www.khabarnama.com  {Punjabi Newspaper Khabarnama Toronto} email: editor@khabarnama.com 

***** afpxI mF bolI 'pMjfbI' ilKx, pVHn aqy bolx ivwc iJjk mihsUs nf kro sgoN mfx aqy PKr nfl afpxy bwicaF nUM vI isKfE!!****


 

 

Bfrq-pfik gwlbfq dy pRsMg ivwc pfiksqfnI swqf dI sLwkI BUimkf

- jiqMdr pnUM

          bVI grmjosLI ivKfeI geI sI ipCly idnIN pfiksqfn nfl gwlbfq dy mfmly ivWc. awgV-ipwCV kyNdr dy mMqrI ieMj EDr nUM qury gey, ijvyN hflfq qF suDry hI pey hn, iewk dUjy qoN pihlF nMbr bxf lYx dI kfhl hovy. sfrI Bwj-dOV df iswtf kI inkilaf? kuJ vI nhIN, qy ijMnI kuVwqx pihlF huMdI sI, Aus qoN hor vDf ky gwl mukf idwqI geI hY. jdoN Bfrq df ivdysL mMqrI aYs aYm ikRsLnf afpxy mulk prq afieaf, pfiksqfn dy ivdysL mMqrI sLfh mihmUd kurYsLI ny dovF dy irsLiqaF dy suDfr dy BivwK dy kdmF AuWqy vI suaflIaf insLfn lf idwqf hY.

          Bfrq dI muwK ivroDI pfrtI Bfjpf vfly pfiksqfn dy hfkmF nUM inMdx dy bhfny asl ivwc Bfrq dI hkUmq nUM BMzx df mOkf vrq rhy hn. Auh kihMdy hn ik vfjpfeI srkfr vyly Bfjpf ny ijhVI Bwl KwtI sI, hux vflI srkfr ny Auh sfrI guaf idwqI hY. jdoN koeI bysLrm dfavy krn dy rfhy hI pY jfvy qF Aus nUM koeI rok nhIN skdf huMdf. AuNj Bwl vfjpfeI srkfr ny vI koeI nhIN sI KwtI. Bfrq dI srkfr dI agvfeI ipCly pMdrF sflF dOrfn ijs dy hwQ vI afeI, sxy pihly pMjfbI pRDfn mMqrI ieMdr kumfr gujrfl dy, pfiksqfn nfl sMbMDF dy svfl AuWqy Kfs kfmXfbI iksy nUM vI nhIN sI hoeI. jy isrPL mIitMgF lfAuxf qy gwlbfq krnf hI kfmXfbI hovy qF ieh sfiraF ny kr ky vyK leI hoAUgI.

          mOjUdf moV AuWqy sB qoN vwD ksUqI siQqI Bfrq dy mOjUdf ivdysL mMqrI aYs aYm ikRsLnf dI bxI peI hY. jdoN AunHF dI pfiksqfn dy ivdysL mMqrI nfl mqBydF dy KLfqmy bfry koeI qih hI nhIN sI bYTI qF sFJI pRYWs kfnPLrMs lfAux qoN vI bcxf cfhIdf sI. Aus sFJI pRYWs kfnPLrMs mOky aYWs aYwm ikRsLnf nUM pihlI iTwbI sLfh mihmUd kurYsLI ny EdoN lf idwqI, jdoN Aus ny aMdr dI gwl KuwlHy qOr `qy kih idwqI ik dovF ivdysL mMqrIaF dI sihmqI hY ik gwlbfq mOky Bfrq srkfr dy gRih skwqr jI ky ipwly nUM pfiksqfn dI KuPLIaf eyjMsI afeI aYs afeI bfry ibafn jfrI nhIN sI krnf cfhIdf. ies mOky ikRsLnf df cuwp vwt jfxf Aus dI afpxI siQqI Krfb krn df kfrn vI bixaf, Bfrq dy gRih skwqr dI siQqI Krfb krn df vI qy pfiksqfnI ivdysL mMqrI dy cFBl jfx df vI. jdoN Auh iewk vfr cFBl igaf, Pyr Auh sfry kUtnIqk cwj-afcfr nUM lFBy rwK ky Bfrq dy ivdysL mMqrI nUM eynI kTpuqlI sfbq krn vI qur ipaf ik Auh qF vfr-vfr bfhr jf ky idwlI nUM Pon kr ky hdfieqF lYNdf sI.

          BfrqI ivdysL mMqrI jF Aus dy iksy aihlkfr ny jy bfhr jf ky idwlI nUM Pon kIqf sI qF ies nUM glq nhIN afiKaf jf skdf. hr dysL dy pRqIinD ieho ijhy mfmilaF ivwc afpxI srkfr jF srkfr dy muKI nfl slfhF krdy hI huMdy hn. svfl qF ieh hY ik Pon AunHF ny bfhr jf ky mobfeIl sYWt qoN kIqy sn, pfiksqfn dy ivdysL mMqrI nUM ikvyN pqf lwg igaf ik AunHF ny idwlI nUM Pon vI kIqy qy hdfieqF vI leIaF sn? ieh Pon AunHF ny iksy hor pfsy vI kIqy ho skdy hn. sfPL hY ik kurYsLI nUM agly pfsy vfly Pon dy nMbr vI qy gwlbfq vI qdy hI pqf lwg skdI hY, jy Aus dIaF KuPLIaf eyjMsIaF iehnF dy sfry nMbrF dI jfsUsI krvf rhIaF hoxgIaF. iksy duUjy dysL dy dUq dI jfsUsI krnf bVf vwzf gunfh mMinaf jFdf hY. ieh ibafn dy ky pfiksqfn dI srkfr dy ivdysL mMqrI ny sfbq kr idwqf hY ik ieslfmfbfd ivwc vI hfl vftrgyt vflf hI bixaf ipaf hY.

          aglI GtIaf hrkq sLfh mihmUd kurYsLI ny hor kr idwqI hY. gwlbfq muwkx qoN agly idn Aus nUM jdoN ieh puwiCaf igaf ik Bfrq bfry ijhVI sLbdfvlI dihsLqgrd jQybMdI df afgU hfiPLjL seId vrqdf hY, Aus bfry kurYsLI dI kI rfey hY, Aus ny jvfb dyx vyly Bfrq srkfr dy hom sYktrI jI ky ipwly qy hfiPLjL seId dovF nUM iewko ijhy ibafnbfjLI krn vfly krfr dy idwqf. hfiPLjL seId iewk dihsLqgrd hY, jI ky ipwly iewk dysL dI sMivDfink srkfr dy sfry mulk dy surwiKaf dsiqaF dI kmfn krn vfly mihkmy df ieMcfrj aPLsr hY qy kurYsLI dI qwkVI dovF nUM brfbr qoldI hY. isrPL Bfrq ny hI hfiPLjL seId nUM dihsLqgrd nhIN ikhf, amrIkf vfly vI kih rhy hn qy Kud pfiksqfn dI srkfr vI Aus nUM dihsLqgrd kih cuwkI hY. Aus dy iKlfPL pfiksqfnI adflq ivwc kys Bfrq dy vkIl nhIN, pfiksqfnI srkfr dy vkIl pysL krdy qy Aus nUM dihsLqgrd krfr dy ky Aus dI jLmfnq df ivroD krdy hn qy AunHF dy ivdysL mMqrI kurYsLI dI njLr ivwc Auh Bfrq dy gRih skwqr jI ky ipwly dy brfbr df hI hY. hfly ipCly mhIny pfiksqfn srkfr ny hfiPLjL seId dI jQybMdI dy bYNk Kfqy jmF kIqy qy Aus dy ivdysL dOry AuWqy pfbMdI df zrfmf kIqf hY. jy AuhnUM Bfrq dy gRih skwqr dy brfbr hI qolxf hY qF lfeIaF geIaF pfbMdIaF vI sMsfr dy awKIN Gwtf pfAuxf hI sI, hor kuJ nhIN.

          ieh sfrf kuJ sLrmnfk sI, pr ies qoN Bfjpf df BuVk ky Bfrq srkfr nUM BMzxf qy vfjpfeI srkfr dy sohly gfAuxf vI smJ qoN pry hY. Auh kihMdy hn ik vfjpfeI srkfr ny Bwl KwtI sI. ikhVI Bwl KwtI sI? Auh kihMdy hn ik lfhOr aYlfnnfmf kIqf sI. nvfjL sLrIPL qy atl ibhfrI vfjpfeI dy kfhlkdmI dy Aus aYlfnnfmy ivwc Bwl vflI ikhVI gwl sI? Auh kihMdy hn ik Aus ivwc pfiksqfn dy pRDfn mMqrI nvfjL sLrIPL ny mMinaf sI ik Aus dI DrqI dI vrqoN Bfrq ivroDI srgrmIaF leI nhIN hox idwqI jfvygI. ies ivwc nvF kI sI? ieh gwl qF Aus qoN keI sfl pihlF isLmlf ivwc kIqy smJOqy ivwc vI pfiksqfn dy EdoN dy pRDfn mMqrI jLulPLkfr alI Buwto ny mMnI hoeI sI. isrPL mMn lYx nfl kI huMdf hY, aml qF kdy hoieaf nhIN. lfhOr dy aYlfn dI qF hfly isafhI nhIN sI suwkI ik kfrigl ivwc qopF gUMjx lwg peIaF sn qy AunHF qopF dI gUMj hfly mwTI nhIN sI peI ik aYlfn `qy dsKLq krn vfly nvfjL sLrIPL df pltf ho igaf sI.

          Buwto ny isLmlf smJOqf kIqf, POj ny Aus nUM gwdI qoN lfh ky PLFsI tMg idwqf qy nvfjL sLrIPL ny smJOqf kIqf qF PLOj ny AuhnUM cuwk ky sIKF ipwCy bMd kr ky AuhdI koTVI ivwc swp Cwz idwqf sI. ikDry PLFsI nf tMg idwqf jfvF, ies gwloN zrdf Auh ds sfl dI jlfvqnI df sOdf mfr ky pirvfr smyq AuzfrI mfr igaf sI. EQy aslI qfkq lokF dI cuxI hoeI srkfr dI nhIN, KuPLIaf eyjMsI qy PLOj dy hwQF ivc mMnI jFdI hY. jdoN Auh hI sihmq nhIN ik Bfrq nfl irsLqy suDfrny hn qF Bfrq nUM vI bhuqI afs nhIN rwKxI cfhIdI. pfiksqfn ivwc ieh gwl afm khI jFdI hY ik AunHF dI PLOj bfhroN juwqIaF Kf ky afAuNdI hY qy afpxy lokF nUM jUq PyrdI hY. ieho ijhy mulk dI iksy vI hkUmq nfl iksy vI dysL dI koeI vI srkfr smJOqf krn qur pvy, sOKf kIiqaF isry nhIN cVH skdf.

          pfiksqfn sfzf gvFZI dysL hY, ies qrHF df dysL, ijs nfl inBfa skxf vI aOKf hY qy pwkf qoV-ivCoVf vI nhIN ho skdf. hwdF dI sFJ hY qy keI mfmilaF bfry gwl krnI vI pYxI hY. EDr dy lok vI sFJ pfAuxI cfhuMdy hn, isafsI lIzr qy AunHF dI nkyl iKwcx vflI PLOj jF KuPLIaf eyjMsI nhIN cfhuMdI. sfnUM dovF dysLF dy lokF dy pwDr AuWqy sMprk bxfeI rwKxf cfhIdf hY, rfjnIqk sFJ dy iswty kwZx leI kfhly nhIN pYxf cfhIdf.

          Bfjpf dI ieh dlIl aml krn Xog nhIN ik pfiksqfn nfl iksy iksm dI koeI gwl hoxI hI nhIN cfhIdI. ieh gwl keI vfrI afK ky AunHF dI vfjpfeI srkfr nUM vI gwlbfq krnI pY jFdI rhI sI. jdoN nvfjL sLrIPL df qKLqf plitaf igaf sI, pRDfn mMqrI huMidaF atl ibhfrI vfjpfeI ny EdoN vI ieh kih idwqf sI ik jdoN qwk pfiksqfn aMdr lok rfj bhfl nhIN ho jFdf, Aus nfl gwl nhIN krnI, pr Esy vfjpfeI nUM kuJ icr bfad pfiksqfn dy PLOjI hfkm jnrl pRvyjL musLwrPL nUM `cuwlHy inAuNdf’ dy ky swdxf ipaf qy Aus dI idwlI vflI jMmx-BoN ‘nihr vflI hvylI’ ivKf ky afgry ivwc mIitMg lfAuxI peI sI. hux pfiksqfnI ivdysL mMqrI kurYsLI dy bd-jLOk ibafn nUM aDfr bxf ky Bfjpf bhuq BVkI peI hY, pr jdoN afgry dI gwlbfq iqafr ho cuwky aYlfn AuWqy dsKLq krn qoN aYn pihlF acfnk tuwt geI sI, EdoN jnrl musLwrPL ny jfx qoN pihlF pwqrkfrF nUM ieh ikhf sI : ‘‘sfrI gwlbfq iewk aOrq, mYN ‘lyzI’ nhIN khUMgf, aOrq dy kfrn tuwtI hY.’’ duhrf ky ‘lyzI’ dI QF ‘aOrq’ kih ky Aus ny Bfrq dI iks afgU bIbI vwl iesLfrf kIqf sI, ieh Bfjpf nUM vI pqf sI, pr EdoN Aus ny Auh BVkfht nhIN sI ivKfeI, ijhVI hux ivKf ky afpxy mulk nUM isrPL BMzx dy rfhy qur peI hY.

          ieh mOkf afps ivwc rwsf-ksLI df nhIN, bIqy qoN iswK ky aglf kdm puwtx df hY. gwlbfq dovyN dysL afpxy afp hI nhIN kr rhy, sB nUM pqf hY ik kuJ sfmrfjI qfkqF ies pfsy qurn leI Bfrq `qy dbfa pfAuNdIaF hn. ies bfry sucyq hox dI loV hY. dbfa pfAux vflIaF srkfrF nUM vI dws dyxf cfhIdf hY ik pfiksqfn dIaF hkUmqF df ikrdfr afh hY.

          Bfrq srkfr dy kol POrI dlIl AunHF afeI aYs afeI dy kuJ aPLsrF bfry ho skdI hY, ijnHF dy nFa amrIkI jFc eyjMsIaF kol pfiksqfnI mUl dy dihsLqgrd zyivz kolmYn hyzlI ny dwsy hn. pfiksqfn srkfr afpxI sfijLsLI eyjMsI afeI aYs afeI dy AunHF aiDkfrIaF dy bcfa leI iksy vI hwd qwk jfx leI iqafr hY qy koeI pwlf nhIN PVf rhI. ieh vI dunIaf nUM dws dyxf cfhIdf hY ik jdoN Bfrq df hvfeI jhfjL agvf kr ky kMDfr iljfieaf igaf, ijMny idn gwlbfq isry nf cVH geI, jhfjL ivwc bYTy lokF leI Kfxy dy pYkt pfiksqfn qoN afAuNdy rhy sn. agvfkfrF nUM iksy vI hor dysL dI bjfey isrPL pfiksqfn AuWqy XkIn ikAuN sI qy Cwzy gey dihsLqgrd vI agly idn hI pfiksqfn dy jnqk jlisaF ivwc iesy leI jf bYTy sn ik Auh awqvfdIaF df nhIN, pfiksqfnI eyjMsI df hI kIqf hoieaf kfrf sI.

          sMsfr dI swQ sfhmxy Bfrq dI hkUmq nUM kuJ hor qwQ vI pysL krny cfhIdy hn, ijnHF ivwc pihlF aPLgfinsqfn ivruwD amrIkf dI jMg bfry hY. EdoN iewk pfsy amrIkI PLOj Aus dy hvfeI awizaF qoN aPLgfinsqfn dy qfilbfn hfkmF ivruwD lVn jFdI sI qy dUjy pfsy qfilbfn hkUmq df ‘rfjdUq’ svyry-sLfm pfiksqfn dI rfjDfnI ieslfmfbfd ivwc pRYWs kfnPLrMs kr ky pwqrkfrF nUM jMg dy hflfq bfry qfjLf jfxkfrI idMdf sI. kfbl AuWqy kbjLy qoN bfad amrIkI hkUmq dy dbky nfl ‘dUqGr’ qF bMd ho igaf, pr ‘rfjdUq’ iPr vI keI idn afpxy GroN ieho nOtMkI krdf irhf sI.

          mfmlf kMDfr dI hvfeI jhfjL kFz df hovy jF amrIkf-aPLgfinsqfn jMg dOrfn pfiksqfn aMdroN qfilbfn df ‘dUqGr’ clfAux df, hr gwl ivwc EQoN dy hfkm cor qy sfD dovF nfl sFJ rwKx dy muhfvry vFg dihsLqgrdF aqy dihsLqgrdI df insLfnf bxn vfilaF nfl dovF pfsIN sFJ rwKx df ikrdfr inBfAuNdy lwBdy hn. ijhVf vI bMdf cor qy sfD dovF nfl sFJ df sFg kry, asl ivwc Auh cor df joVIdfr hI huMdf hY, Aus qoN Bly dI afs nhIN kIqI jf skdI. ieh gwl iPr mMn ky qurnf cfhIdf hY ik sfrI bdnIqI pfiksqfnI hkUmqF dI hY, pfiksqfnI lokF dI nhIN. jdoN vI Bfrq-pfik sMbMDF dI gwl kIqI jfvy, pfiksqfnI hkUmqF dy nfl-nfl pfiksqfn dy AunHF afm lokF nUM brfbr rwK ky kdy nhIN qolxf cfhIdf, ijhVy afp ivcfry nf Auzx jogy hn, nf Ptkx jogy hI.

 

 


gflHF dI glI qwk jf phuMcI hY Bfrq dI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          inGfr dy rfhy peI hoeI BfrqI rfjnIqI ies hPLqy iewk pOVI hor hyTF AuWqr geI hY. ies vfrI mfmlf dysL dI muuwK ivroDI pfrtI dy pRDfn dy BfsLx df hY. BfsLx rfjsI sI, pr sLbdfvlI gflHF BrI. Bfjpf pRDfn iniqn gzkrI ny zyhrfdUn ivwc boldy hoey gwl CohI sI pfrlImYNt AuWqy hmly dy dosLI aPLjLl gurU dI, ijs nUM PLFsI df hukm hoieaf hY. ieho ijhy hukm keI vfrI virHaFbwDI rihm dIaF apIlF kfrn ltkdy rihMdy hn qy aPLjLl gurU df mfmlf vI ltikaf hoieaf hY. Bfjpf jLor dyNdI hY ik Aus nUM ibnF dyrI qoN PLFsI tMg idwqf jfvy, BfvyN ik Aus qoN pihlF dy PLFsI dy hukm vfly keI hor vI hn. zyhrfdUn dy BfsLx ivwc boldf hoieaf Bfjpf pRDfn iniqn gzkrI ies dyrI leI kFgrs pfrtI nUM dosLI dwsdf eyQoN qwk kih igaf ik ‘mYN kFgrs sy pUCnf cfhqf hUM ik aPLjLl gurU afp kf jmfeI lgqf hY ikaf? ikaf afp ny Aus ko apnI bytI dy rKI hY?’ swcmuwc isry dI GtIaf bolI sI ieh isry dI iewk isafsI pdvI dy svfmI dy mUMhoN inklI hoeI.

          glq hY ieh bolI, pr ieh koeI nvIN sLurUafq nhIN. ies qoN pihlF vI keI vfrI asIN glq bolI lIzrF dy mUMhoN suxI hoeI hY. lIzr Auh vI Coty nhIN sn, bolI hI Coty pwDr kI sI. hux vI ieho hoieaf hY, sLfied awgoN hor hovygf.

          cfr dhfky qoN vwD smF pihlF pMjfb ivwc akflI pfrtI df muwK mMqrI afpxy pfrtI pRDfn dy iKlfPL puwTf-iswDf kih igaf, pr gflH nhIN sI kwZI. pfrtI pRDfn iewk sMq hMudf sI, ijs ny kih idwqf; ‘hfQI quiraf jFdf hY, kuwqy BONkdy rihMdy hn.’ muwK mMqrI qoN sfbkf muwK mMqrI ho cuwky afgU ny jvfb ivwc kih idwqf, ‘BfvyN hfQI afiKaf, pr afiKaf qF sfzy pRDfn ny Kud nUM vI jfnvr hI hY.’ Aus ipwCoN keI idn aKLbfrF ivwc ies gwl bfry bihs huMdI rhI sI ik kuwqf cMgf jfnvr huMdf hY jF hfQI, pr kuJ dyr bfad dovyN iDrF vfly afgU iPr iekwTy ho gey sn.

          pYNqI ku sfl bfad 1994 ivc pMjfb ivwc iewk vfrI iPr ieh rs vyKx nUM imilaf sI. luiDafxy ivwc iewk akflI rYlI mOky puls ny zFg vrHf idwqI qy akflI lIzr mOky dy muwK mMqrI byaMq isMG ivruwD BVk pey. Bry jlsy ivwc luiDafxy df iewk bjLurg akflI lIzr bolx lwgf qF pMjfb dy ipMzF ivwc mjLHbI iswK jfqI leI ijhVf sLbd hMkfry hoey ijLmIdfr vrqdy hn, Auho vrq ky byaMq isMG bfry kih idwqf; ‘ieh qF iksy Plfxy df puwq hY.’ akflIaF ny hI nhIN, kFgrsI jwt afgUaF ny vI ies nUM hws ky tfl idwqf sI, pr iewk irjLrv sIt qoN ijwqy hoey ivDfiek ny aKLbfrF ivwc lyK Cpvf ky pMjfb dy sfry cskybfjL lIzrF nUM lfhnq pfeI sI.

          gwl QoVHI ijhI awgy vDI. jdoN hrcrn isMG brfV ipwCoN bIbI rijMdr kOr BwTl df iqMn ku mhIinaF df rfj afieaf, aglI cox df morcf bMnHx vyly luiDafxy dy jlsy ivwc pRkfsL isMG bfdl ny Aus nUM ‘gF vFg BUqrI iPrdI’ afK ky snsnI PYlf idwqI sI. bIbI ny qF moVvF AuWqr nf idwqf, pr jdoN kYptn amirMdr isMG cVHq ivwc afieaf, Aus ny suKbIr isMG bfdl nUM ‘blUMgVf’ kih idwqf sI. asIN ienHF ivwcoN iksy dI bfhlI crcf nhIN krdy, ikAuNik ieh vI rfj pwDr dy lIzr hn, qy ienHF df irkfrz vI hfly Enf nIvF nhIN, ijMnf kyNdr vfilaF df ho cuwkf hY.

          koeI pMdrF ku sfl pihlF dUrdrsLn dy iewk iswDy cwl rhy pRogrfm ivwc bhujn smfj pfrtI dI bIbI mfieafvqI aqy smfjvfdI pfrtI df amr isMG bYTy sn. BKvIN bihs ivwc bIbI ny smfjvfdI pfrtI dy muKI mulfiem isMG Xfdv nUM ‘guMzf’ kih idwqf. jvfb ivwc amr isMG ny mfieafvqI nUM ‘sB sy bVI guMzI’ afK idwqf. Auh idn qy afh idn, Auwqr pRdysL dI rfjnIqI ny ijhVIaF invfxF Aus qoN pihlF kdy nhIN sn vyKIaF, Auh lgfqfr vyKx lwg peI qy isrPL ienHF dovF pfrtIaF dy lIzr hI nhIN, ies ivwc kFgrsI vI sLfml hox lwg pey. AuWqr pRdysL df ieh ikrdfr ipCly sfl hor vI pRqwK ho igaf, jdoN EQoN dI kFgrs dI pRDfn rItf bhuguxf josLI ny mfieafvqI bIbI nUM ieh kih idwqf, ‘ho jfey qyrf blfqkfr, mYN eyk kroV qumhyN dy dUMgI.’

          bVI duhfeI peI sI ies ibafn qoN. rfqo rfq rItf bIbI df Gr vI sfV idwqf igaf, Aus dI igRPLqfrI vI ho geI qy Aus nUM muafPLI vI mMgxI pY geI, kys hfly qwk cwldf hY. qsvIr df dUjf pfsf ieh ik mfieafvqI bIbI ny vI Gwt nhIN sI kIqI hoeI. ivroDI iDr dI afgU huMidaF Aus ny muwK mMqrI mulfiem isMG Xfdv nUM ikhf hoieaf sI, ‘ qUM apnI iksI BfnjI jF BqIjI sy blfqkfr krvf ly.’ Auh purfxI irkfrizMg vI tYlIvIjLn cYnlF ny Jwt clf idwqI sI, pr ies nfl iksy nUM koeI PLrk nhIN pYNdf.

          asIN ieh khfxI nhIN pfAuxI cfhuMdy ik ikhVI-ikhVI ivDfn sBf jF hor adfry ivwc kI gflHF kwZIaF jf cuwkIaF hn, sgoN ieh cyqf krfvFgy ik vrux gFDI ny kI ikhf sI? nihrU-gFDI ivrfsq qoN vwKrI hoeI sLfK nUM jdoN afr aYWs aYWs dI ihMdUqwv vflI pfx cVHI, Aus ny muslmfnF qy iswKF dovF bfry hI awq dy nIvyN pwDr dI bd-jLbfnI kr idwqI sI. Bfjpf dy lIzr bfkI qF hws ky tfldy rhy, pr AunHF kyNdrI kmfn dy muslmfn afgU aqy cox lV rhy AumIdvfr sLfhnvfjL husYn nUM afpxy hlky aMdr muslmfnF df sfhmxf krnf aOKf ho igaf. Aus ny ies bfry jnqk pwDr AuWqy afpxI nfrfjLgI jLfhr kr idwqI qF Bfjpf dy kyNdrI afgUaF nUM vI ieh kihxf pY igaf ik ieh vrux gFDI dy inwjI ivcfr hn, pfrtI dy nhIN. ieh gwl Bfjpf ny iPr vI spwsLt nf kIqI ik inwjI pwDr AuWqy iksy BfeIcfry bfry eydF dI nPLrq pRgt krnf Auh jfiejL smJdI hY jF nhIN. krnI vI nhIN sI, ikAuNik jy krdy qF nirMdr modI df vI AuWTxf sI, ijs ny dMgf pIVq muslmfnF dy kYNpF nUM ‘jvfk jMmx dIaF PLYktrIaF’ ikhf hoieaf sI.

          ijs rfj ivwc nirMdr modI muwK mMqrI hY qy ijs bol-bfxI df Auh mflk hY, AuQy bol-bfxI dy mflk pRvIx qogVIaf ny Ausy rfj ivwc jf ky isKrF dI bdjLbfnI kIqI hoeI sI. muslmfnF ivruwD hoey dMigaF bfry Aus ny kFgrs dy afgUaF nUM insLfny AuWqy rwK ky ikhf sI; ‘‘pihlF sQfnk kqUry BONkdy sn, Pyr sfry dysL dI kuqHIV BONkx lwgI qy hux ‘ietlI nI kuqrI’ afx rlI hY.’’ dysL dI pfrlImYNt dI ivroDI iDr dI EdoN dI muwK afgU ivruwD eynI gMdI gflH sux ky mOky df pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI iqMn idn cuwp kIqf irhf. qIjy idn jdoN pfrtI aMdroN dbfa ipaf qF isrPL eynf kih sikaf sI; ‘Xy sLbd TIk nhIN hYN.’

          hux mfmlf hY dys dI rfjnIqI dI muwK ivroDI iDr BfrqI jnqf pfrtI dy muKI df. ies nUM kyNdr df afgU bxn qwk mhfrfsLtr qoN bfhr koeI jfxdf qwk nhIN sI. kyNdr dI Bfjpf dy sfry vwzy afgU iewk dUjy nUM brdfsLq krn nUM iqafr nf hox krky ies nUM ies leI awgy ilaFdf sI ik iksy df pYr nhIN imwDygf. afpxI aOkfq nfloN vwzI pdvI imldy sfr Aus dI hflq Coty BFzy dy CyqI Aubflf mfr jfx vflI ho geI. Auh iewkdm swqvyN asmfn AuWqy jf ciVHaf qy nqIjy vjoN hr mhIny iewk muafPLI mMgdf lwBdf hY. ieh gwl not krn vflI hY ik mMdr-msijd mfmly AuWqy JwigEN bfhr af ky Aus nUM pihlI muafPLI sMG prvfr qoN mMgxI peI sI, ijs ny Aus nUM rfj dI rfjnIqI qoN rfsLtr dy pwDr qwk pucfieaf sI. Aus ipwCoN muafPLIaF df islislf ruk hI nhIN irhf.

          hfly ipCly mhIny Bfjpf pRDfn iniqn gzkrI ny cMzIgVH ivwc BfsLx krdy smyN ivroDI iDr dy keI lIzrF nUM ‘kuwqy vFg sonIaF gFDI dIaF qlIaF cwtdy’ kih idwqf sI. EdoN vI kfPLI rOlf ipaf sI. Kud Bfjpf dy aMdroN ikhf igaf sI ik ijs qrHF dI bolI AunHF dy pRDfn ny bolI hY, Aus qoN pRhyjL hI kIqf jfxf cfhIdf hY. lgfqfr cfr idn muafPLIaF mMgIaF sn iniqn gzkrI sfihb ny EdoN vI.

          ies vfrI gzkrI sfihb ny ipCly sfry irkfrz qoV idwqy hn. kFgrs pfrtI ny isrPL ieho kih ky gwl mukf idwqI hY ik Bfjpf dy pRDfn df idmfgI sMquln ivgV igaf hY. Bfjpf nUM ieh itwpxI vI rfs nhIN afeI qy Aus ny afpxy pRDfn nUM nhIN ikhf ik Auh kuJ sMBl ky boilaf kry, kFgrs pfrtI nUM ikhf hY ik Auh eydF dI itwpxI leI aPLsos jLfhr kry.

          ieh ksLmksL AunHF ivcfly huMdI hY, huMdI rhygI, afm lokF nUM AunHF dI iKwcoqfx qoN pfsy ht ky socxf cfhIdf hY. bVbolypx dIaF afm qOr `qy cfr jmfqF vMzIaF jFdIaF hn. mfVI-motI gwl hovy qF eynf kih-idwqf jFdf hY ik sMbMDq bMdf soc ky nhIN boldf. QoVHf vwzf mfmlf hovy qF Aus nUM ‘mUMh-Pwt’ kih idwqf jFdf hY. jy ies qoN vI Auh awgy lMG jfvy qF lok kihMdy hn ik ies dI jLbfn igwT lMmI jfpdI hY. mfmlf-mwikEN prHy AujfV’ dI hwd qwk jFdf hovy qF iksy dy mUMhoN ieh vI inkl skdf hY ik ies bMdy df mUMh kMnF qwk pftf jfpdf hY. Bfrq dI rfjnIqI ijvyN idno idn hor qoN nIvyN pwDr nUM phuMc rhI hY, jy gwl eydUM vI awgy lMG geI qF lokF nUM CyqI hI keI pMjvIN pwDr df sLbd vI lwBxf jF GVnf pY skdf hY.

 


curfsI dIaF GtnfvF dy ijLMmyvfr grdfnx vyly Bfjpf nfl irafieq ikAuN?

-jiqMdr pnUM

          ‘isMG iejL ikMg’ vflf gIq jdoN hfly nhIN sI bixaf, iksy iswK dy pRDfn mMqrI bxn dI gwl vI jdoN hfly nhIN sI cwlI, iswKF df siqkfr Bfrq dy kony-kony ivc EdoN vI huMdf sI. abdflI ny jdoN iswKF bfry jfxkfrI rwKdy iewk aihlkfr qoN AunHF df vyrvf mMigaf sI qF Auh ieh PLYslf nhIN sI kr sikaf ik aihlkfr Aus nUM jfxkfrI dy irhf hY jF iswKF dy gux igxf irhf hY. mhfrfxI ivktorIaf ny ieMglYNz dy sLihr sfAUQYNptn qoN QoVHf htvyN iewk tfpU Auqy jdoN afpxf aOsLbOrn hfAUs nFa df mhwl bxvfieaf, Aus dy drbfr hfl dI aMdrUnI sjfvt iewk iswK hunrmMd BfeI rfm isMG ny kIqI sI, ijs dI qsvIr awj vI Aus mhwl aMdr siqkfrq QF AuWqy lwgI dyKI jf skdI hY. dunIaF dI ijs nuwkr ivc vI iswK geyy, AunHF ny hr QF nfmxf hI Kwitaf sI.

          iPr iek dOr ieho ijhf afieaf, jdoN rfjnIqI dy iKzfrIaF ny iswKF nUM kursI-jMg dI sLqrMj dy mohry bxf ky vrqx dI Kyz KyzI. ijs mulk aMdr Auh dUjy BfeIcfiraF nfl iGE-iKcVI ho ky sdIaF qoN rihMdy afey sn, EQy AunHF dy nFa AuWqy vwKry mulk df nfhrf cwuikaf igaf. nfhiraF qoN gwl awgy vDI qF bMdUkF df dOr vI afieaf, ijs ivc dovyN pfisEN bhuq kuJ gLlq hoieaf. gLlqIaF dy Aus dOr ivc do GtnfvF Auh hoeIaF, ijnHF df jLKLm isrPL iswKF dy hI nhIN, pMjfbIaF dI mfniskqf `qy vI vfhvf gihrf lwg igaf.

          iewk Gtnf aprysLn bilAUu stfr dI sI, ijs dI cIr-pfV krn nfl iKwdo dIaF lIrF vFg rfjnIqI dI siVHaFd dovyN pfisEN inkldI hY, pr ijhVy afm lokF dI sLrDf nUM cot lwgI, Aus dI icMqf dovyN pfisEN iksy ny kdy nhIN kIqI. dUjI Gtnf ieMdrf gFDI df mMd-Bfgf kql qy Aus ipwCoN dysL dI rfjDfnI qoN lY ky keI vwzy-Coty sLihrF aMdr hoieaf iewk-qrPLf KUn-Krfbf sI. mulk dy nvyN bxy pRDfn mMqrI rfjIv gFDI ny jy ieh nf ikhf huMdf ik ‘jb bVf pyV igrqf hY qoN DrqI ihlqI hY’, qF siQqI hor hoxI sI. bVy kimsLn qy kmytIaF bxdy rhy, Aus KUn-Krfby dy pIVqF nUM iensfPL nhIN iml sikaf, dosLIaF dy glL rwsf vI nhIN pY sikaf. pMjfb dy hflfq nUM lMmy KLUn-Krfby dy mUMh Dwkx ivc vI Gwt jF vwD kuJ nf kuJ Aus idwlIpuxy df rol jLrUr sI, ijs qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf.

          iPr vI ieh gwl hYrfnI vflI hY ik isrPL iewko rfjnIqk pwK nUM dosLI grdfinaf jf irhf hY. dUjI koeI iDr pYrF `qy pfxI hI nhIN pYx dyNdI. pMJI hjLfr qoN vwD pMjfbIaF nUM ijnHF ny afpxIaF rfjnIqk grjF dI blI cfVH idwqf, AunHF df ikDry koeI ijLkr qwk nhIN kIqf jf irhf. jdoN vI crcf iCVdI hY, isrPL iek pfsy vfilaF nUM insLfnf syD ky AunHF lokF Auqy cot kIqI jFdI hY, ijhVy AunHF GtnfvF vyly iksy igxqI ivc hI nhIN sn huMdy qy Aus qoN keI sfl mgroN rfjnIqk mMc AuWqy njLr afey sn.

            huxy-huxy pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG ny kYnyzf dI PyrI lfeI hY. EQy iek vfrI iPr ros mujLfhrf kr ky do muwK mMgF cuwkIaF geIaF hn, ijnHF ivcoN pihlI aprysLn bilAU stfr qy idwlI dy KLUn-Krfby leI muafPLI mMgxf qy dUjI, ivdysL vwsdy iswKF dI kflI sUcI Auqy kftf mfrnf hY. mMgF dovyN iewko BfeIcfry nfl sbMDq hox dy bfvjUd ienHF dI vMngI vwKo-vwKrI hY.

          iek dUjI mMg nUM lY ky ieh pRBfv idwqf jf irhf hY, ijvyN pqf nhIN ivdysLF ivcly sfry iswK hI kflI sUcI ivc ilK idwqy gey hox. aijhI ibafnbfjLI pMjfb qy hornIN QFeIN iswK kYdIaF bfry vI kIqI jFdI hY. ipClI akflI-Bfjpf srkfr smyN akfl qKLq sfihb dy iewk jQydfr ny ieh ibafn dy idwqf sI ik jylHF ivc bMd hjLfrF iswK nOjvfnF nUM akflI muwK mMqrI irhfa krn df aYlfn kry. muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny Kud kuJ kihx dI QF afpxy iewk shfiek qoN ieh ibafn idvf idwqf ik srkfrI irkfrz muqfbk ‘hjLfrF iswK’ jylHF ivwc hY hI nhIN, isrPL sO dy nyVy-qyVy hn, jQydfr sfihb jy ‘hjLfrF’ dI sUcI dy dyx qF srkfr AunHF dy kysF dI pux-Cfx krvf lvygI. jQydfr sfihb ny ieh kih ky KihVf Cuzfieaf sI ik igxqI bfry AunHF dI inwjI jfxkfrI koeI nhIN, iewk hor jQydfr ny dwisaf sI. ies gwl nUM drjn dy krIb sfl ho cwuky hn, ajy qwk iksy jQydfr ny Auh sUcI pysL nhIN kIqI, ijhVI hjLfrF iswK kYdIaF dI insLfndyhI krdI hovy. ieho hfl ivdysL vwsdy iswKF dI kflI sUcI df hY.

          ivdysL vwsdy iswKF ivwcoN kuJ igxvyN-cuxvyN AunHF lokF dI, gLlq jF TIk, iewk kflI sUcI bxI hoeI hY, ijhVy Bfrq ivroDI kMmF ivc srgrm rihMyd hn. kuJ qF pMjfb ivc iewk jF dUjI vfrdfq kr ky vI iKsky hoey hn. ieho ijhy lokF bfry hr dysL dI srkfr sUcIaF jfrI krdI hY, isrPL Bfrq dI srkfr ny hI nhIN kIqIaF. keI swjx eydF dy vI hn, ijnHF ny kIqf kdy kuJ vI mfVf-cMgf nhIN, isrPL ienHF srgrmIaF qy sUcIaF afsry pwCmI dysLF ivc afpxy pirvfrF dy awzy jmf ky mjLy krdy hn. cflI sfl pihlF df luiDafxy vI aYgrIklcr XUnIvristI df iek isr-mMuinaf nkslI afgU awj ‘pMj kwkfr’ df DfrnI ho ky amrIkf aMdr Kfilsqfn df JMzf cuwkI iPrdf hY. Auh kdy vI kflI sUcI `qy swcmuwc kftf vwjf nhIN cfhygf.

          ijhVy lokF dy nFa aprfDIaF vjoN, TIk jF gLlq, Aus sUcI ivc pY gey hn, AunHF sfhmxy kfnUMnI rfh KuwlHy hn. koeI vIh ku sfl pihlF gvrnrI rfj vyly jdoN ik pI[ aYs[ igwl dy puils muKI huMidaF keI KfilsqfnI lIzrF dy isrF dy ienfm rwKy gey sn, EdoN pMjfb dy ds sInIar akflI afgUaF ny ies nUM iswKF dy isrF dy muwl rwKxf kih ky suprIm kort df drvfjLf KVkfieaf sI ik igwl kOx huMdf hY AunHF dy isrF df ienfm rwKx vflf? agly idnIN aKLbfrI bihs aMdr ieh nukqf kuJ buwDIjIvIaF qy kfnUMnI mfhrF ny AuTfieaf sI ik ijnHF lokF dy isrF df ienfm rwiKaf igaf hY, jy Auh Kud ies nUM gLlq smJdy hn qF pMjfb hI nhIN, iksy vI BfrqI rfj dI iksy vI adflq mUhry pysL ho ky afpxI bygunfhI df dfavf  krn aqy mMg kr dyx ik AunHF dy mfmly dI pVqfl pMjfb puils dI QF iksy hor rfj dI  puils nUM sONpI jfvy. aijhI mMg keI vfrI kIqI jf cuwkI hY qy adflqF eydF dy hukm keI vfr dyNdIaF vI hn, pr iksy iewk vI ‘ienfmI’ ny iksy adflq mUhry pysL ho ky ieh rfh nhIN sI cuixaf.

          kflI sUcI dy mfmly ivc vI ieho kfnUMnI rfh apxfieaf jf skdf hY. ipCly sflF dOrfn drjn qoN vwD lokF nUM Bfrq srkfr ny kfnUMnI lVfeI lV ky ivdysLF oqN mMgvfieaf, pr eyQoN dIaF adflqF ny iksy nUM sjLf vI idwqI hovy, kdy suixaf nhIN igaf. kuJ qF vfps af ky sLoRmxI kmytI dy mYNbr qwk bx gey. EdF AunHF ny Bfrq afAux qoN iJjkdy-qRihkdy rihxf sI, eydF kfnUMnI msLInrI Kud Krcf kr ky AunHF nUM ilafeI qy hux nf isrPL Auh afjLfd iPrdy hn, sgoN ieh kih ky ik AunHF dI jfn nUM KLqrf hY, afpxy nfl adflqI hukm Auqy imly hoey srkfrI gMnmYn vI leI iPrdy hn. ijnHF lokF ivruwD koeI bfkfiedf aprfD df kys drj nhIN, Auh ies kflI sUcI nUM cuxOqI dy ky af skdy hn. afKLr ienHyF ivcoN koeI zfktr jgjIq isMG cOhfn nfloN Auqy ilKy nFa vflf qF nhIN hoxf, ijhVf Kud nUM ‘Kfilsqfn df rfsLtrpqI’ dwsdf sI qy adflq qoN jdoN Aus ny Bfrq afAux df hwk mMigaf qF Aus nUM adflq ny dy idwqf sI. ieho rfh bfkI dy lok vI cux qy vrq skdy hn.

          rhI gwl aprysLn bilAU stfr aqy idwlI dy KUn Krfby leI muafPLI mMgx dI, Aus mfmly ivc pRDfn mMqrI zfktr mnmohn isMG dI hlImI hYrfnI krn vflI hY. AunHF nUM pfrlImYNt aMdr muafPLI mMgx leI ikhf igaf qF pUry dysL vwloN AunHF ny mMg leI. aMimRqsr ivc iek Dfrimk smfgm  leI sLoRRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy bfkfiedf swdy AuWqy   afey qF eyQy hirmMdr sfihb aMdr sMgq nUM sMboDn krdy hoey vI AunHF ny aijhI Bfvnf pRgt kr idwqI. ieh sfrf kuJ Aus pRDfn mMqrI ny kIqf, ijs df nFa vI AunHF GtnfvF vyly kdy iksy ny  rfjnIqk Kyqr ivc nhIN sI suixaf. ijs bMdy df AunHF GtnfvF nfl koeI vfh vfsqf vI nhIN sI, Aus ny qF ieh PLrjL inBf idwqf, pr kuJ hor vI hn, ijnHF df kdy ijLkr hI nhIN huMdf.

          BfrqI jnqf pfrtI sfzy mulk dI ivroDI iDr dI muwK pfrtI hY. iqMn vfrI dysL dI kmfn sFB cuwkI ieh pfrtI cOQI vfrI sFBx leI vI XqnsLIl hY. iswKF dI pRqIinDqf df dfavf krn vflI sB qoN vwzI rfjnIqk pfrtI bfdl akflI dl nfl ies df pwkf gMZ-icqrfvf hY. ies pfrtI, Bfjpf, vwloN inBfey rol dI kdy iksy ny crcf hI nhIN kIqI.

          ipClyry sfl ies pfrtI dy mohrI afgU aqy sfbkf izptI pRDfn mMqrI lfl ikRsLn azvfnI ny afpxI jIvnI ‘mfeI kMtrI, mfeI lfeIPL’ jfrI kIqI sI. Aus ikqfb ivc AunHF ny KuwlHy sLbdF ivc iliKaf ik mOky dI pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI qF sRI hirmMdr sfihb Auqy PLOjI kfrvfeI krn qoN pfsf vwt rhI sI, ieh isrPL BfrqI jnqf pfrtI sI, ijs ny dbfa pf ky ieh kfrvfeI krvf idwqI sI. azvfnI jI qoN pihlF ieho gwl pMJI sfl pihlF pfrlImYNt aMdr AunHF do sInIar sfQI atl ibhfrI vfjpfeI ny khI sI ik aprysLn bilAU stfr qF ‘dyrI nfl kIqf igaf TIk kfrj’ sI. vfjpfeI jI nUM nfrfjLgI sI ik ieh ‘TIk kfrj’ krn ivc dyrI kr idwqI geI sI. iksy sDfrn mukwdmy ivc vI isrPL swt mfrn vflf hI nhIN, swt mfrn leI llkfrf mfr ky AuksfAux vflf vI brfbr df dosLI mMn ky Aus nUM nfl sjLf idwqI jFdI hY. ijhVy kihMdy hn ik ieMdrf gFDI qF krdI nhIN sI, asIN dbfa pf ky ieh aprysLn krvfieaf sI, kI Auh ies ijLMmyvfrI qoN bc skdy hn? kI ies nUM ieMJ nhIN ilaf jf skdf ik jy Auh dbfa nf pfAuNdy, aprysLn bilAUu stfr nf huMdf qy jy aprysLn bilAU stfr hI nf huMdf qF ieMdrf gFDI df kql aqy idwlI df KLUn-Krfbf vI kdy nf huMdf? ies dy bfvjUd AunHF nUM kdy vI ieh nhIN puwiCaf igaf ik qusIN eydF ikAuN kIqf jF iPr krvfieaf sI qy insLfnf Aus zfktr mnmohn isMG Auqy hY, ijhVf rfjnIqI ivc afieaf hI yAus qoN keI sfl bfad sI.

