df kfrn bxI jLihrIlI dvfeI vI irkfrz ivc hor drj sI, post mfrtm irport ivc hor ilKvf leI. kys leI bfkfiedf aYPL[ afeI[ afr[ ilKx dI QF ‘zI[ zI[ afr[‘ (rojLnfmcy dI sDfrn irport) drj krvf ky kMm mukf Cwizaf.

            jbr df isLkfr hoieaf pirvfr Bugqdf irhf, rfTOr mOjF mfxdf irhf. kFgrsI afgU Bjn lfl dy muwK mMqrI huMidaF rfTOr nUM kys ivc Psy hox dy bfvjUd afeI jI qoN aYzIsLnl zfierYktr jnrl bxfieaf igaf. Aus ipwCoN cODrI bMsI lfl dI Bfjpf nfl sFJI srkfr vyly rfTOr nUM qrwkI dy ky zI[ jI[ pI[ df rYNk dy idwqf igaf, qy Auh vI EdoN jdoN Aus dy ivruwD ruickf kys qoN ibnF jylHF dy mfmly ivc vI iek aprfDk mukwdmf cwl irhf sI. Pyr cODrI Em pRkfsL cOtflf ny muwK mMqrI bx ky Aus nUM rfj dI puls df muKI vI bxf idwqf qy nfl dI nfl iek hor rfsLtrpqI puls mYzl dyx dI isPLfrsL vI kr idwqI. mYzl imlx qoN rih nf jfvy, ies kr ky cwldy kys dI jfxkfrI lukf leI geI, pr rfsLtrpqI Bvn nUM imlI KuPLIaf sUcnf dy aDfr Auqy mYzl qoN nFh kr idwqI geI. hux ieh sfry lIzr afpo afpxIaF sPLfeIaF dyNdy hoey dUijaF `qy dosL Qwp rhy hn. mYzl dI isPLfrsL bfry vI cOtflf sfihb kihMdy hn; ‘‘hyToN irport af geI, mYN awgy Byj idwqI, myrf qF koeI ksUr hI nhIN sI.’’ rfj dy puls muKI dI irport ieMj hyToN af ky PLfeIlF dy Qwby ivc nhIN inkldI hMudI, isrPL muwK mMqrI dI inwjI imhr sdkf hI awgy iKskdI hY.

            aPLsrF qy lIzrF nUM pfsy rwKaf jfvy qF sfzI inaF pfilkf vI dosLF qoN nhIN bc skdI. keI hor kysF ivc jdoN hyToN iensfPL nf imilaf qF AuqlIaF adflqF ivcoN iml jFdf irhf hY, pr ies kys ivc AuqlIaF adflqF ivcoN vI rfTOr dy bcfa leI rfh hI inkldy rhy.

            lgfqfr swqF sflF dI pYrvI ipwCoN 1990 vfly ruickf mfmly dI isLkfieq dI jFc irport 1997 ivc jf ky vfrsF nUM iml skI. Byd ieh KuwlHf ik ruickf dI KudkusLI qoN isrPL do mhIny mgroN ivBfgI jFc vI bMd kr idwqI geI sI. eyny smyN dOrfn ruickf dy pirvfr nUM KfnfbdosLF vFg QF-pur-QF Bwjxf ipaf, ruickf dI shylI anurfDf dy ipqf afnMd pRkfsL nUMU vI kys dI pYrvI df Kimafjf Bugqx kr ky kysF ivc AulJfieaf igaf qy iPr sInIar ieMjInIar dI nOkrI qoN vyly qoN pihlF jbrI irtfier krvf idwqf igaf.

            aKLbfrF ivc lgfqfr CpdIaF irportF df noits lYNdy hoey hfeI kort dy iek mfxXog jwj ny bfrF dsMbr 2000 nUM afpxy afp kys dI suxvfeI sLurU kIqI aqy muwZlI kfrvfeI ipwCoN hfeI kort dy mfxXog muwK jwj nUM ieh mfmlf iksy zvIjLn bYNc nUM sONpx leI Byj idwqf. muwK jwj vloN inrDfrq do jwjF dy bYNc ny pitaflf dy sYsLn jwj aYs[ aYn[ agrvfl nUM rfTOr ivruwD dosLF dI jFc krn leI iliKaf. dosLF dI jFc rfTOr dy imQy hoey Auc kotI dy vkIl ajy jYn dI hfjLrI ivc hoeI qy Aus nUM svfl-jvfb krn df vI pUrf mOkf idwqf igaf sI, ijs dI irport hfeI kort nUM ByjI geI. jdoN qwk ies irport df bMd ilPLfPLf hfeI kort ny KolHxf sI, rfTOr ny suprIm kort ivc jf phuMc kIqI qy EQoN dy jwj ny qwQF dI pux-Cfx kIqy ibnF hI ies jFc bfry hfeI kort df hukm rwd kr idwqf. nqIjy vjoN irport vI ilPLfPLy ivc bMd dI bMd hI dm qoV geI.