          AuNJ gwl eyny AuWqy vI muwk nhIN jFdI. sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI ny AunHF hflfqF bfry ieMk vHfeIt pypr (aMrgyjLI BfsLf ivc) bfkfiedf jfrI kIqf sI, ijs dy pMnf 205 AuWqy. 14 PLrvrI 1984  dIaF aMimRqsr dIaF GtnfvF df vyrvf ieMJ drj hY :

            At the Amritsar railway station, a replica of the Darber Sahib was broken into pieces. A picture of the fourth Sikh Guru Ram Das, on display for the past several years, was damaged bayond recognition and a lighted cigarette was struck in to it. The shrtting and pissing on the picture was a part of the highly sacrilegious and provocative act of the mob, led by Harbans Lal Khanna, Ex-MLA and district President of the B.J.P.

          ies df pMjfbI qrjmf eynf nfKusLgvfr hY ik asIN nhIN krnf cfhuMdy, loVvMd pfTk Kud kr jF krvf skdy hn.

          apRysLn bilAU stfr qoN aYn pihlF vfprIaF ienHF GtnfvF ivc Bfjpf vfilaF dy rol nUM axgOilaf afKLr ikAuN kIqf igaf? GtnfvF dy vihx nUM aprysLn bilAU stfr jF idwlI dy KLUn-Krfby qwk iljfx ivc kI ienHF df koeI rol nhIN sI? sfry GtnfkRm ipwCy iewko iDr nUM dosLI dwsx qy bfkIaF nUM bKLsLx ipwCy afKLr koeI kfrn qF hovygf hI.


iBRsLtfcfr nUM Bfxf mMnx dy kMZy phuMc cuwkf hY sfzf Bfrq mhfn

- jiqMdr pnUM

          Bfrq aqy iBRsLtfcfr dovyN sLbd iewk dUjy dy pRqIk bx gey jfpdy hn. jy Bfrq dI gwl cwldI hY qF iBRsLtfcfr dI nfl cwl pYNdI hY qy jo iBRsLtfcfr df ijLkr iCVdf hY qF Bfrq df nFa ley ibnF gwl aDUrI rih jFdI hY. sMsfr pwDr AuWqy iBRsLtfcfr pwKoN Bfrq isKr AuWqy BfvyN nhIN, pr isKr qoN bhuqf hyTF vI nhIN irhf. ijs qyjLI nfl ies dysL aMdr iBRsLtfcfr vD irhf hY, sLfied iek idn ieh dunIaf dI drjybMdI ivwc isKr AuWqy vI phuMc jfvy. XkInn Auh idn mfx vflf nhIN, sLrm nfl zuwb mrn vflf hovygf.

          ikwQy hY iBRsLtfcfr? ivjIlYNs dy Cfpy ivwc iksy QF koeI ptvfrI jF ibjlI borz df aYWs zI E PiVaf jFdf hY qF lok kihx lwg pYNdy hn, ieh iBRsLtfcfrIaf hY. sfry dysL dI mYzIkl kONsl df muKIaf vI PiVaf jf cuwkf hY. hyTF ptvfrI qy aYWs zI E pMj-ds hjLfr lYNdy PVy jFdy hn, mYzIkl kONsl df muKIaf iewko kflj nUM mnjLUrI dyx bdly kroV dI kmfeI krdf kfbU af igaf. mMn skxf aOKf hY ik Auh ieho ijhy DMdy qoN kmfieaf sfrf Dn Kud hI KFdf qy awgy kuJ nf dyNdf hovygf. eyzy ‘kmfAU puwqr’ nUM ijnHF ny kmfeI vflI kursI bKLsLI sI, AuhnF qwk kfnUMn dy hwQ phuMcy nhIN, kdy phuMcxy vI nhIN.

          Bfrq srkfr dy sLizAUlz kfst kimsLn dy cyarmYn bUtf isMG dy puwqr AuWqy vI eyzI ku kmfeI krn df dosL lwgf sI. ikhf jFdf sI ik cyarmYn bfpU bUtf isMG sLizAUlz kfst knUMn df noits iBjvfAuNdf sI, puwqr jf ky pfrtI nfl sOdf mfr afAuNdf sI. bfp bytf dovF ny ies nUM rfjsI sfijLsL kih Cwizaf. afpxy bcfa leI iksy vI dosLI leI ieh sB qoN sOKf pYNqVf huMdf hY.

          hux rylvy BrqI borz df cyarmYn PiVaf igaf hY. Aus dI vI cyarmYnI Aus df puwqr vrqdf sI. bhuqy GrF `c ipE dI cyarmYnI puwqr hI vrqdy hn, ikAuNik puwqrF df iKLafl hY ik ipE purfxI soc df hox kr ky ilhfjU bx jFdf hY qy kmfeI pUrI nhIN huMdI. keI kyNdrI qy sUbfeI mMqrIaF dI qfkq vI AuhnF dy puwqr hI vrqdy hn. pMjfb dI iewk mMqrI bIbI ny ies kMm leI afpxI CotI BYx nUM ijLMmyvfrI sONpI hoeI hY qy iewk hor mMqrI df muKqfrnfmf Aus dy BqIjy kol hY. iewk vfrI pMjfb df iewk mMqrI kuJ mhIny ibmfr rih ky mr igaf sI, pr svyr dy mry df aYlfn sLfm cfr vjy qwk ieh kih ky ltkfieaf igaf ik muwK mMqrI nUM sUcnf dy ky Pyr bfhr dwsxf hY. ipwCoN pqf lwgf ik Aus dI ibmfrI dy ielfj bhfny Aus dy puwqr ny mihkmy dy do-iqMn vwzy aPLsrF qoN pYsy mMgfey hoey sn qy aYlfn Auh rkm phuMcx dI AuzIk ivwc roikaf sI ik ikDry mOq hoeI sux ky Auh ipwCy nf muV jFdy hox.

          iBRsLtfcfr lflU pRsfd ny vI kIqf, mfieafvqI bIbI ny vI, jYlilqf ny vI, cODrI mulfiem isMG qy Em pRkfsL cOtfly ny vI, kFgrs dy suKrfm ny vI qy hor qF hor, pRDfn mMqrI huMidaF nrismhf rfE vI dosLF dI lpyt ivwc af igaf sI. ivgiVaf iksy df kuJ KLfs nhIN sI, cfr idnF dI Kwjl-KuafrI ipwCoN sfry dy sfry iPr lIzr bxy rhy. lpyty ivwc afm lok afAuNdy hn, qy Auh vI bhuqI vfrI pYsy lYNdy nfloN vwD ‘XojnfbMdI’ vflI Cfpy-mfrI df isLkfr huMdy hn. pMjfb df iewk sLihr mogf hY, pMjfb dI puls dy mOjUdf muKI df afpxf sLihr mogf, qy EQoN irsLvq kysF ivwc vI ‘supfrI Cfpy’ dI Kyz nMgI ho geI hY.

          mogy ivwc ipCly idnIN iewk zrwg ieMspYktr nUM irsLvq lYNdf PVy jfx dI KLbr afeI. afpxI iemfndfrI leI jfixaf jFdf Auh aPLsr eydF dI krqUq krygf, nf Aus dy mihkmy ivwc koeI mMndf sI, nf mogy sLihr ivwc. dvfeIaF dI dukfndfrI krdy ijhVy bMdy qMg sn, AunHF ny ivjIlYNs df Qfxydfr qy zI aYWs pI nfl gMZ ky Aus zrwg ieMspYktr dy iKlfPL irsLvq df kys bxvf idwqf. sfry pfsy snsnI PYl jfx kfrn Auhdy mihkmy dy AuWc aiDkfrIaF hI nhIN, ivjIlYYNs dy vwzy aPLsrF nUM vI pux-Cfx krnI jLrUrI ho geI. ikwsf ieh inkilaf ik irsLvq Aus ny leI hI nhIN sI, Aus nUM PsfAux leI mfVy DMdy krn dy kys Bugq rhy bMidaF ny ivjIlYNs dy kuJ aPLsrF nUM ‘supfrI’ dy ky Aus AuWqy kys bxvfieaf sI.

          eImfndfr aPLsr Psf idwqf jfvy, pr byeImfn aPLsr qF kI, hfeI kort dI jwj vI bcf idwqI jfvy, ieh phuMc sDfrn puls jF ivjIlYNs dI hI nhIN, sI bI afeI dI vI hY. pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dI jwj inrml Xfdv AuWqy keI dosL lwgx dy bfvjUd Aus nUM bcf ky eyQoN kwiZaf qy dUjy rfj dI hfeI kort ivwc lf idwqf igaf. hux Auhdf kys Kfrj krfAux dy jqn ho rhy hn.

          jdoN asIN pMjfb rfj ibjlI borz df inwjIkrn hox dI gwl sxI, cMgf sfnUM vI nhIN sI lwgf. pMjfb srkfr ny mulfjLmF qy iksfnF dIaF jQybMdIaF nUM AuhnF dy ihwqF dI rfKI df vcn dy ky sLFq kr idwqf sI. hux jdoN Auh inwjI ho igaf qF gwl isrPL ieh nhIN ik iksfnF nUM vcn qoV ky ibjlI dy ibwl Byjy jfx lwgy hn, sgoN ieh vI hY ik ies aMdr huMdI rhI DoKf-DVI vI keI QF sihj-suBfa byprd ho geI hY. Gwto-Gwt cfr kys hux qwk ieho ijhy sfhmxy af cuwky hn, ijwQy AuhnF iksfnF nUM ibjlI dy ibwl af gey, ijnHF ny keI sfl pihlF kunYksLn dI arjLI idwqI sI, pr kunYksLn kdy imilaf hI nhIN sI. hux pqf lwgf ik kunYksLn qF jfrI hoey sn, pr arjLI dyx vfly nUM pqf lwgx idwqy bgLYr Esy ipMz ivwc iksy hor dy KyqF ivwc jf lfey sn. KyqF dy hI nhIN, pMjfb Br ivwcoN GrylU ibjlI dy ieho ijhy vIk ku kys vI sfhmxy af gey hn, ijnHF ny arjLI idwqI sI, kunYksLn kdy imilaf hI nhIN, qy ibwl afey qoN pqf lwgf ik AuhnF dy nFa dI qfr iksy hor dy Gr joV idwqI geI sI. pwky mulfjLm ibwl vI EQy hI dyNdy sn, pr hux inwjIkrn mgroN bdly hoey pRbMD aDIn aYzrYs pVH ky ibwl Aus Gr phuMc gey, ijhVy keI-keI sflF qoN AuzIkdy pey sn ik AuhnF nUM kunYksLn kdoN imlygf. sfnUM ieh not kridaF aPLsos nfl ilKxf pYNdf hY ik inwjIkrn df jfiejL ivroD krn vflIaF jQybMdIaF vI iehnF njLfiejL gwlF bfry kdy bolIaF hI nhIN.

          svfl ieh puwiCaf jFdf hY ik eyny ijLafdf iBRsLtfcfr nUM rokx leI kIqf kI jfvy? ies df jvfb dyxf aOKf hY.

                   keI sfl pihlF vfjpfeI srkfr vyly iewk jfalI asLtfmF df skYNzl sfhmxy afieaf sI. Bfrq srkfr dI stYNp pypr (asLtfm) Cfpx vflI purfxI msLIn ijnHF nUM vycI geI, AuhnF kol jf ky srkfrI pRYWs dy krmcfrI hI vyly-kuvyly izAUtIaF krn lwg pey. EQoN jfalI asLtfm Cfp ky Bfrq Br ivwc Byjy qy vycy jFdy rhy, ijnHF nfl arbF rupey dI jfiedfd df lYx-dyx huMdf irhf. BfrqI jIvn bImf ingm vrgy srkfr dy afpxy adfry vI jfalsfjLF dy vycy hoey asLtfm KLrId ky kMm sfrdy rhy. sfrf Gotflf Aus sfl bwqI hjLfr kroV rupey df sI, ijs sfl pMjfb srkfr df kuwl bjt msF aTfeI hjLfr kroV df sI. pMjfb srkfr dy bwjt nfloN vwzy ies Gotfly bfry vfjpfeI srkfr dy KLjLfnf mMqrI jsvMq isG ny pfrlImYNt ivwc ikhf sI ik hoieaf qF sfrf kuJ gLlq hY, pr eynf ijLafdf ho cuwkf hY ik ies sfry nUM rwd kr ky sfrf aml muwZoN-suwZoN sLurU krnf hux sMBv nhIN, ies leI jfalI asLtfmF dIaF rijstrIaF qy hor dsqfvyjL vI sfry aslI mMn ley jfxy cfhIdy hn. pfrlImYNt mMn geI sI, koeI ivroD nhIN sI kr sikaf, ikAuNik sB nUM pqf sI ik hux kuJ ho hI nhIN skdf.

          Aus idn jo kuJ hoieaf, Auh iBRsLtfcfr nUM Bfxf mMn lYx dyx dI Kyz df aMq nhIN, ies PLfrmUly nUM hr QF lfgU krn dI sYnq mfrn df sLuwB-afrMB sI. iPr hr pfsy ieh Kyz cwl peI ik ijMny vwD qoN vwD lok iBRsLtfcfr dI qfxI ivwc sLfml kIqy jfxgy, Enf hI AuhnF sfiraF dy bc jfx dI gfrMtI pwkI ho jfvygI. hux ieh sB QFeIN ho irhf hY. ijnHF nUM ajy qwk ies dI pUrI smJ nhIN peI, AuhnF nUM pMjfb dIaF qfjLf KLbrF iDafn nfl pVHnIaF cfhIdIaF hn.

          ikhVf pMjfbI hY, ijs ny PLrIdkot ivwc sLgn skIm dI jfalsfjLI nhIN pVHI? aslI buwZy Cwz ky jfalI bjLurgF dIaF pYnsLnF qF hux hornIN QfeIN hI nhIN, KLud muwK mMqrI dy afpxy ipMz bfdl ivwc lwgIaF vI jLfhr ho geIaF hn. sLfied hI koeI ipMz bicaf hovygf ies ibmfrI qoN. jy iksy ipMz ieho ijhI jfalsfjLI dy cfr kys qy iksy hor ivwc ds hox qy aOsq pMj kys pRqI ipMz vI mMn leI jfvy, qd pMjfb dy bfrF hjLfr ipMzF ivwc swT hjLfr jfalI kys qF bx hI jfxgy, sLihrF dy ies qoN vwKry hoxgy. iehnF dy kfgjLF dI qsdIk aqy gvfhI pfAux vyly JUT bolx df jurm krn vfly joV ky igxqI swqr hjLfr qoN AuWpr ho jfvygI. bfkI sB iksm dI DoKfDVI qy iBRsLtfcfr nUM pfsy rihx idE, isrPL buZfpf qy ivDvf pYnsLnF dI DoKfDVI dy kysF ivwc hI jdoN ieh swqr hjLfr lok PVny pey, eynI PLOj nUM PVn vfsqy ihMmq ikhVI srkfr krygI. eynI kfrvfeI krn jogI puls ikwQoN ilafeygI, jylHF ikhVIaF ivwc rwKygI qy jdoN qwk mukwdmy df inptfrf nhIN ho jFdf, EdoN qwk dI mukwdmybfjLI AuWqy ikMny kroV df KLrc ikwQoN krygI?

          sfPL hY ik iBRsLtfcfr viDaf nhIN, vDfieaf jf irhf hY, qF jo iKlfrf hI eynf ijLafdf pY jfvy ik iPr mOky dI srkfr vI vfjpfeI srkfr dy KLjLfnf mMqrI vFg ieh kih sky, ‘hux qF Bfxf mMnx ibnF cfrf hI koeI nhIN, ies nUM svIkfr kr lYxf cfhIdf hY.’


iBRsLtfcfr dI dldl ivc inwGr rhI rfjnIqI qy inwGr rhI inaF-pfilkf

- jiqMdr pnUM

          hjLfr ivsivisaF dy bfvjUd awj vI ieh gwl nhIN khI jf skdI ik Bfrq dI rfjnIqI ivc hux hr koeI byeImfn hI quiraf iPrdf hY. iBRsLtfcfr hY, ibnF sLwk hY, qy Auh vI sfry dysL ivc iewko ijhf nhIN. kyrlf vrgy rfj aMdr vI ieh qF koeI nhIN khygf ik eyQy iBRsLtfcfr nhIN hY, pr ieh kihx lwigaF iJjk koeI nhIN ivKfvygf ik eyQy Enf burf hfl nhIN, ijMnf bfkI rfjF ivc hY. kfrn ies df ieh ik EQy rfjnIqI do iDrF ivcfly huMdI hY, ijnHF ivcoN iek iDr kimAUinst hn, qy AunHF bfry hor BfvyN koeI kuJ vI kihMdf rhy, ieh sB nUM mMnxf pYNdf hY ik Auh bfkIaF vFg pVCy lfhU kdy nhIN suxy gey. AunHF nfl mukfbly ivc dUjI iDr kFgrs pfrtI nUM vI EQy pwlf bcf ky cwlxf pYNdf hY, ikAuNik lokF ny qulnf kimAUinstF nfl krnI huMdI hY. pwCmI bMgfl ivc vI mukfblqn ieh rog Gwt hY. mfrksI muwK mMqrI buwD dyv BwtfcfrIaf aqy iqRxmUl kFgrs dI mmqf bYnrjI iek dUjy Auqy isrPL isafsI dUsLxbfjLI krdy hn, kdy iBRsLtfcfr dy icwkV ivc lytx dy dosL bhuq Gwt suxy gey hn. kfrn EQy vI ieho hY ik iewk iDr kimAUinst hn, ijnHF nUM sfPL rfjnIqI krn vfly mMinaf jFdf hY, qy ieh aks AunHF df hux qwk kfiem hY. ijs iksy rfj ivc Auh rfj gwdI qwk kdy iek vfr vI phuMcy hn, muV ky BfvyN ijwqy jF nhIN ijwqy, ieh Bwl AunHF ny EQy hI KwtI hoeI hY.

          isrPL Eho nhIN, ies vkq dysL dI agvfeI kr rhy pRDfn mMqrI mnmohn isMG bfry vI ieh gwl dfavy nfl khI jf skdI hY ik Auh iBRsLtfcfr krn vfly nhIN. sLfied ies df vI iek kfrn ieho hovy ik jvfn Aumry Auh Kwby pwKIaF dy nyV df inwG mfxdy rhy hn. AunHF nfl pRxb muKrjI vI hn, ijnHF Auqy iBRsLtfcfr dI AuNgl nhIN AuTfeI jf rhI, qy ieMj hI keI hor rfjsI afgU awj vI iml jFdy hn, ijhVy dfg lwgx qoN bcy hoey hn. afs krnI cfhIdI hY ik ieh lok rfjnIqI dy gMd ivcoN gujLridaF afpxf pwlf bcfAux df Xqn ieMj hI krdy rihxgy.

          iPr vI ieh mMnxf pvygf ik BfrqI rfjnIqI hux Aus mukfm Auqy phuMc geI hY, ijwQy afm lokIN bVy afrfm nfl kih dyNdy hn ik ‘jo nf izwTf, soeIE imwTf’, Bfv ik ijs nUM mOkf nhIN imilaf, Auh hI eImfndfr hY, mOkf imly qoN Auh vI vyiKaf jfvygf. lokF dI ies Dfrnf nUM BfrqI jnqf pfrtI dI mMqrI bIbI lksLmI kFqf cfvlf vrigaF ny hor mjLbUq kIqf hY, ijnHF ny sfrI Aumr eImfndfrI df ZMzorf ipwt ky jdoN vjLIrI imlI qF isry dy iBRsLt hox dI bdnfmI Kwt leI hY. bIbI Auqy dosL iksy bfhrly ny nhIN, Aus dI pfrtI dy sfQI ivDfiek ny lfey hn. Aus sfQI ivDfiek dI Bfvy bIbI aqy Aus dI srpRsqI krn vfly afr[ aYs[ aYs[ ny CuwtI krvf idwqI hY, pr Auh jFdf-jFdf vI ijhVy dosL ilKqI qOr `qy lf ky Cwz igaf hY, qy ijnHF Auqy kfrvfeI vI kuJ hwd qwk sLurU ho geI hY, AunHF ny dws idwqf hY ik bIbI lksLmI jF AunHF dI BYx jF AunHF dy cuPLyry iPrdy cmcy duwD-Doqy hrigjL nhIN. dUijaF ivruwD sI[ bI[ afeI[ jFc dI mMg muV-muV krn vflI bIbI afpxy ivruwD sDfrn jFc qoN vI pfsf vwt ky rihMdI ksr kwZI jf rhI hY.

          lksLmI kFqf cfvlf hovy jF lflU pRsfd Xfdv, bUtf isMG hovy jF bfdl pirvfr, azvfnI hovy jF amirMdr isMG, mfieafvqI hovy jF mulfiem isMG, ieh sfry iewko gwl kih ky lokF df mn sLFq kr dyNdy hn ik sfnUM kfnUMn AuWqy aqy adflq AuWqy pUrf XkIn hY qy Auh jo vI PLYslf krygI, Aus awgy isr JukfvFgy. ieh vI smfj mUhry KVf kIqf igaf iek Brm hY. adflqF PLYsly krdIaF hn, TIk vI qy glq vI. keI vfrI iek muljLm nUM iek adflq vloN dosLI Tihrf ky jylH Byj idwqf jFdf hY, kuJ idn bfad dUjI adflq Aus nUM ‘bfiewjLq’ brI kr dyNdI hY. ieh sfry PLYsly inaF dI Bfvnf nfl hI kIqy jfx qF iksy nUM koeI ieMqrfjL nhIN hovygf, pr keI vfr ieho ijhy dosL lwgdy hn, ijnHF nfl inaF dI gwl sLwkI lwgx lwg pYNdI hY. adflqF nfl juVy lok mUMhoN-mUMh kih rhy hn ik ies pRikiraf ivwc hux lYx-dyx afm gwl bxdI jFdI hY, ijs dy crcy adflqF qoN bfhr inkl ky aKLbfrF ivwc vI hox lwg pey hn, ijhVy dwsdy hn ik sfrf kuJ TIk-Tfk nhIN.

          adflqF ikvyN kMm krdIaF hn, ies dIaF do imsflF ieko idn mwD pRdysL dy sLihr ieMdOr qoN afeIaF hn. pihlI imsfl ieh hY ik jI pI agrvfl nFa df iewk aYzIsLnl ijLlHf jwj sspYNz kIqf igaf hY. Aus dI muawqlI df kfrn Aus koloN PiVaf igaf inwjI lYp-tfp bixaf hY. ies lYp-tfp ivwc cynIaf DUh ky Bwjx vfly iewk lutyry dy mukwdmy df PLYslf nhIN, do PLYsly iqafr kIqy pey sn. cynIaF DUhx vflf iewko bMdf, iewko mukwdmf qy iewko qrIk, pr iewk PLYslf Aus nUM sjLf dyx leI iqafr kIqf igaf sI qy dUjf Aus nUM irhfa krn bfry. sfPL hY ik AuzIk isrPL sOdf vwjx dI sI, jy mfl iml igaf qF AuhnUM Cwz idwqf jfxf sI, nhIN qF jylH dI sjLf kr dyxI sI.

          mwD pRdysL dI ijs hfeI kort ny agrvfl dy ieko kys dy do PLYsly sfhmxy afAux `qy kfrvfeI kIqI, Aus ny iewk hor kys ivwc nirMdr kumfr jYn nFa dy iewk aYzIsLnl ijLlHf jwj dy ivruwD vI muawqlI dy hukm jfrI kIqy hn. nirMdr jYn nFa df ieh jwj 1983 ivwc iewk hotl dy mflk qy Aus dy puwqr nfl lVfeI kr bYTf sI. mukwdmf cwilaf, jYn ny 1985 ivwc jLmfnq krvf leI qy iPr kdy pysL hI nf hoieaf. muV-muV sMmx Byjy gey, pr Aus dy pysL nf hox kfrn Aus nUM BgOVf krfr dy idwqf igaf. jYn ny iPr vI prvfh nf kIqI qy 1994 ivwc kys cwldy jF BgOVy hox dI gwl lukf ky jwj BrqI ho igaf. puls irport vI Aus ny Qfxy vfilaF nfl iml ky afpxy hwk ivwc krvf leI. kMm EdoN ivgiVaF, jdoN Auh aYzIsLnl ijLlf jwj bx ky Ausy sLihr ivwc jf lwgf, ijwQoN dI adflq ny Aus nUM BgOVf krfr idwqf hoieaf sI. kI eydF dy PLrfzIey jwj hor sfzI inaF pfilkf ivwc nhIN hoxgy?

          hux suxo pMjfb dI khfxI. eyQy vI iewk qoN iewk cVHdI klf vfly jwj suxy jFdy hn, pr qfjLf kys aMimRqsr dy iewk sfbkf jwj df hY. Aus nUM ipwCy ijhy nOkrI qoN bfhr kr idwqf igaf sI. pqf ieh lwgf hY ik bI aYs srF nFa df ieh jwj jdoN kwiZaf igaf, Aus dy ilKy hoey mukwdmy Aus ny hukm suxf ky vI dsKLq krn qoN ibnF hI rwKy hoey sn. mukwdmy vI do-cfr nhIN, Aunwqr hn, ijnHF AuWqy Auhny AudoN dsKLq kIqy nhIN sn, hux Aus nUM krn df hwk nhIN qy ieMj ieh PLYsly hoey vI axhoey ho ky rih jfxgy, ikAuNik dUjf koeI jwj Auhdy idwqy PLYsly AuWqy dsKLq nhIN krygf.

          Auhdy vrgy iewk hor jwj nUM irtfiermYNt ipwCoN suprIm kort ny JfV pfeI hY. kfrn ieh hY ik Aus ny nOkrI muwkx df idn nyVy afAuNdy vyK ky ieh drKLfsq dy idwqI sI ik Aus df jnm 27 mfrc 1936 dI bjfey 27 mfrc 1938 nUM hoieaf mMinaf jfvy. sfPL hY ik Auh do sfl hor nOkrI krdy rihx dI Jfk rwKdf sI. nymF anusfr koeI vI ivakqI BrqI hox qoN dohF sflF dy aMdr ieho ijhI iksy syD dI mMg kr skdf hY, pr Aus ny vIh sfl nOkrI krn mgroN ieh bynqI kIqI. dlIl ieh idwqI ik pihlF pqf nhIN sI. suprIm kort ny JfV pfAuNidaF ikhf ik Auh ikho ijhf jwj hY, ijs nUM vIh sfl afpxI jnm qrIk vI dyKx dI loV nhIN smJI.

          ieh sB Coty pwDr dy jwj sn, ies df Bfv ieh nhIN ik Aupr eydF dy kMm nhIN huMdy, sgoN eydUM vI vwzy Gfly-mfly ho skdy hn. krnftkf dy cIPL jsits idnfkrn df sB nUM pqf hY, ijhVf hjLfrF eykV jLmIn AuWqy Dwky nfl njfiejL kbjLf krI bYTf hY. gfjLIafbfd dy AunHF jwjF bfry vI hux lok jfx cuwky hn, ijnHF ivwcoN kuJ jxy mulfjLmF dy pRfvIzYNt PMz nUM sMnH lf ky hux hfeI kort dy jwj bx bYTy hn qy iek jxf suprIm kort df jwj vI bx igaf hY. eydF df iewk jwj klkwqy dI hfeI kort ivwc vI hY, kMm krn dy aiDkfr Aus qoN Kohy hoey hn, asqIPLf Auh dyNdf nhIN qy Aus dy ivruwD hux pfrlImYNt aMdr iBRsLtfcfr dy dosLF hyT mhF-dosL df mqf pysL hox lwgf hY.

          soimqrf syn nFa df ieh pwCmI bMgfl dI kolkfqf hfeI kort df jwj 1983 ivwc nvF-nvF vkIl bixaf sI. stIl aQfrtI afPL ieMzIaf aqy isLipMg kfrporysLn afPL ieMzIaf ivcfly iewk JgVf KVf ho igaf. kuJ sfmfn mMgvfieaf sI stIl aQfrtI afPL ieMzIaf ny, ijhVf isLipMg kfrporysLn afPL ieMzIaf ny ilaFdf sI, pr TIk nf hox krky stIl aQfrtI afPL ieMzIaf ny lYx qoN nFh kr idwqI. adflq ny soimwqrf syn nUM irsIvr inXukq kIqf qy ikhf ik Auh ieh mfl ibly lf ky ies dI kImq df pMj PLIsdI kimsLn vjoN afp lY lvy qy bfkI pYsy iewk vwKry Kfqy ivc jmHF krfvy qy mOkf bxn AuWqy sMbMDq iDr nUM dy dyvy. Aus ny qyqI lwK qoN vwD rupey vsUl kIqy qy iPr dyx dI loV hI nf smJI. muV-muV puwCy jfx `qy vI jdoN Aus ny kuwJ nf dwisaf qy nf hI kuJ idwqf qF iewk iDr adflq ivwc clI geI. adflq ny swidaf qF soimqrf syn pysL hI nf hoieaf, pr jdoN Auh hfeI kort df jwj bx igaf, hfeI kort dy hI iewk jwj ny ivafjL smyq pYsy moVn df hukm dy idwqf. eyQy af ky mOky dI njLfkq vyK ky soimqrf syn ny pYYsy moV idwqy.

          eydF krnf kfPLI nhIN sI, hfeI kort dy hukm ipwCoN ieh isLkfieq KuwlH geI ik eynI dyr ieh pYsy Aus ny rwKy ikAuN qy vrqy ikwQy sn? pqf lwgf ik pYsy Aus ny iewk ieho ijhI PLrm dy sLyar KrIdx `qy lf idwqy sn, ijhVI vkqI qOr `qy bxI qy iPr bMd kr idwqI geI sI. jdoN isLkfieq hoeI, AudoN Aus dy Kfqy ivwc afey hoey qyqI lwK rupey nfl ivafjL pf ky vfhvf rkm bxI hoxI cfhIdI sI, pr AuQy isrPL awT sO bfrF rupey pey sn. sfPL ik ibgfnI amfnq ivwc iKafnq kIqI sfbq huMdI sI.

          hfeI kort dy ijs jwj ny soimqrf syn ivruwD hukm kIqf, Aus ny kuJ kOVIaf itwpxIaF vI kIqIaF sn. soimqrf syn ny Auh itwpxIaF htfAux dI arjLI pfeI qF Kfrj ho geI. iPr Aus ny afpxI mF qoN arjLI pvf idwqI, ijs dI suxvfeI zvIjLn bYNc ny kIqI qy nrmI ivKf ky Auh itwpxIaF htf idwqIaF, pr hfeIkort dy muwK jwj ny Aus df ikrdfr vyK ky Aus nUM adflq lfAux qoN rok idwqf. Auh rok htvfAux suprIm kort nUM quiraf qF iqMnF hfeI kortF dy jwjF dI jFc kmytI bx geI, ijs ny Aus nUM dosLI Tihrf idwqf. suprIm kort dy muwK jwj qy do sB qoN sInIar jwjF ny Aus nUM inwjI qOr `qy mOkf dy ky suixaf, qy iPr ieh slfh idwqI ik Auh asqIPLf dy jfvy qF TIk rhygf. soimwqrf syn ies gwloN isr Pyr igaf.

          afKLr ikAuN? isrPL ies leI ik Auh jfxdf sI ik Aus nUM pfrlImYNt ivwc mhF-dosL df mqf pfs kIqy bgYr htfieaf nhIN jf skdf qy ieho ijhy mhF-dosL dy mqy df hsLr Auh jfxdf sI. suprIm kort dy iewk jwj jsits rfmfsvfmI ivruwD 1991 ivwc eydF dy mfmly ivwc mhF-dosL df mqf pysL hoieaf sI. sfrf kuJ spwsLt hox dy bfvjUd Auh mqf pfs nhIN sI ho sikaf. rojL CwqI iksm dy aYb krn vfly lIzrF dI jLmIr kdy-kdfeIN iewk nyk kMm krn bfry socx dI QF EdoN ieh socx lwg peI hovygI ik afpF vI krdy rihMdy hF, sjLf qF kdy hoeI nhIN, iehnUM vI suwkf inkl jfx idE. Aus qoN 29 sfl bfad hux iewk mhF-dosL mqf iPr pysL hox lwgf hY.

          ivcfrf ihMdusqfn qy ivcfry hn ies dy lok, ijhVy `cor-cor msyry BfeI’ dy rfj ivwc dr-gujLr krdy hn. eyny corF dI jdoN hr pfsy Brmfr hY, koeI ivrlf-vFJf eImfndfr bicaf bMdf igxqI ikhVI ivwc igixaf jf skdf hY?


rfjnIqI ivwc prvfrvfd df iewk rMg ieh vI

- jiqMdr pnUM

          BfrqI rfjnIqI df ieh pwK lgfqfr crcf ivwc rihdf hY ik eyQy ipqf-purKI cwl rhI hY, pr ies ipqf-purKI bfry vI isrPL iek-qrPLf gwl huMdI hY, dUjf pwK nhIN Coihaf jFdf. ijnHF lokF dI iksy pfrtI ivsLysL ivwc jkV huMdI hY, Auh qF Aus pfrtI dy aMdr hI prvfrvfd clfAuNdy hn, pr ijnHF dI Aus pfrtI aMdr tIsI qwk puwjx dI hYsIaq sLwkI hovy, Auh afpxI rfjnIqk aqy afriQk surwiKaf leI prvfrvfd dIaF sLfKF vwK-vwK pfsIN iKlfr ky rfjnIqI krdy hn. prvfr df iewk jIa iewk pfrtI ivwc qy dUjf iksy hor pfrtI ivc huMdf hY.

          sonIaf gFDI qy Aus dI drfxI mynkf gFDI df do vwK-vwK pfrtIaF ivwc jfxf prvfrvfd dI rfjnIqI dI doglI cfl cwlx vflI vMngI nhIN, sgoN mynkf gFDI aqy kFgrs dy ivroDIaF dI mOkfpRsqI hY. ieMdrf gFDI dy ijAUNdy jIa mynkf gFDI vwK ho geI sI qy EdoN qoN lY ky Auh nihrU prvfr dy AunHF ivroDIaF dI Kyz df ipafdf bxI peI hY, ijhVy aYmrjYNsI df ijLkr kr ky Aus dy mrhUm pqI sMjy gFDI nUM vI BMzx df koeI mOkf nhIN Cwzdy Em pRkfsL cOtfly qy Aus dy BrfvF df pftk vI ies Kfny ivc nhIN afAuNdf, ijnHF df rfjsI mqByd koeI nhIN, koeI kMm krvf ky iPr ‘DMnvfd’ krn afey iewk aYksIan qoN JgVf hoieaf sI, ijhVf glqI nfl iewk Brf df DMnvfd krn afieaf, pr dUjy dI Gr vflI awgy ‘mwQf tyk ky’ muV igaf sI. lflU pRsfd df sflf vI coxF mOky ruws ky igaf qF Auh koeI rfjnIqk mwqByd vI nhIN sI qy aMdroN awK imlf ky cwlI geI rfjsI cfl vI nhIN sI. ieMj hI bfl Tfkry qy Aus dy BqIjy rfj Tfkry df tkrfa vI ies rfjnIqk doglypn vflI cfl df nftk nhIN mMinaf jf skdf.

          ijhVy lok ies Kfqy ivc afAuNdy hn, AunHF ivcoN kFgrs dy afgU rfjIv sLuklf qy Bfjpf dy rvI sLMkr pRsfd df qmfsLf qusIN ipCly mhIny vyiKaf hovygf. ikRkt dy afeI[ pI[ aYWl[ ivvfd dOrfn jdoN kocI sLihr dI tIm nfl EdoN dy ivdysL rfj mMqrI sLIsLI QrUr df nFa juiVaf, sB qoN vwD ieh mfmlf Bfjpf dy afgU rvI sLMkr pRsfd ny cuwikaf sI. kFgrs vwloN vI qy ikRkt kMtrol borz vwloN vI ies cFdmfrI df mwTf-mwTf juafb dyx leI rfjIv sLuklf awgy afAuNdy sn. iPr sLsLI QrUr dI kursI Kuws geI. Aus bfry aMqm PLYslf jdoN ilaf jf irhf sI, aYn Esy mOky rfjIv sLuklf qy rvI sLMkr pRsfd afpo ivwc gwl kr rhy sn. sLsLI QrUr df Jtkf hox qoN QoVHI dyr bfad rvI sLMkr pRsfd nUM puwiCaf igaf ik hux ies ivvfd bfry awgoN kI hoxf cfhIdf hY? AunHF Jwt ikhf: hux qF kuJ krn dI loV hI nhIN rih geI. jdoN ieh sfPL ho cuwkf sI ik keI sO kroV rupey dI hyrfPyrI afeI[ pI[ aYWl[ ikRkt dy nFa Auqy kr idwqI geI hY, iPr ies dI aglI kfrvfeI dI jF jFc dI loV ikAuN nhIN sI rih geI? iewk tI vI cYnl ny kih idwqf ik kFgrs qy Bfjpf vwloN sfhmxy af rhy rfjIv sLuklf qy rvI sLMkr pRsfd afps ivwc sflf-jIjf hn, dovF df ikhf dovF dI pfrtI moVdI nhIN, ies kr ky jo kuJ Auh dovyN kih cuwky hn, Aus qoN vwD kihx dI dovF pfrtIaF ny loV nhIN smJxI. qy hoieaf vI ieMj hI sI. qd kI ieh nhIN ikhf jf skdf ik do vwK-vwK pfrtIaF `c bYT ky ieko prvfr dy dovyN bMdy iek vwzI rfjsI Kyz Kyz gey sn?

          ieh iewk vMngI sI, dUjI vMngI BfrqI jnqf pfrtI dI agvfeI vflI vfjpfeI srkfr dy idnF ivwc pysL huMdI sI. iewk pfrtI vwloN ainl sLfsqrI bulfry vjoN dosL lfAuNdy sn, dUjI pfrtI vwloN sunIl sLfsqrI bulfry vjoN dosLF df KMzn kr ky moVvF golf dfgdy sn. Bfjpf aqy kFgrs dy bulfry bxy ieh dovyN Brf Bfrq dy iewk nfmxy vfly sfbkf pRDfn mMqrI lfl bhfdr sLfsqrI dy byty sn. ijhVI rfjnIqI sLfsqrI jI ny kdy KyzxI vI nhIN cfhI hoxI, Auh AunHF dy puwqr Kyzdy sn.

          irsLqydfrIaF nUM do-do QFeIN vMzx df lfB vI bhuq huMdf hY. ies gwl nUM jfnx vfly jfxdy hn.

          byaMq isMG muwK mMqrI dy rfj ivwc iewk kFgrsI ivDfiek ny, jo ipwCoN mMqrI vI bixaf qy iPr pfrlImYNt df mYNbr vI, afpxy Coty Brf nUM AucI isPLfrsL kr ky puls dy aPLsrF mUhry pysL krvfieaf sI. Brf Auqy KfilsqfnI dOr dy iewk KLqrnfk igroh nfl sFJ rwKx aqy iksy vwzy aPLsr dy kql dI sfijLsL ivwc sLfml hox df ieljLfm sI. Aus kFgrsI ivDfiek nUM dwisaf igaf ik ‘quhfzy Brf df kihxf hY ik Aus ny ieh sMbMD quhfzy kihx Auqy rwKy sn.’ ivDfiek df jvfb sI ik ‘Aus ielfky ivwc eydF dIaF sFJF nf rwKdy qF asIN ijAuNdy hI nhIN sF rih skdy? kihx df Bfv ieh ik ijAuNdy rihx leI Auh AunHF lokF nfl vI sFJF rwKx nUM iqafr sn, ijnHF nUM styjF Auqy kfql kihMdy sn qy rfq idn surwiKaf Gyrf hor qoN hor pwkf krn leI ky pI aYs igwl dy qrly kwZdy rihMdy sn.

          awj kwlH akflI pfrtI df doafby df iewk ivDfiek njfiejL kbijLaF dy mfmly ivwc kfPLI bdnfmI Kwt irhf hY. hlky df koeI ipMz ieho ijhf nhIN, ijwQy Aus df ivroD nf ho irhf hovy. ipCly idnIN Aus nUM iksy ny ikhf ik ‘akflI srkfr jy kwlH nUM nf rhI, Pyr qyrf kI bxygf?’ Aus ny hws ky ikhf : ‘myrf Cotf Brf kFgrs pfrtI dy iqMnF vwzy lIzrF nfl nyVqf rwKdf hY, awj AuhnUM mYN bcfAuNdf hF, EdoN mYnUM Auh bcfeygf.’

          kYptn amirMdr isMG qy ntvr isMG dI vI rfjIv sLuklf aqy rvI sLMkr pRsfd vflI irsLqydfrI hY. iewk smF sI, jdoN kYptn amirMdr isMG akflI sPLF ivwc AuBrvF nFa sI qy kFgrs ivruwD cFdmfrI krdf rihMdf sI. byaMq isMG muwK mMqrI dI mjLbUq iewCf sI ik hux ipClf ihsfb brfbr kr dyxf cfhIdf hY. afKLrI plF AuWqy gwl bfhr inkl geI. idwlI vwl nUM qfrF KVk geIaF qy ikhf jFdf hY ik ntvr isMG hurIN nrismhf rfE kol jf phuMcy sn ik byaMq isMG nUM ieMj nf krn idE. smF pf ky kYptn amirMdr isMG pMjfb df muwK mMqrI bx igaf, qy muwK mMqrI vI DVwly vflf igixaf jFdf sI. zfktr mnmohn isMG srkfr dy ivdysL mMqrI ntvr isMG AuWqy ierfk nfl qyl bdly anfj dy lYx-dyx ivwc puwqr dy lYx-dyx df kys KuwlH igaf. Aus nUM isrPL hI vjLIrI CwzxI peI sI, igRPLqfrI qoN bcfa ho igaf sI, ikAuNik kYptn amirMdr isMG dI kFgrs hfeI kmfn nUM hfly loV sI.

          hirafxy ivwc cODrI bMsI lfl df iksy smyN zMkf vwjdf huMdf sI. iPr Auh aYmrjYNsI dy idnF ivwc sMjy gFDI df nyVU bx ky eynI ku bdnfmI Kwt igaf ik kFgrs pfrtI nUM vI Aus nUM pfsy krnf pY igaf. smF pf ky Auh Pyr AuWBiraf, pr kFgrs pfrtI dy afgU vjoN nhIN, sgoN Aus ny hirafxf ivkfs pfrtI bxf leI sI. afp Auh BfrqI jnqf pfrtI nfl sFJI srkfr clf irhf sI qy prvfr dy do-iqMn mYNbr kFgrs hfeI kmfn dy dPLqr dy kfirMdy sn, ijnHF `coN iewk awj kwlH hirafxy dI kFgrsI srkfr ivwc mMqrI vI hY. bMsI lfl df pYNqVf ieh sI ik ‘‘hirafxy `c mYN kFgrsIaF nUM kuwtdf rhFgf, kyNdr dI kFgrs nUM qusIN khI jfE ik mYN AunHF dy nfl hF.’’ iesy df lfB lY ky Auh Bfjpf dy hmfieq vfps lYx mgroN kFgrs dI hmfieq afsry vI mwuK mMqrI bixaf rih igaf sI.

          gvflIar df isMDIaF prvfr ies mfmly ivwc bhuq isafxIaF cflF cwldf hY. mhfrfxI ivjy rfjy isMDIaf dy vkq qF mF-puwqr dy swcmuwc mwqByd sn qy Auh afpxy puwqr mfDv rfE isMDIaf nfl boldI vI nhIN sI, pr Aus ipwCoN sfry rl ky rfjnIqI Kyzdy njLr afAuNdy hn. ieho kfrn hY ik prvfr df koeI jIa jy Bfjpf dI itkt pihlF lY afvy, dUjf kFgrs dI itkt nhIN mMgdf qy jo pihlF kFgrsI itkt prvfr dy iksy jIa nUM iml jfvy, dUjf Bfjpf dI itkt nhIN lYNdf. nqIjy vjoN sIt hmysLf prvfr dy kbjLy `c rihMdI hY. bfhr Auh rfjsI styjF AuWqy iewk dUjy dy ivruwD booldy hn, pr afhmo sfhmxy af jfx qF prvfrk qMd nfl bwJ ky iewk dUjy dy pYr CUMhdy qy iewk dUjy df bcfa krdy hn.

          eydF dy bhuq ikwsy hn, ijnHF dI crcf kIqI jf skdI hY, pr iewk hor dI khfxI nfl ikwsf KLqm krnf TIk rhygf. pRqfp isMG kYroN dy muwK mMqrI dy huMidaF kFgrs pfrtI dy aMdr pMjfb qoN lY ky idwlI qwk Aus prvfr dy dusLmx bhuq bx gey sn. jdoN Aus df kql kr idwqf igaf, aglIaf coxF mOky kFgrs pfrtI kYroN prvfr dy iksy jIa nUM itkt dyx nUM iqafr nhIN sI. EdoN qwk df kimAUinst pfrtI df kfrz-holzr jsvMq isMG, jo pRqfp isMG kYroN df Cotf Brf sI, rfqo-rfq kimAUinst pfrtI Cwz ky kFgrsI ho igaf qy Aus dy cMgy ikrdfr aqy prvfr dy nFa df hvflf dy ky kFgrs pfrtI dI itkt Aus nUM dy idwqI geI. pRqfp isMG kYroN df vwzf puwqr suirMdr isMG akflI ho igaf qy sMq PLqih isMG qoN itkt lY afieaf. cfcf kFgrsI, BqIjf akflI AumIdvfr qy qIjf bMdf ijhVf kimAUinstF dI mdd nfl AunHF dovF dy mukfbly `qy KVHf sI, Auh suirMdr kYroN df PuwPV lwgdf sI. sfPL sI ik iqMnF `coN koeI vI ijwq jFdf, Auh sIt kYroN prvfr dy kol hI rihxI sI qy smF pf ky bfdl prvfr nfl irsLqydfrI ny ieh gwl hor vI pwkI kr idwqI sI.

          ieh sfrIaF imsflF dy ky asIN Bfrq dI jF pMjfb dI rfjnIqI dy iksy mOjUdf vihx jF ies dy hyTF vgdI lihr vwl iesLfrf nhIN kr rhy, sgoN ieh kihxf cfhuMdy hF ik rfjnIqI ivwc prvfrvfd dIaF jVHF eynIaF zUMGIaF hn ik AunHF df iewk pfsy df iKlfr qF hr iksy nUM idwsdf hY, dUjy pfsy df kdy iksy ny iDafn hI nhIN kIqf. ijMnI nuksfn dyh gwdI leI ipqf-purKI dI rfjnIqI hY, rfjnIqI ivwc do byVIaF dI svfrI jF do rfjsI iDrF ivwc cvfnI-pwqI df ihwsf rwKxf vI Aus qoN Gwt nhIN smJxf cfhIdf. 


suprIm kort dI cfr kysF ivwc syD BfrqI jmhUrIaq leI sLuB sLgn

- jiqMdr pnUM

            Bfrq dI suprIm kort iPr ipCly hPLqy qoN iewkdm aKLbfrF dIaF surKIaF mwlx lwg peI hY. ies vwloN idwqy jf rhy PLYsly eyny vwzy pRBfv vfly hn ik koeI vI iDr AunHF nUM axgOly nhIN kr skdI. nf srkfrF df ilhfj kIqf igaf hY, nf snaqkfrF df. inrxy ies qrHF dy idwqy gey hn, ijnHF df pRBfv icr-sQfeI rihxf hY.

            pihlf aijhf mfmlf suprIm kort dy sMivDfn bYNc ny kYptn amirMdr isMG dI ivDfn sBf mYNbrI df inptfieaf sI. isrPL eynf nhIN sI kIqf ik Aus dI brKLfsqgI rwd kr idwqI jfvy, sgoN ieh itpxI vI kr idwqI sI ik ieMj bhu-sMmqI nfl ivroDI iDr dy iksy mYNbr nUM sdn qoN bfhr kr dyx dI rIq nhIN pYx idwqI jfxI cfhIdI. nfl hI ieh vI spwsLt kIqf sI ik pMjfb dI ivDfn sBf ny ieh PLYslf krn smyN isLkfieq-krqf, jFc-krqf aqy inaF-krqf iqMnF dI BUimkf iewko QF krky glq kIqf hY. PLYslf eynf spwsLt sI ik rfj krdI iDr ajy qwk Aus bfry afpxI pRqIikiraf vI nhIN dy skI.

            dUjf mfmlf afieaf sI pfrlImYNt mYNbrF dy hlkf ivkfs PLMz df. ies dI durvrqoN dy dosLF kfrn ieh PLMz bMd krn dI mMg kIqI geI sI. suprIm kort ny mMg rwd kr ky ikhf hY ik ivkfs df ieh PLMz jfrI rihxf cfhIdf hY. nfl hI ies dI durvrqoN rokx df sMdysL dyx qoN vI suprIm kort nhIN sI KuMJI.

            qIjf mfmlf irlfieMs Grfxy dy aMbfnI BrfvF df hY. gYs kwZx df kMm iewk Brf dI kMpnI krdI hY qy vycx df dUjy Brf dI. dovF df smJOqf mF ny krvfieaf sI qy mF dI mOq mgroN vwzy Brf ny gYs df vwD muwl mMg ilaf. kyNdr srkfr nUM vwzy Brf nfl KVf vyK ky Cotf suprIm kort jf phuMcf sI.

            suprIm kort ivwc jf ky ieh mukwdmf bVI idlcsp bihs df kfrn bx igaf. vwzy Brf ny kih idwqf ik srkfr ny gYs dIaF kImqF nvyN isirEN imQ idwqIaF hn, ryt qF vDygf hI. Coty ny do gwlF nUM aDfr bxfieaf. pihlI ieh ik srkfr nUM gYs dIaF kImqF vDfAux df hwk nhIN qy dUjI ieh ik dovF BrfvF ivcfly iewk smJOqf mF dI mOjUdgI ivwc hoieaf sI, Auh lfgU hoxf cfhIdf hY. suprIm kort ny lMmI suxvfeI mgroN PLYslf Coty dy iKlfPL dy idwqf hY. aDfr ies df pihlf qF ieho mMinaf ik Koj krn qoN lY ky gYs kwZx qwk df kMm BfvyN irlfieMs dy dovF gruwpF `coN koeI vI kry, asl ivwc ieh BfrqI Kyqr `coN inklI kuudrqI dfq hY qy ies dI kImq qYa krn df aiDkfr dysL dI srkfr df bxdf hY. dUjI gwl ieh kih idwqI ik dovyN BrfvF ny afpxI mF nfl bYT ky pirvfr ivwc jo vI smJ bxf leI hovy, Aus dI kfnUMnI mfnqf koeI nhIN qy kfrobfr dysL dy kfnUMn anusfr cwlxy hn, pirvfr dy aMdrUnI smJOiqaF nfl nhIN.

            mhwqv BfvyN mF aqy muMizaF ivcfly hoeI smJdfrI bfry suprIm kort dI itpxI df vI Gwt nhIN, pr pihly kudrqI dfq vfly pwK df mhwqv bhuq hI vwzf hY. eyQy bhuq sfrIaF dysI jF bhu-kOmI ivdysLI kMpnIaF nfl keI rfj srkfrF ny sOdy-smJOqy kIqy hn. mfEvfdI pRBfv vfly kbfielI KyqrF ivc qF jMglF aqy KixjF bfry afpo afpxf kimsLn vsUl ky rfjF dy jF kyNdr dy keI afgUaF ny smJOiqaF `qy dsKLq kr Cwzy hn. hux suprIm kort vwloN gYs dy svfl AuWqy afey PLYsly mgroN bfkI dIaF kudrqI dfqF bfry vI nvyN isirEN ivcfr krn df kyNdr srkfr df hwk Pyr mMn ilaf jfvygf.

            iehnF sfiraF nfloN vwD vwzy arQ rwKx vflf PLYslf Bfrq dI sB qoN AuWcI adflq ny rfjF dy gvrnrF dy sMbMD ivwc idwqf hY. lMmI suxvfeI mgroN sMivDfn bYNc ny ieh PLYslf suxf idwqf hY ik rfjF dy gvrnrF nUM kyNdr dI srkfr mnmrjLI nfl, jdoN jIa kry, nhIN htf skdI.

            muwdf ieh atl ibhfrI vfjpfeI srkfr df ibsqrf lpyty jfx mgroN sfl 2004 ivwc nvIN mnmohn isMG srkfr vwloN kuJ rfjF dy gvrnrF dI CuwtI kIqy jfx krky AuiTaf sI. ivsLxUM kFq sLfsqrI, bfbU prmfnMd, kYlfsLpqI imsLrf qy kydfr nfQ sfhnI nUM vfjpfeI srkfr ny lfieaf sI qy kFgrs pfrtI nUM XkIn sI ik ieh nvIN kyNdr srkfr nfl sihXog nhIN krngy. ienHF sfiraF dI brKLfsqgI mgroN brKLfsqgI nUM nhIN, brKLqfsgI dy ies pRbMD nUM suprIm kort ivwc cuxOqI dy idwqI geI. aDfr ieh sI ik ieh pMj sflF leI lfey jFdy hn, ivwcoN htf skx df pRbMD gvrnrF nUM kyNdr dy hwQ-Toky bxf dyNdf hY.

            dlIl ieh glq nhIN, pr isrPL dlIl hI ikAuN, gvrnrF df kMm vI kyNdr dy dUq vflf hI hY. kMm AunHF ijLmy isrPL aYsL krn df hY jF iPr rfj srkfr dy jfrI kIqy jFdy afrzInYNs afid AuWqy vyly-kuvyly dsKLq kr dyx df. rfj srkfr nfl sur imly jF nf imly, ijhVf BfsLx Aus ny ilK idwqf, iewk awKr df vfDf-Gftf kIqy ibnF gvrnr jf ky ivDfn sBf ivwc pVH afAuNdy hn qy jy EQy KrUd sLurU ho jfvy, iPr ieh kih ky muV jFdy hn ik pihlf pYrf pVH idwqf hY, bfkI df BfsLx ‘piVHaf igaf smJ ilaf jfvy.’ iehdy qoN ibnF Auh swiBafcfrk smfgmF ivwc jFdy hn, mnfhI vfly Kyqr ivwc jf ky mwCIaF PVdy hn qy jy koeI nrfiex dwq iqvfVI vrgf hovy qF Auh ‘rfj Bvn’ (gvrnr dI srkfrI irhfiesL) nUM rMgrlIaF df awzf vI bxf bihMdf hY. gvrnrF dy iesy ivhlIaF Kfx dy rol kfrn keI rfjsI iDrF ienHF nUM ‘icwtf hfQI’ afK ky ieh ahudf KLqm krn dI mMg vI krdIaF hn.

            ijhVf asl kMm AunHF dy ijLMmy huMdf hY, Auh brqfnvI sfmrfj dy idnF qoN jfsUsI krn qy kyNdr dy kMn Brn df huMdf hY. gvrnr dI ByjI hoeI irport AuWqy rfj srkfr dI iksmq inrBr krdI hY. jy keI gvrnr ieh ilK ky Byj dyvy ik rfj dI srkfr ijLMmyvfrIaF inBfAux ivwc asPLl sfbq ho rhI hY qF kyNdr Auh srkfr KVy pYr qoV ky gvrnr dy hwQ kmfn dy dyNdf hY. ies dy bfvjUd kdy koeI gvrnr kdy aijhI irport afpxy afp Byjdf nhIN. aMqF dy mMdy hflfq ivwc vI gvrnr ieho ijhI irport bxf ky PLfeIl iqafr rwKdy hn qy jdoN kyNdr vfly Pon AuWqy kih dyx ik irport cfhIdI hY, KVy pYr qrIk qy smF pf ky gvrnr dsKLq krdf qy kyNdr nUM Byj dyNdf hY. mfVI irport df aDfr Aus rfj ivwc vwD geI gVbV, KUn-Krfbf jF iBRsLtfcfr vI ho skdf hY, iPLrkU tkrfE vI qy rfj clf rhI pfrtI jF pfrtIaF dy gwTjoV dy aMdr vD irhf ByV vI. iehnF `coN iksy vI kfrn nUM mjLbUq aDfr mMn ky gvrnr ieh irport kyNdr awgy rwK dyvy qF rfj srkfr df Bog pY jFdf hY.

            ikAuNik kyNdr dIaF srkfrF ny gvrnrF qoN sMivDfn nfloN vwD rfjsI loV muqfibk awKF aqy kMnF df kMm lYxf huMdf hY, ies krky Auh ies kursI AuWqy afpxf pwkf BrosymMd bMdf bYTf vyKxf cfhuMdIaF hn. pihlF ies bihs dI loV nhIN sI peI, ikAuNik ajLfdI qoN bfad isrPL kFgrs pfrtI df kyNdr ivwc rfj irhf sI qy Aus nUM afpxy lfey bMdy iksy gwloN nFh vI nhIN sn krdy. aYmrjYNsI htx mgroN jdoN kyNdr ivwc morfrjI izsfeI dI jnqf pfrtI vflI srkfr bxI, ijs ivwc akflI vI sLfml sn qy mfrksLI kimAUinst pfrtI vI bfhroN hmfieq dy rhI sI, Aus srkfr ny pihlI vfrI ieh iprq pfeI sI. pMjfb aqy pwCmI bMgfl smyq keI sUibaF dy gvrnr bdly qy iPr nvyN gvrnrF qoN irportF mMgvf ky AunHF rfjF dIaF srkfrF df Bog pf ky ivDfn sBf coxF krvf idwqIaF sn, ijnHF ivwc jnqf pfrtI qy Aus dy hmfieqI ijwq gey sn. isrPL pOxy iqMn sfl bfad purfxI kFgrs qoN pwlf Cuzf ky ieMdrf gFDI dI agvfeI hyT kFgrs (afeI) ny kyNdr df rfj sFB ilaf qy afAuNdy sfr jnqf pfrtI qy Aus dIaF hmfieqI iDrF dy lvfey gvrnr GrF nUM qor ky nf isrPL ies mfmly ivwc BfjI moV idwqI, sgoN AunHF ijMnIaF hI rfj srkfrF vI qoV ky kFgrs dy muV awgy afAux df pRbMD kr ilaf sI. Auh idn qy afh idn, gvrnr lfAux-htfAux dI Kyz ‘rGU kul rIq’ hI bxI peI hY.

            gwl isrPL ieh nhIN ik gvrnrF nUM pyNzU rsoeI df cwkvF cuwlHf bxfieaf ipaf sI, sgoN ieh vI hY ik rfjF dIaF srkfrF nUM qoVn leI vI koeI nym-bMDyj nhIN sI rih igaf. kyNdr dy pwky Prmf-brdfr gvrnr lwgy hox kfrn hr rfj dI srkfr nUM brKLfsqgI dI qlvfr hyT kMm krnf pYNdf sI.

            pMjfb sfzy dysL df Auh rfj hY, ijwQy afjLfdI qoN bfad sB qoN vwD vfr cuxI hoeI srkfr qoV ky gvrnrI rfj lfgU kIqf igaf, pihlf gvrngI rfj vI iewQy hI lwgf sI qy sB qoN lMmf smF gvrnrI rfj hyT vI vwK-vwK mOky igxy jfx qF eysy rfj ny gujLfiraf hY. mfVI gwl ieh ik ies qrHF pMjfb aMdr jmhUrIaq nfl iKlvfV krn ivc nf kFgrsIaF ny Gwt kIqI, nf BfjpfeIaF ny, nf morfrjI izsfeI qy vI pI isMG vrgy ivwc-ivcfly vfilaF ny qy nf akflIaF ny. lCmx isMG igwl, jsits gurnfm isMG, pRkfsL isMG bfdl qy surjIq isMG brnflf dIaF srkfrF df Bog akflIaF ny iewk dUjy ivruwD muihMm clf ky pvfieaf sI, bfad ivwc BfvyN ‘Kuafr hoey sB imlyNgy’ dI Bfvnf qihq sfry iekwTy vI ho jFdy rhy sn. ieh vI iewk rfjnIqk duKFq hI sI.

            suprIm kort df hux afieaf PLYslf TIk syD ivwc hY. kyNdr srkfr hux mn mrjLI nfl gvrnrF nUM bdl nhIN skygI qy ivroDI rfjsI ivcfrF vfly hI nhIN, kyNdr nfl rfjsI sur sFJI rwKdy gvrnr vI iksy aihm moV AuWqy afkfvF dI QF afqmf dI avfjL sux skx leI afjLfd hoxgy. ieh PLYslf hr pwKoN svfgqXog hY. gwl hux eyQy nhIN rukxI cfhIdI, ies qoN awgy vI vDxI cfhIdI hY.

            koeI ds-bfrF sfl pihlF Bfrq srkfr df puls dy suDfrF bfry kimsLn pMjfb dy dOry AuWqy afieaf sI. pMjfb dy sfbkf puls muKI jy aYPL irbyro dI agvfeI hyTly Aus kimsLn ny jdoN rfjsI pfrtIaF aqy AuWGy buwDIjIvIaF nfl gwl kIqI qF EQy vI ieh ivcfr AuBiraf sI ik rfj dI puls df muKI rfj srkfr dy rihm df muQfj nhIN hoxf cfhIdf. PLOj df muKI iewk vfrI lfey jfx mgroN iqMn sfl bdilaf nhIN jFdf qy iesy krky Auh ajLfd qOr `qy PLYsly lYNdf qy aml krdf hY. rfjF dy puls muKI nUM rfj srkfr jdoN mrjLI bdl dyvy, ies krky Auh iewk qrHF nfl muwK mMqrI df inwjI shfiek ijhf bx ky rih jFdf hY. PLYsly vwzy GroN ho ky afAuNdy hn qy Auh isrPL dsKLq krky aml krdf hY. nqIjy vjoN rfjF dI amn-kfnUMn dI hflq rfjsI dKLl aMdfjLI kfrn hor qoN hor inwGrdI jFdI hY. jy rfj dy puls muKI hI nhIN, ijLlHy dy puls muKI dI vI iewk Kfs imafd imwQ idwqI jfvy, ijs dOrfn Aus nUM bdilaf nf jfvy qF Auh afpxy PLrjL kfnUMn dy muqfibk inBf skx leI afjLfd hox kr ky cMgy iswty kwZ skdf hY. eydF hI kuJ hor ahuidaF bfry vI ho skdf hY.

            ijhVI gwl ivcfr gocry nhIN ilaFdI geI, Auh ieh hY ik rfj dI srkfr hovy jF kyNdr dI, ivsLysL hflfq qoN ibnF AunHF nUM afKLrI do sflF dOrfn mhwqvpUrn inXukqIaF jF nfmjLdgIaF df aiDkfr nhIN hoxf cfhIdf. huMdf ieh hY ik jy koeI sMivDfnk pdvI jF koeI cyarmYnI afid KflI hY qF Aus nUM keI vfrI jfx-buwJ ky KflI rwiKaf jFdf hY, pr coxF nyVy jf ky afpxy bMidaF nUM klgI lf idwqI jFdI hY. Bfvnf ieh huMdI hY ik jy asIN hfr vI gey qF ieh pMjF sflF dI inXukqI vflf sfzf bMdf aglI srkfr dy rfh df roVf bixaf rhygf. pMjfb pbilk srivs kimsLn df mOjUdf muKI sMjIq kumfr isnhf vI iesy dI imsfl hY, ijs nUM imafd muwkdI vyK ky kYptn amirMdr isMG dI srkfr EQy lf geI sI qy iqMn sfl lMGf ky vI hux vflI akflI-Bfjpf srkfr nfl ies dI sur nf imlx krky kMm Twp ipaf hY qy mukwdmy hfeI kort ivwc dovyN iDrF Bugq rhIaF hn. iekwlf isnhf nhIN, ieho ijhIaF anykF imsflF idwqIaF jf skdIaF hn.

            suprIm kort ny kYptn amirMdr isMG dI mYNbrI aqy aMbfnI BrfvF dy gYs vfly JgVy ivwc hI nhIN, gvrnrF vfly mfmly ivwc vI cMgI syD idwqI hY. pihlf kdm adflq ny puwt idwqf hY, agly kdm puwtxy hux kyNdr qy rfj srkfrF dI nIq `qy inrBr krygf.


pMjfbIaq df ‘isr AuWcf’ krn vfilE, ‘vwsdy rho’

- jiqMdr pnUM

          ‘jfq goq isMGn kI dMgf, dMgf hI ien gur qy mMgf.’ ieh sqrF jdoN iewk iswK ivdvfn ny do ku sdIaF pihlF ilKIaF sn, Aus df mn hflfq dy vihx kfrn scmuwc eynf duKI hovygf ik ieh huwlVbfjLI Aus koloN brdfsLq nhIN kIqI jf rhI hovygI. dOr Auh iswK imslF df sI. imslF dy muKI Ausy gurU dy nfm-lyvy sn, ijhVf srbMs vfr igaf sI. jfnF vfrn nUM qF ieh vI iqafr sn, pr srbwq dy Bly jF iswKI soc dy psfr leI nhIN, afpo afpxI imsl nUM dUjIaF AuWqy BfrU krn vfsqy kmrkwsy krI iPrdy sn. ieiqhfs gvfh hY ik iswK srdfrF ny iewk dUjy dy ivruwD jfn-hUlvINaF jMgF Kud hI nhIN lVIaF, kuJnF ny iswKF dy iKlfPL lVdy abdflI vrigaF df sfQ dyx qoN vI iJjk nhIN sI ivKfeI. phfVf isMG nUM iPLrMgIaF df Xfr kih ky sLfh muhMmd qoN lY ky hux qwk dy ilKfrIaF qwk sfry BMzdy hn, pr aMgryjLF dI sLrx Aus df prvfr lfhOr vfly mhfrfjy rxjIq isMG dI kuwt aqy luwt qoN zrdf igaf sI, EdF sLfied kdy nf hI jFdf. jo ivhfr iswK afgUaF df EdoN sI, Auh ivhfr Aus qoN bfad vI irhf qy hux AuzfrIaF lf ky dunIaf dy dUjy isr qwk vI jf puwjf hY.

          kuJ sfl pihlF PLrFs ivwc pwg AuWqy pfbMdI lfey jfx dy srkfrI kdm ivruwD pMjfb dy lok ros krdy sn. pwg iewkly iswKF dI nhIN, pMjfbIaF dI sFJI ivrfsq vI hY. ies dy hwk ivwc isrPL iswK jQybMdIaF vfly nhIN, AunHF qoN htvyN keI sMgTn vI afpxI afvfjL bulMd krdy rhy sn. sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI vfly qy akflI dlF dI dl-dl dy afgU Bfrq srkfr nUM hI kihMdy rhy ik Auh kuJ nhIN krdI, pr afp aYlfn kr ky vI iewk vPLd PLrFs nUM nhIN Byj sky sn. iewk vfrI vPLd iqafr ho ky rfjfsFsI hvfeI awzy nUM jfx vyly mwqBydF df isLkfr ho jfx kfrn rok idwqf igaf sI. aYn AuhnIN idnIN AunHF ny iewk mfhrkf hor mfr idwqf, ijs ny jlUs kwZ ky rwK idwqf sI.

          aMimRqsr hrmMdr sfihb kMplYks aMdr mMjI sfihb dI styj AuWqy iewk pMQk iewkT hoieaf sI. EQy qkrIrF qoN JgVf ho igaf. akflI lIzr pwgo-hwQI ho gey. sLFqI vrqx mgroN vI kuJ lIzrF dIaF lwQIaF pwgF lfhux vfilaF ny vfps nhIN sn kIqIaF. qsvIrF Auh aKLbfrF ivwc Cp geIaF. EQoN ieh pYirs phuMc geIaF. sfnUM PLrFs dy iewk aKLbfr dI kqrn iksy ny ByjI, ijs ivwc aMimRqsr ivwc lwQIaF pwgF dIaF qsvIrF Cfp ky hyTF jo kuJ PLrYNc BfsLf `c iliKaf sI : ‘ieho pwg isr AuWqy rwKx leI iswK afgU siqkfr df svfl KVf krdy hn, ijhVI iswKF dy muwK kyNdr hrmMdr sfihb ivwc iswK afgUaF dy pYrF ivwc rolI jf rhI hY.’ koeI vI aMdfjLf lf skdf hY ik ies nfl bfhr vwsdy iswKF qy nfl dI nfl pMjfbIaF df mfx ikMnf ku viDaf hovygf.

          iPr AunHF hI idnF ivwc PLrFs dy iewk gurduafry df JgVf vI sRI akfl qKLq sfihb qwk afx puwjf. hoieaf ieh ik EQy bfkfiedf ajlfs ivwc iswKF ny iewk gurduafry kmytI bxf leI sI. kmytI dI rijstrysLn krfAux qoN pihlF kuJ bMdy, jo afgU mMny gey sn, Bfrq dOry `qy af gey. AunHF dI vfpsI qwk iewk-qrPLf gurduafrf kmytI dI rijstrysLn AunHF ny krvfeI peI sI, ijnHF nUM sMgq gurduafrf pRbMD dy Xog nhIN sI smJdI. ikAuNik Auh pihlI kmytI vjoN rijstrysLn krvf cuwky sn, kfnUMn lfgU krn dIaF eyjMsIaF Esy nUM mfnqf dyNdIaF sn qy rok dUijaF `qy lfeI peI sI. iehnF hI idnF ivc PLrFs dy nfl lwgdy do dysLF dy gurduafiraF ivwc vI JUTy ivafhF qy kbUqrbfjLI df rOlf pY ky pwgF lfhux-luhfAux dI rsm pUrI ho geI sI.

          ipCly sflF ivwc ies qrHF dIaF GtnfvF asIN keI hornIN QfeIN vI huMdIaF suxIaF, pr sB qoN vwD sLrmnfk hrkqF amrIkf qy Aus dy aFZ-gvFZ hI vfprdIaF rhIaF hn. EQy cuxIaF hoeIaF gurduafrf kmytIaF dy mukfbly gurduafrf kmytIaF hI nhIN, sgoN gurduafry dy mukfbly iksy dukfn ivwc hr aYqvfr afrjLI gurduafrf clfey jfx dIaF KLbrF vI afeIaF sn. PLMzF dy Gfly-mfly vI bhuq ijLafdf hoey sn. qwq Kflsf qy bMdeI Kflsf qF iqMn sdIaF purfxI gwl sI, Bfrq-pwKI qy Bfrq-ivroDI dy nFa AuWqy ivdysL vwsdy iswKF dy DVy bxfey jFdy vI vyKy gey.

          kuJ icr mfhOl sLFq rihx mgroN hux iPr iewk dm GtnfvF ivwc qyjLI af geI hY. bdiksmqI nfl ies vfrI iPr ieho ijhIaF GtnfvF amrIkf dy aFZ-gvFZ dy dysLF ivwc, Kfs kr ky kYnyzf ivwc, vwD vfpr rhIaF hn. keI lok kihMdy hn ik ieh Bfrq-pwKI qy Bfrq-ivroDI DiVaF df tkrfa hY, pr vYnkUvr aqy srI dIaF GtnfvF nUM Cwz leIey qF bhuqy QFeIN Bfrq nfloN vwK ho ky ‘iswKF df afpxf dysL’ isrjx dy nfhry lfAux vfly afpo ivwc hI lVdy imldy hn. vYnkUvr dy vwKry hflfq hn qy AunHF hflfq ivwc gurduafrf pRbMD dy mOjUdf mohrIaF dy pwly iewk qrHF nfl nmosLI hI peI hY. AunHF ny knyzf dy nfgirkF dy do cuxy hoey pRqIinDF Aujl dusFJ aqy dyv hyar bfry jo AUl-jlUl gwlF kih idwqIaF, Auh pMjfb ivc qF iksy ny gOlxIaF nhIN sn, pr knyzIan smfj AunHF nUM hjLm nhIN sI kr skdf. bdly hoey hflfq ivwc jdoN srkfr df ruKL sKLq vyiKaf qF AunHF nUM ies bfry mfPLI vI mMgxI pY geI. ies nfl ijhVI hfnI hoeI hY, Auh AunHF byhUdgI krn vfilaF dI iewkilaF dI nhIN, sgoN iswKF aqy pMjfbIaF bfry vI knyzIan smfj ivwc mfVf pRBfv jf skdf hY. kwlH qwk AunHF nUM koeI jfxdf nhIN sI, awj Auh lIzr hn, Blk nUM sLfied iehnF ahuidaF AuWqy nf vI hoxgy, lok AunHF nUM qF Buwl jfxgy, ieh nhIN Buwl skxgy ik iswKF dy lIzrF ivwcoN iksy ny mulk dy swiBak kfnUMn df siqkfr Cwz ky cuxy hoey pRqIinDF bfry afh kuJ kihx dI gusqfKI kIqI sI.

          jLKLm qF jLbfn df vI keI vfrI ikRpfn qoN vwD Kwpf pfAU huMdf hY, pr knyzf dy torFto mhFngr nfl juVdy do ku Coty sLihrF aMdr gurduafrf pRbMD df JgVf ies qoN vI awgy vD igaf. EQy kuJ lokF ny gfqry dI ikrpfn vI afpo ivwc iewk dUjy ivruwD hiQafr dy qOr `qy vrqI. gurU dsmysL dy idwqy pMj kwikaF ivwc sLfml ieh kwkf iksy jLflm qoN iksy mjLlUm dI rfKI leI nhIN, afpxy BfeIbMd ‘pMj kwkfr’ dy DfrnIaF ivruwD vriqaf igaf. nqIjy vjoN EQy kuJ lokF ny ikRpfn AuWqy pfbMdI dI mMg cuwk idwqI hY. Bfrq qwk puwjIaF KLbrF muqfbk ies kys dI adflqI kfrvfeI mOky gfqry dI ikRpfn nfl adflq ivwc jfx qoN iswKF nUM rok idwqf igaf. jy pihlF nhIN sI roikaf jFdf qy hux roikaf jfx lwgf hY qF ies dy leI hflfq iswK afgUaF ny afp pYdf kIqy hn.

          ieh koeI Drm dI lVfeI nhIN, sfrI KihbV golkF AuWqy kbjLy leI ho rhI hY qy ijwQy ijMnI golk dI afmdn vwD hY, Enf hI JgVf vwD iqwKf ho irhf hY. keI sfl pihlF iksy lyKk ny iswKF nUM suJfa idwqf sI ik gurduafry jf ky Bfrq ivc isrPL iewk pYsf qy ivdysL ivwc isrPL iewk pYnI cVHfAuxI cfhIdI hY qy jy vwD pYsy dyx df ierfdf hovy qF gurU df nFa lY ky iksy Bly df kfrj kr rhI ipMglvfVf afid vrgI sMsQf nUM Byjxf afrMB kr dyxf cfhIdf hY. Aus lyKk dI rfey sI ik gurU qF dfqf hY, Auh lokF qoN pYsy dI Jfk rwKx vflf nhIN ho skdf, ies kr ky Gwt pYsy mwQf tykx nfl vI ruwsygf nhIN, pr ijhVy golkF duafly kuMzlIaF mfrn qoN lVdy hn, cVHfvf Gtx nfl iehnF dI igxqI kuJ Gt jfvygI. rfey Aus dI mMnxI hY jF nhIN, ieh iswKF dI mrjLI AuWqy inrBr krygf, pr ies ivwc vjLn qF hY.

          Drm asQfnF aMdr hMudy iehnF JgiVaF dy sMbMD ivwc asIN do gwlF kihxIaF cfhuMdy hF. pihlI ieh ik ies jtvYVpuxy qoN pfsf vwt ky ijhVy gurduafry kuJ smfjI BfeIcfiraF ny vwKry bxf ley hn, EQy kdy lVfeIaF nhIN huMdIaF, jF bhuq hI Gwt huMdIaF hn. QF-QF rfmgVHIaF isMG sBf dy gurduafry dysL ivwc vI hn, ivdysLF ivwc vI, pr AunHF ivwc zFg KVkdI kdy suxI hI nhIN jFdI. ieMj hI ihMdU mMdrF afid ivwc vI KUn-Krfby dI nObq afAuNdI iksy dy cyqy ivc nhIN jfpdI. iswK BfeIcfry nUM socxf pvygf ik afKLr AunHF dy lIzrF nUM hI ‘gurU kf Dfn’ Ckx kr ky awcvIN ikAuN lVdI hY?

          qy dUjI gwl ieh ik iewk kQf asF sfiraF ny suxI hoeI hY ik gurU sfihb iewk ipMz gey sn, ijwQoN dy lokF ny syvf bhuq kIqI qy jfx lwgy gurU sfihb ny kih idwqf sI : ‘AujV jfE.’ agly ipMz vfilaF ny pfxI qwk nf puwiCaf qy gurU sfihb ieh vr dy gey sn, ‘qusIN vsdy rho.’ ies ajIb kOqk nUM vyK ky gurU sfihb nUM puwiCaf igaf ik syvf krn vfilaF nUM AuWjV jfx qy pfxI nf puwCx vfilaF nUM vwsdy rihx df vr ikAuN idwqf hY? gurU sfihb ny ikhf sI : ‘syvf Bfvnf vfly lok AuwjV ky jF AuWT ky ijwQy vI nvIN QF jfxgy, afpxy vrgI mihk EQy vI jf ky pYdf krngy, eydF dy lok hor bxngy, pr ijnHF dy mn ivc mYl hY, koeI syvf Bfvnf hI nhIN, Auh eyQy hI vwsdy rihx qF cMgf hY, vrnf ijwQy vI gey, afpxy vrgy hor pYdf kr dyxgy.’

          awj ijhVy lok DrqI dy dUjy isry jf ky vI mihkF vMzx dI QF iswKI aqy pMjfbIaq nUM mjLfk df pfqr bxf rhy hn, asIN AunHF dI inMdf-inKyDI nhIN kr skdy, sgoN ieh khFgy, ‘BfeI swjxoN, vwsdy rho. ijwQy vI ho, EQy hI vwsdy rho. hux hor iksy nvIN QF jf ky klm nf gwizE, quhfzI kIqI eynI ku syvf hI kfPLI hY.’ ijnHF dI afpxI pwg kwC ivwc hY, dUjy iksy dI isr AuWqy rihx nhIN dyxI cfhuMdy, AunHF nUM ies qoN isvf hor Blf afiKaf vI kI jf skdf hY?


ikMny ku ‘sLwkI QrUr’ aqy ‘glq modI’ hn Bfrq dy Auprly vrg ivwc?

- jiqMdr pnUM

          ieh pihlI vfr nhIN hoieaf ik Bfrq dy lokF nUM AuWprly pwDr dy lokF dIaF krqUqF kfrn kicHafx afeI hovy. kdy boPLorjL kMpnI dI hfivtjLr qop dI KrId df muwdf eynf vwzf bx igaf sI ik kyNdr dI srkfr plt geI sI. iPr stfk aYkscyNjF nfl juiVaf hrsLd mihqy hurF vflf mfmlf AuWBiraf qF boPLorjL qop sOdf bOxf bx ky rih igaf sI. Aus ipwCoN jfalI asLtfm Cpx dy keI hjLfr kroV dy Gply ny Bfrq dy lokF nUM AuNglF tuwkx lf idwqf sI. Ausy dOr ivc qihlkf vflf mfmlf crcf df ivsLf bx igaf sI, ijs ivc motf gwPLf lY ky mulk dy rwiKaf mMqrI jfrj PLrnFzyjL dI iewk nyVU bIbI qwk vwzy-vwzy keI lok jLmIrF vycx nUM iqafr njLr afey sn. rhI ksr vfppfeI srkfr vyly lIzrF dy prvfrF dy jIaF nUM pYtrOl qy gYs dIaF eyjMsIaF aqy afr[ aYWs[ aYs nfl juVy sMgTnF nUM kroVF dI jfiedfd kOzIaF dy Bfa sONp dyx dy skYNzl ny kwZ idwqI sI. AuNj Bfrq dy lokF ny iesy dOrfn pYsy lY ky pfrlImYNt aMdr svfl puwCx jF svfl puwC ky jvfb vyly gYr-hfjLr rihx dy sOdy mfrdy jF kbUqrbfjLI kridaF hvfeI awzy AuWqy PVy jFidaF vI afpxy lIzrF nUM vyiKaf sI.

          bIqy hPLqy iPr iewk vwzy skYNzl ny Bfrq dy lokF nUM nmosLI df iewk hor mOkf pysL kr idwqf hY. ies skYNzl df sMbMD sfrIaF KyzF nUM mDol ky mYdfn mwlI bYTI sB qoN kmfAU Kyz ikRkt dy pRbMDkF dy ikrdfr nfl hY, ijs dI lpyt ivwc iewk kyNdrI mMqrI vI af igaf hY.

          Bfrq df ivdysL mMqrI bxn qoN pihlF sLsLI QrUr nFa df iewk bMdf sMXukq rfsLtr df aiDkfrI huMdf sI. ipClI vfrI jdoN sMXukq rfsLtr dy sYktrI jnrl dI cox hoeI qF Bfrq ny Aus nUM ies sMsfr jQybMdI dy isKrly ahudy leI AumIdvfr vjoN pysL kIqf sI. Auh cuixaf nf jf sikaf, qy sfnUM sfiraF nUM ies AuWqy aPLsos hoieaf sI. hux Aus dy ikrdfr df ijhVf kwcf icwTf sfhmxy af irhf hY, Aus nUM vyKdy hoey ieh kihxf TIk lwgdf hY ik sLukr hY, Auh cuixaf nhIN sI igaf, vrnf Aus ny EQy vI kuJ nf kuJ ieho ijhf kr dyxf sI ik Bfrq dy lokF dy pwly sLrimMdgI pY jFdI.

          sMXukq rfsLtr dI cox `coN KflI hfQIN muVy sLsI QrUr nUM Bfrq srkfr df ivdysL rfj mMqrI bxf idwqf igaf. dfavf ieh kIqf igaf ik Aus ny sMXukq rfsLtr ivc kMm kIqf hox krky ivdysLI mfmilaF ivc Aus dI smJdfrI bVI lfhyvMdI rhygI. BUimkf Aus ny eynI ‘vDIaf’ inBfeI ik do aihm sMsfr pwDrI smfgmF mOky jdoN Aus nUM pRDfn mMqrI mnmohn isMG dy nfl amrIkf aqy brfjLIl ivwc hoxf cfhIdf sI, EdoN Auh Bfrq dy lokF nUM afpxIaF krqUqF dIaF sPLfeIaF dyNdf eyQy iPrdf vyiKaf igaf. jy kdy pihlF hI mMqrI dy ahudy qoN htf idwqf huMdf qF srkfr ies nmosLI qoN bc skdI sI.

          jI hF, Aus nUM pihlF vI htfieaf jf skdf sI. ieho ijhy keI mOky afey sn, ijnHF nUM vriqaf jf skdf sI qy AunHF ivwcoN iewk mOkf Auh sI, jdoN sonIaf gFDI dI sfdgI muihMm aDIn jhfjL dI afm sLRyxI ivc sPLr krn dI hdfieq nUM Aus ny ‘kYtl klfs’, XfnI ik zMgrF dI sLRyxI, ivwc sPLr krnf afiKaf sI.

          ‘hr mwisaf bdnfmI’ df sLOkIn sLsLI QrUr iehnIN idnIN ijs ikRkt lVI afeI pI aYl (ieMzIan pRImIar lIg) dy ivvfd ivc Pisaf hY, Auh afpxy afp ivc gMdy vihx vflI nflI vjoN jfxI jFdI hY. pYsf qF ikRkt dI Kyz nfl AuNj hI eynf juiVaf hoieaf hY ik ijhVf vI ies vihx ivc iek vfrI cuwBI mfr afvy, kroVF dI kmfeI krn vflf bx jFdf hY. sMn 2003 dy sMsfr ikRkt kwp ivc geI BfrqI tIm nfl ijhVy iqMn iKzfrI ‘aYkstrf’ (Bfv ik vfDU) bxf ky Byjy gey, AunHF nUM loV nf pYx kr ky iewk vI mYc mOky mYdfn ivc nhIN sI vVnf ipaf, pr sfZy iqMn-iqMn kroV rupey AunHF nUM vI iml gey sn. ijs Kyz ivc ibnF KyizaF ‘aYkstrf’ bx ky vI kroVF rupey iml jFdy hox, Aus dI tIm ivc sLfml hox leI moty lYx-dyx dIaF KLbrF jdoN afAuNdIaF hn qF Auh pUrIaF JUT nhIN huMdIaF, kuJ swc vI huMdf hY.

          ies vfrI tIm ivc iKzfrIaF dI sLmUlIaq df rOlf nhIN, sgoN afeI[ pI[ aYl[ dy mYc Kyzx vflIaF tImF dI mflkI ivc rfjsI aqy kfrobfrI iKzfrIaF dI sLmUlIaq ny rwPV pfieaf hY. Bfrq df ivdysL rfj mMqrI sLsLI QrUr vI iesy puafVy dy kyNdr ibMdU bxy bMidaF `coN iewk hY.

          muwZly rUp ivc afeI[ pI[ aYl dIaF isrPL awT tImF sn, pr jdoN vyiKaf igaf ik tImF BfvyN ijwqx qy BfvyN hfr jfx, kmfeI hornF pfisaF qoN iesLiqhfrbfjLI afid rfhIN motI ho jFdI hY qF Auh lok vI ies Kyqr ivc af vVy, ijnHF df Kyz nfl kfrobfr qoN vwD vfsqf hI nhIN. ibnF iksy Auicq kfrn qoN bxIaF do nvIaF tImF ikMny muwl dIaF KrIdIaF jF bxfeIaF geIaF, Aus qoN pihlF muwZly dOr dIaF awT tImF dI gwl krnI TIk rhygI. pihlIaF awT tImF ivwcoN sB qoN ssqI tIm ivkI sI. rfjsQfn rfiel dI, ijs df muwl isrPL 264 kroV rupey ipaf sI qy KrIdx vfly pMj-Cy jxy sn. dUjI tIm sLfhruK Kfn qy hornF ny rl ky kolkfqf nfeIt rfeIzrjL KrIdI 296 kroV rupey dI. qIjI tIm vfzIaf prvfr qy pRItI ijLMtf vgYrf ny rl ky pMjfb vflI KrId leI 300 kroV rupey dI. cOQI tIm idwlI zyar zyivljL vflI nUM 331 kroV rupey ivc KrIidaf jI[ aYm[ afr[ gruwp ny. pMjvIN tIm ieMzIaf sImYNts ny cyneI supr ikMgjL KrIdI sI 359 kroV rupey dI. CyvIN tIm zYkn cfrjrjL nUM hYdrfbfd dy zYkn krfnIkl adfry ny 422 kroV rupey ivc KrIidaf sI. swqvIN tIm nUM bMglOr dy rfiel cYilMjrjL vfly gruwp ny 440 kroV rupey ivc KrIidaf qy sB qoN cVHvIN bolI rhI sI sicn qyNdulkr vflI muMbeI ieMzIanjL dI, ijs nUM irlfieMs gruwp dy mukysL aMbfnI ny 441 kroV rupey ivc hiQaf ilaf sI.

          hux ies dI qulnf krIey nvINaF do tImF nfl. purfxIaF awTF ivwcoN sB qoN ssqI tIm 264 kroV dI qy sB qoN mihMgI 441 kroV dI sI, pr hux vflIaF doNh ivwcoN puxy dI tIm shfrf gruwp ny 1702 kroV rupey ivc KrIdI hY qy dUjI kocI dI tIm 1533 kroV qoN vwD ivc AunHF lokF ny, ijnHF dy pUry vyrvy hI pqf nhIN lwg rhy.

          rOly df kfrn ieh gwl bx geI ik pUrf sOdf ho jfx dy bfvjUd afeI[ pI[ aYl[ df kimsLnr lilq modI nvIN bxI kocI vflI tIm dI PLfeIl rok ky bYT igaf sI. Bfrq df ivdysL mMqrI sLsLI QrUr sbr nf rwK sikaf qy Aus ny PLfeIl kwZx leI lilq modI AuWqy jLor pfAuxf sLurU kr idwqf. gwl jwg jLfhr ho geI ik dovF ivc ksLmksL cwl rhI hY. sLsLI QrUr ny ieh sUcnf lIk kr idwqI ik kocI dI ies tIm ivc iek bIbI sunMdf pusLkr vI BfeIvfl hY, pr ivdysL rfj mMqrI ies tIm dy mflkI hwkF bfry jfxkfrI lukfAuxI cfhuMdf hY, ikAuNik sunMdf Aus dI dUjI bIvI bxn vflI suxIdI hY. iewk pqI nfl qlfk qy dUjy dI mOq mgroN qIjf Gr vsfAux jf rhI sunMdf dIaF sLsLI QrUr nfl njLdIkIaF vI nf guwJIaF rhIaF qy ieh gwl vI lukI nf rhI ik Aus dy nFa 73 kroV rupey dy sLyar drj hn. svfl ieh KVHf ho igaf ik Aus kol eynI dOlq afeI ikwQoN sI? dosL lfieaf igaf ik dOlq afeI vI nhIN, Aus ny eynI rkm lfeI vI nhIN, ivdysL rfj mMqrI dy dbfa hyT kfly pYsy vfilaF ny Aus dy nFa AuWqy eyny pYsy Kud hI pfey hn, jo asl ivc Auhdy nhIN, ies mMqrI dy bynfmI sLyar hn.