            ieho nhIN, iek moV ies ivc hor vI afieaf, jdoN sI[ bI[ afeI[ ny aMbfly dI sI[ bI[ afeI[ adflq mUhry cfrjsLIt pysL krdy hoieaF rfTOr ivruwD isrPL CyV-CfV df mukwdmf hI pysL kIqf. sI[ bI[ afeI[ adflq dy jwj jgdyv isMG DMjl ny cfrjsLIt pVH ky iesy kys nfl ruickf nUM KudkusLI leI mjbUr krn dI Dfrf vI joVn df hukm dy idwqf. rfTOr hfeI kort jf puwjf qy EQy bYTy jwj jsits kQUrIaf ny ieh Dfrf rwd kr ky mukwdmf isrPL CyV-CfV df bxf idwqf. hor qF hor, mukwdmy nUM lmkfeI rwKx leI keI vfrI hfeI kort ny rfTOr dI bynqI mMn ky kdy ieh kys aMbfly dI adflq ivc qy kdy cMzIgVH dI adflq ivc Byijaf qy bynqI hr vfrI isrPL ieho huMdI sI ik eyQoN iensfPL imlx dI afs nhIN. kfnUMnI rfh nhIN sI inkldf, vrnf rfTOr ny afpxf mukwdmf iksy isafsI pfrtI dy dPLqr pysL krn df pRbMD vI kr lYxf sI, ijwQy bYTy hukm isMG, Bjn lfl, bMsI lfl jF Em pRkfsL cOtflf Aus nUM bfiewjLq brI kr dyNdy.

            dUjy pfsy ijhVy kys ruickf dy Brf Auqy bxfey gey sn, Auh hfeI kort ivc jf ky qF kI, pMckUly dI hyTlI adflq ivc vI nf itk sky. jwj ny sfPL iliKaf ik ibnF sbUqF qoN JUTy kys bxfey jf rhy hn. mfmlf hfeI kort puwjf qF do mfxXog jwjF ny hukm dyNdy hoey iliKaf ik ‘‘mihsUs huMdf hY ik pMckUlf dy puls aiDkfrIaF nUM nbflg muMzy (ruickf dy Brf afsLU) dy iKlfPL rfTOr ny lfieaf hoieaf hY, ijs dy iKlfPL afsLU dI BYx nfl CyV-CfV df mukwdmf drj kIqf igaf sI.’’ hfeI kort ny noits jfrI kridaF ieh vI drj kIqf ik ‘‘afsLU ivruwD mukwdmy drj kr ky Aus dI ijLMdgI musLkl kIqI geI jfpdI hY aqy Aus nUM afpxI BYx nUM isLkfieq vfps lYx leI mnfAux vfsqy hI dihsLq df isLkfr bxfieaf igaf sI.’’ ieh noits jfrI huMdy sfr rfTOr iPr suprIm kort jf puwjf qy EQoN ies hukm Auqy vI Auqy rok lgvf leI. svfl qF ieh hY ik afKLr muV-muV ky suprIm kort vI rfTOr df sfh suKflf krn df sfDn ikvyN bxdI rhI?

            jvfb sfPL hY ik aprfDIaF dy hwQ hux ies dysL ivc kfnUMn nfloN vwD lMmy huMdy jf rhy hn. ikMny lMmy, ies dI crcf leI kysF dI lVI lfeI jf skdI hY, pr asIN isrPL iqMnF df ijLkr hI krnf chFgy.

            iek kys sMgrUr ijLly dy mihl klF dI ikrnjIq kOr df sI. isKr dupihry rfh jFdI nUM cuwk ky Kyq ivc iljfieaf igaf qy blfqkfr kr ky mfr idwqf igaf sI. vwzI isafsI phuMc vfly muljLmF df kwK nhIN sI ivgiVaf qy mukwdmy dI pYrvI krn vfilaF nUMU jylH jfxf pY igaf sI. dUjf mfmlf iPLrojLpur ijLly df hY. EQy awT-nON sfl pihlF iek aOrq nfl blfqkfr hoieaf qy puls ny mukwdmf vI drj krnoN pfsf vwt ilaf sI. Pyr vI jdoN Auh adflq qwk phuMc geI, Aus nUM DmkIaF idwqIaF jfx lwgIaF. ijs idn Auh ibafn drj krvf ky muVI, awDI rfq nUM hmlfvrF ny Aus dy Gr dIaF kMDF twpIaF qy Aus dI iek lwq pwt qoN vwZ ky nfl lY gey sn. ivcfrI grIbVI nUM gwlIN-bfqIN idlfsy idwqy jFdy rhy qy muljLmF dI srpRsqI Pyr vI huMdI rhI sI. qIjf kys buwD isMG nFa dy puls ieMspYktr df hY, ijs ny iek vfrI biTMzf dy sI[ afeI[ ey[ stfPL aMdr iek mF nUM sky puwqr dy sfhmxy nMigaF kr ky KVI kIqI rwiKaf sI. sfry pMjfb ivc rOlf pYNdf irhf, pr Aus dI aPLsrI kFgrsI rfj ivc vI kfiem rhI sI, akflI-Bfjpf rfj ivc vI. hux Auh Pyr jylH ivc hY, pr Aus kmInI krqUq kr ky nhIN, sgoN iek jLmInI hyrfPyrI dy kys ivc AuhnUM iek adflq vwloN gunfhgfr Tihrfieaf igaf hY.         

            qd iPr gwl iks dI krIey? pulsIaf jfbrpuxy dI, rfTOrIaf hvs dI jF srkfrF aqy adflqF aMdroN muljLmF nfl vrqy jFdy ilhfj dI? jF iPr gwl krIey rfjsI lIzrF dy Aus ikrdfr dI, ijhVf hirafxf hovy jF pMjfb jF iPr idwlI qoN dwKx qwk df koeI vI sUbf, kuVqy, topIaF qy pwgF df rMg hI vwKrf ho skdf hY, krqUqF ieko ijhIaF njLr afAuNdIaF hn? sLfied ieh muhfvrf vI kdy ieho ijhy hflfq ivc hI bixaf hovygf

            ‘iek nUM kI ronI eyN, AUq igaf eI afvf.’

 

 

jiqMdr pMnuM dy hor lyKF `qy Jfq mfrn leI kilk kro

hux qwk KLbrnfmf dI vYWb sfeIt nUM pfTk vyK cuwky hn

Click Here