          Kud sunMdf nUM ieh mMnxf pY igaf ik idwqI qF Aus ny dvfnI vI nhIN, Aus dy nFa Auqy sLyar afpy drj kIqy gey hn, pr ieh koeI hyrfPyrI nhIN, Aus dIaF mfrkIitMg dIaF XogqfvF df lfB lYx leI Aus nfl iewk iksm dy Tyky aDIn ieh rkm Aus dy nFa AuWqy drj kIqI geI hY. afKLr ikhVI Xogqf sI Aus dI ieho ijhI? pihlF ieho ijhf mfarky vflf Aus df koeI irkfrz vI nhIN sI lwB skdf. iPr iewko sLwk kIqf igaf ik ivafh krvfAux qoN pihlF Aus dy nFa AuWqy sLsLI QrUr ny pYsy lfey jF lvfey sn, jo aMq nUM Ausy dy jF AunHF dovF dy hI ho jfxy sn.

          jy sLsLI QrUr ies mfmly ivc sLsLI QrUr dI QF ‘sLwkI QrUr’ bixaf ipaf sI qF dUjy pfsy lilq modI vI ikrdfr pwKoN ‘glq-mlq modI’ jLfhr hoxf sLurU ho igaf sI. Auh bcpn ivc bfrvIN jmfq dy pypr dyxoN qoN zrdf skUloN dOV igaf sI. mF-bfp ny muMzy nUM ivgVn qoN bcfAux leI amrIkf Byj idwqf qF EQy jf ky nsLIly pdfrQF dy cwkr ivc PiVaf igaf qy Aus nUM jylH dI sjLf ho geI sI. sjLf Bugqx qoN bcx leI Aus ny afpxf gunfh kbUl kr ky mfPLI mMg leI qF nyk-cwlxI `qy Cwizaf igaf sI.

          ipCly smyN ivwc jdoN Auh afeI[ pI[ aYl[ dy kimsLnr vjoN AuBiraf qF eynf mgrUr ho igaf ik iksy nUM tky syr nhIN sI smJdf. hux jdoN Auh AulJ igaf hY qF Polf-PflI ivwc Aus dI ieh Kyz vI iKwdo dIaF lIrF ijMnI boa mfrdI iKwlr geI hY. rfjsQfn rfieljL dI tIm bfry pqf lwgf ik KrIdI qF iksy hor ny sI, AunHF nfl sOdf mfr ky bfkfiedf kfnUMnI kfrvfeI qoN ibnF hI ieh tIm lilq modI ny afpxy sFZU dI JolI pf idwqI. ieMj hI pMjfb dI tIm ivwc afpxy jvfeI dy Brf dI cODr bxf idwqI. ikRkt mYcF dy mIzIaf pRsfrn dy aiDkfr pihlF mihMgy vycy, Pyr awDy kIqy qy aMq nUM inguxI ijhI rkm bdly afpxy jvfeI dy pwly pf idwqy sn. XfnI sfrI afeI[ pI[ aYl[ hI ikRkt dI kuVm-kmytI bx ky rih geI sI.

          ivvfd viDaf, ienkm tYks vfly vI Cfpy mfrn inkl qury, pr pihlF jdoN eynI hyrfPyrI huMdI rhI sI, EdoN iksy ny koeI ikMqU hI nf kIqf, koeI pux-Cfx krn dI loV hI nf smJI. Bfrq dy ikRkt kMtrol borz df muKI Auho sLrd pvfr hY, ijhVf Bfrq srkfr df KyqI mMqrI vI hY qy Kurfk splfeI mMqrI vI. Auh Kud nUM ‘mrfTf srdfr’ aKvf ky bhuq KusL hMudf hY, pr Aus nUM ieh pqf hI nf lwgf ik Aus dI nwk hyT ikRkt dI kVHI vI AuvyN hI irwJ rhI hY, ijvyN Auhdy mihkmy dy Kurfk dy godfmF ivwcoN kxk nUM bfhr KuwlHy QiVHaF AuWqy rwK ky aMdr sLrfb dy TykydfrF ny dfrU dIaF pytIaF rwKIaF peIaF hn. ikRkt borz dy aiDkfrIaF ivwc Bfjpf df isKrlf afgU aqy rfj sBf ivwc ivroDI iDr df lIzr arux jyqlI vI hY, pr AuGf kfnUMndfn aKvfAuNdf ieh bMdf vI afpxy ies adfry aMdr huMdy Gfly-mfly bfry cuwp hI kIqf irhf. hYrfnI dI gwl ieh ik ipCly hPLqy sfzy pMjfb dy mnohr isMG igwl ny ies Kyz aMdr ho rhIaF AUxqfeIaF bfry QoVHI ijhI kOVI gwl kr ky Bwl Kwt leI, pr iesy Kyz dy pRbMD dIaF aMdrUnI KyzF bfry Auh vI kuJ nf kih sikaf. jy eynf kuJ huMdf irhf qy ienHF `coN iksy nUM pqf hI nhIN sI lwgf qF sLrd pvfr qy arux jyqlI ikRkt borz dy cODrI kfhdy hn qy mnmohn isMG igwl vI dysL df Kyz mMqrI ikAuN bixaf bYTf hY?

          bVI sLrmnfk siQqI df sfhmxf kr irhf hY sfzf dysL. ijs iksy dI vI corF nfl BfeIvflI jF ijLMmyvfrI pRqI lfprvfhI ny ieh idn idKfey hox, KVy pYr AunHF sBnF nUM sVk svfr kr dyxf bxdf hY, pr krygf koeI nhIN, ieKlfkI ijLMmyvfrIaF df svfl qF asIN AunHF dysLF dy lIzrF leI rfKvF kr Cwizaf hY, ijnHF nUM hkfrq nfl ‘pwCmI swiBaqf dy pRqIk’ kih ky sfr lYNdy hF. jy ikDry Auh svfl Bfrq ivwc vI huMdf qF lokF ny kih dyxf sI, ‘‘cwpxI `c nwk zob ky mr ikAuN nhIN jFdy ieho ijhy lIzr?’’

          iehnF lIzrF nfloN qF Bfrq dy Auh zrfeIvr hI isafxy hn, ijnHF ny trwkF dy ipCly pfsy ilKvfieaf huMdf hY, ‘‘sO ivwcoN niVMnvyN byeImfn, iPr vI sfzf Bfrq mhfn.’’ ieh ‘‘sO `coN niVMnvyN byeImfn’’ dI gwl afm lokF AuWqy pUrI BfvyN nf ZukdI hovy, lIzrF bfry mMnx ivwc hux koeI hrj nhIN hoxf cfhIdf.


kmfeI pwKoN hovy qF hovy, ikrdfr pwKoN ‘mhF nfiek’ nhIN hY aimqfb bcn

- jiqMdr pnUM

          kMn pwk gey hn keI idnF qoN aimqfb bwcn bfry iek jF dUjI iksm dI crcf suxidaF. kuJ tI[ vI[ cYnlF vfly Aus nUM rfjsI KihbfjLI df pIVq bxf ky pysL kr rhy hn qy kuJ hor sonIaf gFDI dI inwjI ikV df sqfieaf hoieaf afK rhy hn. Auh afpxy ipqf dIaF kivqfvF dy kuJ aMsL iek Kfs ZMg nfl pysL kr ky kFgrs pfrtI vfilaF nUM icVfAux dI koisLsL vI krdf hY qy afpxy afp nUM mfsUum aqy duiKaf hoieaf bxf ky vI pysL huMdf hY. kFgrs dy bulfry Auhdy ivruwD ikMqU-pRMqU krI jFdy hn qy BfrqI jnqf pfrtI vfilaF nUM kFgrs dy ikMqU Auqy ikMqU krnf sUqr bYTdf hY. ieMj jfpdf hY, ijvyN aimqfb bwcn hI Bfrq dI rfjnIqI df kyNdr ibMdU bx igaf hovy.

          asIN Aus Bfrq ivc rihMdy hF, ijwQy kxk bfhr KuwlHy asmfn hyT ruldI qy nsLt huMdI hY, pr anfj dy godfm iek Tykydfr nUM sLrfb dIaF pytIaF sFBx leI idwqy PVy gey hn. idwlI df iek mMgqf hjLfr rupey rojL mMg ky kmf lYNdf hY, pr kfrigl dI jMg ivc bFh ktvf afey PLOjI nUM Bfrq srkfr iek hjLfr rupey mhInf dy ky sfrnf cfhuMdI hY. skUlF ivc aiDafpk nhIN lfey jFdy, pr ibnF aiDafpkF qoN hI Bfrq srkfr ies dysL dy hr bwcy nUM pVHn df aiDkfr ‘XkInI’ bxfAux df aYlfn krdI hY. pRym ivafh krn vfly iek muMzy-kuVI dy kql dy dosL ivc pMj jixaF nUM PLFsI dy hukm dI KLbr dy nfl hI iek hor pRym ivafh krn vfly muMzy-kuVI dy kql dI KLbr af jFdI hY. PLslF df cwkr bdlx leI bxfeIaF kfrporysLnF dy kroVF rupey nfl kuJ aPLsr qy AunHF dI aOlfd gulCwly AuzfAuNdy hn qy srkfr kys drj krn dI QF isrPL jFc df hukm dyNdI hY. ijAuNdy lokF dI jfn hr smyN KLqry ivc rihMdI hY, pr iek pfrtI dy cox insLfnF dy sMgmrmr dy buwq bxf ky AunHF buwqF dI rfKI leI srkfrI KLjLfny `coN nvIN PLors BrqI kIqI jFdI hY. ieh sB msly Coty mMny jFdy hn qy aimqfb bwcn df muwdf hI sO muwidaF df muwdf bxfieaf ipaf hY.

          aimqfb bwcn iPLlmI ijLMdgI df nfiek hY, asl ijLMdgI iPLlmF qoN QoVHI nhIN, bhuq vwKrI huMdI hY. Aus vwloN iPLlmF ivc inBfeIaF BUimkfvF leI Aus dI klf dy asIN vI pRsMsk hF, qy ieh hoxf vI cfhIdf hY, pr Auh iPLlm ijLMdgI ivc ijhVy asUlF Auqy pihrf dyx dIaF gwlF krdf vyiKaf igaf hY, asl ijLMdgI ivc AunHF Auqy itikaf idKfeI nhIN dy sikaf. ijs iksy ny vI Aus nUM rfjsI cogf suwitaf, Auh cugx qur pYNdf irhf, qy ieh kMm kridaF Aus ny kdy cMgf-mfVf pwK vI iksy pfrtI df nhIN gOilaf.

          ipCly mhIny Aus ny vwzy ivvfd ivc afpxy afp nUM Psf ilaf. muMbeI ivc smuMdr Auqy nvyN bxy iek pul dy AudGftn mOky EQoN dy kFgrsI muwK mMqrI df aimqfb bwcn dy nfl styj Auqy bYTxf Aus dI kFgrs pfrtI nUM ijMnf cuiBaf, Aus nUM asIN TIk nhIN afK skdy. cuBx df kfrn kFgrs pfrtI ny aimqfb bwcn vwloN nirMdr modI dy kihx Auqy gujrfq df bRFz aMbYszr bx jfxf afiKaf hY. ieh koeI Kfs kfrn nhIN, ijs leI eynI kOV CFtI jfvy. aimqfb bwcn gujrfq df bRFz-aMbYszr hY, nirMdr modI df nhIN, qy eynI ku gwl leI jy Aus df bfeIkft krnf hY qF iPr keI kfrKfnydfr hI nhIN, Bfrq df suprIm kort df muwK jwj vI nirMdr modI nfl styj sFJI kr cuwkf hY, kI hux Auhdf vI bfeIkft kIqf jfvygf? ieMj nhIN ho skdf. kFgrs vfilaF nUM ies mfmly ivc iek hwd qoN awgy nhIN vDxf cfhIdf.

          rhI gwl aimqfb bwcn dI, Auh inwjI muPLfd Kfqr iksy vI hwd qwk jf skdf hY. rfjIv gFDI nfl juV ky Aus ny hymvqI nMdn bhuguxf ivruwD pfrlImYNt dI cox lVI sI, pr jdoN Aus dI ies qoN awgy dI cfhq pUrI nf hoeI qF nihrU-gFDI pirvfr qoN pfsf vwt igaf sI. iPr Aus ny kuJ eydF dy glq kdm cuwky ik pYsy pwKoN idn Pfky kwtx dy af gey. Aus ny ies mMdy dOr ivcoN inklx leI ‘aimqfb bwcn kfrporysLn ilimitz’ nFa dI kMpnI KolHI, pr Aus df pihlf sLoa hI hor Gftf vDfAux vflf bx igaf. kMpnI nUM qflf lfAuxf ipaf qF sfry pfisEN inrfsL hoey pey aimqfb dI mdd leI Auh amr isMG inwqr ipaf, ijhVf BfrqI rfjnIqI df ‘jokr’ vI aKvfAuNdf hY qy ‘dlfl’ vjoN vI BMizaf jFdf hY.

          inXmF nfloN inwj nUM pihl dyx dy afdI ho cuwky aimqfb ny amr isMG nfl joty pf ky keI kuJ Kwitaf. pqnI jXf bwcn nUM AuWqr pRdysL iPLlm kfrporysLn dI muKI bxvf ilaf qy iPr pfrlImYNt dI mYNbr vI. Kud afpxy afp nUM sB qoN vDIaf aiBnyqf vjoN XU[ pI[ srkfr df sB qoN vwzf snmfn idvf ilaf qF iksy nUM burf nf lwgf, pr jdoN agly sfl afpxI pqnI jXf qy iPr aglyry sfl puwqr aiBsLyk nUM vI ieho snmfn idvf ilaf qF hr pfsy ienfm lYx qy dyx vfilaF dovF iDrF dI nukqfcInI hox lwg peI sI. iehdy bfvjUd aimqfb bwcn ny moVf nf kwitaf.

          ipCly mhIny jdoN amr isMG qy mulfiem isMG ivcfly ivwQ vI pY geI qy AuWqr pRdysL dI rfjnIqI vI smfjvfdI pfrtI nUM pfsy Dwk ky bhujn smfj pfrtI qy kFgrs dIaF do iDrF dy sMGrsL df aKfVf bxn qwk sImq huMdI jfpI qF aimqfb bwcn qIjf Gr lwBx dOV ipaf.  Aus ny iewko vkq iewk pfsy mfrksI lIzrF `qy zory suwty ik Aus nUM kyrlf df bRFz aMbYszr bxf lYx, dUjy pfsy gujrfq dI iesy hYsIaq leI nirMdr modI nUM jf imilaf. dovyN pfsy iewko vkq sFJ nhIN sI rihxI, ieh gwl aimqfb vI jfxdf sI qy iesy kr ky dohrI cfl cwlI sI ik iewk pfsf mwldy sfr dUjI iDr qoN mUMh moV lvFgf. Aus nUM ieMj krnf hI nf ipaf, nirMdr modI df nFa sux mfrksI BfeIaF ny Kud hI PLfeIl Twp kr idwqI sI. ieh gwl modI qoN lY ky mfrksIaF qwk iksy ny nf socI ik ‘XU pI myN dm hY’ kih ky ijhVf aimqfb bwcn mulfiem isMG dI byVI pfr nhIN sI lf sikaf, iehnF nUM ikhVf Bvsfgr pfr krvf dyvygf.

          aimqfb bwcn ny qF ieh sfrf kuJ pYsy leI kIqf sI. pYsy leI Auh ‘pwpU pfs ho igaf’ dI iesLiqhfrbfjLI vI krdf irhf hY qy ieh pRBfv afpxI klf afsry nhIN, afpxI kmfeI dy afsry kfiem rwKxf cfhuMdf hY ik Auh bhuq vwzf klfkfr hY. iewk vfrI tI[ vI[ cYnlF ny ieh irport pysL kr idwqI ik sLfhruK Kfn ny sB qoN vwD ienkm tYks idwqf hY, Aus dI kmfeI sB qoN vwD hY. agly idn hI aimqfb bwcn ny pwqrkfrF mUhry PLfeIlF qy tYks vfAUcr iKlfr ny ikhf ik Aus dI afpxI, Aus dI pqnI jXf dI, puwqr aiBsLyk qy nUMh aYsLviraf dI kmfeI imlf ky iksy vI hor qoN vwD hY qy AunHF dy ‘prvfr’ df koeI mukfblf nhIN kr skdf. EDr iewklf sLfhruK, eyDr cfr jixaF dI kmfeI, ‘mukfblf’ qF vfkeI nhIN sI ho skdf, pr eydF kr ky aimqfb ny ieh sfbq kr idwqf ik Aus leI klf nfloN kmfeI df pwK vwD aihm hY. ies dy bfvjUd Aus nUM ‘sdI df mhFnfiek’ ikhf jf irhf hY.

          sdI dy ies ‘mhF nfiek’ df mjLfk AuzfAuNdy hoey iewk idn aYn zI tI vI dy Kfs isqfry ivnod dUaf ny iewk purfxI Gtnf dI Xfd idvfeI hY. Aus ny ikhf: ‘jfrj brnfrz sLfa nUM puwiCaf igaf sI ik hIro kOx hY? brnfrz ny ikhf sI ik ‘hIro nYpolIan bonfpfrt nhIN, afeInstfeIn hY, ikAuNik nYpolIan bonfpfrt ny afpxI inwjI cODr cmkfAux leI jMgF lVIaF sn, jd ik afeInstfeIn ny Auh Koj kIqI hY, ijs df sfrI mnuwKqf nUM lfB hoxf hY.’ kI ieho gwl aimqfb bwcn bfry nhIN khI jf skdI?

          bhuq sfry kfrn hn, ijnHF sdkf asIN aimqfb bwcn dI iewjLq krdy hF, qy krdy vI rhFgy, pr ies df ieh mqlb hrigjL nhIN ik Aus dy ikrdfr df dUjf pfsf Bulf hI idwqf jfvy. iPLlmF ivwc ijLMdgI dIaF qlK hkIkqF kfrn rwb qoN bgfvq krn qy Aus nUM amIrF df hmfieqI hox dy imhxy dyx vflf aimqfb bwcn afp nMgy pYrIN keI iklomItr pYdl cwl ky Aus mMdr ivwc mwQf tykx igaf, ijwQy amIr lok kroVF rupey cVHfAuNdy hn qy jdoN Auh kroVF vfly afAuNdy hn, hjLfrF grIb lokF dI kqfr qoV ky AunHF nUM drsLn krvfey jFdy hn, ijvyN bwcn pirvfr nUM vI krvfey gey sn.

          iPr vI ieh aimqfb df ‘inwjI mfmlf’ kih ky Cwz dyeIey qF Aus dI zrfmybfjLI vI Gwt nhIN. muMbeI ivwc dihsLqgrd hmly smyN Aus ny ieMtrnYt AuWqy ieh itwpxI drj kIqI ik Auh sfrI rfq irvflvr isrhfxy rwK ky suwqf sI. ieh Aus ny EdoN kIqf, jdoN muMbeI ivwc dihsLqgrd hmlf hoieaf, pr ijs idn idwlI dy lfl iklHy jF pfrlImYNt Bvn Auwqy hmlf hoieaf, Aus idn aimqfb bwcn ny ieMj nhIN sI kIqf. kfrn sLfied ieh ik muMbeI df qfj hotl AunHF amIrF df itkx itkfxf hY, ijhVy iewk lwK rupey iewk rfq df ikrfieaf Br skdy hn. jy aimqfb nUM dihsLqgrdI df duwK hI huMdf qF idwlI dy knft plyt jF jlgfANu ivwc hoey bMb DmfikaF vyly vI irvflvr df cyqf af jfxf sI.

          asIN iewk hor pwK qoN vI vyKxf cfhFgy. muMbeI dy dihsLqgrd hmly vyly aimqfb bwcn ny irvflvr isrhfxy rwK ilaf, jdoN sfrf gujrfq kqlgfh bixaf ipaf sI, EdoN ikAuN nf rwiKaf? aimqfb khygf; mYN gujrfq ivwc nhIN sI, sfry qwQF dI jfxkfrI nhIN sI.’ svfl aglf vI hY. jdoN ieMdrf gFDI dI hwiqaf mgroN iqMn idn idwlI ivwc kqlyafm huMdf irhf sI, Auh mOky dy pRDfn mMqrI rfjIv gFDI df bglgIr sI, Aus nUM EdoN Aus dI jLmIr ny ikAuN nhIN tuMibaF? sfPL hY ik aimqfb bwcn dI jLmIr Aus dIaF loVF nUM vyK ky hI kdy kdfeIN jfgdI hY, awgoN ipwCoN suwqI nhIN huMdI, Gysl mfr ky peI rihMdI hY. suwqy pey nUM qF koeI hlUx ky jgf lvygf, Gysl mfr ky pey nUM kOx jgf skdf hY?

          sdI dy ‘mhF nfiek’ aKvfAux dy sLOkIn aimqfb bwcn nUM hkIkqF dI DrqI AuWqy AuWqrnf cfhIdf hY. ies mulk ivwc bhuq sfry lok hn, ijnHF ny isrPL dysL dI hI nhIN, smuwcI mnuwKqf dI BlfeI ivwc aimxvF Xogdfn pfieaf hoieaf hY, pr AunHF ivcoN iksy ny kdy ieh nhIN ikhf ik sfnUM ‘mhF nfiek’ afKo. sLhId Bgq isMG ies dysL dI hr nuwkr dI jvfnI dy KLUn dI DVkx vDfAux vflI kurbfnI kr igaf. cMdr sLyKr ajLfd ny dysL Kfqr afpf vfr idwqf. Bfrq-pfik drimafn 1965 dI jMg mOky dovyN lwqF ktvf bYTf kYptn josLI nklI lwqF nfl nwcxf, dOVnf, CflF mfrnf iswKx mgroN qrwkI krdf myjr, krnl, brgyzIar, myjr jnrl qy iPr lYPLtInYNt jnrl bixaf. jdoN vfjpfeI srkfr ny Bfrq dIaF iqMnF PLOjF dI XUnIPLfeIz kmFz kfiem kIqI, qF pihlI vfrI kfiem hoeI Aus XUnIPLfeIz kmFz df pihlf kmFzr Auh dovyN lwqF qoN swKxf lYPLtInYNt jnrl josLI bixaf. ieh sMsfr ieiqhfs dI invyklI imsfl sI ik lwqF qoN swKxf bMdf sMsfr dI dUjI sB qoN vwzI PLOj df sFJf kmFzr bxy. ies dy bfvjUd Auh nfiek vI nhIN qy cfklytF dI msLhUrI krn vflf aimqfb bwcn ‘mhF nfiek’ hY.

          cMgf hMudf jy aimqfb bwcn afpxI BUimkf qwk sImq rihMdf, pr hux Auh isrPL kmfeI pwKoN ‘mhF nfiek’ aKvf skdf hY, hflFik ies pwKoN vI Aus qoN vwzy bQyry iPrdy hn, ikrdfr pwKoN ies lkb df hwkdfr Auh hrigjL nhIN irhf.


isafsI srpRsqI hyT hI huMdIaF hn puls dIaf ijLafdqIaF

- jiqMdr pnUM

           clMq hPLqy dy iewk idn puls ny rfj srkfr dy hukm Auqy pMjfb Br ivwc iksfn afgUaF dI PVo-PVfeI kIqI. plfsOr nFa df iewk ipMz qrn qfrn sLihr dI iPrnI AuWqy pYNdf hY. EQy iewk sQfnk pwDr dy kfrkun nUM PVn gey qF Aus dI qbIaq TIk nhIN sI. puls vfilaF ny ies dy bfvjUd Aus nfl Dwkf-muwkI krnI sLurU kr idwqI. nqIjy vjoN AuhdI mOq ho geI qy Gbrf ky puls vfly dOV gey. ieh gwl koeI nhIN khygf ik muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl jF Aus dy izptI muwK mMqrI puwqr suKbIr isMG bfdl ny puls nUM kih ky Byijaf hovygf ik qusIN Aus iksfn nUM mfr idE. puls dy hyTly aiDkfrI jdoN kfrvfeI krn inkldy hn, Auh nym-kfnUMn dI koeI hwd imQ ky cwldy hI nhIN. ieMj ivhfr krdy hn, ijvyN cfry cwk jgIr isrPL AunHF dI hovy qy ijs nUM cfhux, imwD ky jF mfr ky iKsk jfx.

          gwl isrPL pulsIaF vwloN ijLafdqIaF dI krnI hovy qF pMjfb ivwc sYNkVy kys igxfey jf skdy hn. AunHF ny puwC-igwC dI kfrvfeI kridaF vI bMdy pfr bulfey hoey hn qy CfpymfrI kridaF vI. bhuq Gwt iksy puls vfly nUM sjLf huMdI hY, afm kr ky Auh kfnUMnI lVfeI lV ky iksy nf iksy kmjLorI df lfB lY kyy Cuwt jFdy hn. ies nfl bfkI puls vfilaF nUM vI ijLafdqIaF krn vyly kfnUMn df zr nhIN rihMdf.

          eydF sfzy pMjfb ivwc hI nhIN huMdf, Bfrq dy lwgBg hr rfj ivwc huMdf hY. huxy-huxy idwlI qoN iewk KLbr afeI hY. EQy iewk afdmI ny corI df brfmd hoieaf afpxf mfl lYx leI drKLfsq idwqI sI, ijs nUM TIk ZMg nfl lY ky Aus df sfmfn dyx qoN puls vfilaF ny pfsf vwt ilaf. duKI hoey Aus bMdy ny puls vfilaF dI isLkfieq kr idwqI. ies qoN iKwJ ky puls vfilaF ny Aus dy iKlfPL iewk JUTf kys pf idwqf. Auh ies kys ivruwD vI adflq clf igaf, pr smJOqf nf kIqf. puls vfly hor iKJ gey. ies ipwCoN Auh adflqF dy gyVy lfeI igaf, puls vfly iek ipwCoN dUjf kys drj krdy gey qy ipCly solF sflF dOrfn Aus dy iKlfPL aTfrF kys bxf idwqy. hux jf ky iewk mfxXog jwj ny sfrI khfxI smJx ipwCoN eydF krn vfly pulsIaF nUM Aus bMdy dI Kwjl-KuafrI bdly Cy ku lwK rupey hrjfnf Brn df hukm dy ky idwlI puls dy muwKI nUM Aus dy ivruwD bxy sfry kysF dI jFc kr ky glq kys rwd krn nUM ikhf hY.

          kI ieh mfmly hirafxy dy sfbkf puls muKI rfTOr vrgf nhIN bxdf? PLrk hY qF isrPL kuJ gwlF df. rfTOr ny iewk kuVI nfl CyV-CfV dI afpxI krqUq iCpfAux leI Aus dy pirvfr ivruwD JUTy kys bxvfey sn. idwlI dy pulsIaF ny hVwipaf hoieaf mfl Ckx ivruwD kIqI geI isLkfieq qoN iKJ ky bxfey sn. rfTOr iewk rfj df puls muKI sI, idwlI vfly Coty aPLsr sn. bfkI sfrf kuJ qF iewko ijhf hI sI.

          huxy-huxy ikwsf sfhmxy afieaf hY hirafxy dI spYsLl tfsk PLors dy muKI aqy aYs pI rYNk dy aPLsr isLAurfx df. tIm qF bxfeI geI sI aprfDF nUM GtfAux leI, kMm Auhdf ieh bx igaf ik ijwQy mfldfr asfmI idwsy, luwt lvo. iewk sony vflI dukfn dI luwt smyN klojL srkt kYmry ny Poto lY leI qy pCfixaf igaf lutyrf Aus spYsLl puls dI tIm df bMdf inkl afieaf. Aus dy PVy jfx qoN gwl tIm dy muKI qwk puwj geI. sfrf sLihr cuwp qoV ky bolx lwg ipaf ik ieh tIm qF vpfrIaF aqy hor KFdy-pINdy lokF qoN `cOQ’ dy nFa vflf guMzf tYks vI vsUldI rhI hY. tIm df muKI isLAurfx, iewk sfbkf muwK mMqrI dy jvfeI df Brf, iewk mMqrI df irsLqydfrI `coN BqIjf qy keI hor vwzy lokF df irsLqydfr, hux jylH ivwc hY.

          kOx ijLMmyvfr hY ies siQqI df? XkInn Auh rfjsI afgU, jo aijhy puls vfilaF dI pusLq-pnfhI krdy hn. hirafxy vfly isLAurfx nFa dy ies puls aPLsr dy nFa keI jurm lwgdy sn, pr Auh lIzrF df bcfieaf hux qwk bicaf irhf. idwlI ivwc mukfbly bxf ky bMdy PuMzx vflf iewk mfhr puls aPLsr ipCly sfl nfl lwgdy hirafxy dy iewk sLihr ivwc iewk pRfprtI zIlr dI dukfn aMdr kql kr idwqf igaf sI. iewk sDfrn ijhy bdmfsL ny Aus nUM mfiraf sI, pr ijs irvflvr nfl mfiraf sI, Auh iesy hirafxvI puls dI spYsLl tIm dy muKI isLAurfx dI sI. ikhf qF isLAurfx ny EdoN ieh sI ik irvflvr corI ho geI sI, hux sfPL jfpdf hY ik corI dI khfxI vI kql ivwc irvflvr vrqx ipwCoN GVI geI sI.

          muMbeI ivwc puls mukfbly krn df iewk mfhr huMdf sI. Aus dy ikrdfr nUM lY ky iPLlmF vI bxfeIaF geIaF sn. jdoN Aus ny pYsy dfn dy ky skUl bxvfieaf, ‘sdI df mhF nfiek’ aKvfAux vflf klfkfr Aus df mfx vDfAux puwjf sI. iksy ny dfn leI afeI rkm df sroq vI Aus aPLsr qoN nhIN sI puwiCaf. ipwCoN Aus dy ikrdfr dIaF lIrF jdoN KuwlHx lwg peIaF, Aus nUM igRPLqfr krnf ipaf, qF Aus nfl nyVqf rwKx vfly afgU qy aYktr sPLfeIaF dyNdy iPrdy sn. ikhf jFdf hY ik muMbeI ivwc Auhdy vrgy pMdrF-vIh hor vI ‘nfiek’ hn.

          ijhVIaF iqMn cIjLF bMdy dI mwq mfr dyNdIaF hn, AunHF nUM iewk smfj ivigafnI ny ipCly idnIN iewk sYmInfr mOky ‘pYsf, ipsqOl qy phuMc’ df nFa idwqf hY. jwgf jwt jF jIxf mOV moZy Auqy dunflI tMgI hox kfrn afpxI mrjLI kr skdy sn. idwlI ivwc hux qwk mihMgIaF kfrF dy ijMny hfdsy rfqF nUM hoey qy rfh jFdy lok mfry jFdy rhy, AunHF ivwcoN awsI PLIsdI amIrF dy kfky-kfkIaF ny kIqy sn. ipCly mhIny ivwc Gwto-Gwt cfr QfvF AuWqy srkfrI aPLsrF nfl dur-ivhfr AunHF lokF ny kIqf, ijnHF dI mMqrIaF qwk phuMc sI. luiDafxy ivwc adflq ivwcoN DUh ky rijstrfr nUM kuwtx jF igwdVbfhy ivwc jwj bIbI nUM mMdf-cMgf adflq dy aMdr bolx vfly vI Auho lok sn, ijnHF dy tYlIPon iswDy cMzIgVH KVkdy sn.  

          puls vfilaF kol ‘pYsf, ipsqOl qy phuMc’ iqMny cIjLF afm kr ky huMdIaF hn, ies kr ky AunHF ivwcoN keIaF df afpxy isr AuWqy kfbU nhIN rihMdf. pMdrF ku sfl pihlF iewk zI[ aYWs[ pI[ ny sLrfb dy nsLy ivwc nwcidaF styj Auqy gIq gf rhy klfkfr idlsLfd aKLqr nUM golI mfr ky mfr idwqf sI. eydF keI hor QF vI hoieaf, jfn BfvyN nhIN sI iksy dI geI, jLKLmI kuJ nf kuJ lok ho gey sn.

          iewk vfrI ieho ijhI AuWcI phuMc vfly do pulsIaF dI afpo ivwc ijLd ho geI. dovF dI awK kflI kmfeI krn vfly iewko Qfxy AuWqy sI. iewk jfxf EQy jf lwgf, dUjf AuhdI QF afpxy afrzr lY afieaf. jdoN Auh phuMicaf, qF Qfxy dy bfhr purfxy ZMg dI CMn hyT drbfr lfeI bYTy pihly Qfxydfr ny sMqrI nUM afvfjL idwqI; ‘ahu kuwqf quiraf afAuNdf eI, aMdr nf vVn dyvIN.’ dUjy af rhy Qfxydfr ny sMqrI nUM kUk ky ikhf: ‘awj qoN Qfxy df ieMcfrj mYN hF, qUM ies kuwqy nUM Bjf dyh.’ dovyN guwQm-guwQf ho gey qy pMcfieqIaF dy CuzfAux qwk dovF dIaF pwgF lwQ ky vrdIaF Gwty nfl ilwbV geIaF sn. pMj sfl nhIN sn lMGy, dovyN jxy agly Gr phuMc gey sn. iewk jxy nUM iksy guMzy ny golI mfr idwqI sI qy dUjy ny iksy gwloN iKJ ky KudkusLI kr leI sI.

          sfzy sfhmxy idwlI dI iewk hor irport vI peI hY, ijhVI ieh kihMdI hY ik ipCly iqMnF sflF ivwc dysL dI rfjDfnI aMdr pMj sO puls vfly igRPLqfr krny pey hn. iehnF ivwcoN kuJ kqlF jF hyrfPyrI vrgy jurmF aDIn PVy gey qy keIaF ivruwD lVfeI-JgVy dy kys sn. iPr vI vwzI igxqI AunHF dI rhI, ijhVy vrdI df roab aqy zMzy df dbkf idKf ky lokF qoN pYsf hUMJdy sn. jy dysL dI rfjDfnI df ieh hfl hY qF Bfrq dy dUjy rfjF, Kfs krky kbfielIaF pwDr dy ielfikaF, ivwc jo vfprdf hovygf, Auhdf ijLkr krn dI loV nhIN.

          ijwQoN qwk pMjfb dI mOjUdf siQqI df sMbMD hY, Aus df Kulfsf krdI iewk irport ‘ihMdusqfn tfeImjL’ ny CfpI hY. ies irport muqfbk sMn 2001 ivwc PLrIdkot ijLlHy dI iewk bIbI ny afpxy ivdysL vwsdy pqI Auqy iewk hor aOrq nUM nfl rwKx df dosL lfieaf. puls ny pqI aqy Aus dy nfl rihMdI aOrq nUM PV ilaf. jLmfnq AunHF dI ho jfxI sI, ho geI, pr adflqI hukm AuWqy AunHF dovF dy pfsport puls ny jmHF krvf ley. prvfsI BfrqI ny zI aYs pI kol phuMc kIqI, pMj lwK rupey ivwc sOdf ho igaf qy Auh bMdf afpxy nfl rihMdI aOrq smyq AunHF pfsportF AuWqy amrIkf nUM AuzfrI lf igaf. Aus dI aslI pqnI ny hfeI kort jf isLkfieq kIqI. pVqfl hoeI qF zI aYs pI aqy aYs aYc E dy iKlfPL prcf drj ho igaf. kys AunHF AuWpr bixaf adflqI hukmF aqy puls dy irkfrz ivwc BMn-qoV kr ky dosLI nUM Prfr hox ivwc mdd krn df. ipCly sfl qIh sqMbr nUM PLrIdkot dy ijLlHf sLYsLn jwj ny zI aYs pI nUM sfbq ho gey dysL muqfbk do sfl kYd dI sjLf dy idwqI. Aus zI aYs pI ny jurmfny dI rkm BrI, hfeI kort ivwc apIl kr ky jLmfnq krvfeI qy hux mfrc cVHdy mfr, sjLf hox qoN isrPL Cy mhIny dy aMdr-aMdr, iPr zI aYs pI dI vrdI pfeI bYTf hY. hux Auh zI aYs pI qF hY, pr afm iksm df zI aYs pI nhIN, Auh ivjIlYNs mihkmy ivwc lwgf hY qy iewk ijLly df irsLvqKorF AuWqy Cfpy mfrn vflI tIm df ieMcfrj hY. kwlH nUM jy Aus df PiVaf hoieaf koeI irsLvqKor adflq ivwc ieh kih dyvy ik ‘‘PVn vflf qF Kud adflq ivwc sfbq ho cuwkf irsLvqKor hY. ieh pYsf mMgdf sI, mYN idwqy nhIN qF JUTy kys bxfeI jf irhf hY.’’ Pyr kI bxygf? ieho ijhIaF gwlF bfry pMjfb srkfr nhIN socdI.

          puls df zMg qyjL hY. bdldy hflfq nfl hor vI qyjL ho irhf hY. Auh hux iksy nfl koeI ijLafdqI krdy hn jF iksy nUM mfr vI dyNdy hn qF ieh gwl Pyr vI XkInI qOr `qy khI jfvygI ik muwK mMqrI ny bMdf mfrn nUM nhIN sI ikhf, pr ijLMmyvfrI qoN KihVf eyny nfl nhIN Cuwt jfxf. pMjfbI dI khfvq hY; ‘kwtf ikwly dy jLor AuWqy qINGVdf hY.’ ijMny ku puls vfly eydF mn mrjLI krdy hn, kfnUMn nUM itwc jfxdy hn, bMdy nUM gfjr-mUlI smJdy hn, isrPL ies leI krdy hn ik AunHF nUM iksy vwzI hsqI df ‘imhr Biraf hwQ’ afpxI ipwT AuWqy hox df aihsfs huMdf hY. pMjfbI dI khfvq ieh vI hY ik ‘lVn PLOjF, nFa srdfrF dy’, pr jdoN ies iksm dIaF bymuhfr ‘PLOjLF’ koeI cMd cfVH dyNdIaF hn, Auh krqUq vI AunHF dI srpRsqF dy nFa hI lwgxI huMdI hY. qy ieh vI afm pRBfv hY ik puls qoN ieho ijhy kMm nIqI aDIn vI krvfey jFdy hn. koeI kfnUMn ies gwl dI ijLMmyvfrI AunHF dy isr pfvy jF nf pfvy, lokF dI rfey ivc ‘ijLMmyvfr’ luky nhIN rihMdy. kfnUMn dI nf shI, lokF dI prvfh qF kdy nf kdy krnI cfhIdI hY, afKr jfxf qF AunHF kol hI pYxf hY.


hyzlI dy mfmly ny mwkfrI sfhmxy lY aFdI hY amrIkf dI

- jiqMdr pnUM

          vwzy jfrj buwsL, ibwl kilMtn qy iPr Coty jfrj buwsL qoN bfad brfk husYn Ebfmf cOQf rfsLtrpqI hY amrIkf df, ijhVf dihsLqgrdI ivruwD jMg lVn df dfavf kr irhf hY. AuproN Auh sMsfr pwDr dI jMg ivwc dihsLqgrdI ivroDI iDrF dI agvfeI df dfavf krdy hn, aMdroN Kyz dUjI sMsfr jMg vrgI hY. dUjI sMsfr jMg mOky amrIkf afp vI EnI dyr ipCy atikaf irhf qy afpxy sihXogI vI rokI rwKy sn, ijMnI dyr ihtlr dI agvfeI hyTlIaF nfjLI PLOjF Coty-moty dysL dwbx ipwCoN rUs nfl afZf lY rhIaF sn. jdoN ieh jfipaf ik hux lVy ibnF srnf nhIN, EdoN pwlf bcf ky AunHF ny afpxI PLOj jMg ivc JokI sI, pr jMg isry lwgI peI vyK ky afpxI cODr dI Jlk ivKfAux leI jfpfn dy do sLihrF AuWqy aYtm bMb sutvf idwqy sn. awj vI sfrI Kyz AuvyN hI KyzI jf rhI hY.

          amrIkI hkUmq df mIsxfpx hux zyivz kolmYn hyzlI dy mukwdmy rfhIN iewk vfr iPr bynkfb ho igaf hY. Aus nUM PVn mOky bVy bulMd bFg dfavy kIqy gey sn, hux sfry dfavy Buwl ky Aus nUM vfadf muafPL gvfh bxf ilaf igaf hY. afm ivhfr ivc vfadf muafPL iksy Coty gunfhgfr nUM bxfieaf jFdf hY, ijs df QoVHf ksUr muafPL kr ky vwzy ksUrvfrF ivruwD mukwdmy ivc Aus dI gvfeI idvfeI jf sky. eyQy muwK dosLI nUM vfadf muafPL guafh bxf ky CoitaF df Jtkf kIqf jfvygf qy iehdy nfl rihmidlI ivKfeI jfvygI. ieh rihmidlI Aus pfpI nfl ivKfeI jfxI hY, ijs ny hux idwqy ibafn ivwc ieh mMn ilaf hY ik muMbeI ivc hoey hux qwk dy sB qoN vwzy dihsLqgrd hmly df afDfr iqafr krn, rfhF dI insLfndyhI krdy nksLy bxfAux aqy cot krn leI insLfny cuxn df kMm krn leI Auh muV-muV AunHF QfvF dy gyVy mfrdf irhf qy iewk sO iCafhT mnuwKI jfnF leI jmdUq bixaf sI. mrn vfly sfry BfrqI nfgirk nhIN, amrIkIaF smyq kuJ ivdysLI vI sn, qy amrIkf dy sB qoN pwky joVIdfr iejLrfeIl nfl sMbMDq lokF nUM qF Kfs qOr AuWqy insLfnf bxfieaf igaf sI. ieho nhIN, Aus kFz ipwCoN hyzlI afpxI krqUq dy nqIjy prKx vI Aucycy qOr Auqy Bfrq afieaf sI.

          muslmfn bfp df ieh puwqr amrIkf ivc iewk vfrI nsLIly pdfrQF dy kfrobfr ivc PiVaf igaf sI. EdoN vI ieh vfadf muafPL bx ky jfn Cuzf igaf sI. smF pf ky ies ny Drm-pirvrqn df KyKx kIqf aqy purfxy nFa dfAUd seId iglfnI dI bjfey eIsfeIaF vflf nFa zyivz kolmYn hyzlI rwK ilaf. afpxy bfp df nFa vI bdl Cwizaf. dunIaf Br ivc hr iksy nUM afpxf nFa bdlx df hwk hY, pr afpxy mF-bfp df nFa bdlx df hwk iksy nUM nhIN, ies ny Auh kfrnfmf vI kr ivKfieaf. nFa nfl ipCyqr vI afpxf purfxf nhIN, ‘hyzlI’ lf ilaf, ijhVf Aus dI eIsfeI mF dy pyky pirvfr df sI. amrIkf dy rfsLtrpqI brfk Ebfmf ny Drm qbdIl kIqf, bfp df Drm Cwz ky eIsfeI bx igaf, pr Aus ny vI bfp df nFa jF ipCyqr nhIN sI bdilaf, afpxf nFa vI pUry df pUrf Auho rwK ky vwzy ahudy dI shMu ‘brfk husYn Ebfmf’ vjoN cuwkI sI. Aus nUM nFa jF ipCyqr bdlx dI loV nhIN peI qF smglr hyzlI nUM eydF krdf vyK ky sUhIaf eyjMsIaF dy kMn KVy hoxy cfhIdy sn. nhIN hoey, ikAuNik pfiksqfn dI KuPLIaf eyjMsI afeI aYs afeI nfl bglgIr ho ky cwldIaF amrIkI eyjMsIaF nUM pqf sI ik ieh pfiksqfn df KuPLIaf eyjMt hY qy iesy kr ky AunHF ny afpxy leI kMm krn nUM vI rfjLI kr ilaf sI. Auh ienHF df kMm krnf mMn igaf, pr mfeI-bfp eyjMsI afeI aYs afeI nfloN nfVUaf nhIN sI kwitaf igaf. nFa qy bfkI sB vyrvy bdl ky vI Auh Ausy kMm lwgf irhf, ijhVf pihlF krdf sI qy amrIkI eyjMsIaF vyK ky vI axizwT krdIaF rhIaF, ikAuNik Aus dy ivruwD koeI kfrvfeI kIiqaF gMZy dIaF Auh iCwlF lwQx df zr sI, ijhVIaF Aus dI igRPLqfrI nfl afKLr lwQ hI geIaF.

          zyivz kolmYn hyzlI df PiVaf jfxf muwZly pVfa Auqy ieho kih ky vwzf morcf PLqih krnf dwisaf igaf ik Auh muMbeI df mujrm hY. ipwCoN Byq Kuwl igaf ik ieh vI gwl isrPL kihx dI hY. Aus dI igRPLqfrI df asl kfrn Aus dI zYnmfrk dI rfjDfnI kopnhygn dI PyrI sI. AuQoN dy iewk aKLbfr ny ipClyry sfl ieslfm dy bfnI pYgMbr muhMmd df iewk kfrtUn Cfipaf sI, ijs qoN dunIaf Br dyy muslmfn iKJy pey sn. kuJ ieslfmI jQybMdIaF ny Aus aKLbfr qy Aus dy kfrtUinst ivruwD kfrvfeI krn vfly bMdy leI kroVF rupey dy ienfmF dy aYlfn vI kr rwKy sn. zyivz kolmYn hyzlI Aus aKLbfr dy dPLqr ivwc iewk kfrobfrI bMdf bx ky igaf qy sfry dPLqr dI Ausy qrHF dI sUh kwZ ky insLfndyhI kr ky afieaf, ijwdF dI Auh muMbeI dy hmly qoN pihlF eyQy kr cuwkf sI. AunIN idnIN vfqfvrx bfry kopnhygn ivwc sMsfr smfgm cwl irhf sI, ijs ivc pwCm vI rxnIqI df sB qoN vwzf mohrf zYnmfrk df pRDfn mMqrI bixaf ipaf sI. hyzlI dI PyrI dI sUh EQoN dIaF KuPLIaf eyjMsIaF nUM vI iml geI qy amrIkI eyjMsIaF nUM vI. ies ipwCoN amrIkf vfilaF ny Xfr nfl XfrI pugfAux leI hyzlI nUM PV ky Bfrq dy isr Pokf aihsfn kr idwqf ik asIN quhfzf dusLmx PV ilaf hY. ies qoN vwzI mwkfrI hor kI ho skdI hY?

          zYnmfrk dy aKLbfr qwk sUh kwZx jfxf hI dwsdf hY ik hYzlI ny isrPL kfgjLI Drm-pirvrqn kIqf sI, aMdroN Auh hfly vI musilm kwtVpMQI sI. jy aijhf nf huMdf qF muhMmd sfihb df kfrtUn Cfpx vfly aKLbfr df aMdUrn jfxn leI Auh kopnhygn qwk kdy nf jFdf.

          jo vI hovy, amrIkI eyjMsIaF dI ies Kyz df sB qoN vwD nuksfn Bfrq nUM AuTfAuxf ipaf hY. Bfrq dy iewk kONslyt ny zyivz kolmYn hyzlI nUM eyQoN df vIjLf dyx dI glqI kIqI, pr hoeI ieh ies krky ik Aus dy pfsport Auqy Aus dy ipCly vyrvy amrIkI hkUmq ny Cfpy nhIN sn qy Aus ny vIjLf lYx leI idwqI arjLI ivc Bry nhIN sn. jy Auhdy pfsport Auqy Aus df pfiksqfn df pirvfrk ipCokV drj hMudf, mF-bfp dy aslI nFa drj kIqy hoey hMudy, Bfrq dy iksy vIjLf aiDkfrI qoN ieho ijhI byvkUPLI sLfied nf hI hMudI. Aus glqI df sfrf ksUr vI hux amrIkI eyjMsIaF df inkl irhf hY.

          asIN jfxdy hF ik amrIkI pRsLfsn ies mfmly ivc eImfndfrI nfl nhIN cwl irhf, pr dUjy leI KUUh puwtx vfilaF dy afpxy leI vI kdy nf kdy koeI Kwzf puwt hI dyNdf hY. ieh Kwzf hux amrIkI hkUmq leI pfiksqfn puwtx lwgf hY.

          ipCly kuJ mhIinaF qoN asIN amrIkI iDr vwloN ieh KLbrF qy knsoaF sux rhy sF ik AunHF ny al-kfiedf aqy qfilbfn nfl gMZ-sMZ krn leI dUq lfey hoey hn. amrIkI iDr qfilbfn dy aMdr vI cMgy qy mfVy jF iPr qwqy qy TMZy df vKryvF kr ky cwl rhI sI. Aus df iKafl sI ik ieMj kr ky Auh iewk DVy dy qfilbfn nUM nfl gMZ ky dUijaF nfl lVn leI ijLMmyvfrI AunHF isr pfvygI qy kMzy nfl kMzf kwZx df Xqn krygI. ieh Xqn Aus ny hor vI keI QF kIqy, pr ikqy vI lfhybMd sfbq nhIN sn hoey, aqy ies nfl aPLgfinsqfn aMdr hux qwk amrIkI nIqI df sB qoN vwzf mohrf bxy hoey rfsLtrpqI hfimd krjLfeI leI vI KLqry vD jfxy sn. Aus ny ros vI pRgt kIqf, pr ies dy bfvjUd amrIkI hkUmq ny Aus nUM ies gwl leI sihmq kr ilaf ik Auh agly idnIN ‘ijrgf’ (kbIilaF dy srdfrF dI pMcfieq) swdygf, ijs ivc qfilbfn df ieh DVf af ky gwlbfq df aYlfn krygf.

          aYn ies pVfa AuWqy pfiksqfn AunHF nUM iTwbI lf igaf. Aus dIaF KuPLIaf eyjMsIaF ny itkfxy dI insLfndyhI kr rwKI sI, ieslfmfbfd qoN hrI JMzI imldy sfr kfrvfeI krky muwlf brfbd nUM jf nwipaf. pUry do idn Aus dI sUh nf kwZI qy iPr ieh aYlfn kr idwqf ik qfilbfn df Esfmf ibn lfdyn aqy muwlf Aumr qoN bfad qIjf vwzf lIzr mMinaf jFdf muwlf brfdr PV ilaf igaf hY. sux ky hfimd krjLeI vI qVp AuWiTaf qy sMXukq rfsLtr dy gwlbfq clf rhy dUq vI. AunHF sfPL ikhf ik ieh igRPLqfrI cwl rhI amn vfrqf nUM sfboqfj krn leI kIqI geI hY, pr pfiksqfn dy rfjsI hfkmF jF PLOjI aiDkfrIaF ny ies nUM iewk afm kfrvfeI hI dwisaf.

          hoieaf asl ivc ieh ik sfrI dunIaf qoN BfvyN Ehlf rwiKaf igaf sI, pfiksqfnI eyjMsIaF nUM sUh iml geI. pfiksqfn dI rfjsI lIzrisLp aqy PLOjI aiDkfrIaF ny PtfPt igxqIaF-imxqIaF sLurU kIqIaF ik jy ieh gwlbfq iksy qrHF isry cVH geI qF afpxI hux vflI kdr nhIN rih jfxI. amrIkf vfly ijhVf zflrF df guqfvf cfrdy hn, Auh isrPL iewQoN dI bd-amnI kr ky cfr rhy hn. jy hflfq amn vwl moVf kwt gey, iPr ieh mdd bMd ho jfvygI. rfh iewko rih igaf ik QoVHI hovy jF ijLafdI, ies bd-amnI nUM cwldI rwKx leI Auh mohrf hI cuwk ilaf jfvy, ijhVf gwlbfq df agvfnUM bixaf iPr irhf hY.

          Bfrq ny kdy vI ies qrHF dI GtIaf Kyz nhIN KyzI, pr ipCly swTF sflF qoN amrIkI eyjMsIaF nfl iml ky cwldIaF pfiksqfnI eyjMsIaF ieho ijhy dfa vrqxy iswK geIaF hn. ‘ibwlI ny sLINh pVHfieaf qy sLINh ibwlI nUM Kfx afieaf’ dI khfvq aPLgLfinsqfn ivc afpy iqafr kIqy qy awgy ilaFdy qfilbfn vwloN aMq amrIkf dy glL pY jfx nfl vI swcI sfbq hoeI sI, hux dUjI vfrI ho geI hY.

          nfl dI nfl iewk gwl hor jLfhr ho geI hY ik pfiksqfn dI hkUmq nUM dihsLqgrdI dy mohrIaF bfry sB jfxkfrI hY ik Plfxf PlfxI QF rihMdf hY. muwlf brfdr AunHF ivc qIjy nMbr df sI qy Aus df pfiksqfnI eyjMsIaF nUM pqf sI ik Plfxy QF hY. afpxI loV bxI qoN cOvI GMitaF ivc jf PiVaf, EnI dyr CyiVaf nhIN sI. ieho gwl sfbq krdI hY ik AunHF nUM pqf Esfmf ibn lfdyn qy muwlf Aumr bfry vI jLrUr hoAUgf, pr PVn dI QF ‘Prfr’ ies krky rwKy jFdy hn, qF ik AunHF ivruwD ‘lVn’ leI amrIkf qoN iGE dIaF qOVIaF afAuNdIaF rihx.

          amrIkf aqy pfiksqfn dy sMbMD gurU-cyly vfly hn qy dfa vI dovyN iewk dUjy dy jfxdy hn. mwkfrI ivc vI dovyN iewk dUjy qoN cVHdy hn qy sky vI dovyN iksy dy nhIN. jdoN Auh afpo ivc vI iewk dUjy dy sky nhIN, iksy qIjy dy ikvyN ho skdy hn? Auh qF sfzy smfj dy AunHF ansrF vrgy bx cuwky hn, ijnHF bfry eynf kih dyxf kfPLI hI huMdf hY ik ‘iehnF dI XfrI vI cMgI nhIN qy dusLmxI vI.’

 


aOrq dI afjLfdI leI mwD-XuwgI mfniskqf dIaF jVHF puwtxIaF pYxgIaF

- jiqMdr pnUM

          BfrqI aOrq leI iewk nvyN Xuwg df afgfjL Aus vkq ho igaf, jdoN ds mfrc dy idn Bfrq dI pfrlImYNt dy AuWprly sdn, rfj sBf, ny Aus leI pfrlImYNt qy ivDfn sBfvF ivwc qyqI PLIsdI sItF rfKvIaF krn df ibwl pfs kr idwqf. hux ieh ibwl dUjy sdn, lok sBf, ivwc afAuxf qy pfs krvfieaf jfxf hY. aOrqF leI rfKvFkrn munfsb hwd qwk sQfnk adfiraF, pMcfieqF, ngr kONslF afid ivwc pihlF hI sI, pr hux AunHF nUM kfnUMn GVn vfly adfiraF leI vI qyqI PLIsdI sItF dI irjLrvysLn iml geI hY. bVf aOKf kMm sI ies nUM pihlF pysL krnf qy iPr pfs krvfAux dI sLurUafq vjoN rfj sBf dI mohr lvfAuxf. EQy ies dy ivruwD isrPL iewk vot peI, 46 mYNbrF ny vot hI nhIN pfeI, aqy iewk sO iCafsI mYNbrF dI hmfieq nfl  ieh pfs ho igaf. XkIn krnf cfhIdf hY ik aOkVF ivwcoN koeI nf koeI rfh kwZ ky ieh ibwl lok sBf dI pRvfngI vI hfsl kr lvygf.

          bVf iqwKf ivroD kIqf hY ies df kuJ iDrF ny. cMgI gwl hY ik sukrfq vFg jLihr pIx dy dbky mfrn vflf jnqf dl afgU sLrd Xfdv aMq nUM jLihr dI QF sbr df Guwt Br ky rih igaf. Aus dI pfrtI ny ivroD dI vot vI nhIN pfeI. AuNj pYNqVf Aus ny hfly vI afpxf Cwizaf nhIN.

          ivroD ivwc ieklOqI vot pfAux vflf aKOqI iksfn afgU, asl ivwc jgIrU soc vflf afgU, sLrd josLI ies ibwl bfry kuJ vI khI jfvy, ivcfrn vflI gwl lflU pRsfd Xfdv qy mulfiem isMG Xfdv df ivroD krnf sI. Auh dovyN ies df rfh rokx leI ies nUM vkfr df svfl bxfAux qwk vI cly gey. qsvIr df dUjf pfsf ieh hY ik lflU pRsfd ny afpxI rfjsI pwKoN asloN nfqjrbykfr pqnI rfbVI dyvI nUM awgy lf ky keI sfl ibhfr dI rfj gwdI kbjLy ivwc krI rwKI qy mulfiem isMG afpxI nUMh izMpl nUM pfrlImYNt ivwc pucfAux leI cox lV ky iTwbI Kf cuwkf hY. afpxy Gr dIaF aOrqF nUM pfrlImYNt aMdr ilafAux jF rfj kursI `qy ibTfAux vfly lok vI dUjIaF aOrqF nUM hwk dyx df dlIl qoN swKxf ivroD krI jFdy hn. sonIaf gFDI df lflU pRsfd nUM ieh imhxf TIk sI ik swqF DIaF df bfp huMidaF lflU pRsfd nUM qF DIaF-BYxF dy hwk df ivroD krnf soBdf hI nhIN.

          vyKx vflI gwl ieh hY ik ivroD dIaF iqwKIaF surF isrPL AuWqr pRdysL aqy ibhfr qoN AuWTIaF hn. sLrd josLI ibhfr-XU pI df nhIN, pr Auh afpxy rfj `coN iekwlf rih igaf hY. dwKx, pwCm, AuWqr jF Auqr pUrb dy iksy rfj ivwcoN vI ies ibwl df iqwKf ivroD nhIN hoieaf, hflFik EQy srkfrF vwKo-vwK rfjnIqk rMgF dIaF hn. ivroD isrPL iewko iKwqy qwk sImq rih igaf hY. ies df kfrn smJxf cfhIdf hY.

          ijhVy rfjF ivwc aMqF dI grIbI aqy anpVHqf hY, AunHF dy lIzr hr gwloN hI ajIb ivhfr krdy hn. ibhfr qy Auqr pRdysL dovyN rfj ipCly smyN ivc jhflq dy pRqIk bxy rhy hn. Bfrq dy Coty ijhy rfj goaf dI jIa pRqI afmdn 70112 rupey slfnf hY qy pMjfb vrgy rfj dI 36759 rupey slfnf vI sfnUM Gwt jfpdI hY. ies dI qulnf ivwc AuWqr pRdysL ivwc isrPL 13262 rupey slfnf jIa pRqI afmdn hY qy ibhfr ivwc 7875 rupey slfnf. AuWqr pRdysL dI jIa pRqI afmdn ibhfr qoN vwD hox df kfrn Aus dI idwlI nfl lwgdI hwd hY. idwlI ivwc rfjDfnI hox krky qrwkI qy kmfeI dy somy vwD hn qy jIa pRqI afmdn 61676 rupey slfnf hY. Aus nfl lwgdy XU pI dy noiezf afid ijLilHaF dI vI pMjfh hjLfr rupey slfnf qoN vwD jIa pRqI afmdn hox krky XU pI dI smuwcI aOsq ibhfr qoN vwD jFdI hY, vrnf dovyN cfcy-qfey dy puwqr hI jfpdy hn.

          dUjf pwK hY anpVHqf df. kyrlf ivwc awKr pVH skx vfly lok kuwl abfdI df 90[86 PLIsdI bxdy hn, pMjfb ivc 69[65 PLIsdI hn qy sfnUM ieh vI Gwt jfpdy hn, jd ik ibhfr ivwc isrPL 47 PLIsdI hn, XfnI ik awDI qoN vwD afbfdI anpVH iPrdI hY, qy XU pI ivwc msF 56[27 PLIsdI awKr pVHn jogy hn. ies mfmly ivwc vI noiezf nUM idwlI dy nyV ny QoVHf AuWcf cuwk idwqf qy sFJI aOsq ivwc ibhfr nfloN XU pI aWgy inkl igaf hY, vrnf iewko ijhy hI huMdy.

          iehdy nfloN vwKrf iewk qIjf pwK hY axpVHqf dy mfmly ivwc vI iesqrI-mrd dy pfVy df. kyrlf ivwc 94[24 PLIsdI mrd pVHy-ilKy hn qy 87[72 PLIsdI aOrqF. dovF ivwc PLrk isrPL 6[52 PLIsdI df hY. pMjfb ivwc 75[23 PLIsdI mrd pVHy-ilKy hn, 63[36 PLIsdI aOrqF, PLrk isrPL 11[87 PLIsdI hY. AuWqr pRdysL ivwc mrd 68[82 PLIsdI pVHy hoey hn, aOrqF isrPL 42[22 PLIsdI qy pfVf 26[60 PIsdI df hY, jd ik ibhfr ivwc 59[68 PLIsdI mrd pVHy hn, 33[12 PLIsdI aOrqF qy pfVf 26[56 PLIsdI bx jFdf hY. ieho gwl dws dyNdI hY ik EQoN dI aOrq nUM ikhVy rihbrF ny hux qwk pwCVI hoeI rwiKaf hY qy awgoN vI rwKxf cfhuMdy hn.

          hux jdoN iesqrI jfqI nUM awgy vDx df iewk mOkf nsIb hox lwgf hY, pfrlImYNt dy iewk ipwCoN dUjy sdn ivwcoN vI mnjLUrI iml jfxI pwkI jfpdI hY, EdoN keI muwdy hor vI ivcfrny bxdy hn. bhuq ikhf jf irhf hY ik Bfrq dI rfsLtrpqI pRiqBf pfitl iewk aOrq hY, hfkm iDr dy morcy dI muKI bIbI sonIaf gFDI hY, pfrlImYNt ivwc spIkr dI kursI AuWqy bIbI mIrf kumfr hY, ivroDI iDr dI afgU bIbI susLmf svrfj hY, Bfrq dy sB qoN vwzy rfj AuWqr pRdysL dI muwK mMqrI mfieafvqI bIbI hY, dysL dI rfjDfnI idwlI ivc muwK mMqrI bIbI sLIlf dIksLq hY, do rfjF dIaF puls muKI qy do ku rfjF dIaF cIPL sYktrI vI aOrqF hn.

          ieh sfrf kuJ TIk hY, pr sfnUM isrPL AuWcy ahuidaF AuWqy ibrfjmfn aOrqF hI nhIN vyKxIaF cfhIdIaF. sVk AuWqy sKLq grmI ivwc luwk-bwjrI ivCfAuNdI aOrq df cyqf vI krnf cfhIdf hY, rUVIaF qoN lohf qy plfsitk dy ilPLfPLy cuxn vflI df vI qy ijs aOrq nUM idwlI dI jI bI roz, muMbeI dI grFt roz jF kolkfqf dy sonf gfcI ielfky ivwc bjLfr ivwc bYT ky ‘gfhkF’ dI AuzIk krnI pYNdI hY, Auhdf cyqf vI kdy nf kdy krnf pvygf. iehnF aOrqF df iKafl iksy nUM kdy afAuNdf hI nhIN.

          Bfrq nUM mfx krn df hwk hY ik iewQy iewk ‘stIl lyzI’ vjoN jfxI jFdI ieMdrf gFDI sqfrF sfl pRDfn mMqrI vjoN rfj krdI rhI hY. jdoN Auh Bfrq dI kmfn hwQF ivwc lY ky bMglf dysL dy lokF nUM pfiksqfn dy jLflm pMjy `coN afjLfd krvfAuNdI iPrdI sI, EdoN vI Aus dI rfjDfnI idwlI ivwc dyh-bjLfr dy koiTaF ivwc sYNkVy aOrqF kYd hoeIaF hAuky Br rhIaF sn. BfrqI rfjnIqI ivwc bhuq sfrIaF aOrqF afeIaF, hor afAux dI sMBfvnf df vI asIN idloN svfgq krdy hF, pr ieh khy ibnF nhIN rih skdy ik AunHF ny rfjnIqI qF kIqI, iesqrI jfqI leI AunHF ny vI bhuqf kuJ nhIN kIqf.

          rfjsQfn sfzy dysL df iewk pRmuwK rfj hY. PLrvrI dy mhIny EQoN ieh hYrfnI BrI KLbr afeI hY ik Aus dy iewk ipMz ivc iewk sO bfeI sflF bfad brfq afeI hY. ies df mqlb sfPL hY ik svf sO sfl qwk Aus ipMz ivc iksy DI nUM jvfn hox df mOkf hI nhIN imilaf. pihlF Auh jMmdIaF mfr idwqIaF jFdIaF sn, Pyr jMmx qoN vI pihlF mfr dyx df ruJfn cwl ipaf. Aus ipMz dy mOjUdf muhqbrF nUM sfzf slfm hY ik AunHF ny ku-krm dI ies pRMprf nUM qoiVaf hY. Esy rfjsQfn ivwc iewk aOrq, gvflIar dy rfj Grfxy dI rfjkumfrI qy jYpur dy rfj Grfxy dI nUMh, bIbI vsuMDrf rfjy pMj sfl rfj krdI rhI. Aus ny rfjnIqk iqkVmbfjLI vI KUb kIqI, iBRsLtfcfr dy nFa AuWqy bdnfmI vI bQyrI krvfeI, pr iesqrI jfqI leI Auh kuJ vI nf kr skI. jdoN Auh rfj krdI sI, bfl ivafh dI pRQf vI cwldI rhI aqy DIaF nUM mfr dyx dI vI. CotIaF-CotIaF kuVIaF qy muMizaF nUM kuwCV cuwk ky rfjsQfn ivwc AunHF dy mF-bfp vydI dy Gyry lfvF krvfAuNdy, asl ivwc afp hI kr lYNdy sn. hux vI ieMj hI huMdf hY, pr kfnUMn nUM EQy kdy lfgU hI nf kIqf igaf.

          ivqkrf isrPL jhflq dy Kwzy vrgy rfjF-smfjF ivwc hI nhIN, pVHy-iliKaF dy Kyqr ivwc vI hoeI jFdf hY. ijs idn aOrqF dI qyqI PLsdI irjLrvysLn df ibwl rfj sBf ivwc pfs hoieaf, Aus qoN iqMn idn bfad iewk adflqI PLYslf PLOj dIaF mihlF aPLsrF bfry vI afieaf hY. AunHF aPLsrF nUM hux qwk isrPL ‘sLfrt kimsLn’ leI rwiKaf jFdf sI qy myjr dy ahudy qwk jf ky ibnF pYnsLn qoN CuwtI kr idwqI jFdI sI. hux afey PLYsly nfl AunHF nUM awgy vD ky krnl dy rYNk qwk jfx df hwk iml igaf hY qy adflq ny hukm kIqf hY ik cwldy kys dOrfn ijhVIaF bIbIaF nUM irtfier kr idwqf igaf sI, AunHF nUM vI Pyr qrwkI dy ky nOkrI leI swidaf jfvy. BfrqI PLOj dy jLmInI smuMdrI qy hvfeI iqMny pwKF dy sInIar aiDkfrI ieh hukm mMnx dI QF ieh kih rhy hn ik Auh ies nUM lfgU hox qoN rokx leI suprIm kort ivwc apIl krngy. ikAuN apIl krngy Auh? Bfrq dI rfsLtrpqI vjoN PLOjF dI suprIm kmFzr df drjf rwKdI bIbI pRiqBf pfitl nUM, hfkm gwTjoV dI cyarprsn bIbI sonIaf gFDI nUM jF ivroDI iDr dI afgU bIbI susLmf svrfj nUM ies bfry ztvF stYNz lYxf cfhIdf hY ik pfrlImYNt qF aOrqF nUM hor hwk dyxf cfhuMdI hY, PLOj dy kmFzr aOrq aPLsrF df rfh ikAuN rokxf cfhuMdy hn?

          ibwl pfs hoxy qy kfnUMn bxny hor gwl huMdI hY qy AunHF nUM aml ivwc lfgU krnf hor gwl. iehnF nfloN vI vwzI loV Aus mfniskqf nUM bdlx dI hY, ijhVI hfly qwk aOrq nUM awgy vDdI brdfsLq hI krn nUM iqafr nhIN. ieh mfniskqf sOKI nhIN bdlI jfxI. mrdF ivwcoN sfvIN soc vfly isr qF AunHF df sfQ dyx nUM iqafr hox ivwc KusLI mihsUs krngy, pr aslI sMGrsL, afpxI hoNd aqy brfbrI vflI hoNd df sMGrsL, aOrqF nUM Kud lVnf pvygf. ies mfniskqf dIaF ijhVIaF jVHF hfly qwk vI mwD-Xuwg ivwc PsIaF peIaF hn, awj nhIN qF kwlH shI, AuhnF jVHF nUM kdy nf kdy qF DUh ky puwtxf hI pvygf.

 


sMqF qy svfmIaF dy rUp ivwc cMgf Kfx qy mMdf AuglwCx vfly swp

- jiqMdr pnUM

          pMjfbI dy pRiswD nfvlkfr nfnk isMG ny awDI sdI qoN vwD smF pihlF iewk QF ieh iliKaf sI : ‘mfeIaF gfeIaF, bMdy bYl. sMq sfnH ivwc krdy sYl.’ AuhnF dI ieh gwl awj dy pRsMg ivwc duhrfeI jfxf sLfied keIaF nUM burf lwgygf pr ieh AudoN vI swc sI, ieh awj vI swc hY qy sLfied ieh awgoN vI swc hI rhygf. ipCly idnF dIaF KLbrF ny iewk vfr Pyr ies swc nUM sfhmxy lY aFdf hY. ieh KLbrF iksy iewk QF qoN nhIN, keI pfisaF qoN afeIaF hn qy iewk dUjI qoN vwD siVHaFd nUM smfj dy sfhmxy ilafAux vflIaF vI.

          kuJ sfl pihlF asIN dwKx dy iewk mwT dy sLMkrfcfrIaf jYieMdr AuWqy hyrfPyrI smyq keI hor dosLF qoN ielfvf ieh dosL vI lwgdf vyiKaf sI ik Auh afpxy mwT dIaF sLrDflU aOrqF nUM Bog-ivlfs leI vI mjLbUr krdf hY. kuJ ihMdU sMsQfvF ny ies nUM JUTI dUsLxbfjLI krfr dy ky sLMkrfcfrIaf dy hwk ivwc morcf vI lf idwqf. morcf lfAux vfly vI asl ivwc zrfmybfjLI hI kr rhy sn. kys qfimlnfzU ivwj drj sI, sLMkrfcfrIaf EQoN dI puls dI ihrfsq ivwc sI qy morcf lfAux leI AuhnF ny rfjsQfn df rfj cuixaf, ikAuNik EQy BfrqI jnqf pfrtI dy muwK mMqrI vsuMDrf rfjy puls nUM kih ky jylH aMdr sB shUlqF idvf skdI sI.

          idwlI ivwc sLMkrfcfrIaf jYieMdr dy hwk ivwc iewk vwzI rYlI kIqI geI, ijs ivwc Bfjpf dy isKrly afgU lfl ikRsLn azvfnI smyq keI vwzy afgU phuMcy sn. Aus rYlI dI isKr sI ‘bfpU’ aKvfAuNdy afsf rfm dI kQf vrgI ieh qkrIr ik ‘‘jy eyQy ieMj hI sfDUaF AuWqy jLulm huMdf irhf qF Bfrq AuWqy sfVHsqI af jfvygI.’’ sLMkrfcfrIaf jYieMdr dy ivruwD ijs jYlilqf ny muwK mMqrI hMuidaF kys bxvfey sn, Aus nfl smF pf ky Bfjpf ny rfjnIiqk sFJ pf leI. kys Auh sMq hfly qwk BugqI jFdf hY, hux Bfjpf nUM Aus dI bhuqI icMqf nhIN.

          ijhVf bfpU afsf rfm EdoN sLMkrfcfrIaf jYieMdr srsvqI dy hwk ivwc vYx pfAux vrgI qkrIr krdf sI, styj AuWqy afAuNdy Bfjpf dy sfry lIzr Aus dy pYrIN hwQ lf ky bolx leI awgy huMdy sn, Auh hux afp kysF ivwc Pisaf iPrdf hY. Aus dy ivruwD kys iksy kFgrsI srkfr ny nhIN bxfey, gujrfq dI Bfjpf srkfr dI puls ny bxfey hn qy ‘bfpU’ kihMdf hY ik ies ipwCy muwK mMqrI nirMdr modI df hwQ hY. ijhVy Bfjpf lIzr sLMkrfcfrIaf jYieMdr vfly kys ivruwD ros krn vyly ‘bfpU’ dy pYrIN hwQ lfAuNdy hn, hux Auh Aus dy pwK ivwc hfa df nfhrf vI nhIN mfr rhy. kfrn sfPL hY ik iksy vyly sfeIklF nUM pMkcr lfAux vflf afsU mwl smF pf ky sMq afsf rfm bxdf hOlI-hOlI ‘bfpU’ afsf rfm bxn mgroN ies vyly ijhVy dosLF df sfhmxf kr irhf hY, Auh Aus nUM ‘sMq’ qF kI, sLrIP afdmI vI nhIN rihx dyNdy.

          srkfrI aqy gYr-srkfrI jLmInF `qy kbjLy afsf rfm ny keI QF kIqy hn, ijnHF ivwcoN kuJ QFeIN qF gujrfq dI Esy srkfr ny kbjLf quVvf vI idwqf hY, ijhVI hux qwk AusdI ilhfjU bxI hoeI sI. bfkI QFeIN vI kfrvfeI hox jf rhI hY. afsf rfm AuWqy aOrqF nfl bdPYlI dy dosL vI sryafm lwg rhy hn. Aus df puwqr Aus qoN vI ZfeI gjL awgy inkl igaf jfpdf hY. ikhf jFdf hY ik Auh qMqr-mMqr dI iswDI vfsqy jdoN jfdU-tUxy krn jFdf hY qF afpxy afsLrm ivc pVHdy bwicaF nUM nfl lY jFdf hY, ijnHF ivwcoN do jixaF dI mOq ny mfmlf pihlI vfr gujrfq ivwc BVkfieaf qy iPr ieho ijhf iewk mfmlf mwD pRdysL ivwc vI vfpr igaf sI. idlcsp gwl ieh hY ik mwD pRdysL ivwc vI rfj Esy Bfjpf df hY, ijhVI afm kr ky dUjIaF pfrtIaF AuWqy ieh dosL lfAuNdI hY ik Auh sfDU-sMqF nUM bdnfm kr ky ihMdUqv nUM klMkq krn df Xqn krdIaF hn. kwlH df Bfjpf df ‘bfpU’ hux Bfjpf dy dovF muwK mMqrIaF nUM muV-muV ky ieh kih irhf hY ik ‘ihMmq hY qF mYnUM igRPLqfr kro’ qy Auh dovyN ieh kih rhy hn ik igRPLqfrI adflq dy hukm lY ky kIqI jfvygI, ijs bfry kfnUMnI isLkMjf hOlI-hOlI kwsdf jf irhf hY.

          eysy dOrfn ipClyry sfl iewk sfDvI pRigaf isMG PVI geI sI, ijs AuWqy cfl-cwlx df qF koeI dosL nhIN lwgf, pr dysL nUM iPLrkU dMigaF dI awg ivwc Dwkx leI bMb Dmfky krvfAux dI sfijLsL ivwc Aus df hwQ sfPL inkilaf. Aus dy ivruwD kys bixaf vI Bfjpf vfilaF nUM ‘ihMdU Drm nUM bdnfm krn dI sfijLsL’ jfipaf qy AuhnF ny jFc tIm ivruwD iqwKI ibafnbfjLI kIqI sI. jdoN jFc tIm df muKIaf hymMq krkry muMbeI dy dihsLqgrd hmly vyly lVdf mfiraf igaf qF Bfjpf bcfa dy pYNqVy AuWqy af geI. Bfjpf leI musLkl ieh bx geI ik Auh krkry nUM ‘dysL df sLhId’ afKy ky vizafvy jF ‘ihMdU Drm ivruwD sfijLsL’ df mohrf afK ky BMzy, ies kr ky Aus ny sfDvI dI pYrvI df kMm vkIlF dy ijLMmy Cwz ky afp cuwp vwt leI.

          sfDvI pRigaf isMG AuWqy koeI cfl-cwlx df dosL BfvyN nhIN lwgf, pr Aus dy kys ivwc Aus dy muwK sihXogI vjoN ijhVf ‘jgq gurU sLMkrfcfrIaf pFzy’ PiVaf igaf, Aus dI lYNp-tfp sfrI bilAU iPLlmF nfl BrI peI inklI qy keI QF qoN Aus bfry ieho ijhy ikwsy sfhmxy afey ik lok kMnF nUM hwQ lfAux lwg pey. ihMdU mwq dy sMqF ny Aus qoN ieh afK ky iknfrf kr ilaf ik Auh ‘sLMkrfcfrIaf’ vI jfalI hY qy ieho ijhy keI afpy bxy ‘sLMkrfcfrIaf’ qury iPrdy hn. ieh swc vI hY. Bfrq ivwc eydF dy ‘sLMkrfcfrIaf’ dI awjkwlH Brmfr hY. ienHF ivwcoN bhuqy ieho ijhy ikrdfr dy mflk hn ik AuhnF nUM ‘kmfd ivwc vVy igwdV’ ikhf jf skdf hY. iewk qoN iewk Bwdy ieljLfm AuhnF AuWqy lwg rhy hn. sfDvI pRigaf df sfQI ‘sLMkrfcfrIaf’ pFzy vI eydF df hI hY.

          hux ipCly hPLqy do hor svfmIaF dy ichry bynkfb ho gey hn. iehnF ivwcoN iewk hI hY idwlI ivwc PiVaf igaf BImf nMd AurPL rfjIv rMjn AurP svfmI sfeIN AurPL iewCfDfrI mhfrfj. Auh idwlI ivwc iewk bVf ‘AuWcy pwDr df’ dyh-vpfr clf irhf sI, ijs ivwc gfhk vI ‘AuWcy pwDr’ dy sn qy AuhnF kol ByjIaF jFdIaF lVkIaF vI. kicHafx ijhI afAuNdI hY, jdoN dyh vpfr dy DMdy nUM vI qy Aus dy gfhkF nUM vI ‘AuWcy pwDr’ vfly ilK ky aKLbfrF ijLkr krdIaF hn qy tI[ vI[ cYnl vI ieho lPLjL vrqdy hn. ‘svfmI’ bxy hoey BImf nMd kol pihly hwly ivwc ijhVIaF lVkIaF PVIaF geIaF, AuhnF ivwc do qF nfmxy vfly kfljF dIaF ividafrQxF sn, ijnHF df sMbMD amIr GrfixaF nfl sI qy do eyar hostYsF sn, ijnHF nUM motI qnKLfh iml jFdI hY. Aus dy PVy jfx ipwCoN jdoN Aus dI zfierI PolI geI qF pqf lwgf ik kuJ aYktrYsF vI Aus dIaF ‘stfPL mYNbr’ sn qy kuJ hor vwzy GrF dIaF amIrjLfdIaF vI, ijnHF dy ‘PLfeIv stfr’ sLOk jogf Krc Gr ivwcoN nf imlx kr ky ies kfrobfr nfl juVIaF hoeIaF sn. zfierI dwsdI hY ik kuVIaF nUM kIqy kMm dy pYsy nflo nfl nf dy ky bfkfiedf mhInf vfr qnKLfh idwqI jFdI sI qy AuhnF dI ‘izAUtI ilst’ vI bxI hoeI sI, ijs ivc vwKo vwK gryz muqfbk drj sI ik iks kuVI nUM iks QF hI Byijaf jfxf hY. gfhkF ivwc vI vwzy-vwzy lokF dy nFa drj sn qy puls dyy keI vwzy aPLsrF nUM idwqy jFdy rhy pYisaF df vyrvf vI drj sI. ‘svfmI’ df mMdr, ijs dy bfhr vI isrVI dy sfeIN bfbf dI Poto lwgI hoeI hY qy aMdr vI sfeIN bfbf dIaF mUrqIaF ssLoBq hn, aflIsLfn Drm asQfn jfpdf hY, pr aMdr jfE qF lukvyN drvfijLaF ipwCy guPLfvF eydF bxIaF hoeIaF hn, ijvyN iPLlmF ivwc vyKIaF jFdIaF hn, qy AuhnF ivwcoN inkl Bwjx dy cfr lukvyN drvfjLy vI imly hn.

          ieh sfrf kuJ hYrfn krn vflf hY, pr aslI hYrfnI qF aglI jfxkfrI nfl huMdI hY. Aus dy idwlI dy smfgmF ivwc Bfjpf df iewk pfrlImYNt mYNbr afAuNdf-jFdf irhf sI, pr ies qoN vI vwzI gwl ieh hY ik ieho bMdf hfly cfr sfl pihlF idwlI ivwc hI dyh vpfr df DMdf krdf PiVaf igaf sI. Aus dy iKlfPL iewk luwt-Koh df vI kys sI. ijs idwlI ivwc Auh dyh-vpfr df DMdf krn df dosLI sI, luwt-Koh df vI dosLI sI, Esy idwlI ivwc Auh ‘svfmI’ bx ky afpxI sMqigrI dy prdy hyT dyh-vpfr df eyzf vwzf kfrobfr clfAuNdf irhf, ijs ivwc Aus dI ‘stfPL ilst’ ivwc cfr sO qoN vwD kuVIaF dy nFa drj hn. kuVIaF ivwc kuJ qF dUjy dysLF dIaF vI hn, Kfs kr ky rUs dy nfl lwgdy sfbkf sovIaq rfjF dIaF. jdoN eynf kuJ huMdf irhf, EdoN Auh idwlI puls gUVHI nINd suwqI rhI, ijhVI hux Ausy bdmfsL dI igRPLqfrI nUM iewk bhuq vwzI pRfpqI vjoN pysL kr ky ipwT afp hI QfpV rhI hY.

          ijhVf dUjf ‘sMq’ bIqy hPLqy hI bynkfb hoieaf hY, Aus df nFa ‘svfmI iniqafnMd jI mhfrfj’ hY qfimlnfzU qoN sLurU ho ky dysL Br ivwc bfrF ku Aus dy aflIsLfn afsLrm hn. Kyz Aus dI EdoN Krfb ho geI, jdoN iek qfiml tI[ vI[ cYnl ny iewk sI zI tYlIkfst kr idwqI, ijs ivwc ‘svfmI’ iewk qfiml iPLlmF dI hIroien nfl rMgrlIaF mnfAuNdf njLr af irhf sI. sI[ zI[ ivKfey jfx ipwCoN lok BVk AuWTy qy AunHF ny ‘svfmI’ dy afsLrm dI BMn-qoV jf kIqI. kmfl dI gwl ieh hY ik gujrfq df ijhVf Bfjpf muwK mMqrI nirMdr modI hux ‘bfpU’ afsf rfm dy afsLrm nUM byprd krn lwgf hoieaf hY, Auh keI jnqk pRogrfmF ivwc ies bwqI ku sfl dy Cokry ijhy ‘svfmI’ dy nfl styjF AuWqy bYTf njLr afAuNdf hY qy tI[ vI[ cYnlF vwloN ivKfey jfx AuWqy koeI itpxI krn qoN vI ienkfr krI jf irhf hY. sfPL jfpdf hY ik Auh afsf rfm dy mukfbly iewk nvF ‘svfmI’ AuBfrn leI afpxI srkfr dI durvrqoN krn ruwJy hoey sn, ijhVI Kyz AuWqy hux pfxI iPr igaf hY.

          sfzy pMjfb ivwc vI eydF dy keI ‘sfD-sMq’ qury iPrdy hn, ijnHF df pwlf kfly dfgF nfl BrpUr hY. sMq sLmsLyr isMG jgyVy vfly AuWqy blfqkfr df dosL lwgf sI, hux Auh iewk bIbI nUM awgy kr ky hornF ivruwD ieho ijhy dosL lgvfAuNdf iPrdf hY. iewk hor ‘sMq’ DnvMq isMG AuWqy iewk bwcI nfl blfqkfr krn df dosL lwgf sI. mfmlf akfl qKLq sfihb ivKy igaf, pr Ausny mOky dy jQydfr nfl ‘igwt-imwt’ kr leI qy suwkf inkl igaf. ir mfmlf kfnUMnI adflq ivwc jf puwjf qy ijs ‘sMq’ nUM akfl qKLq dy jQydfr ny duwD-Doqf krfr dy Cwizaf sI, Aus nUM adflq ny dosL sfbq hox mgroN jylH Byj idwqf. iewk hor ‘sMq’ awj kwlH keI iksm dy cricaF ivwc hY. bYTf Auh hirafxy ivwc hY, mfnqf pjfb ivwc vI coKI hY qy iewk afdmI dIaF awKF ivwc qyjLfb pvf ky aMnHf kr dyx df mukwdmf vI Aus ivruwD cwl irhf hY. Aus dI ‘sMqigrI’ jfxnI hovy qF knyzf Pon kr ky iksy vI pMjfbI nUM puwCI jf skdI hY, EQy ies ‘mhFpursL’ dy vVn AuWqy pfbMdI lwgI hoeI hY, pr ihMdusqfn ivwc ieh ‘mhfn iswK sMq’ vjoN jfixaf jFdf hY.

          zyrf swcf sOdf vflf gurmIq rfm rhIm isMG vI sfDvIaF nfl bdPYlI krn dy dosL hyT mukwdmf Bugq irhf hY. eydF dy keI hor vI iesy ikrdfr dy mflk hn.

          ies dy bfvjUd hYrfnI huMdI hY ik lokF dIaF awKF AuWqy bwJI pwtI lwQdI hI nhIN. Auh hr jxy-Kxy nUM rwbI-pursL mMn ky Aus dy pYrIN mwQy tykI jFdy hn. igafn dI loa hfly kfPLI mwDm hY. ies nUM hor qyjL krn dI lihr clfAuxI pvygI. jdoN qwk igafn dI loa qyjL nhIN huMdI, EdoN qwk smfj dI buwkl dy swp cMgf KFdy qy mMdf AuglwCdy rihxgy, qy smfj Bugqdf rhygf.

 


aslI ‘afm afdmI’ dy Bly qoN dUr-dUr iPrdI Bfrq dI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          ‘afm afdmI’ dI puwCigwC bfhlI qF kdy vI nhIN hoeI, pr Aus df ijLkr EdoN QoVHf ijhf vwD hox lwg ipaf sI, jdoN kFgrs pfrtI ny ieh cox nfhrf idwqf sI : ‘kFgrs kf hfQ, afm afdmI ky sfQ.’ kFgrs vfly ies nfhry nUM iewk gMBIr insLfny vjoN pysL krdy sn qy ivroDI iDr vfly ivaMg kwsx leI, pr ‘afm afdmI’ df ijLkr dovyN pfisEN hox lwg ipaf sI. rfhul gFDI ny jdoN grIbF dIaF JuwgIaF ivwc rfqF kwtx df islislf sLurU kIqf, qF ies nfl kFgrs pfrtI dy lIzrF nUM ieh kihx df iewk mOkf hor iml igaf ik Auh afm afdmI dI hflq nUM sfhmxy rwK ky cwl rhy hn. mhfrfsLtr dI iewk grIbVI klfvqI kol rfq kwtx qy ruwKf-imwsf Kfx ipwCoN jdoN rfhul gFDI ny dysL dI pfrlImYNt ivc Aus df vfr-vfr ijLkr kIqf, qy ivroDI iDr ny vfr-vfr toikaf, qF Aus qoN vI kFgrs pfrtI dy muwK cflk mF-puwqr dI nyk-nIaqI dI Jlk keI lokF ny mihsUs kIqI sI. aglIaF coxF ivc ivroDI iDr ny klfvqI nUM ieh cogf suwt idwqf ik, ‘‘asIN qYnUM pfrlImYNt dI sIt dy dyvFgy, qUM rfhul gFDI bfry lokF nUM dws dyh ik Auh isrPL gwlF krdf hY, dyNdf kuJ nhIN.’’ Auh pihlF sfhmxy afeI, iPr ipwCy htI qy coxF ipwCoN hux ijhy af ky iewk gYr-srkfrI jQybMdI dy rfhIN Aus nUM kuJ lwK rupey dI mdd phuMcf ky kFgrs dy lIzrF vwloN ikhf igaf hY ik rfhul gFDI dy suPLny muqfbk klfvqI dy bwicaF dI pVHfeI df pRbMD kr idwqf igaf hY.

          ‘sLfndfr’ kfrgujLfrI hY ieh, pr ies ivwc iewk vwzf nuks hY. Aus ipMz ivwc koeI hor klfvqI vI hoAUgI, sLfied keI hoxgIaF, AuhnF df iksy nUM cyqf hIN nhIN afieaf. klfvqI ipMz ivwc hI nhIN, Bfrq dy hr ipMz ivwc ieho ijhIaF klfvqIaF hn, AuhnF df cyqf kOx krygf? isrPL iewk nUM ‘afm afdmI’ dI pRqIk ‘klfvqI’ bxf ky pysL kr dyx nfl dysL dI qkdIr qF nhIN bdl jfxI. dysL dI qkdIr bdlx leI jo kuJ krn dI loV hY, Auh qF ies vkq iksy pfrtI dy eyjMzy AuWqy hI njLr nhIN af irhf.

          26 PrvrI dy idn Bfrq df afm bwjt pysL kIqf hY KLjLfnf mMqrI pRxb muKrjI ny. Aus ny ijvyN ies kfgjLI jfdUgrI rfhIN afm lokF df kcUmr kwZx df rfh PiVaf, Aus nfl sfry dysL ivwc hfhfkfr mwc geI hY. kuJ ku cIjLF dy Bfa Gtx dI sMBfvnf ivKf ky hor hr cIjL dIaF kImqF asmfny cfVHn df pRbMD kr idwqf igaf hY. isrPL aYksfeIjL izAUtI aqy zIjLl-pYtrl dIaF kImqF ny hI bfkI hr cIjL df muwl vDf dyxf hY. hfly iewk idn pihlF ryl mMqrI ny imwtI dy qyl aqy Kfx vflIaF cIjLF dI ZoafeI df BfVf Gwwt kIqf sI, ies ny Auh vI vDf dyxf hY. kuJ vwzy mfhr ieh aMkVy pysL kr rhy hn ik ies bwjt nfl iewk vfrI BfvyN lokF AuWqy boJ hI pvy, smF pf ky ies ny dysL dI qrwkI eynI kr dyxI hY ik hux dIaF inklIaF cIkF Buwl ky lokF ny sohly gfieaf krny hn. kwlH dIaF kOx jfxy, awj dI gwl ieh hY ik AuhnF vrgy kuJ hor mfhr ieh aMkVy pysL kr rhy hn ik ies ny grIbI qF vDfAuxI hI hY, AuWprly vrgF nUM Cwz ky hyTilaF sBnF nUM hI rgV Cwzxf hY. Bfr iehnF hyTly vrgF AuWqy pf idwqf igaf hY qy Cotf isrPL vwizaF leI rihx idwqIaF hn.

          ies mfmly ivc bhuqf ijLkr ienkm tYks df kIqf jf irhf hY. nvyN bwjt muqfbk iewk lwK swT hjLfr rupey dI slfnf afmdn qwk koeI tYks nhIN hovygf, pihlF vI eydF hI sI, koeI PLrk nhIN pY sikaf. iewk lwK swT hjLfr qoN AuWpr pMj lwK qwk isrPL ds PLIsdI tYks hovygf. pihlF nfloN PLrk qF hY, pr ies PLrk df PLfiedf iqMn lwK jF Aus qoN hyTF dI afmdn vfilaF nUM koeI nhIN hoxf, Bfv ik isrPL Auho PLfiedy ivc rihxgy, ijnHF dI qnKLfh jF hor afmdn pMJI hjLfr rupey mhIny nfloN vwD hovygI. AuhnF nUM PLfiedf huMdf hY qF ikMny ku lwK lokF nUM huMdf hY, ies bfry bihs ho rhI hY, pr ieh bihs nhIN ho rhI ik nvyN srvyKx muqfbk Bfrq dysL dI cflI PLIsdI dy krIb ijhVI jnqf ‘grIbI dI ryKf’ qoN hyTF rihMdI hY, AuhdI afmdn pMJI hjLfr rupY mhInf vI nhIN huMdI. ‘afm afdmI’ jy pMJI hjLfr rupey qoN AuWpr dI afmdn vfly nUM hI igxnf hY qF ieho ijhy afm afdmI dI igxqI ivwc dysL df aslI afm afdmI nhIN igixaf jf skxf.

          iPr afm afdmI ikwQy hn? ieh lwBx leI hux ibhfr jF AuWqr pRdysL jfx dI loV nhIN, ijs df ijLkr asIN ipCly sflF ivwc krdy huMdy sF. iksy vI cOk ivwc cly jfE, vrdI pf ky gwzIaF nUM hwQ dyNdf hom gfrz df jvfn jF koeI aYs pI E (kwcf pulsIaf) lwB jfvygf. Aus dI qnKLfh pMjqflI sO rupey hMudI hY qy sfry sfl dI qnKLfh AuWqy Gwto-Gwt ienkm tYyks dyx vfly nUM ijMny pYsy (sfZy bfrF hjLfr rupey) hr mhIny imlxy cfhIdy hn , Aus ryKf qwk ieh ivcfrf ZfeI mhIinaF dIaF qnKLfhF iml jfx mgroN phuMcdf hY. ijs dI sfry sfl dI qnKLfh imlf ky crvMjf hjLfr msF hMudI hY. Aus nUM iqMn lwK dI afmdn qwk koeI tYks nf dyx dI Cot dI kI CF mfnx nUM imlygI? iksy skUl ivc cly jfE, EQy ‘iswiKaf krmI’ nFa dy jIv afpxy krmF nUM Bugqdy iml jFdy hn, cOk ivwc KVy vrdI pf ky Kfs jfpdy ‘afm afdmI’ nfloN vwKrI hflq ivc Auh iswiKaf krmI vI nhIN. iewk skIm hY kyNdr srkfr dI, ijs nUM ‘nYsLnl cfeIlz lybr pRfjYkt’ kihMdy hn. ieh mjLdUrI krdy bwicaf nUM EDroN htf ky pVHn vfly pfsy lfAux leI clfeI geI hY, ijwQy ivsLyyysL aiDafpk rwKy jFdy hn. jlMDr ivwc ieho ijhy 27 skUl KolHy gey hn. ijnHF dy tIcrF nUM ipCly ds mhIny qoN Auh ‘qnKLfh’ vI nhIN imlI, ijs nUM qnKLfh kihxf qnKLfh sLbd dI byiewjLqI krn vFg jfpdf hY, ikAuNik ieh ‘qnKLfh’ isrP awT sO rupey mhInf hY. ipwCy ijhy ies ivwc ‘vfDf’ kr ky pMdrF sO rupey kr idwqI geI, pr ajy qwk ieh ‘ieMkrImYNt’ vI imlI nhIN. jo kuJ iml irhf hY, Aus nfl AuhnF nUM ienkm tYks dIaF CotF dyx dI crcf AuNj hI mjLfk jfpdI hovygI .

          awj sfrI dI sfrI ivroDI iDr ies bwjt ivruwD cIk-ichfVf pf rhI hY, pr jdoN AuhnF dy afpxy hwQ rfj dI vfg-zor huMdI hY, EdoN vI afm afdmI dI hflq suDr qF nhIN jFdI. ipClI vfjpfeI srkfr vyly gMZy nhIN sn imldy. iewk vfrI morfrjI izsfeI dy pRDfn mMqrI huMidaF vI nhIN sn imldy qy izsfeI nUM jdoN pfrlImYNt ivwc ies bfry puwiCaf igaf qF Aus ny ikhf sI, ‘‘mq KfE ipafjL, syb Kfieaf kro, vo ssqf hY.’’ awgoN ieh puwCx AuWqy Auh cuwp kr igaf sI ik Kfx nUM qF syb Kf lvFgy, pr sbjLI ivc syb ikvyN pfeIey? ipCly mhIny Bfrq ivc KMz df Bfa vD jfx AuWqy Kurfk splfeI mMqrI sLrd pvfr dI pfrtI dy aKLbfr ny ieh PLfrmUlf pysL kr idwqf sI: ‘‘cInI mq KfE, ies sy qo sLUgr kI ibmfrI ho jfqI hY.’’ vfjpfeI srkfr vyly jdoN gMZy nhIN sn imly qF Aus ny ies nUM tflx leI ieh ikhf sI ik ‘‘jdoN vI gMZy nhIN imldy, kFgrs dI rfjnIqI cmkdI hY, ies nUM afpxf cox insLfn hI hwQ dI bjfey ipafjL rwK lYxf cfhIdf hY.’’ sLrd pvfr hovy jF atl ibhfrI vfjpfeI jF iPr murfrjI izsfeI, jy Auh afm afdmI dI hflq df drd jfxdy huMdy qF ieMj gYr-gMBIr iksm dIaF gwlF nhIN sn kr skdy.

          afE hux jLrf bwjt qoN bfhr afeIey qy afmdn df Kfqf Cwz ky kuJ afsy-pfsy vI vyKIey ik EQy kI ho irhf hY.

          biTMzy sLihr dy puls dy kuwtx-Kfny (sI afeI ey stfPL) ivwc keI sfl pihlF nUM iewk Qfxydfr ny iewk mF nUM sky puwqr dy sfhmxy alPL nMgf kr ky KVI kr Cwizaf sI. sfry pfsy duhfeI mwc geI. rfj EdoN kFgrs df sI. cuPLyry QU-QU hox mgroN Aus Qfxydfr nUM isrPL sspYNz kIqf igaf sI. kuJ icr bfad akflI-Bfjpf srkfr (1997 vflI) af geI. Aus Qfxydfr dy ivruwD mujLfhry ivwc BfvyN akflI vrkr vI sLfml huMdy rhy sn, akflI-Bfjpf srkfr ny af ky Aus nUM bhfl kr ky Aus dy Gr nyVy kursI dy idwqI. ‘vfrs sLfh nf afdqF jFdIaF eI[[[[‘, dy aKfx vFg Auh iPr puwTy kMmF qoN nf hitaf qy aMq nUM adflqI hukmF AuWqy Aus nUM jylH jfxf pY igaf sI. eydF dy ikMny ku ‘afm’ duKIey mF-puwq hoxgy, ijhVy jLlflq dI ijLMdgI akflI-Bfjpf rfj ivwc vI gujLfrdy hoxgy, kFgrs dy rfj ivc vI, pMjfb ivwc vI qy Bfrq dy hornF rfjF ivwc vI.

          sfzy kol iesy hPLqy dI iewk pRmuwK, pr axgOlI ho ky rih geI, KLbr hY. ieh KLbr afKdI hY ik hux pMjfb srkfr dy gRih ivBfg ny ieh PYslf kr ilaf hY ik awgy qoN blfqkfrIaF nUM kYd dI sjLf ivwc muafPLI nhIN idwqI jfieaf krygI. sfPL hY ik hux qwk iml jFdI sI. jI hF, iml jFdI sI qy srkfrI aMkVy dwsdy hn ik 2003 qoN lY ky 2009 qwk blfqkfr dy bwqI dosLIaF nUM kYd dI sjLf dI muafPLI iml cuwkI hY. Cy sflF ivwc bwqI, hr sfl aOsqn pMj qoN vwD . iehnF Cy sflF dOrfn kFgrs df rfj vI irhf qy akflI-Bfjpf df vI. dohF dy rfj ny hirafxy vfly rfTOr dy mfsI dy puwqF nfl ilhfjdfrI inBfeI hY. crcf ivwc ieh kOVf swc EdoN afieaf, jdoN pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dy mfxXog jwj jsits aYs zI afnMd ny srkfr dI ies mfmly ivwc iKcfeI kIqI. ieh muafPLIaF gurpurbF jF kuJ vwzIaF hsqIaF dy jnm idnF nfl joV ky idwqIaF jFdIaF hn.

          ijhVy lokF nUM ies Cot df lfB imilaf, Auh ikwdF dy sn? iehnF ivwcoN kuJnF ny qF Coty-Coty bwicaF nUM vI afpxI hvs df isLkfr bxfieaf hoieaf sI. iewk ieho ijhy pfpI ny iewk sfZy iqMn sfl dI bwcI nUM blfqkfr dI isLkfr bxfieaf sI. Aus nUM ds sfl dI sKLq kYd dI sjLf adflq ny idwqI sI, pr Auh cfr sfl kwt ky bfhr af igaf, ikAuNik pMjfb srkfr dy ‘nyk cfl-cwlx’ dy afDfr AuWqy Aus dI bfkI dI sjLf muafPL kr idwqI sI. jLrUr Auh phuMc vflf ‘Kfs’ afdmI hoAUgf,vrnf biTMzy dI jylH ivwc 98 sfl qoN vwD Aumr df iewk kYdI afpxI sjLf nfloN keI sfl vwD Bugq ky vI EQy bYTf mOq dI rfh AuzIkdf irhf sI. Aumr kYd vfilaF nUM afm kr ky bfrF ku sfl bfad Cwz idwqf jFdf hY, pr Auh ivcfrf ‘afm afdmI’ sI, ijs dI koeI phuMc nhIN huMdI, ies krky AuWnI sfl jylH aMdr sVdf irhf qy Aus df irhfeI df kys hI iksy ny bxf ky nhIN sI Byijaf. irhfeI Aus dI EdoN hoeI, jdoN iewk aKLbfr ny Aus dI khfxI CfpI qy iewk gYr-srkfrI sMsQf Aus df kys lY ky srgrm hoeI. dUjy pfsy ‘Kfs’ aqy ‘afm’ dy PLrk nfl ijvyN kuJ ‘Kfs’ lok afpxI sjLf muafPL krvf ky bfhr inkl jFdy hn, Aus bfry jsits afnMd ny ieh BfvpUrn itpxI kIqI sI ik ‘‘qusIN sfry aprfDIaF nUM ikAuN nhIN Cwz dyNdy, qF ik Auh bfhr jf ky hor aprfD krn qy muV ky iewQy af skx?’’ qy ieh kMm kFgrsI qy akflI-Bfjpf dovF dy rfj ivwc hoieaf hY.

          ‘afm afdmI’ dI hflq asl ivwc hY kI, jy ajy vI siQqI spwsLt nhIN hoeI qF iPr ‘dIvy hyT hnyrf’ vflI iewk imsfl vyK lYxI cfhIdI hY. rojL rfq nUM biTMzy dy rylvy stysLn qoN iewk gwzI rfjsQfn dy bIkfnyr sLihr nUM jFdI hY, ijs df nFa qF ‘bIkfnyr aYkspRYs’ hY, pr afm bolI ivwc Auh nUM ‘kYNsr aYkspRYs’ ikhf jFdf hY, ikAuNik Aus ivwc ielfj leI jf rhy kYNsr dy mrIjL Bry hoey huMdy hn. nrmf pwtI dy ieh afm lok bIkfnyr dy srkfrI hspqfl qoN kYNsr df ssqf ielfj krvfAux jFdy hn, ikAuNik pMjfb ivwc ieh shUlq hfsl nhIN.

          bIqy hPLqy kYNsr dy mrIjLF bfry aMkVy Cpy hn. iehnF aMkiVaF muqfbk pMjfb dy sB qoN vwzy qy qyrf ivDfn sBf sItF vfly luiDafxy ijLly ivwc kYNsr dy isrPL 747 mrIjL hn, hr sIt ipwCy 62 qoN kuJ vwD. nON ivDfn sBf sItF vfly jlMDr ijLlHy ivwc isrPL 377 kYNsr dy mrIjL hn, jo hr sIt ipwCy 42 ku bxdy hn. dUjy pfsy pMj sItF vfly biTMzy ijLlHy ivc kYNsr dy 942 mrIjL hn, jo hr sIt ipwCy 188 qoN vwD bx jFdy hn. lgBg ieho ijhI hflq hI muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl dy mukqsr ijLlHy dI hY. EQy ivDfn sBf dIaF isrPL cfr sItF hn, pr kYNsr dy mrIjLF dI igxqI 668 hY, jo hr sIt ipwCy 167 bxdI hY. mukqsr nUM sRI mukqsr sfihb df nvF nFa dy idwqf igaf hY, pr ijhVf kMm POrI qOr `qy krnf bxdf sI, ik EQy iewk kYNsr df hspqfl KoilHaf jfvy, Aus dI QF muwK mMqrI dy ipMz bfdl ivwc GoiVaF df hspqfl KoilHaf jf irhf hY. GoiVaF dy hspqfl leI qF gRrFt jfrI vI ho geI hY, pr biTMzy ivwc srkfr kol ‘PMzF dI Gft’ kfrn iewk gYr-srkfrI sMsQf kYNsr dy ielfj df hspqfl bxf rhI hY, ijs leI srkfr vwloN kuJ nhIN idwqf jf irhf.

          idwlI nUM kyNdr mMn ky AuWqr-dwKx qy pUrb-pwCm sfrIaF idsLfvF ivwc Bfrq aMdr JfqI mfr lE, quhfnUM ieho hflq idwsygI. Auqly lokF, jF iPr Auqly mwD-vrg dy lokF, dI ijLMdgI dy iPLkrF nUM ‘afm afdmI’ df nFa lY ky crcf ivwc ilaFdf jfvygf. aslI afm afdmI nUM ies df koeI lfB hovygf, ieh qF socxf hI nhIN cfhIdf. jo ho skdf hY, Auh isrPL ieh ik sfzy Xuwg ivc vI iksy ikRsLn nUM iksy sudfmy df cyqf afAux vFg iksy rfjkumfr rfhul gFDI nUM iksy klfvqI df Blf krn df iKafl af jFdf hY, iPr Auh afm qoN Kfs bx jfdI hY . afm afdmI qF afm df afm hI rihMdf hY, AuhdI ijLMdgI ivwc bhfr dy afAux df Xuwg hfly nhIN afieaf, pqf nhIN kdoN ku afvygf, kdy afvygf vI ik nhIN afvygf?

          sudfmy dI nsl dy AunHF grIbF dy Gr nf kdy koeI ikRsLn afieaf qy nf BIlxI kol jfx vflf rfm hI kdy bhuiVaf hY.

 


svfl ihMsk aMdoln dIaF vwK-vwK vMngIaF qy AunHF pRqI phuMc df

- jiqMdr pnUM

          Bfrq dy vwK-vwK rfjF ivc vwK-vwK qrHF dI ihMsk srgrmI vyKx nUM iml rhI hY. afm afdmI ies dy sfry pwKF qoN avfjLfr huMdf hY. svfl ieho ijhy mOky ieh KVf kIqf jFdf hY ik kI ieh sfrI ihMsf ruk nhIN skdI? ieh kwc-GrV smJ `coN inkilaf svfl hY, ijs df eynf sfdf jvfb ho hI nhIN skdf.

          ihMsf dIaF vMngIaF ivwcoN iek hY dysL dy qkrIbn ds rfjF ivc PYlI hoeI mfEvfdI ihMsk lihr. ieh sfrI iksy iek sFJI kmfn hyT nhIN, keI DiVaF ivc vMzI peI hY. sFJ hY qF isrPL eynI ik ieh sfry hI cIn dy mrhUm sLfsk kfmryz mfE jLy quMg dy ienHF sLbdF nUM pRyrnf df sroq mMndy hn ik rfjsI qfkq bMdUk dI nflI ivwcoN inkldI hY. mfE jLy quMg dI ieh tuk aDUrI hY. pUrI Dfrnf ieh hY ik bMdUk kuJ iek bMidaF dy hwQF ivc nhIN, lokF dy hwQF ivc cfhIdI hY, lihr df rUp jnqk cfhIdf hY, do-cfr sO jF do hjLfr jjLbfqI qOr `qy buwJy hoey kfrkunF qwk sImq nhIN cfhIdf. ijMny ku lok ienHF dy nfl hn, jdoN Auh vI inwky-inwky nukqy lwB ky afpo ivc iek dUjy Auqy ‘soDvfdI’ jF iPr ‘BgOVf’ vfly Twpy lf ky mrn-mfrn nUM iqafr ho jFdy hn, ies lihr df iksy isry puwj skxf afs qoN bfhrI gwl hY. Auh afpxIaF kurbfnIaF df ijLkr krdy hn. iswK ivdvfn kpUr isMG ny iek vfrI mjLfk nfl ieho gwl iswKF nUM khI sI ik lwKF sflF qoN bwkry vI kurbfnIaF dy rhy hn, pr bwkrsqfn qF bx nhIN sikaf. iek bfkfiedf BivwK-nksLy dI axhoNd ivc Auh kdy ipMzF jF surwiKaf PLorsF dy kYNpF `qy hmly kr ky AunHF nUM mfrngy, kdy afpxy bMdy mrvfAuxgy, pr qx-pwqx iksy nhIN phuMc skxgy. vrnxXog hY ik mUl vloN BfvyN sfrI nkslI lihr iewko sI, hux keI nkslI DVy bMdUk dI nflI vfly isDFq dI bjfey lok sMGrsLF dy rfh vwl muV vI cuwky hn.

          dUjI iksm dI ihMsf asIN jMmU-ksLmIr irafsq dI ksLmIr GftI ivc vfprdI vyKdy hF. ieh ies vkq pfiksqfnI KuPLIaf eyjMsIaF vloN hr rMg vfly pfiksqfnI isafsqdfnF dI sihmqI aqy sLih nfl clfeI jf rhI hY. pYsf vI Auh dyNdy hn, hiQafr qy isKlfeI vI, pr mrn jF mfrn df kMm ksLmIrI nOjvfnF dy ijLmyN pYNdf hY. afpxy dysL aMdr ivkfs nf kr ky EQoN dy hr rMg dy rfjsI afgUaF dI koisLsL ieh rihMdI hY ik pfiksqfn dy lokF df iDafn ksLmIr dy jhfd vwl lfeI rwKx. ksLmIrI lok BfrqI pfsy dy hox jF pfiksqfnI kbjLy hyTly, AunHF nUM pfiksqfnI hkUmqF isrPL qopF awgy zfhux leI vrqdIaF hn. kfrigl dI jMg mOky jhfdIaF dy Bys ivc ijhVy pfiksqfnI PLOjI AucIaF phfVIaF Auqy cVHy sn, Auh vI sfry pfiksqfn dI nfrdrn lfeIn ienPLYNtrI ivwcoN sn, ijnHF dI BrqI igligq aqy bliqsqfn ivwcoN kIqI jFdI hY. Aucy phfVF Auqy cVH ky BfrqI qopF df sfhmxf krn jF ksLmIr GftI aMdr af ky surwiKaf dsiqaF nfl lV-lV mr jfx, AunHF leI qF dovyN QF mOq huMdI hY. mjbUr kr ky Auh Byjy jFdy hn, ipwCy vI nhIN muV skdy.

          qIjI iksm hY al kfiedf jF lsLkry-qfiebf vloN Byjy jF dihsLqgrdF dI. ienHF `coN kuJ qF muMbeI ivc jF pfrlImYNt Bvn Auqy kIqy hmly vrgf hmlf krdy qy mOky `qy lVdy hoey mfry jFdy hn, pr kuJ lukvyN qOr `qy bMb Dmfky kr ky inklx df Xqn vI krdy hn. kdy Auh PVy jFdy qy lMmy mukwdimaF df sfhmxf krdy sflF-bwDI sIKF ipwCy sVdy hn, kdy bMb bIVdy jF Bwjdy smyN mfry vI jFdy hn. kMm ieh lok vI hukm dy bwDy krdy hn.

          cOQI iksm hY afqm-GfqI mnuwKI bMbF dI. ienHF nUM jhfd aqy jnUMn dI puwT eynI pwkI cfVHI jFdI hY ik Auh mOq nUM gly lfAuxf iek puMn df kMm smJdy hn. mrn qoN bfad ‘agly sMsfr’ dy suPLny hI eyny suhfvxy idKfey jFdy hn ik Auh hor kuJ socdy hI nhIN. AunHF dy isr hI bfhlf socx dy smrwQ nhIN rihMdy.

          ienHF cfry iksmF dI, jF sLfied kuJ hornF iksmF dI vI, ijMnI ihMsf ies sdI dy sLurU ivc vyKx nUM iml rhI hY, ipClI sdI ivc vI keI QF vyKI geI sI. ihMsk rsqf aKLiqafr krn vfly ieh sfry lok ies XkIn nfl bwJy huMdy hn ik iek nf iek idn qF ijwq AunHF dI soc dI hI hoxI hY. sRIlMkf dy iek pRFq Auqy vIh sfl dy krIb kbjLf rwKx ivc ilbrysLn tfeIgrjL afPL qfiml eIlm (ilwty) dI kfmXfbI dy hvfly dy ky keI lok afKdy huMdy sn ik ijvyN AunHF ny ieh ikRsLmf kr ivKfieaf hY, iek idn asIN vI kr ivKfvFgy. hux nf ilwty hI rhI, nf ilwty df kbjLf. iek mn ho ky EQoN dI srkfr ny jdoN cuPLyirEN GyrfbMdI kr ky PLOj cfVHI, ilwty lytxIaF lYNdI njLr afeI sI.

          sfzy pMjfb ivc iek pVfa Auqy mOky dy pRDfn mMqrI cMdr sLyKr ny gwlbfq dI pysLksL kIqI qy ies kMm leI surwiKaq lFGy df XkIn idvfieaf sI, pr Auh pysLksL mjLfk ivc Auzf idwqI geI sI. Aultf ieh suxfieaf igaf ik gwlbfq krnI hY qF pMjfb jF idwlI ivc nhIN, sivtjLrlYNz ivc hovygI, ijwQy Bfrq df rfsLtrpqI qy pMQk kmytI df muKI afhmo sfhmxy bYT ky gwl krngy. Auh gwl isry nf lwgI qF QoVHy icr bfad muwK mMqrI bx ky byaMq isMG ny vI ieho pysLksL kIqI sI. PLrvrI 1992 ivc srkfr bxf ky Aus ny pysLksL krn dy nfl hI ivsfKI dy idn qwk surwiKaf dsiqaF nUM iekqrPLf golIbMdI leI kih idwqf sI. jdoN ies df huMgfrf nf Biraf igaf qF Ausy byaMq isMG ny ivsfKI mOky puls nUM ieh kih idwqf sI ik jo loV jfpy, kro, pr pMjfb ivc amn kfiem hoxf cfhIdf hY. Auho puls sI, Auho aPLsr sn, pr hux qwk iek mn ho ky kdy hdfieq nhIN sI idwqI geI, jdoN spwsLt hdfieq iml geI, iek sfl dy aMdr-aMdr pMjfb ivc amn kfiem ho igaf sI.

          awj dy Xuwg ivc bMdUkF dIaF nflIaF `coN ikDry vI rfjsI qfkq inklx dI sMBfvnf nhIN njLr afAuNdI. TIk rfh ieho hY ik jy iksy pfisEN gwlbfq df swdf imly qF Aus mOky nUM hwQoN nf jfx idwqf jfvy. lihr qoN pfsy bYTy kuJ lok hn, ijnHF ny afp kdy kIVI nhIN mfrI huMdI qy afpxy pYrF ivc kMzf vwjy dI pIV vI nhIN jrI huMdI, Auh bMdUkF cuwkI iPridaF nUM ‘zty rho’ df hokf dyeI jFdy hn. eydF dy swjx mridaF nfl mrdy nhIN huMdy, pfsf pltdf vyK ky BfrU rfjsI iDr nfl juVdy qy aYvfrzF leI joV-qoV krdy njLr afAux lwg pYNdy hn. mrnf llkfrf mfrn vfilaF ny nhIN, CvHI-gMzfsf cuwkx vfilaF ny hI huMdf hY.

          ies sMbMD ivc ipCly idnIN Bfrq dy gRih mMqrI pI icdMbrm ny kuJ pihlkdmIaF kIqIaF hn. pihlI pysLksL AunHF ny mfEvfdIaF nUM hI kIqI hY, ikAuNik Kud pRDfn mMqrI mnmohn isMG keI vfrI kih cuwky hn ik iek bfkIaF vrgy dihsLqgrd Kfny ivc nhIN rwKy jf skdy. pysLksL ieh sI ik quhfnUM hiQafr suwtx nUM nhIN ikhf jfvygf, isrPL eynf kro ik jy gwlbfq dI myjL Auqy afAuxf hY qF EnI dyr leI golIbMdI kr lE. AunHF dI pysLksL ies qoN awgy vD ky bhu-kOmI aqy kOmI kMpnIaF jF kfrporysLnF nfl kIqy Auh smJOqy muV ivcfrn qwk vI jFdI hY, ijnHF nfl AunHF KyqrF dy mUl vfsIaF nUM nuksfn puwj irhf hY. mfEvfdIaF dIaF bfkI mMgF vI Auh ivcfrn nUM iqafr hn. mfEvfdI iDrF dy gupq sMgTn nfl qflmyl rwKdy jLfhrf sroqF ny ieh pysLksL rwd vI kr idwqI qy agly hPLqy aMdr mfEvfdIaF ny do vwzIaF kfrvfeIaF ivc pYNqI dy krIb lok vI mfr idwqy. pysLksL df ieho ijhf ‘huMgfrf’ hux surwiKaf PLorsF nUM jvfbI sKLqI leI Auksfvygf, ijs df KimafjLf sLfied Aus ielfky dy afm lok vI Bugqxgy. jMgl kbfielI lokF dI jIvn-joq hn. AunHF nfl sMbMDq ijhVy skYNzl ipCly ivc isLwbU sorynF, mDU koizaF jF hornF ny kIqy, AunHF qoN sqy hoey kbfielI lok mfEvfdI gruwpF vwl muVy sn. hux Auh hflfq dI jkV ivc af ky jbr df insLfnf bx rhy hn.

          dUjI pysLksL gRih mMqrI icdMbrm ny jMmU-ksLmIr ivc jf ky ieh kIqI ik ijhVy ksLmIrI nOjvfn pfiksqfnI pfsy qury iPrdy hn, jy Auh ihMsf df rsqf Cwz ky afqm smrpx krn qF Bfrq srkfr AunHF dy muV vsyby bfry socygI. jy Auh nOjvfn aijhf krdy hn qF ieh AunHF dy vI ihwq ivc hovygf, Bfrq dy vI. EQy KVy pYr iek svfl hor puwC ilaf igaf ik kI ieh nIqI guMmrfh ho ky dUjy dysLF, jF pfiksqfn, dOV gey iswK nOjvfnF leI vI apxfeI jfvygI? icdMbrm df jvfb isrPL eynf sI ik ies vkq gwl ksLmIr dI ho rhI hY. ieh Aus ny nhIN sI ikhf ik iswK nOjvfnF nUM aijhI pysLksL hI nhIN krnI. agly idn nUM pMjfb dI rfjnIqI ivc Aubfl af igaf ik Bfrq srkfr iswKF nfl ivqkrf kr rhI hY. idn isrPL iewko hI hor lMiGaf qy icdMbrm ny iswK nOjvfnF leI vI eysy iksm dI afqm smrpx dI nIqI dI pysLksL kr idwqI. hux gyNd dUjI iDr dy pfsy jf peI hY.

          icMdbrm dI ies pysLksL ipwCoN ieh svfl KVf ho igaf hY ik kI koeI iswK nOjvfn ies df huMgfrf Br ky Bfrq afAuxf cfhygf? jF ijhVy lok kwlH qwk kihMdy sn ik iswKF nUM mOkf nf dy ky AunHF nfl ivqkrf kIqf igaf hY, kI Auh Bfrq dysL nUM cuxOqI dyNdy AunHF iswK nOjvfnF nUM ieMj krn df swdf dyxgy? dovyN gwlF hox dI koeI sMBfvnf nhIN. awg vrHdI dy dOr ivc ijhVy iswK nOjvfn pfiksqfn cly gey sn, AunHF ivwcoN ds-pMdrF nUM Cwz ky bfkI sfry jxy koeI nf koeI vsIlf vrq ky pwCmI dysLF ivc phuMc cuwky hn. AunHF ny EQy sohxy awzy jmf ley hn. pirvfr vI swd ley hn, eyQy Bfrq af ky pysL hox nfloN Auh EQy rihx nUM hI pihl dyxgy. Aultf huMdf sgoN ieh hY ik ijs iksy nUM Bfrq srkfr ny kfnUMnI kfrvfeI rfhIN ieDr mMgfAuxf cfihaf jF EQoN dI srkfr ny jbrI eyDr Byjxf cfihaf, AunHF ny aijhf hox qoN rokx dI koisLsL kIqI hY. ijs iksy ny kfnUMnI rsqf aKLiqafr kIqf, Aus nUM BfrqI adflqF ny afp hI rfh dy idwqf hY. jy vIh sflF qwk afpxy afp nUM ‘Kfilsqfn df rfsLtrpqI’ aKvfAux vflf zfktr jgjIq isMG cOhfn afAux lwgf qF hfeI kort dy hukm Auqy pfsport Bfrq srkfr nUM Auhdf vI jfrI krnf pY igaf sI.

          ryVkf hY qF isrPL kflI sUcI df. ies ivc kuJ nFa AunHF lokF dy hn, ijhVy pihlF Bfrq ivroDI srgrmIaF ivc ihwsf lYNdy rhy sn, pr bhuqy nFa AunHF swjxF dy hn, ijnHF df iksy rfjnIqI jF ihMsk lihr nfl koeI vfsqf nhIN sI, isrPL pwCmI dysLF aMdr rfjnIqk sLrx lYx leI EQy jf ky ilK ky dy dyNdy rhy jF iPr kdy-kdfeIN Bfrq ivroDI ibafn dfgdy qy mujLfhrf krdy rhy sn. ijhVy ihMsk GtnfvF dy dfgI hn, Auh qF nypfl ivc Auqr ky pMjfb df gyVf mfr jFdy hn, puls aMdr vI AunHF dIaF sFJF hn, ijnHF sdkf sfry nfky AunHF nUM rfh dy dyNdy hn. musLkl isrPL AuNgl nUM lhU lf ky rfjnIqk sLrnfrQI bxn vfilaF dy pirvfrF nUM af rhI hY. nf AunHF dI rfjnIqk phuMc hY, nf puls vfilaF nfl awK-mtwkf qy hr vfrI Auh hvfeI awzy Auqy nuwkry ibTf ley jFdy hn jF vfps prqf idwqy jFdy hn. ienHF bfry kdy iksy ny koeI Auprflf hI nhIN kIqf.

          jo kuJ awj dy pRsMg ivc hoxf cfhIdf hY, Aus bfry iqMn gwlF TIk lwgdIaF hn. pihlI ieh ik kflIaF sUcIaF soD ky sDfrn ijhy ijLkr vfly lokF nUM awgy qoN afpxy vqn afAux-jfx dI KuwlH dy idwqI jfvy, puls nUM BfvyN cOksI rwKx leI kih vI idwqf jfvy. dUjI ieh ik sB ihMsk srgrmIaF vflIaF iDrF nfl gwlbfq dy sMprk vI srgrm kIqy jfx qy AunHF dI srgrmI df afDfr bxdy jnqk roh dy kfrnF nUM GtfAux jF htfAux leI vI Xqn afrMBy jfx. qIjI ieh ik ijnHF dy nFa surwiKaf dsiqaF jF sUhIaf eyjMsIaF dy kfgjLF ivc isKrF Auqy ilKy pey hn, AunHF dy nFvF dI sUcI jfrI kr ky ieh pysLksL kIqI jfvy ik jy Auh ihMsf df KLfqmf cfhuMdy hn qF Bfrq dy iksy vI rfj dI iksy vI adflq mUhry jf ky pysL ho jfx, cMbl GftI dy afqm smrpx kr gey zfkUaF dy kysF vFg ienHF nUM vI mOq dI sjLf jF mfr-kutfeI iksy vI nhIN hovygI. jy inwjI kfrnF kr ky zfkU bxn vfilaF nUM ieh Cot idwqI jf skdI hY, PUlF dyvI dy pfrlImYNt mYNbr bxn df rfh KuwlHf rwiKaf jf skdf hY qF TIk jF glq jnqk ros dy kfrnF kr ky ies rfhy pey lokF nUM vI eynf mOkf dyxf hI bxdf hY. ies dy bfad vI ijhVy lok afpxI QF zty rihMdy hn, AunHF nUM afpxI mrjLI nfl cuxy hoey pYNqVy anusfr jo kuJ BivwK dI kuwK ivc hovygf, Auhdy Auqy rMj vI nhIN krnf cfhIdf.


afpxIaF hI nhIN, kdy dUijaF dIaF BfvnfvF df iKafl rwKxf vI iswKIey

- jiqMdr pnUM

          afstrylIaf ivc BfrqI, qy Kfs kr ky pMjfbI, ividafrQIaF Auqy hmilaF dIaF pihlIaF KLbrF afAux vyly qoN hI sfzI rfey sI ik ienHF nUM bhuqf AuCflxf PLfiedymMd nhIN rhygf. kuJ lokF nUM sfzI rfey glq vI lwgI sI. asIN ieh smJdy sF ik ieMj krnf BfrqI bwicaF dy ihwq ivc nhIN hoxf. hux ieh gwl lwgBwg sfbq ho cuwkI hY ik ies iksm dI muihMmbfjLI ny AunHF df PLfiedf nhIN kIqf, Aultf AunHF dy rfh dIaF rukfvtF vD geIaF hn.

          pihlI gwl qF asIN ieh mMn ky qurIey ik afstrylIaf ivc hoeI hr vfrdfq nslI Byd-Bfv dI pRqIk nhIN sI, qy nfl hI ieh vI ik hr vfrdfq isrPL luwt-Koh vflI vI nhIN sI. ijhVI gwl pRvfn krn qoN Aus vrq afstrylIaf dI srkfr ies kr ky ienkfr krdI sI ik Aus dy dysL Auqy nslvfd df Pwtf lwg jfvygf, hux Aus nUM mMnxI pY geI hY ik kuJ GtnfvF scmuwc hI nslvfd dIaF sn. Aus vkq hI jy ies hkIkq nUM mMn ky igxy-cuxy nslvfdI qwqF ivruwD sKLqI kr idwqI jFdI qF ies nfl afstrylIaf dI srkfr df aks cmkxf hI sI, DuMdlf nhIN sI hoxf. hux Aus ny ieh swc EdoN pRvfn kIqf hY, jdoN dysL dI ivroDI iDr vI srkfr nUM pY inklI hY, qy aijhf stYNz lYxf jLrUrI bx igaf hY.

          dUjI gwl ieh ik Bfrq dy hfeI kimsLn ny ieh svfl bVy dlIlpUrn ZMg nfl pysL kIqf hY. AunHF ny afstrylIaf Auqy nslvfd dI AuNgl hI nhIN rwKI, EQy kuJ qwqF Auqy Bfrq-ivroDI hox df dosL vI lfieaf hY. ieh gwl AunHF ny AuBfr ky puwCI hY ik vfrdfqF df insLfnf afm kr ky BfrqI ividafrQI hI ikAuN bxfey jf rhy hn, dUjy dysLF dy ividafrQI ikvyN bcy rihMdy hn? Bfv AunHF df ieh nhIN ik dUjy dysLF dy ividafrQI bcy nhIN sn rihxy cfhIdy, sgoN ieh hY ik Auh qwq pCfxny cfhIdy hn, ijhVy isrPL BfrqI ividafrQIaF nUM cux ky insLfnf bxf rhy hn.

          afstrylIaf dI srkfr ies bfry siQqI spwsLt krn ivc kuJ nf kuJ aOK mihsUs kr skdI hY. EQoN dy rfjF dIaF srkfrF df vKryvF vI jLfhr hox lwg ipaf hY. iek rfj srkfr ny Aucyc nfl ieh aYlfn kIqf hY ik afstrylIaf ivc AunHF df rfj ivdysLI ividafrQIaF leI vwD surwiKaq hY. kuJ dUjy rfjF ny ieMj khy jfx df burf vI mnfieaf hY. swc vI ieho hY ik sfrf afstrylIaf ieko ijhf nhIN qy mYlbOrn sLihr ieho ijhy hmilaF dIaF GtnfvF kfrn iksy vI hor sLihr jF rfj qoN vwD crcf ivc afAuNdf irhf hY.

          iesy dOrfn afstrylIaf srkfr ivruwD sfzI nfrfjLgI nUM Ault gyVf dyx vflIaF kuJ GtnfvF vI ho geIaF. iek sLihr dy bfhr iek pMjfbI nOjvfn dI sVI hoeI lfsL imlx Auqy sfzf sfiraF df roh nfl Br jfxf suBfvk sI. ipwCoN ieh Byd KuwlH igaf ik Aus df kql iek pMjfbI Tykydfr qy Aus dI pqnI df kfrf sI. hfly Auh KLbr byhI nhIN sI hoeI ik pfrikMg ivc gwzI lfAux gey nUM qyl pf ky sfVn dI Gtnf df koJf ‘swc’ vI sfhmxy af igaf. awD-pcwDy sV gey Aus pMjfbI nUM mMnxf pY igaf ik sYr-spfty kfrn KLrcf vwD ho igaf sI qy bImy dI rkm lYx leI Aus ny ieh nftk afp hI kIqf sI. pihlF asIN afstrylIaf dI srkfr qy smfj dy ivruwD boldy qy ilKdy sF, ienHF do GtnfvF ipwCoN EQoN df mIzIaf bfkI GtnfvF ivcoN vI bhuqIaF nUM iesy vMngI ivc rwKx qur ipaf. hux jdoN prQ ivc pMjfbI muMizaF hwQoN hI do pMjfbI sky BrfvF dy kql kr idwqy jfx dI KLbr afeI hY qF EQoN df mIzIaf iek vfrI iPr sfzI ipClI kuVwqx nUM Xfd rwK ky jvfbI coBF lfAux dI koisLsL kr skdf hY.

          ivdysLF ivc gey pMjfbI, jF hornF rfjF ny BfrqI, bwcy sfzy afpxy hn. asIN AunHF sfiraF dI suwK mMgdy hF. nfl dI nfl sfnUM ieh swc vI pRvfn krnf cfhIdf hY ik kuJ nf kuJ ksUr iksy nf iksy QF sfzy bwicaF ivcoN iksy df vI ho skdf hY. asIN qF akl dI gwl dwsI vI mMnxI nhIN cfhuMdy. EQoN dI srkfr dy iek aihlkfr ny ieh slfh dy idwqI ik ivdysLI, qy Kfs kr ky BfrqI, ividafrQI bhuqf ivKfvf krn qoN bicaf krn. AunHF ividafrQIaF ny idny pVHfeI krnI qy bhuqI vfrI rfq dI isLPLt Auqy kMm kr ky prqxf huMdf hY. ieho ijhy vkq AunHF kol mihMgIaF cIjLF df dUroN idwsxf lutyry ansrF nUM afpxy vwl iKwcdf hY. pMjfb dy mOjUdf luwt-Koh vfly mfhOl ivc hux sLihrF dy lok vI afpxy Gr dy jIaF nUM kihx lwg pey hn ik hnyry-svyry qurn vyly ijLafdf Bfry prs jF cynIaF-aMgUTIaF pf ky nf inklo, vrnf lutyry luwtx dy nfl-nfl koeI srIrk nuksfn vI pucf skdy hn. jy ieho gwl afstrylIaf dI srkfr dy iek aiDkfrI ny kih idwqI qF sfnUM icwp cVH geI. asIN BfrqI mIzIey ivc ieh svfl vI AuCflx lwg pey ik kI sfzy bwicaF nUM EQy cwj nfl ijAUx df aiDkfr vI nhIN? kI Auh EQy hux afpxI BuwK-nMg dI qsvIr pysL kiraf krn? ieh ivhfr sfzI soc df sfvFpx pysL krn vflf nhIN, sgoN Auh asfvFpx sI, ijhVf asIN ikRkt iKzfrI hrBjn isMG dy svfl Auqy apxfieaf sI.

          hrBjn isMG ijMnf vI vDIaf iKzfrI hovy, ivhfr dI bdqmIjLI kfrn keI vfrI crcf ivc af cuwkf hY. afstrylIaf ivc Kyzdy smyN EQoN dy iek iKzfrI ny Aus Auqy nslvfdI itpxI krn df dosL lfieaf sI. gwl aMq nUM sicn qyNdulkr dI gvfhI Auqy afx atkI qy inbyVf ieh hoieaf ik hrBjn ny jo sLbd vrqy sn, Auh nslvfdI nhIN sn, mF dI gflH nfl sMbMDq sn, jo afstrylIaf dy iKzfrI ny glq smJ ilaf sI. EdoN asIN afstrylIanF dy iKlfPL sfrf qfx lf idwqf, pr ieh gwl nf icqfrI geI ik hrBjn nUM agly dy dysL ivc jf ky mF dI gflH kwZxf vI nhIN sI sLoBdf.

          eynf hI nhIN, asIN dUjy dysLF nfl mukfbly ivc afstrylIaf dy hflfq nUM vI nhIN vyKdy. ipCly ieko sfl aMdr luwt-Koh dIaF GtnfvF dOrfn amrIkf aMdr iek drjn qoN vwD BfrqIaF Auqy hmly hoey qy AunHF `coN kuJ jxy jLKLmF dI qfb nf Jwldy hoey dm vI qoV gey. asIN amrIkf dy ivruwD afstrylIaf vrgf roh pRgt nhIN sI kIqf. sB qoN vwD pMjfbIaF dy kql hr sfl iPlpfeIn ivc huMdy hn qy kdy vI koeI mhInf KflI nhIN jFdf. bIqy hPLqy vI iqMn pMjfbI muMzy EQy kql ho gey hn. EQy mfry jfx vfly iksy vI pMjfbI dy Gr nf qF srkfr df koeI pRqIinD kdy shfieqf df cYWk lY ky igaf hY qy nf Aus iksm df sKLq ros iPlpfeIn dI srkfr kol kIqf hY, hflFik ieh sfry lok vI EQy kfnUMnI qOr `qy gey sn qy bfkfiedf srkfrI nymF-kfnUMnF aMdr rih ky kfrobfr kr rhy sn. kMm krdy pMjfbIaF `qy hmly PLrFs, spyn, ieMglYNz aqy kYnyzf ivc vI kdy-kdy ho jFdy rhy hn. kI AunHF sBnF QFvF dy pMjfbIaF nUM asIN eydF dI hmfieq kdy idwqI hY?

          afstrylIaf dy ivsLysL hflfq df iek pwK ieh vI hY ik EQy ipCly kuJ sflF dOrfn hjLfrF dI igxqI ivc pMjfbI bwcy pVHfeI df vIjLf lY ky gey hn. AunHF dI eynI vwzI igxqI EQy jfx df afstylIan gory hI nhIN, purfxy pwky ho cuwky pMjfbI vI vwKrf ijLkr krn lwg pey hn. sB qoN vwD ijhVI gwl dI crcf Auh sfry jxy nvyN bwicaF bfry krdy hn, Auh ieho hY ik vIjLy lgvf ky qorn smyN nf qF Bfrq ivcly eyjMt AunHF nUM afstrylIan smfj ivc rihx-sihx dy qOr-qrIikaF bfry kuJ dwsdy hn qy nf EQoN dfKLly dI afigaf dy ky PLIs df gwPf lYx vfly kfljF vfilaF ivcoN bhuqy jxy ieh dwsxf afpxI ijLMmyvfrI smJdy hn. nqIjy vjoN Auh bwcy EQy jf ky afpxy ipMz dI iPrnI qy mYlbOrn dy hfeIvya nUM ieko ijhI QF hI smJ bYTdy hn. cwj-afcfr qoN swKxf AunHF df ivhfr sQfnk vsoN nUM cuwBx kr ky Auh ienHF Auqy hmly qF nhIN krygI, pr hmdrdI vI ienHF vfsqy EnI nhIN rwK skdI, ijMnI hoxI cfhIdI hY.

          AuproN sfzf ivhfr vI bVf ajIb hY. asIN iksy gwl nUM kdy TMZy isr nfl socdy hI nhIN. sfnUM qF hr vkq muwdf cfhIdf hY, ijs nUM lY ky asIN ibafnbfjLI kr skIey. ies df asr kI pvygf, sfnUM Aus dI koeI icMqf hI nhIN huMdI. ibafn Auh swjx vI dyeI jFdy hn, ijnHF df EQoN dy hflfq nfl koeI vfsqf hI nhIN huMdf. nqIjf jo kuJ inkl skdf hY, Auh hux sfhmxy afAux lwg ipaf hY.

          afstrylIaf dI srkfr ny afpxy kol pwkI irhfies (prmfnYNt rYjLIzYNs) dIaF vIh hjLfr qoN vwD bwicaF dIaF arjLIaF Auqy pRvfngI rok idwqI hY. ieh bwcy lwKF rupey Krc ky EQy gey sn qy hux Auh ies icMqf ivc hn ik iksy vI vkq vqn vfpsI vfsqy hukm iml skdf hY. AunHF dI jfn-mfl dI rfKI bfry qF Bfrq srkfr kuJ nf kuJ dKLl dy skdI hY, iksy nUM vIjLf dyx jF pwkI irhfiesL df hwk dyx dy mfmly ivc koeI vI dysL duUjy dysL dI srkfr nUM nhIN kih skdf. awgoN leI afstrylIaf dI srkfr ny vIjLf dyx dy inXm vI sKLq krny sLurU kr idwqy hn. sDfrn iksm dy sOKy korsF leI awgoN vIjLf dyxf bMd kr idwqf jfvygf qy qknIkI korsF leI Xogqf hI vwD nhIN, aMgryjLI tYWst dy nMbr vI vwD rwK idwqy jfxgy.

          qy isrPL EQy hI nhIN, ieh kuJ hux brqfnIaf dI srkfr vI krn lwgI hY qy hflYNz bfry vI ieho ijhIaF irportF afAux lwgIaF hn. ienHF sBnF QFvF qoN muwdf ibnF sLwk eyjMtF rfhIN pVHfeI dy bhfny ho rhI kbUqrbfjLI nUM vI bxfieaf jf irhf hY, pr musLkl qF aslI ividafrQIaF nUM afvygI. byloVI muihMm ny AunHF df kuJ sMvfrn dI QF AunHF sfiraF nUM AulJx ivc Psf idwqf hY.

          sfzI qy sfzy pMjfb dy pRsLfsn dI ‘ihMmq’ qF ies qoN vI awgy jFdI hY. ipCly sfl afstrylIaf qoN afeIaF muwZlIaF KLbrF ipwCoN hI aYn afr afeI mfmilaF nfl juVy hoey iek aPLsr ny sfry ijLilHaF dy aiDkfrIaF nUM afstrylIaf pVHdy bwicaF dIaF qy AunHF dy mF-bfp dIaF sUcIaF bxfAux df kMm krn qy CyqI irportF Byjx df hukm dfg idwqf. awgoN kMm ieh krnf sI ptvfrIaF ny. AunHF ny ipMzF ivc jf ky ‘vyrvy’ iekwTy krn dy nFa Auqy AunHF bwicaF dy mF-bfp qoN Aus bYNk df nFa vI puwCxf sLurU kr idwqf, ijwQoN AunHF ny bwcy df aYjUkysLn lon mnjLUr krvfieaf sI qy sMbMDq eyjMt bfry vI, ijs dy rfhIN Auh bwcy afstrylIaf gey sn. mF-bfp nUM ieh icMqf lwg geI ik jy iek vI kfgjL nfl nf rilaf qF AunHF dy bwcy bfry glq irport nf ho jfvy, ies kr ky Auh irport bxfAux vfilaF dI ‘syvf’ krn lwg pey. sfzy kol afstrylIaf qoN keI bwicaF dy Pon afey ik eyQy asIN musLkl ivc Psy hoey hF, ipwCy pMjfb ivc sfzy mF-bfp dy nwk ivc dm kIqf ipaf hY. sfnUM mOky dy pMjfb srkfr dy muwK skwqr nUM bynqI kr ky ieh kMm bMd krvfAuxf ipaf sI.

          iek gwl asIN smJ ky cwlIey. musLkl afvy qF ivafhI hoeI DI dI mdd leI jfxf munfsb huMdf hY, pr hr CotI-vwzI gwl sux ky Bwjy jfx qoN Aus dy sLhury vI awk jFdy hn. iPr Auh ieh kihx lwg pYNdy hn ik kuVI ny qF vwsdI rihxf sI, ies dy mF-bfp hI nhIN vwsx dyNdy. ivdysL gey pMjfbIaF dy mfmly ivc vI asIN kuJ eydF hI kr rhy hF. sfzIaF BfvnfvF `qy swt vwjdI qoN asIN cIkdy hF, pr jdoN EQoN dy igxy-cuxy lokF dI bdqmIjLI nUM lY ky asIN sfry dysL Auqy Twpf lfAuNdy hF qF Aus dysL dy nfgirkF nUM vI asIN afpxy ivruwD jvfbI kOV leI Auksf rhy huMdy hF. smyN nUM smJIey, smyN muqfbk ivdysL gey afpixaF dI loV nUM vI smJIey, prvfs dIaF aOkVF nUM vI qy afpxI soc nUM sfvIN bxfAux df Xqn krIey. biTMzf qoN crnjIq Buwlr ny bhuq sohxf sMdysL Byijaf hY; ‘‘ipafr, vPLf qy armfn, ieh aihsfs qF sfiraF ivc huMdy ny. Gr-Gr qF Auh vI Kyzdy ny, jo PLuwt-pfQ `qy sONdy ny.’’ sfry aihsfs qy sfrIaF BfvnfvF isrPL sfzy leI nhIN rih geIaF, bfkI lokF dy mn ivcly aihsfs df vI iKafl krnf iswKxf cfhIdf hY.

 


muMbeI nUM Durf bxf ky KyzI jf rhI hY Kqrnfk rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          buwZf ho cuwkf bfl Tfkry qy Aus dI QF lYx leI qrlo-mwCI ho irhf Aus df BqIjf rfj Tfkry iewko vMngI dy vI hn qy iewko ijhI ibmfr mfniskqf dy mrIjL vI. koeI vI hosLmMd ivakqI AunHF dI rfjnIqI nUM TIk krfr nhIN dy skdf. icrF qwk isLv sYnf dI sihXogI rhI BfrqI jnqf pfrtI qy Aus dy ipRqpflk rfsLtrI soiemsyvk sMG nUM vI afKLr Aus nfloN inKyVf jLfhr krnf jLrUrI ho igaf. kfrn koeI rfjsI nhIN sI. BqIjy nfl ByV ivwc bfl Tfkry vwloN mrfTy lokF df nfiek bxn Kfqr Auqr BfrqI lokF ivruwD rfq-idn BVfs kwZy jfx ny ieh hflq pYdf kIqI sI. hfly ivDfn sBf coxF ivwc sfZy cfr sfl rihMdy hn, nyVy jf ky dovF iDrF dI sFJ iPr pY jfxI hY, EnI dyr dovyN afpo afpxf aDfr kfiem rwKx leI iewk dUjy nfloN Ault pYNqVf vI lY skdIaF hn. kFgrs pfrtI vI cfcf-BqIjf TfkiraF nfl isMÕ PsfeI rwK ky ieh jLfhr kr rhI hY ik isLv sYnf nfl aslI afZf Auho lY rhI hY.

          iehnF sBnF nUM afpo afpxf kMm krdy Cwz ky lIzrF dI bjfey muwidaF dI ivcfr kIqI jfxI bxdI hY. sfzI njLr ivwc sfrI Kyz EnI rfjnIqk nhIN, ijMnI AunHF dI socxI dy dohry imafrF dI hY.

          pihlF asIN isLv sYnf dy pYNqiVaf nUM hI lY leIey. Aus dy muwKI bfl Tfkry nUM sLfhruK Kfn dI eynI kI gwl vI burI lwgI hY ik pfiksqfnI ikRkt iKzfrIaF nUM Bfrq ivwc Kyzx dyxf glq nhIN. vwKrI gwl hY ik AunHF iKzfrIaF leI Krcf dyx qoN sLfhruK Kfn vI pfsf vwt igaf qy isLlpf sLYtI vI, pr jo kuJ sLfhruK df afiKaf bfl Tfkry nUM cuB igaf, Auho kuJ isLlpf sLYtI df afiKaf nhIN cuiBaf sI. isLlpf sLYtI ny sLfhruK Kfn qoN do idn pihlF ieh ikhf sI ik pfiksqfnI iKzfrI cMgy hox dy bfvjUd asIN AunHF ipwCy pYsy ies krky nhIN lfey, ikAuNik eyQy kuJ pfgl iksm dI mfniskqf vfly lokF ny AunHF nUM Kyzx nhIN sI dyxf. jy srkfr ijLMmyvfrI lvy ik aijhf kuJ nhIN hovygf qF Auh iKzfrI  eyQy iKzfey vI jf skdy hn. Tfkry nUM isLlpf dI gwl ies krky nf cuBI ik Auh ihMdU sI, jd ik sLfhruK Kfn nUM muslmfn hox kr ky ieh suxf idwqf igaf; ‘‘qUM lfhOr hI clf jfh.’’ Auh lfhOr ikAuN clf jfvy qy ies dI QF eydF dI byhUdgI krn vfly pfglKfny ikAuN nf Byj idwqy jfx? ies bfry Bfrq dy lokF nUM kdy nf kdy socxf pvygf.

          iPr bfl Tfkry nUM isrPL pfiksqfnI iKzfrIaF nfl hI qF nPLrq nhIN, Aus ny afstrylIaf dy iKzfrIaF nUM vI muMbeI ivwc nf Kyzx dyx dI DmkI idwqI hoeI hY. kfrn ies df ieh dwisaf hY ik afstrylIaf ivwc BfrqIaF Auqy hmly kIqyy jf rhy hn. EQy ho rhy hmilaF qoN asIN sfry BfrqI duwKI hF, ies dI icMqf vI krdy hF, pr bfl Tfkry dI dlIl AunHF GtnfvF nfl joVy jfx dI guMjfiesL iblkul nhIN. sfzI jfxkfrI anusfr hux qwk ijMny ku BfrqIaF Auqy hmly afstrylIaf ivwc hmly hoey hn, do-cfr dwKxI BfrqI hoxgy, bfkI afm krky Ausy AuqrI Bfrq qoN gey hn, ijwQoN dy lokF df mMubeI afAuxf vI nf cfcf Tfkry nUM psMd hY qy nf BqIjf Tfkry nUM. ijnHF df muMbeI afAuxf vI AunHF nUM psMd nhIN, AunHF df afstrylIaf bYiTaF df vI AunHF nUM koeI drd nhIN ho skdf. asl ivwc qF AunHF dy idmfg ivwc kIVf srkdf qy kuJ nf kuJ aijhf krn nUM AuksfAuNdf hY, ijs nfl Auh mIzIey ivwc Cfey rihx. ieho kfrn hY ik afstrylIaf dI ikRkt tIm dy iKzfrIaF nUM vI pfiksqfnI iKzfrIaF vFg hI eyQy nf Kyzx dyx dI DmkI dy idwqI hY.

          [[[[qy svfl qF ieh vI socxf bxdf hY ik AunHF dI hr gwl nUM asIN lok vI iewko cOKty ivwc rwK ky ikAuN vyKdy hF? imsfl vjoN ipCly idnIN EQy ieh gwl pihlF muwK mMqrI asLok cvfn ny khI qy iPr cfcf-BqIjf Tfkry vI kihx lwg pey ik muMbeI dy tYksI zrfeIvrF nUM mrfTI bolI iswKxI cfhIdI hY. jdoN AunHF ny ieh ikhf sI ik muMbeI aMdr ihMdI qy aMgryjLI dy borz vI nhIN lfAux dyxy, Aus df ivroD kIqf jfxf jfiejL sI qy asIN vI kIqf sI, pr hux vflI gwl Aus nfloN vwKrI hY. vKryvF ieh hY ik ies vfrI ihMdI jF aMgryjLI bolx df ivroD nhIN kIqf igaf, Kud Tfkry dI isLv sYnf ihMdI dy do aKLbfr Cfp rhI hY, sgoN ieh ikhf igaf hY ik tYksI zrfeIvrF nUM sQfnk bolI iswKxI cfhIdI hY. muMbeI ivwc isrPL ihMdI qy aMgryjLI pVHy lokF ny hI tYksI `qy nhIN bYTxf huMdf, mrfTI bolI bolx qwk sImq sQfnk lok vI bYTdy hoxgy. jy tYksI zrfeIvr sQfnk bolI nhIN jfxdf qF AuhnUM aqy svfrI nUM dovF nUM musLkl pysL af skdI hY. mrfTI bolI df koeI iemiqhfn qF pfs nhIN krnf, gujLfry jogI jLrUr afAuxI cfhIdI hY.

          sfzy pMjfbI imwqrF nUM ieh gwl afpxy rfj dy hflfq dy cOKty ivwc rwK ky smJxI cfhIdI hY. asIN eyQy lgfqfr mMg kr rhy hF ik pMjfbI dI pVHfeI Gwto-Gwt dsvIN jmfq qwk lfjLmI hoxI cfhIdI hY, qy hux pMjfb srkfr ny ies mksd leI notIPLIkysLn vI jfrI kr idwqf hY. nvF notIPLIkysLn jfrI krdy smyN kfnvYNt aqy kyNdrI ividafly vI bfhr nhIN rihx idwqy gey. dlIl asIN krnftkf dI vrqI hY ik EQy sfry lokF leI kMnV BfsLf pVHnf lfjLmI bxf idwqf igaf hY. ieMj krky asIN pMjfb ivwc kuJ vI glq nhIN kIqf, pr jy ieho mMg mhfrfsLtr ivwc kIqI jFdI hY qF asIN Aubl pYNdy hF. TfkiraF dI jLor-jbrdsqI qy bdqmIjLI df ztvF ivroD kIqf jfxf cfhIdf hY, pr jy gwl koeI TIk afKI jfvy, AuhnUM mMnx `c vI hrj nhIN hoxf cfhIdf. jy ieMj ivroD dI Kfqr hI AunHF dI hr gwl nUM glq Tihrfieaf jfvy qF ies nfl AunHF nUM mrfTI lokF dI mfniskqf BVkfAuxI sOKI ho jfvygI.

          ijwQoN qwk muMbeI dy ajoky hflfq df sMbMD hY, Aus ivwc keI iDrF dohrI mfniskqf df isLkfr njLr af rhIaF hn. AunHF ivwc Tfkry cfcf-BqIjf vI hn, rfj dI srkfr clfAux vfly vI qy AunHF ipwCy KVI kFgrs dy pfrtI dy afgU vI.

          ipClyry sfl dy iewk idn rfj Tfkry ny afpxI nv-inrmfx sYnf nUM inrmfx, Bfv ik AusfrI, dy kMm krn dI QF BMn-qoV krn leI bfjLfrF ivwc kwZ idwqf. AunHF ny Auqr BfrqIaF dy iKlfPL pUrf KrUd kIqf. do idn lok tYlIvIjLn skrInF Auqy Auqr BfrqIaF dy iKlfPL huMdI guMzfgrdI nUM vyKdy rhy. sLihr df kimsLnr Kud iewk Auqr BfrqI sI. pMjvyN idn Aus Auqr BfrqI puls kimsLnr dI DI df ivafh sI. swdf dyx dI PrfKidlI Auhny vI ivKf idwqI qy Auqr BfrqIaF nUM muMbeI ivwcoN inkl jfx leI dbfkVy Cwzx vflf rfj Tfkry Aucycy mihmfn vjoN Aus dy Gr sLgn pfAux clf igaf. kI ies qoN pRBfv ieh nhIN inkldf ik rfj Tfkry dI rfjnIqI aMdrKfqy dI igwt-imwt kr ky KyzI geI igxI-imxI Kyz sI?

          dUjf svfl hY rfhul gFDI nUM isLv sYnf vwloN pysL kIqI geI cuxOqI qy moVvF vfr krn leI Aus vwloN muMbeI dI BlvfnI gyVf kwZx df. isLv sYnf nUM qF sicn qyNdulkr qy mukysL aMbfnI df ieh kihxf vI TIk nhIN sI lwgf ik Auh BfrqI hox ivc mfx mihsUs krdy hn qy BfrqI hox kr ky muMbeI Auqy hr dysL-vfsI df brfbr df hwk smJdy hn. rfhul gFDI ny jo ikhf sI, Auh glq nhIN sI, pr pUrf TIk vI nhIN sI. Aus ny ibhfr ivwc jf ky EQoN dy lokF nUM KusL krn leI kih idwqf ik muMbeI Auqy dihsLqgrd hmly vyly qF kurbfnI Auqr BfrqIaF ny idwqI sI. sfrI gwl TIk huMdy hoey vI pUrI TIk ies kr ky nhIN sI ik Auqr BfrqIaF ny vI iewkilaF ny kurbfnI nhIN sI idwqI, mhfrfsLtr dy hymMq krkry qy asLok kfmty ny vI jfn gvfeI sI qyy bMglOr vwsdy kyrlf dy AunIikRsLnn pirvfr df PLOjI myjr puwq vI sLhId hoieaf sI. rfhul gFDI jy sfrf TIk boldf qF sLurU eyQoN krdf ik Aus prK dI GVI mhfrfsLtr dy krkry qy kfmty dy nfl-nfl Bfrq dy keI hornF rfjF dy lokF ny vI sFJy mnorQ leI jfn idwqI sI. Pyr vI jo Aus ny ikhf, Aus dI koeI ivcfrF jF sLbdF vjoN AUxqfeI kwZx dI bjfey isLv sYnf ieh cuxOqI dyx dy glq pfsy qur peI ik rfhul gFDI muMbeI af ky ivKfvy.

          do idn bfad rfhul gFDI muMbeI phuMc igaf. isLv sYnf ny kfly JMzy ivKfAux df aYlfn kr idwqf. jy Auh vfjb dUrI rwK ky ieMj krdy qF ros vjoN aijhf krnf AunHF df jmhUrI hwk sI, pr nf Auh hwdF qwk sImq rhy qy nf hI jmhUrI hwk dI vrqoN df mOkf rfj srkfr ny idwqf. ieho ijhy pRbMD kIqy gey ik rfhul gFDI dy dOry mOky isLv sYnf vfly KUMjy lwgy rih gey. puls dy pwky pRbMDF dy bfvjUd hflq suMn-sfn vflI nhIN sI. rfhul gFDI dy sfAU sroiqaF ny Aus dI gwl suxI vI qy afpxI khI vI. jy Auh ryl gwzI ivwc jf viVaf qF EQy vI ikAuNik afm lok sn, isLv sYnf vfly nhIN sn, iksy ny koeI vI bdqmIjLI nhIN sI kIqI. ies sfry Gtnfkrm qoN bfad sfrf mIzIaf iewko gwl  kih irhf hY ik isLv sYnf dy huwlVbfjLF dI PUk inkl geI qy AunHF df hIj-ipafjL jLfhr ho igaf hY.

          iblkul TIk gwl hY ik AunHF df hIj-ipafjL jLfhr ho igaf hY, pr isrPL AunHF df nhIN, Aus rfj dI srkfr df vI jLfhr hoxoN nhIN bicaf. rfhul gFDI dy dOry nUM kfmXfb krn aqy iksy vI axsuKfvIN Gtnf qoN rokx dy pRbMD eydF kIqy gey, ijvyN kdy mhfqmf buwD bxn qoN pihlF rfj kumfr isDfrQ dy bfhr inklx vyly kIqy jFdy sn ik koeI bdsLgnI vflI Gtnf Auhdy mwQy nf afx vwjy. iehnF pRbMDF ny rfj srkfr dI pikafeI drsf idwqI hY. ijhVI gwl Ausdy iKlfPL jFdI hY, Auh ieh ik iesy iewk Gtnf ny ieh vI drsf idwqf hY ik mhfrfsLtr dI srkfr afpxI ijLMmyvfrI pRqI iemfndfr nhIN. jy Auh rfhul gFDI dy dOry vyly eyny pwky pRbMD kr skdI hY qF EdoN awKF aqy kMn ikAuN bMd kr lYNdI rhI hY, jdoN isLv sYnf aqy mhfrfsLtr nv-inrmfx sYnf dy cfcf-BqIjf mfrky vfly lok sDfrn Auqr BfrqIaF ivruwD guMzfgrdI krdy sn? kI ies df dUjy pfisEN vyiKaF ieh mqlb nhIN inkldf ik rfj srkfr jfx-buwJ ky ieho ijhy qwqF nUM KuwlHf Kyzx df mOkf dyNdI hY, qF ik AunHF dy zrfey qy sqfey hoey lokIN jfn-mfl dI rfKI dI afs ivwc iewk Kfs iDr df vot bYNk bxy rihx?

          bVI KLqrnfk rfjnIqI hY ieh. ies qrHF dy dfa Kyz ky Auqr pRdysL qyy ibhfr ivwc qF sLfied kuJ pRfpqI kr leI jfvy, dysL dy vwK-vwK koinaF `coN ieho ijhIaF cuxOqIaF pysL hox nUM nhIN roikaf jf skygf. dysL pfrtIaF qoN vwzf huMdf hY. pfrtIaF qF dysL qoN vfrIaF jf skdIaF hn, pr pfrtIaF dy ihwqF leI dysL dy ihwq vfr idwqy jfx, ies gwl dI hmfieq nf awj qwk iksy isDFqkfr ny kIqI hY qy nf kdy krnI hY.


ivvfdF dy ijwlHx ivwc PsdI jf rhI aYvfrzF dI rfjnIqI

- jiqMdr pnUM

          rfjnIqI bVI gMdI cIjL bx cwukI hY sfzy jLmfny ivwc. ies ny nf smfjI qfxy-bfxy nUM qoVn ivwc ksr CwzI hY, nf Dfrimk ivsLvfsF df Kyqr plIq krn ivwc qy nf ‘snmfn’ vrgy sLbdF nUM apmfn df pRqIk bxfAux qoN hI iJjkI hY. asIN bVy nmUny vyKy hn ies vrqfry dy.

          iewk vfrI aMimRqsr ivwc jQydfr gurcrn isMG tOhVf dI agvfeI hyT vI, qy AunHF dy afpxy hwQIN vI, jnrl vYidaf dy PFsI lwg cwuky dovF kfqlF dy prvfrF nUM ‘isropfE’ dy ky snmfnq kIqf igaf sI. agly idn tOhVf sfihb jlMDr af gey. pwqrkfrF nUM imly qF iksy ny svfl kr idwqf ik ‘‘jQydfr jI, BfrqI jnqf pfrtI quhfzI sihXog pfrtI hox dy bfvjUd ieh kihMdI hY ik suwKy-ijMdy dy prvfrF nUM isropy dy ky qusIN awqvfd nUM hwlfsLyrI dy rhy ho.’’ jQydfr tOhVf df jvfb sB nUM suMn kr dyx vflf sI. kihx lwgy : ‘‘ZfeI gjL dI lIr nfl awqvfd nhIN af jfx lwgf.’’ aKLbfrF ivwc Cipaf ieh ibafn Enf awqvfd bfry bihs df muwdf nhIN sI bixaf, ijMnf ies gwloN bx igaf sI ik jQydfr tOhVf dI njLr ivwc ‘isropfE’ vI ‘ZfeI gjL dI lIr’ qoN vwD arQ nhIN rwKdf. Auh idn qy afh idn, asIN keI snmfn eysy qrHF idwqy jFdy qy iPr AunHF df jlUs inkldf vyKdy afey hF, ijs dI iewk kVI ies vfrI CwbI jnvrI nUM aYlfny gey Bfrq dy ‘pdm’ snmfn smJxy cfhIdy hn.

          Bfrq srkfr dy srb AuWc snmfn df nFa ‘Bfrq rqn’ hY. Auh kdy-kdfeIN iksy ivrly nUM hI imldf hY. dUjf snmfn ‘pdm ivBUsLx’ hMudf hY. qIjf snmfn ‘pdm BUsLx’ qy cOQf ‘pdm sRI’ hY. iehnF ‘pdm’ vfly snmfnF nUM awgy vI keI vfrI ivvfd df muwZ bMinHaf hY, qy hux Pyr Auho kuJ kr idwqf hY.

          ipCly smyN ivwc iewk vfrI ies snmfn bfry ivvfd vfjpfeI srkfr vyly iCiVaf sI. sB nUM pqf hY ik Bopfl ivwc iewk vfrI XUnIan kfrbfeIz kMpnI dy kfrKfny ivwcoN jLihrIlI gYs lIk ho ky hjLfrF lok mOq dy mMUh jf pey sn. keI lok ijAuNdy vI miraF vrgy ho gey qy keIaF dy Gr jMmI aglI pIVHI Aus gYs dy asr hyT nkfrfpx lY ky pYdf hoeI hY. Aus kMpnI df kfrobfr smyt ky mflk qF amrIkf dOV gey sn, ijhVy bMdy Aus ipwCoN eyQy rih ky Aus kMpnI dy ihwqF dI rfKI krn lwgy hoey sn, vfjpfeI srkfr vyly AunHF ivwcoN iewk jxy nUM ‘pdm’ aYvfrz dy idwqf igaf sI, ijs qoN ivvfd Aupjxf suBfvk sI.

          ieho nhIN, vfjpfeI srkfr vyly hwzIaF dy ijs zfktr ny pRDfn mMqrI vfjpfeI dy goizaF df ielfj kIqf, Aus nUM vI ‘pdm’ aYvfrz dy idwqf igaf. EdoN kuJ kFgrsIaF ny ies Auqy ikMqU kIqf sI. hux Aus zfktr nUM Auho aYvfrz dy idwqf igaf, ijs ny ipCly sfl mOjUdf pRDfn mMqrI zfktr monmohn isMG df idl df aprysLn kIqf sI. jy ieh rIq hor awgy vDI qF aglI vfrI pRDfn mMqrI df blwz pRYsLr cYWk krn vflf Pfrmfisst vI ‘pdm sRI’ dI afs rwKygf.

          ijhVy aYvfrzF ny ies vfrI ivvfd ivwc QF bxfeI hY, AunHF ivwc iewk nFa iPLlm stfr sYPL alI Kfn df vI hY. sYPL alI Kfn Kud kihMdf hY ik Auh ajy ies ruqby dy snmfn df hwkdfr nhIN sI, pr ikhf Aus ny EdoN hY, jdoN Aus dy nFa AuWqy crcf iCV geI. keI sfl pihlF iPLlm stfr slmfn Kfn Auqy mnfhI vfly iksy Kyqr ivwc ihrnIaF df isLkfr Kyzx df kys bixaf sI. Ausy kys ivwc sYPL alI Kfn df nFa vI boldf hY. mukwdmf hfly cwl irhf hY. ijhVf bMdf afpxy mulk dy kfnUMn dI AulMGxf krn df mukwdmf Bugq irhf hY, Aus nUM ‘pdm’ aYvfrz dyx nfl qF snmfn df vI apmfn ho igaf hY.

          iewk hor cricq nFa kFgrsI afgU bflf sfihb ivKy pfitl df hY. mhfrfsLtr dy ies bjLurg nUM vI ‘pdm BUsLx’ idwqf igaf hY. ivvfd df kfrn ieh ik Auh iewk koafpryitv adfry df srvo-srvf hY, ijs AuWqy mhfrfsLtr srkfr dy pMdrF sO kroV rupey mfr lYx df dosL hY. mukwdmybfjLI EQy vI cwl rhI hY. jy kwlH nUM Aus kys ivwc bflf sfihb ivKy pfitl dy iKlfPL adflq df hukm af igaf, iPr hirafxy dy puls aPLsr rfTOr vFg Aus df ‘pdm BUsLx’ vfps krfAux dI mMg vI AuWT pvygI.

          pdm aYvfrz iewk bIbI mwilkf sfrfBfeI nUM vI idwqf igaf hY. Auh bIbI ies aYvfrz dI swcmuwc hwkdfr hY, pr aYvfrz dyx df smF glq cuxn kr ky crcf iCVn dI guMjfiesL bx geI. Auh nfmxy vflI klfkfr hY. ies qoN ielfvf vwzI smfj-syvI vI hY. gujrfq dy dMigaF ipwCoN Aus ny dMgf pIVqF dy kysF dI pYrvI krn qoN lY ky AunHF dy muV vsyby qwk asl ivwc ijMnI syvf kIqI, Aus leI vI Auh aYvfrz dI hwkdfr bxdI sI. iPr vI ieh aYvfrz Aus nUM EdoN hI idwqf igaf, jdoN pfrlImYNt coxF ivwc Auh Bfjpf afgU lfl ikRsLn azvfnI dy mukfbly kFgrs dI hmfieq pRfpq kr ky cox lVI qy hfr geI. jy pihlF ieho aYvfrz idwqf igaf hMudf qF gwl hor hoxI sI, hux Aus dy nFa dI crcf dy nfl Aus dy kFgrsI hmfieq vflI AumIdvfr hox dI crcf vI hMudI rhygI.

          iPr vI ies vfrI df, qy sLfied hux qwk df, sB qoN vwzf ivvfd amrIkf vwsdy sMq isMG Cqvfl dy nFa bfry hY. Aus dy nFa df sB qoN pihlf ivroD BfrqI jnqf pfrtI dy sInIar lIzr gopI nfQ muMzy vwloN kIqf igaf sI qy kIqf vI Aus ny aYlfn hox qoN pihlF sI. gopI nfQ muMzy qoN bfad ieh muwdf kFgrs pfrtI aMdr ies qrHF df rUp lY igaf ik srkfr qy pfrtI dovF ivcfly mqByd njLr afAux lwgy hn. nf qF pfrtI pRDfn sonIaf gFDI hfly qwk ies bfry bolI hY, nf pRDfn mMqrI mnmohn isMG hI.

          Bfjpf afgU gopI nfQ muMzy vwloN ilKI geI icwTI ivwc ieh gwl khI geI sI ik sMq isMG Cqvfl vfd-ivvfd ivwc AuliJaf ivakqI hY qy Bfrq dI sB qoN AuWcI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ Auhdy bfry cfrjsLIt vI jfrI kr cwukI hY, ies leI Aus nUM koeI aYvfrz nf idwqf jfvy. ies ivroD dy bfvjUd Cqvfl dy nFa df aYlfn kr idwqf igaf. agly idn bfkfiedf prYWs kfnPLrMs dOrfn Aus dy aYvfrz bfry kFgrs pfrtI dy bulfry sLkIl aihmd nUM iewk svfl df sfhmxf krnf pY igaf. sLkIl aihmd ny ieh kih ky pwlf Cuzf ilaf ik aYvfrz dyx df PLYslf Bfrq srkfr ny kIqf hY, ies bfry Aus nUM puwiCaf jfxf cfhIdf hY, kFgrs pfrtI df iehdy nfl koeI sMbMD nhIN. ies nfl ieh pRBfv ilaf igaf ik srkfr dy ies PLYsly nfl srkfr clf rhI mwuK iDr kFgrs pfrtI vI sihmq nhIN, qy iesy leI ies nUM kFgrs vwloN TIk nhIN Tihrfieaf jf irhf.

          ivvfd df muwZ pihlF hI bwJf ipaf sI, ieh itwpxI ipwCoN Bfrq srkfr leI ies bfry siQqI spwsLt krnf jLrUrI ho igaf. srkfr dy bulfry ny ieh spwsLtIkrn idwqf ik Cqvfl dy iKlfPL kys Kfrj ho cwuky hn, Aus nUM 1999 ivwc pMjfb ivwc Kflsf aYvfrz vI idwqf jf cwukf hY qy Aus nUM ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI iml cwukf hY, ies leI AuhnUM aYvfrz dyxf iksy pwKoN vI glq nhIN. ies nfl nvIN crcf iCV geI. aKLbfrF vwloN dwby murdy puwty jfxy sLurU ho gey.

          sMq isMG Cqvfl df amrIkI smfj ivwc kdoN df qy ikMnf ku QF hY, BfrqI lok bhuqf nhIN sn jfxdy. Aus dy iKlfPL kys bxy qF Auh vI kysF dI BIV ivwc rul ky rih gey sn. pihlI vfrI Cqvfl dy nFa dI vwzI crcf pRDfn mMqrI atl ibhfrI vfjpfeI dy amrIkf dOry smyN hoeI. mOky dy rfsLtrpqI ibwl kilMtn ny vfjpfeI nUM rfq df Kfxf idwqf sI. Aus Kfxy dI irport iewk brqfnvI aKLbfr ny ‘ieMzIanfeIjLysLn afPL amYirkn pfilitks’ (amrIkI rfjnIqI df BfrqIkrn) dy isrlyK hyT CfpI, ijhVI iPr keI BfrqI aKLbfrF ivwc vI Cp geI. ikhf ieh igaf sI ik afAux vfly ivdysLI mihmfnF leI amrIkI rfsLtrpqI jdoN Kfxf pysL krdy hn, Aus mOky smfj dIaF nfmxy vflIaF sLKLsIaqF nUM bulfieaf jFdf hY, pr vfjpfeI dy Kfxy mOky Auh lok vI bulfey gey, ijnHF ny ibwl kilMtn dI pqnI ihlyrI dI sYnyt dI cox leI moty cMdy idwqy sn. iehnF lokF nUM swdy jfxf amrIkI swiBafcfr dy Ault aqy BfrqI rfjnIqI df rMg kih ky inMddy smyN aKLbfrF ny Cqvfl dI ies ivwc BUimkf df ijLkr kIqf sI. Cqvfl vwloN ies pwKoN kdy koeI sPLfeI afeI nhIN vyKI geI. Auh awj vI amrIkI rfj drbfr df nyVU mMinaf jFdf hY.

          Bfrq srkfr ny afpxy spwsLtIkrn ivwc ieh ijLkr vI kIqf hY ik Cqvfl ny Bfrq-amrIkf sMbMDF nUM mjLbUq krn ivwc kfPLI vwzI BUimkf inBfeI hY. Aus dI ieh BUimkf vI ivvfd df Enf hI vwzf muwdf hY, ijMnf vwzf muwdf Bfrq-amrIkf irsLiqaF dy mOjUdf moV nUM smiJaf jFdf hY.

          ijwQoN qwk Cqvfl ivruwD bxy kysF df sMbMD hY, Auh cOdF sfl purfxy hn qy AunHF dy aDfr Auqy 1997 ivwc sMq isMG Cqvfl qy Aus dI pqnI iqMn idn sIKF ipwCy vI rhy sn. kuwl 89 lwK 2 hjLfr zflr qoN vwD (Bfrq iswky ivwc EdoN dy ihsfb nfl aTfeI kroV rupey qoN vwD) dI DoKfDVI df mfmlf sI. iml rhI jfxkfrI muqfbk cfr cfrjsLItF dfier hoeIaF sn, ijMnHF `coN iewk vfps lY leI geI, iewk kys nUM jwj ny rwd kr idwqf qy do kys hfly adflqI gyV qoN pUry nhIN inkly. ijhVI iewk cfrjsLIt jwj ny rwd kr idwqI, Aus nUM sI[ bI[ afeI[ dy mukwdmybfjLI nfl juVy hoey iqMny sInIar aiDkfrIaF ny hfeI kort ivwc cuxOqI dyx leI iliKaf sI, pr mOky dy sI[ bI[ afeI[ muKI ny hux vfly muKI dI isPLfrsL Auqy cuxOqI dyx qoN rok idwqf sI. ho skdf hY ik EdoN vfly muKI ny muKI bxy rihx leI aijhf kIqf hovy qy dUjy ny BivwK ivwc AuWcI kursI AuWqy awK itkf ky iksy df ‘kihxf’ mMn ilaf hovy.

          qIjI dlIl idwqI geI hY ik sMq isMG Cqvfl nUM qF ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI iml cwukf hY. pRBfv ieh pYNdf hY ik ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ vI koeI nfmxy vflf srkfrI aYvfrz hovygf. asl ivwc eydF dI koeI gwl hI nhIN. rfjIv gFDI dy nFa Auqy ieh aYvfrz mhfrfsLtr dy iewk kFgrsI afgU ny iewk trwst bxf ky sLurU kIqf sI. kuJ sfl ieh ivvfd qoN bicaf irhf. iPr jdoN sMq isMG Cqvfl nUM ieh aYvfrz idwqf igaf qy ies dI nukqfcInI hoeI qF rfjIv gFDI dI DI ipRaMkf ny icwTI ilK ky kih idwqf sI ik Aus dy ipqf df nFa vrqxf bMd kr idwqf jfvy. Aus qoN bfad ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ bMd krnf pY igaf sI. hux Bfrq srkfr ny ‘rfjIv gFDI aYvfrz’ df hvflf dy ky afpxy vwloN Cqvfl nUM idwqy aYvfrz nUM jfiejL TihrfAux dI QF ieh Byd vI KolH idwqf hY ik pdm BUsLx Aus Cqvfl nUM idwqf jf irhf hY, ijhVf ‘rfjIv gFDI’ aYvfrz nUM bMd krfAux df kfrn bixaf sI. ies ipwCoN Bfrq srkfr nUM ieh vI dws dyxf cfhIdf hY ik hux ieh aYvfrz dyx dI mjbUrI kI sI?

          sfzy sfhmxy svfl isrPL sMq isMG Cqvfl df nhIN. Auh ijMnf vI pRBfvsLflI hovy, isrPL iewk ivakqI hox kr ky asIN Aus dI iekwly dI nhIN, AuhdI QF Aus vrqfry dI gwl kr rhy hF, ijhVf ieho ijhy aYvfrzF vyly hoxf nhIN cfhIdf, pr afm vyiKaf jFdf h

 


bVy glq pfsy vwl moVy jf rhy hn pMQ dy hflfq aqy pMjfb dy vI

- jiqMdr pnUM

          iswK pMQ iek vfrI iPr aDogqI dI lIhy pYNdf jf irhf, jF iPr pfieaf jf irhf, njLr afAuNdf hY. Drm aqy isafsq nUM myl ky clfAux dy DfrnIaF ny ies Drm ivc isafsq vI hwdoN bfhrI lY aFdI hY qy isafsq ivc ies nUM iek mohry vjoN vrqxf vI afm gwl bxf idwqI hY. iksy sLihr dy iksy muhwly dI gurduafrf kmytI Auqy kbjLy leI vI rfjnIqk pYNqVybfjLI huMdI hY qy ijs df ijwQy jLor cwly, Auh AuQy Drm dy arQ vI mn-mrjLI dy kwZI jFdf hY. nqIjy vjoN iswK pMQ, qy iesy bhfny pMjfb vI, iek hor Brf-mfr jMg vwl vwDdf njLr afAuNdf hY.

          bhuq sfry muwdy ies vyly ivvfd df ivsLf bxy hoey hn, ijnHF ivcoN iek qF nfnksLfhI kYlMzr df hI hY. sfhmxy af rhIaF sLRomxI gurduafrf pRbMDk kmytI dIaF coxF nUM iDafn ivc rwK ky kmytI pRDfn ny afpxy inXukqI-dfiqaF dy iesLfry Auqy ies kYlMzr nUM kuJ zyrydfrF dI mrjLI muqfbk soD idwqf hY. ijnHF zyrydfrF dI mrjLI pugfeI geI hY, AunHF df Pyr vI XkIn nhIN ik bfdl akflI dl df sfQ dyxgy jF vwKrI iKcVI irMnHx qur pYxgy. dUjy pfsy bfdl DVy dy icrF dy joVIdfr, Kfs kr ky nfnksLfhI kYlMzr bhfny iswKI nUM sMsfrk qflmyl dy rfh pfAux dy cfhvfn mfzryt soc dIaF JMzf brdfr isMG sBfvF vfly, mn motf kr ky purfxy ax-soDy kYlMzr dy pwK ivc zt gey hn.

          srdfr pRkfsL isMG bfdl ny rfjnIqk jIvn ivc bhuq sfry ipafdy vrqy qy iPr pfsy kr ky itkfey hn, pr sLRomxI kmytI df mOjUdf pRDfn avqfr isMG mwkV AunHF sBnF qoN vwKrf hY. Aus dI ‘mYN’ hI Aus nUM itkx nhIN dyNdI. ijhVf koeI Aus nfloN vwKrI soc pRgt kry, ieh Aus nUM ieMj pfsy Dwk dyNdf hY, ijvyN Auh cwilaf hoieaf kfrqUs hovy. qfjLf imsfl suKdyv isMG BOr dI hY. Auh sLRomxI kmytI df jnrl skwqr hY. ipCly idnIN Aus ny nfnksLfhI kYlMzr dy svfl Auqy mwqByd pRgt kr idwqy, mwkV ny Aus nUM sLRomxI kmytI dI bwjt kmytI `coN vI bfhr kr idwqf. hUVH-mwq vI mwkV dI eynI hY ik KMnf cmfrF ipMz dy mujLfiraF qoN jLmIn CuzfAux leI sLRomxI kmytI dI tfsk PLors Byj ky Aus idn do iswKF nUM kql krvf idwqf, ijs idn sfry sMsfr dy iswK 1984 ivc mfry gey iswKF df sog mnf rhy sn. ieMj hI Aus ny keI hor ivvfd vDf ky hflfq eyny ivgfV Cwzy hn ik aMimRqsr qoN afsnsol qwk iswKF df afpo ivc ByV huMdf njLr afAuNdf hY.

          iPr vI sB qoN vwzf mfmlf pRoPLYsr drsLn isMG vloN dsvyN gurU sfihb bfry khy lPLjLF bfry mwqBydF df hY. pRoPLYsr drsLn isMG dy khy hoey sLbdF nfl sihmq qF asIN vI nhIN, hflFik dsm gRMQ bfry Aus dIaF keI DfrnfvF aqy itpxIaF TIk vI hn. sfzI smJ hY ik dsm gMRQ ivclIaF asLlIl khfxIaF jF mnGVq kQfvF nUM gurU goibMd isMG jI dI ikRq nhIN mMinaf jfxf cfhIdf, pr Aus gRMQ nUM iek-vwiZEN rwd vI nhIN jf kIqf jf skdf, ikAuNik iswKF dI ardfs df afgfjL vI Ausy ivcoN imldf hY qy cOpeI, svwXY aqy jfpu sfihb vI. jy pRoPLYsr drsLn isMG dy socx-ZMg nfl sfry df sfrf dsm gRMQ rwd kr idwqf jfvy, iPr iswKF dI ardfs df mUl iks nUM mMinaf jfvygf? ies kr ky byhqr ieh hovygf ik ies smuwcy gRMQ nUM AunHF iswKF dy hvfly kr ky ies ivcly TIk pwK mMn ky bfkI lFBy kr idwqy jfx, ijhVy ies Kyqr dy mMny-pRmMny ivdvfn hox, pr jy koeI lwB skx qF.

          pRoPLYsr drsLn isMG ny iewk pRsMg dI ivafiKaf krdy smyN tplf KfDf qy kuJ nf kuJ kih gey. eydF dy tply keI hornF nUM vI lwgy hn, ijnHF ny pRsMg nfloN kwt ky gurbfxI jF ieiqhfs dI ivafiKaf krn df Xqn kIqf hY. iPr vI ieh gwl bwjr kurihqF dy Kfqy ivc afAuxI nhIN bxdI, ijs leI iksy nUM qnKLfhIaf krfr dy ky iswKI ivcoN Kfrj kr idwqf jfvy, sgoN hr iswK dI ardfs ivc ‘awKr vfDf-Gftf Buwl-cuwk mfPL krnf’ dy aDfr Auqy mfmlf inbyV dyxf bxdf sI. ibnF vjHf qUl dy ky hux ieh mfmlf mOjUdf jQydfrF vloN akfl qKLq sfihb dy iek sfbkf jQydfr nUM iswKI `coN Kfrj krn dy moV qwk pucf idwqf igaf hY.

          asIN nhIN jfxdy ik afAuNdI 29 jnvrI dI pysLI mOky pRoPLYsr drsLn isMG bfry kI PLYslf ilaf jfvygf, pr ieh jfxdy hF ik Aus nUM iswKI `coN Kfrj kIqy jfx qoN pihlF hI Aus dy iKlfPL hr hwQ-kMzf vriqaf jfx lwg ipaf hY. ajnfly nyVy iek ipMz ivc Aus df kIrqn pRogrfm srkfrI hukm nfl bMd krvf idwqf igaf. ieh hukm Aus pMjfb ivc idwqf igaf hY, ijwQy iswK jQybMdIaF dI agfAUN DmkI dy bfvjUd nUrmihl vfly bfby afsLUqosL df smfgm luiDafxy sLihr ivc roikaf nhIN sI igaf qy puls dI surwiKaf ivc siqsMg krfAux dI ijLd kfrn hoey tkrfa ivc iek ivakqI mfiraf igaf sI. bfbf ipafrf isMG Binafrf vflf hovy jF inrMkfrI hox, AunHF dy iKlfPL vI akfl qKLq qoN hukmnfmy jfrI kIqy jFdy rhy hn. asIN AunHF hukmnfimaF nUM TIk Tihrfey ibnF ieh cyqf krvfAuxf cfhuMdy hF ik iek vfrI AunHF nUM zrf lYx mgroN AunHF dy smfgm vI hux puls qy srkfr dI srpRsqI hyT hoeI jFdy hn, pr pRoPLYsr drsLn isMG df smfgm rokx leI mYijstrytI hukm jfrI krvfieaf jFdf hY. ieho nhIN, Aus dy smfgm rokx leI huisLafrpur smyq keI QF akflI vrkrF nUM lfmbMd kr ky amn-kfnUMn dI aijhI siQqI pYdf kIqI jFdI hY ik pRsLfsn Aus smfgm nUM bMd krvfAux df PLYslf krn leI mjbUr ho jfvy.

          hux ieh gwl pMjfb qoN pwCmI bMgfl qwk phuMc geI hY. afsnsol ivc pRoPLYsr drsLn isMG df smfgm rokx leI nObq hwQo-pfeI qwk dI vI afeI qy gfqry vflI ikrpfn kwZy jfx qwk dI vI. puls ny vyly isr dKLl nf idwqf huMdf qF kVfh pRsLfd nUM Bog lfAux vyly Aus ivc PyrI jfx vflI ikRpfn ny iksy iswK hwQoN iswK df Bog pvf dyxf sI. mwqBydF dy huMidaF vI afm kr ky ieh ikhf jFdf hY ik ivcfrF dI lVfeI lVnI hY, ijsmfnI nhIN, pr sLRomxI kmytI dy pRDfn avqfr isMG mwkV ny ies hmly nUM vI rwb dI rjLf krfr dy ky jfiejL Tihrf idwqf hY. ieh Auho mwkV hY, ijs Auqy kuJ idn pihlF hirafxy ivc kuJ iswKF ny KfkI inwkr suwtI qF Auh ies nUM kfqlfnf hmlf kih ky kfnUMnI kfrvfeI qy sKLq sjLf dI mMg kr irhf sI. rwb dI rjLf sLRomxI kmytI dy pRDfn dI mrjLI muqfbk qF nhIN cwldI. ijhVy lok rwb dy ivsLvfsI hn, Auh qF ruwK df pwqf ihwlxf vI rwb dI rjLf hI mMndy hn. jy ies Dfrnf nUM mMn ky cwlxf hY qF iPr pRoPLYsr drsLn isMG dy mUMhoN inkly, TIk jF glq, sLbd vI rwb dI rjLf kfrn hI inkly hoxgy. pRoPLYsr drsLn isMG Auqy hmly nUM rwb dI rjLf kihxf hY qF avqfr isMG mwkV Auqy hmly dI vfrI vI rwb CuwtI nhIN sI igaf hoieaf, hirafxy vflf Auh hmlf vI rwb dI rjLf hI sI. afsnsol vflI Gtnf ipwCoN sbk iswKxy cfhIdy sn qy qnfa Gtfieaf jfxf cfhIdf sI, pr avqfr isMG mwkV qy Aus dy joVIdfr ies nUM hor vDfAux lwgy hoey hn, ijs dy nqIjy vjoN jy kwlH-kloqr nUM pRoPLYsr drsLn isMG nUM swcmuwc kuJ ho igaf, ieh Aus dI ijLMmyvfrI qoN bc nhIN skxgy.

          pMjfb df ieiqhfs gvfh hY ik eydF dI ibafnbfjLI ny iek vfrI akfl qKLq sfihb dy iek sfbkf jQydfr igafnI pRqfp isMG df kql krvfieaf sI. sMq hrcMd isMG lONgovfl vI iswKF dy afgU sn qy AunHF nUM vI ipMz dy gurduafry qoN ilaf ky pMQ df lIzr AunHF ny hI bxfieaf sI, ijnHF ny luiDafxy dy iek muhwly `coN mwkV nUM ilaf ky murfqbf bKLisLaf hY. rfjIv gFDI nfl pMjfb smJOqy Auqy shI pfAux ipwCoN sMq lONgovfl nUM pMQ df gdfr grdfinaf jfx lwgf qy iPr iek idn sRI gurU gMRQ sfihb dI hjLUrI ivc ardfs krdy vkq Aus nUM do iswK nOjvfnF ny golIaF mfr ky kql kr idwqf sI. mwkV sfihb Aus kmytI dy pRDfn hn, ijhVI sMq lONgovfl nUM vI sLhId mMnI jFdI hY, qy Aus dy kfqlF dy kysF df Krcf vI dyNdI rhI hY. ieh vI sLfied ‘rwb dI rjLf’ hY.

          [[[pr ijhVy ‘rwb’ dI rjLf aMdr ies vyly avqfr isMG mwkV swqvyN asmfn Auqy iPrdy hn, Auhdy pRCfvyN hyT hor vI keI kuJ huMdf rihMdf hY. bIbI jgIr kOr vI kdy sLRomxI kmytI dI pRDfn bxI sI. jdoN Auh lfhI geI, Aus nUM afpxy kIqy kMm vI Kud igxfAuxy pey sn qy iksy ny DMnvfd df mqf vI pysL nhIN sI kIqf. eydF iek idn mwkV sfihb nfl vI hoxI hY. eyQy bVy pRDfn afey qy bVy gey, keI qF byafbrU kr ky vI kUcy `coN kwZy jFdy rhy sn. AunHF sfiraF dy ieiqhfs aqy hsLr qoN vI Auh nhIN iswKxf cfhuMdy qy hflfq ieho ijhy bxf rhy hn, ijnHF Auqy iek iswK ieiqhfskfr df ieh kQn TIk bYTygf; ‘‘jfq goq isMGn kI dMgf, dMgf hI ien gur `qy mMgf.’’ jy scmuwc aijhy hflfq bxdy hn, ieh isrPL iswK pMQ df mfmlf sLfied nhIN rhygf, qy aijhI nObq af nf jfvy, iehdy leI AunHF iDrF nUM vI kuJ krnf cfhIdf hY, ijhVIaF ies dI gMBIrqf nUM qF smJdIaF hn, pr ieh soc ky cuwp bYTIaF hn ik sfzf ies msly nfl koeI vfsqf hI nhIN.

DMnvfd sihq, nvF jLmfnf

 


guwJy BydF dIaF prqF AuDyVn leI lfhvMd hY sUcnf df kfnUMn

- jiqMdr pnUM

            bhuq afsF sn sfnUM BfrqIaF nUM ik aMgryjLF koloN dysL ajLfd krvf lYx mgroN sB kuJ TIk-Tfk ho jfvygf. afsF qF ieh vI bMnHfeIaF geIaF sn ik eyQy duwD-iGE dIaF nihrF vgx vrgIaF lihrF lwg jfxgIaF, pr sB qoN vwD Brosf ies gwl df sI ik hux Gwto-Gwt afm lokF nfl byiensfPLI qy DwkysLfhI nhIN hovygI. ieh afs vI isry nf cVH skI. nvyN hfkmF dy rfj ivwc vI byiensfPLI qy DwkysLfhI cwldI rhI, ijs dy mUl rUp ivwc do kfrn sn. pihlF qF ieh ik purfxy hfkmF dy vkq cMm dIaF clfAux vfly tozI iksm dy lokF ny nvyN hfkmF nfl vI vyly isr hI joty jf pfey sn. dUjf ieh ik kursI imldy sfr kwlH dy sVkF df Gwtf Pwkx qy jylHF kwtx vfilaF dI mwq vI iBRsLt ho geI qy Auh afpxy afp nUM AuhnF sB mOjF df hwkdfr mMn bYTy, ijhVIaF mOjF Auh aMgryjLF qy AuhnF dy bftI-cwtF nUM kridaF vyKdy hMudy sn. ikhf jFdf hY ik BuwKy nUM icrF ipwCoN rotI imly qF Kfx vyly hfbV ky mwuCF vI ilbyV lYNdf hY, pr eyQy keI rfjsI lokF qy AuhnF nfl sFJ rwKdy aiDkfrIaF ny muwCF hI nhIN, bUQy vI pUry dy pUry ilbyV Cwzy. kfnUMn dI msLInrI AuhnF dI bFdI bxI rhI qy hsLr AuhnF nUM kdy Bugqxf nhIN sI pYNdf.

            iehnF sBnF gwlF dI dMd-kQf cwldI sI, pr ies qoN awgy nhIN sI vDdI. iksy AuWqy ieljLfm lfE qF bhuqI vfr koeI sbUq nhIN sI hMudf. sbUqF nUM ivBfgI Byd kih ky PLfeIlF hyT dwb idwqf jFdf sI. ieljLfm lWgy vflf bMdf ieljLfm lfAux vfilaF ivruwD mfx-hfnI df mukwdmf kr ky AultI BfjV pfeI Cwzdf sI.

            ipCly dsF sflF dOrfn ijhVy iqMn kfnUMn sfzy dysL dy lokF leI bhuq hI lfhyvMdy rhy, AuhnF ivwcoN iewk pyNzU rujLgfr gfrMtI Xojnf sI, dUjf Kpqkfr surwiKaf kfnUMn qy qIjf sUcnf dy aiDkfr df kfnUMn. pihly kfnUMn aDIn AuhnF lokF leI rujLgfr dI gfrMtI jF gujLfry jogf byrujLgfrI Bwqf XkInI bxfieaf igaf, ijhVy kMm krn nUM qF iqafr sn, pr kMm nhIN sI imldf. dUjy kfnUMn ny afm Kpqkfr dy hwk eyQoN qwk surwiKaq kr idwqy ik jy zrfeIvr ny bws nhIN rokI qF sVk `qy KVf musfPLr Aus dy ivruwD kys kr ky kIqy hoey sPLr dy brfbr tYksI df ikrfieaf qy jurmfnf vI vsUl kr skdf sI. qIjf kfnUMn sUcnf dy hwk nUM XkInI bxfAux df sI, ijs nUM lfgU krn ivwc aiVwky bhuq pfey gey, pr jdoN lfgU hox lwgf, hr drI hyT dwibaf kUV bfhr afAux lwg ipaf.

            ies dI vrqoN dIaF Bfrq Br ivwc bhuq imsflF hn, pr sfzy pMjfb ivwc vI Gwt nhIN qy ies mfmly ivwc sUcnfvF vI awKF KolHx vflIaF sfhmxy afeIaF hn. imsfl vjoN iesy kfnUMn dI kmfl sI ik pMjfb srkfr nUM afpxy AuhnF izptI kimsLnrF dy nFa dwsxy pY gey, ijnHF ny rYWz krfs dy PLMzF ivwcoN afpxy jvfkF dy poqVy KLrIdy hoey sn. ikMny sLrimMdy hoey hoxgy, jdoN AuhnF nUM Auh pYsy Br ky jfn CuzfAuxI peI hovygI. iesy kfnUMn ny ieh swc bfhr kwZ ilaFdf ik sLhIdy afjLm Bgq isMG dy jnm sLqfbdI smfgmF mOky Aus dI ivcfrDfrf pRcfrn leI mfmUlI ijhI rkm KLrc ky kroVF rupey lIzrF, aPLsrF qy hornF dI pRfhuxcfrI AuWqy PUk idwqy gey sn.

            sUcnf dy aiDkfr dy ies kfnUMn bfry huxy-huxy idwlI hfeI kort ny iewk PLYslf hor idwqf hY ik dysL dI suprIm kort dy muwK jwj df dPLqr vI ies qoN bfhr nhIN. dysL df muwK jwj hor hr iksy leI ies kfnUMn dy drvfjLy KolH ky afpxy dPLqr bfry sfry Byd lokF kol jfx dyx dy pwK ivwc nhIN sI. ijs idn idwlI hfeI kort df ieh PLYslf afieaf, Ausy idn ieh gwl vI bfhr af geI ik muwK jwj dy bdysL dOry smyN Aus nfl geI Aus dI pqnI leI vI srkfrI Bwqy dI mMg kIqI geI sI, jd ik ieh nymF muqfbk nhIN sI kIqI jf skdI. sUcnf dy aiDkfr ny ieh gwl sfhmxy lY aFdI hY qy hux muwK jwj sfihb dy dPLqr qoN ieh ikhf jf irhf hY ik pihly muwK jwj jdoN jFdy sn, AuhnF dIaF pqnIaF nUM vI Bwqf imldf irhf sI. jLrUr imldf irhf hovygf, pr jy nym ieMj krn dI afigaf nhIN sn dyNdy qF ieh gLYr-kfnUMnI rIq koeI kfnUMnI rUp qF nhIN sI Dfr geI. muwK jwj bfry ieh ‘Byd’ bfhr afAux ipwCoN iksy nfgirk nUM vI cMgf nhIN lwgygf ik dUijaF nUM kfnUMn dI pflxf df pfT pVHfAux vfly KLud kI kr rhy hn.

            sfzy pMjfb dI srkfr ny ipCly idnIN ieh pRcfr bhuq kIqf hY ik Auh pMjfbI BfsLf nUM srkfry-drbfry lfgU kr rhI hY. ieh vI pRcfiraf igaf ik hux sfry kfnUMn pMjfbI ivwc Cfpy jf rhy hn, qF ik afm lok iehnF nUM pVH skx. sUcnf dy aiDkfr aDIn mMgI jfxkfrI ivwc iehdf vI Byd KuwlH igaf qy jfxkfrI ieh imlI ik pMjfb dy kuwl 1547 kfnUMnF ivwcoN hux qwk isrPL 23 kfnUMnF df pMjfbI anuvfd kIqf igaf hY. jy ieho rPLqfr rhI qF ijs srkfr ny iqMn sflF ivwc 23 kfnUMn anuvfd krvfey hn, BivwK ivwc Auhdy vrgIaF qyjL-rPLqfr srkfrF sfry kfnUMn pMjfbI ivwc anuvfd krky CpvfAux AuWqy do sO sfl lf dyxgIaF. ies dOrfn ijhVy nvyN kfnUMn bxngy, AuhnF df anuvfd do sdIaF hor lMGf ky hMudf rhygf.

            loVvMd lokF leI vI sUcnf df ieh kfnUMn kfPLI kfrgr sfbq ho irhf jfpdf hY. imsfl vjoN KLurfk eyjMsIaF dI ieh mn-mrjLI hMudI sI ik Auh iksy imwl nUM Jonf CVn df kMm dyx qy iksy nUM nFh kr dyx. hux ieh vI sOKf nhIN irhf. mflvy dI iewk imwl dy mflkF nUM ienkfr kr idwqf igaf sI. AuhnF ny sUcnf dy aiDkfr aDIn jfxkfrI mMgI ik iks kfnUMn aDIn nFh kIqI hY? smrwQ aiDkfrI ny ilK idwqf ik kuJ sfl pihlF hoeI jFc ivwc dysL dI sB qoN vwzI jFc eyjMsI sI[ bI[ afeI[ ny ies imwl nUM ‘blYk ilst’ kIqf sI. AuhnF ny dUjI sUcnf iesy kfnUMn aDIn ieh mMg leI ik sI[ bI[ afeI[ dI blYk-ilst dI aiDkfrq nkl jfrI kIqI jfvy. ‘smrwQ’ aiDkfrI aiVwky af igaf. ieho ijhI koeI blYk-ilst hY hI nhIN sI. sLfied Auh hux nOkrI hI guaf bYTygf.

            nvF sLihr ijLlHy ivwc iewk afdmI AuWqy sI[ afeI[ ey[ stfPL ny nsLIly pdfrQF df kys bxf idwqf. stfPL ieMcfrj ny irport ivwc drj kIqf sI ik Aus nUM zI[ aYWs[ pI[ ny bihrfm-kot PLqUhI sVk AuWqy Prflf phuMc ky dosLI dI igRPLqfrI qy qlfsLI afid df hukm tYlIPon AuWqy idwqf sI. jdoN ies kfnUMn aDIn AuhnF ny tYlIPonF df irkfrz kZvfieaf igaf qF dwsy hoey smyN AuWqy sI[ afeI[ ey[ ieMcfrj nUM zI[ aYWs[ pI[ vwloN koeI kfl hI nhIN sI afeI. zI[ aYwWs[ pI[ df Pon Aus idn afpxy ijLly dI bjfey ropV ivwc cwldf irhf sI qy ijhVf bMdf AuhnF ny igRPLqfr kIqf, iewk idn pihlF Auh iehnF dy nfl hI gVHsLMkr ivwc GuMmdf sI. tYlIoPonF df irkfrz jLfhr krdf sI ik iewk idn pihlF Qfxydfr qy igRPLqfr bMdf iekwTy GuMmdy sn, agly idn iksy kfrn kr ky prcf drj kIqf qy sfry qwQ gLlq ilK Dry hn.

            sUcnf dy aiDkfr dy ikRsLimaF bfry gwl krIey qF iewk mfmlf Auqr pRdysL df vI snsnIKyjL sfhmxy afieaf hY. EQy iewk bMdy nUM ieh pqf lwg igaf ik puls dy kuJ aiDkfrI kuJ aprfDIaF nfl iml ky kfnUMn nUM DoKf dy rhy hn. ijs Qfxy dy aiDkfrIaF bfry pqf lwgf, EQoN Aus ny puls dy irkfrz muqfbk BgOVy aprfDIaF dI sUcI mMg leI qy ipMzo-ipMz pux-Cfx krn qur ipaf. iewk ipMz jf ky Aus nUM pqf lwgf ik ijs bMdy df nFa Qfxy dy irkfrz ivwc BgOVy aprfDIaF ivwc boldf hY, Auh qF ipCly aTfeI sflF qoN jylH dy vfrzn dI nOkrI kr irhf hY. XkIn krnf aOKf sI, pr iesy kfnUMn aDIn mMgI geI aglI jfxkfrI ny sfbq kr idwqf ik Aus ny ies BgOVypx nUM luky ky puls vfilaF ny Aus dI ‘krYktr vYrIPLIkysLn’ kIqI aqy nOkrI lYx ivwc mdd kIqI sI. ijhVy puls vfilaF ny cMd tikaF bdly ieh krqUq kIqI sI, AuhnF `coN kuJ qF irtfier ho gey qy kuJ hux vwzy aPLsr bx cwuky hn, pr ies iewko mukwdmy ny sfry jxy kuiVwkI ivwc Psf idwqy hn.

            sfzy pMjfb ivwc vI do qfjLf kys hn, ijhVy iesy sUcnf kfnUMn dy sfhmxy ilaFdy qy hux crcf df ivsLf bxy pey hn.

            iewk mfmlf hY bIqy sfl hoeIaF pfrlImYNt coxF dy AumIdvfrF df. sUcnf dy aiDkfr aDIn iewk smfj syvI ny pMjfb dIaF qyrF pfrlImYNtF sItF dy jyqU aqy dUjy nMbr AuWqy rihx vfly AumIdvfrF dy iesLiqhfrF dy Krc df vyrvf mMg ilaf. Aus ny pihlF aKLbfrF ivwcoN AuhnF dy iesLiqhfrF dIaF kqrnF vI iekwTIaF kIqIaF sn. kIqf igaf KLrcf kroVF rupey bxdf sI, cox kimsLn dy drsLk vI kfPLI vwzI rkm df anumfn lfAuNdy rhy, pr AumIdvfrF ny cox irtrn isrPL kuJ ku lwKF qwk dI BrI hoeI sI. hux ieh mfmlf AuhnF ny cox kimsLn mUhry AuTfieaf hY ik iehnF sBnF ny cox kfnUMn aDIn imwQI geI hwd qoN vwD KLrcf kIqf hox kr ky iehnF dI cox vI rwd kIqI jfvy qy awgy qoN cox lVn dI pfbMdI vI lfeI jfvy. AuWproN qF ieh sfry lok ieho kihMdy hn ik eydF dIaF isLkfieqF dI AuhnF nUM prvfh nhIN, pr aMdro-aMdrI sfry Gbrfey pey hn qy vwK-vwK bhfny qlfsLdy iPrdy hn.

            eydF df dUjf mfmlf Aus sLgn skIm df hY, ijhVI 1997 ivwc cOQI vfrI muwK mMqrI bx ky srdfr pRkfsL isMG bfdl ny cflU kIqI sI. ies skIm aDIn gLrIbF dIaF DIaF dy ivafh AuWqy pMjfb srkfr vwloN sLgn dy nFa AuWqy EdoN iekvMjf sO rupey imldy sn, ijhVy hux pMdrF hjLfr kIqy jf cwuky hn. PLrIdkot ijLlHy ivwc iewk smfj syvI ny ieho ijhy lfB lYx vfilaF dI sUcI sUcnf dy aiDkfr aDIn pRfpq kIqI qy AuhnF dy GrF qoN swcfeI lwBx qur ipaf. kOVf swc ieh sfhmxy afieaf ik iksy ny pMdrF sfl pihlF ivafhIaF DIaF dy nFa AuWqy sLgn ilaf hoieaf sI qy iksy ny Aus DI dy nFa AuWqy vI lY ilaf, ijhVI kdy jMmI nhIN sI, jF sLfied jMmx hI nhIN sI idwqI geI. mfmlf AuWc aiDkfrI dy pwDr dI pVqfl qoN hMudf iewk bfkfiedf kmytI dI jFc qwk puwjf qF pqf lwgf ik pMjfb ivwc pMjfh hjLfr qoN vwD lokF ny sLgn ilaf, msF sqfrF hjLfr aslI hwkdfr inkly hn qy jfalI kysF dI igxqI sWT qoN sqfhT PLIsdI qwk bxdI hY.

            asIN duwD ivwc pfxI pfieaf jfxf suixaf sI, inry pfxI ivwc QoVHf ijhf duwD pf ky kwcI lwsI bx geI hY pMjfb dI sLgn skIm, ijs ivwc aslI nfloN nklI duwgxy hoey iPrdy hn. iPr vI ieh koeI aMqm pVfa nhIN. sUcnf df aiDkfr ies qoN awgy vD ky sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI dy ahfqy ivwc vI phuMc igaf hY qy jo AuWQoN pqf lwgf hY, Auh Drm dy nFa AuWqy hMudI mOj nUM sfPL jLfhr krdf hY. sLRomxI kmytI bfry msLhUr hY ik ies dI Drm pRcfr kmytI df Kfqf rfjsI loVF dI pUrqI aqy rfjsI vrkrF dy KLrcy clfAux ivwc shfeI hMudf hY. hux ieh pqf lwgf hY ik ies kmytI ny iewk sfl ivwc 43 kroV rupey Drm pRcfr dy nFa AuWqy KLrc kIqy hn qy iehnF ivwc iewk mwd ieh vI hY ik biTMzy ivwc isrPL do sO bMidaF nUM aMimRq CkfAux dy smfgm AuWqy iqMn lwK rupey KLrc ho gey sn. Drm pRcfr vhIr df muKI aKMz kIrqnI jQy dy muKI nUM lfieaf igaf hY, ijhVf kih irhf hY ik Auh sLRomxI kmytI qoN syvf krn df koeI pYsf hI nhIN lYNdf. jy Auh koeI syvf-PLl nhIN lYNdf qF iqrqflI kroV ikhVy KUh ivwc pY gey, ieh puwCx df hwk iswKF nUM hY.

            sUcnf df aiDkfr dyNdf ieh kfnUMn kfPLI cMgI syD ivwc awgy vD irhf hY aqy asIN ies dI hmfieq kIqy ibnF nhIN rih skdy, pr iPr vI ies dI koeI nf koeI hwd rwKxI pvygI. hux sUcnf dy ies aiDkfr dy aDIn PLOj dIaF iqafrIaF jF kuJ sMvydnsLIl nvIaF KojF df vyrvf vI mMigaf jfx lwgf hY. ieho ijhy vyrvy afpxy nfgirkF nUM dyxy gLlq nf hMudy hoey vI ies gwl df KLqrf rihMdf hY ik ieh sUcnfvF aKLbfrF aqy hor sfDnF rfhIN pysL kIqy jfx kr ky dysL dy ivroDIaF dy hwQ vI lwg skdIaF hn. hr gwl dI koeI hwd hMudI hY qy ies kfnUMn dI vI koeI nf koeI hwd hoxI cfhIdI hY. ies kfnUMn df lfB dysL ivwc vwsdy jF ivdysL prvfs kr cwuky hr BfrqI nUM AuTfAuxf cfhIdf hY, pr ieh iDafn ivwc rwK ky ik ikDry ieh aiDkfr Aus dysL leI hI KLqrf nf bx jfvy, ijs ny afpxy nfgirkF nUM ieh aiDkfr idwqf hY.

 


ieh pwDr ho cuwkf hY kFgrsI swiBafcfr dIaF nIvfxF df

- jiqMdr pnUM

          kFgrs pfrtI ies vkq pMjfb ivc rfj-gwdIaF Auqy kfbjL nhIN, pr crcy ies bfry Eny hI cwlI jFdy hn, ijMny iksy rfj krdI pfrtI bfry cwl skdy hn. jdoN ieh rfj krdI hY, EdoN ies ivruwD ies dIaF nIqIaF kfrn crcy cwldy hn, pr hux jdoN rfj nhIN kr rhI, ies dy lIzrF dy ikrdfr kfrn KLbrF CpI jFdIaF hn. kuJ swjx qF hux ‘hoNgy gr bdnfm qoN ikaf nfm nf hogf’ dI Dfrnf Auqy cwl rhy jfpdy hn. ivroDI iDr ivc rihMidaF AunHF nUM lokF ivc afpxI iewjLq vDfAux df Xqn krnf cfhIdf hY, sLfied Auh ies dI vI loV nhIN smJdy.

          ijs qfjLf kFz ny pMjfb kFgrs dI lIzrisLp qy ies dI idwlI bYTI hfeI kmfn nUM vI nIvIaF pfAux leI mjbUr kIqf hY, Aus df sMbMD gurU hr shfey vfly kFgrsI ivDfiek rfxf gurmIq isMG soZI nfl juVdf hY. nvyN sfl dy jsLn mnfAux leI Auh rfjsQfn dI rfjDfnI jYpur igaf qy AuQoN dy pMj-qfrf hotl jY-mihl ivc Tihiraf sI. kmry Aus ny pirvfr dy jIaF dy hvfly nfl buwk krvfey sn, pr mfmlf EdoN ivgV igaf, jdoN ‘pirvfr’ ivclI iek aOrq ieh gwlF krdI suxI geI ik Auh koeI sohxI ijhI sLfl pfiksqfn iljfxf cfhuMdI hY. hotl dy stfPL ny mYnyjr nUM dwisaf qy mYnyjr vloN kIqI puwC-igwC ivc ieh gwl sfhmxy af geI ik ‘pirvfr’ df aMg dws ky nfl ilaFdI geI Auh aOrq pfiksqfn dy rfvlipMzI dI rihx vflI njLmI irjLvI sI qy Aus kol qF rfjsQfn afAux df vIjLf hI nhIN sI.

          rfxf soZI hux jo vI sPLfeIaF dyeI jfvy, ieh swc afpxI QF sfbq ho cuwkf hY ik Aus nUM afpxf ‘PLrYNz’ dws ky qy Aus dy Gr df sMprk isrnfvF dy ky afeI Aus aOrq ny rfjsQfn df vI vIjLf mMigaf sI, jo Aus nUM imilaf nhIN sI. Aus dy vIjLy ivc idwlI, afgrf, cMzIgVH dy nfl lwgdy pMckUlf ivc rfxf soZI df Gr hox kr ky isrPL EQoN qwk jfx dI afigaf sLfml sI. afigaf nf hox dy bfvjUd Auh gupq qrIky nfl ajmyr dI Xfqrf vI kr afeI, jo ik rfjsQfn ivc hI pYNdf hY qy iPr rfjsQfn dI rfjDfnI jYpur dy pMj-qfrf hotl ivc vI afx TihrI. iksy vI QF Aus ny ieh Byd nhIN dwisaf ik Auh pfiksqfnI nfgirk hY qy ieh gwl lukfAux dI bd-nIq nfl rfxf soZI ny vI Aus df aslI nFa qy QF lukf ky Aus nUM afpxy pirvfr df jIa bxf ky Tihrfieaf. hux rfxf soZI ieh kihMdf hY ik Aus dI mihmfn kol iks qrHF df vIjLf hY qy ikwQy jfx dI afigaf nhIN, ieh puwCxf Aus dI ijLMmyvfrI nhIN sI. mIsxfpx kr ky bfhlf mfsUm bxn jf rhy rfxf soZI nUM ienHF gwlF bfry BulyKf nhIN ho skdf. Auh do vfrI df aYm[ aYl[ ey[ hox qoN ielfvf ipClI srkfr mOky muwK mMqrI df spYsLl izAUtI aPLsr vI rih cuwkf hY qy ies dOrfn ieho ijhy mfmilaF df igafn hoxf afm gwl huMdI hY.

          njLmI irjLgI afpxI pCfx jLfhr hox mgroN ijvyN hPLVf-dPLVI ivc pfiksqfn nUM dOV geI, Aus nfl Aus dy ierfdy vI sLwkI smJy jf skdy hn qy rfxf soZI vI sLwk qoN pry nhIN rwiKaf jf skdf. svfl ieh AuTxf suBfivk hY ik jdoN pfiksqfnI mUl dy amrIkI bx cuwky dihsLqgrd zyivz kolmYn hYzlI vloN pCfx lukf ky vwK-vwK QFeIN Tihrn dIaF KLbrF hr pfsy grm sn, iksy hotl ivc pCfx lukf ky rfq kwtx kfrn iPLlm aYktr afimr Kfn qy sMbMDq hotl nUM vI noits jfrI ho rhy sn, EdoN rfxf soZI ny iek pfiksqfnI nfgirk dI pCfx BfrqI eyjMsIaF qoN ikAuN lukfeI? ieh mfmlf pihlI njLry POrI qOr `qy mukwdmf drj kIqy jfx dy Xog jfpdf hY. sLfied eydF ho vI jfvygf. jy nhIN huMdf qF ivroDI iDr ieh dosL lfvygI ik pMjfb dy kFgrsI ivDfiek dI krqUq lukfAux leI rfjsQfn dI kFgrsI srkfr ny rfh sOKf kr idwqf hY. ieh kFgrs pfrtI leI nmosLI df iek hor kfrn bxygf.

          qy ieh mfmlf EdoN vfpiraf hY, jdoN hfly iek hPLqf pihlF pMjfb kFgrs dy nfBf vfly ivDfiek dy sfly df muwdf aKLbfrF ivc af cuwkf sI. Aus ivDfiek dI pqnI aPLgfinsqfn mUl dI dwsI jFdI hY. pqnI df aPLgfn Brf keI sfl pihlF ividafrQI vIjLy Auqy Bfrq afieaf, iPr Aus ny sLrnfrQI bx ky kfrz bxvf ilaf. kuJ smyN bfad Aus ny afpxf nFa, ipqf df nFa qy hor hr sMbMDq vyrvf bdl ky BfrqI pfsport bxvf ilaf. afKLr Auh cMzIgVH puls dy kfbU af igaf. bdnfmI Aus mfmly ivc vI kFgrs pfrtI dI ho rhI hY.

          ienHF dovF dy nfl qIjf muwdf jlMDr vfly sfbkf kFgrsI ivDfiek avqfr hYnrI df juVdf hY. Gr ivc jfiedfd dy JgVy qoN guwsy ivc af ky hYnrI dy puwqr ny eynf iKlfrf pf idwqf hY ik sOKy kIqy smyitaf nhIN jfxf. Aus ivvfd ivc avqfr hYnrI Auqy dohry ivafh qoN lY ky dohrI nfgirkqf qwk dy gMBIr dUsLx lfey gey hn, ijnHF dI pMjfb ivc vI pVqfl cwl rhI hY qy brqfnIaf ivc vI. ieho ijhy mfmly keI hor kFgrsI afgUaF ivruwD vI cwl rhy hn, pr pfrtI hfeI kmfn afm kr ky jLbfn dwbI rwKdI sI, jo hux rfxf soZI dy ikwsy ny sfry bfhr kwZvf dyxy hn.

          rfxf soZI df mfmlf inrf iemIgrysLn dy inXmF nUM AulMGx df nhIN, ikrdfr bfry sLMikaF df vI hY. pfiksqfn qoN afAuNdI iek bIbI arUsf aflm aqy sfbkf muwK mMqrI kYptn amirMdr isMG dI nyVqf dy ikwsy pihlF hI pRcwlq sn. lokIN qF ieQoN qwk kihMdy sn ik ienHF sMbMDF df syk pitafly dy moqI mihl qwk vI phuMc cuwkf hY qy nqIjy vjoN pYdf hoeI kuVwqx bnUV dI ijLmnI cox ivc kYptn amirMdr isMG qy Aus dI pqnI pRnIq kOr vloN vwKo-vwK AumIdvfrF nUM itkt idvfAux leI jLor lfAux qwk vI phuMc geI sI. hux ijs bIbI njLmI irjLvI df nFa crcf ivc afieaf hY, Auh vI Esy afrUsf aflm dy sMprk vflI igxI jFdI hY qy ikhf jFdf hY ik rfxf soZI nfl Aus dI sFJ vI arUsf aflm dy rfhIN hI hoeI sI. rfxf soZI ies bfry kuJ boldf hI nhIN.

          asIN iblkul nhIN kihMdy ik rfxf soZI qy njLmI irjLvI dy sMbMD Auho ijhy hI hoxgy, ijho ijhy khy jf rhy hn, pr kFgrsI afgUaF df ipClf ikrdfr KMBF dIaF vI zfrF bxf skdf hY. hfly bhuqy sfl nhIN hoey, jdoN gujrfq ivDfn sBf coxF ivc pfrtI dy cox pRcfr leI geI pMjfb dy kFgrsI mMqrIaF dI iek qirkVI afpxy ikrdfr df kUVf iKlfr ky prqI sI. iqMny mMqrIaF bfry sfry pfsy hr mMdI gwl khI qy suxI geI sI, pr ipwCoN pfrtI hfeI kmfn ny ies Auqy Gwtf pf idwqf sI, ikAuNik Polx lwgdy qF musLk mfrdIaF lIrF vflf sfrf iKwdo KuwlH jfxf sI. sPLfeIaF dyx vfly mMqrI vI afpxy bfry Gwt gwl krdy sn qy bhuqf ieh kihMdy sn ik pVqfl krvf ky vyK lvo, mfmlf isrPL gujrfq dI rfjDfnI qwk sImq nhIN rih jfxf, cMzIgVH ivc cwldy cwkrF qoN vI pMjfb dy lok jfxU ho jfxgy. ieh blYkmyl kMm kr igaf qy nqIjy vjoN cMzIgVH ivc bYTy ijhVy swjxF ny KLbr lIk kIqI sI, Auho hI ‘zYmyj kMtrol aYksrsfeIjL’ krdy iPrdy sn.

          afKLr ikhVy cwkr cwldy sn cMzIgVH ivc, ijnHF df Byd jLfhr hox qoN kFgrs hfeI kmfnI zr geI sI? ies dI iek imsfl Auh sI, jdoN pMckUly dI iek koTI ivc pMjfb srkfr dy iek isKrly aPLsr dI pqnI Aus qoN keI drjy jUnIar nOjvfn aPLsr nfl sLwkI hflfq ivc PVI geI sI. Cfpf vI ieh pMjfb dy rfj drbfr dy hI iek aihlkfr ny hirafxf puls nUM sUcnf dy ky mrvfieaf sI. dovF nUM Qfxy iljfey jfx ipwCoN sLnfKq pqf lwgx `qy hirafxf puls ny cyqfvnI dy ky Cwzxf sI qF kfgjLI Kfnf-pUrI leI Aus afeI[ ey[ aYs[ aPLsr nUM Aus dy zrfeIvr dI ‘spurddfrI’ Auqy Cwizaf igaf qy nfl PVI geI aOrq nUM lYx leI pirvfr df koeI jIa awgy nf afAux kr ky Aus df DobI bulf ky Aus dy spurd’ krn dy kfgjL bxfAuxy pey sn. sfrf kuJ ho cuwkx mgroN hr pfsy crcf sI ik rfj drbfr ivc srgrm ‘dlfl’ iek dUjy qoN awgy inkl jfx leI eydF dIaF hrkqF kr rhy hn, ijhVIaF muwK mMqrI amirMdr isMG leI vI musLklF vDf rhIaF hn qy Aus dI pfrtI leI vI.

          ies qoN pihlF jdoN byaMq isMG muwK mMqrI sI, EdoN vI kuJ vfpiraf sI. gwl isrPL ieh nhIN ik EdoN Aus df poqrf iek PLrFsIsI kuVI Auqy ijnsI hmly dy mfmly ivc pMjfb puls nUM igRPLqfr krnf ipaf sI, sgoN pMjfb dy iek kFgrsI ivDfiek df nFa vI afpxI iek irsLqydfr nUM nfl leI iPrn kr ky KUb AuCilaf sI. aijhI crcf EdoN ijLafdf vDI sI, jdoN Auh Aus irsLqydfrnI nUM ivDfiekF dy hostl ivc vI lY igaf sI. jfpdf sI ik bhujn smfj pfrtI dy ivDfiek bldyv isMG BwtI vFg AuhnUM vI kwZ idwqf jfvygf, pr pfrtI aMdrly Auhdy vrigaF ny jLor lf ky bcf ilaf sI.

          ibnF sLwk eydF dy mfmly kuJ hornF pfrtIaF aMdr vI vfprdy rihMdy hn, pr kFgrs ivc kuJ ijLafdf hI afm huMdy jf rhy hn. qfjLf-qfjLf ikwsf nrfiex dwq iqvfVI df vI hY. Auh ipCly mhIny qwk aFDrf pRdysL df gvrnr huMdf sI. Bfrq dy qIjy vwzy rfj df gvrnr nrfiex dwq iqvfVI iek idn tYlIivjLn kYmiraF Auqy afpxI poqrI dI Aumr dIaF kuVIaF nfl slmfn Kfn qy kYtrInf kYPL vrgI adfkfrI krdf ivKfieaf igaf. iqMnF idnF dy aMdr-aMdr Aus nUM asqIPLf dyxf pY igaf. Aus df asqIPLf mMg ky kFgrs hfeI kmfn ny afpxy Auc afdrsLF dI pihrydfr hox df Brm pfAux dI koisLsL qF kIqI, pr jdoN Aus nUM gvrnr lfieaf sI, EdoN Aus df ipCokV ikAuN nhIN sI vyiKaf igaf? iesy nrfiex dwq iqvfVI bfry aYmrjYNsI dy idnF qoN, jdoN Auh XU[ pI[ df muwK mMqrI qy sMjy gFDI df syvfdfr huMdf sI, keI iksm dy ikMqU AuTdy rhy sn. gvrnr lfey jfx qoN pihlF ies dy ivruwD iek nOjvfn vloN ieh mukwdmf vI dfier kIqf jf cuwkf sI ik Auh nrfiex dwq iqvfVI dI nfjfiejL aOlfd hY. Auh nOjvfn iksy jfiedfd ivcoN ihwsf nhIN, isrPL aOlfd vjoN ipqf dI QF nrfiex dwq iqvfVI df nFa ilKy jfx dy hwk dI mMg kr irhf sI. EdoN rwd kIqf igaf Auh mukwdmf vI hux iPr AuT KVoqf hY.

          kFgrsI swiBafcfr hux koeI sulwKxf nhIN igixaf jf irhf. ies pfrtI dy iksy vI afgU bfry kuJ vI kih dyvo qF lok Aus gwl nUM hjLm krn ivc iJjk nhIN ivKfAuNdy. afpxf ieho ijhf aks Kud kFgrsI afgUaF ny bxfieaf hY. hfly vI Auh vfdVIaF-sjfdVIaF nUM Cwzx leI iqafr nhIN. rfxf gurmIq isMG soZI df qfjLf ikwsf vI Ausy lMmI lVI df kuMzf hY. jy hux vI kFgrs hfeI kmfn sKLqI nhIN krdI qF ies pfrtI nUM ivroDIaF dI loV nhIN, nrfiex df nFa jpx dI Aumry vI klolF krdy nrfiex dwqF qy rfxy soZI vrigaF ny hI ies dy pwly kwK nhIN rihx dyxf.

jnvrI 15, 2010

 


ruickf-rfTOr kys df kOVf swc : iek nUM kI ronI eyN, AUq igaf eI afvf

- jiqMdr pnUM

            ijvyN hmysLf huMdf hY, hirafxy dy sfbkf puls muKI sLMBU pRqfp isMG rfTOr dy mfmly ivc vI hux hr koeI afpxI kMnI iKskf ky inkl jfxf cfhuMdf hY. kwlH qwk dy Aus dy rfjsI srpRsq hux Aus nUM afpxy ivroDIaF df joVIdfr afK rhy hn qy ieh sfbq krn dI koisLsL krI jFdy hn ik Auh qF rfTOr nUM sjLf idvfAux leI Xqn krdy rhy sn. asl ivc rfTOr vrgy kukrmI aPLsr dy mfmly ivc koeI iDr vI hirafxy dI rfjnIqI jF rfj drbfr ivc pfk-sfPL njLr nhIN af rhI. Auh isKrly pwDr df puls aPLsr sI, mukfbly ivc sDfrn lok sn, AunHF df sfQ dyx df iksy nUM lfB hI koeI nhIN sI.

            rfTOr Auqy dosL hY ik Aus ny iek qyrF sfl Aumr dI tYins iKzfrn kuVI nUM afpxI hvs df isLkfr bxfAuxf cfihaf. jdoN Auh nf mMnI qF rfTOr ny Aus dy pUry pirvfr nUM insLfny Auqy rwK ilaf. jbr dI hwd hI sI ik JUTy kysF ivc Psf ky PVy Aus dy Brf nUM byqhfsLf qsLwdd krn mgroN, jdoN Auh qurn jogf vI nhIN sI, Aus dy Gr iljf ky kuVI nUM ieh aKvfieaf igaf ik Auh afpxy Brf nUM kuwt qoN bcfAux leI afpxI ijLd Cwz dyvy. eydF dI khfxI iksy pCVy hoey jF kbfielI ielfky ivc vfprdI qF ies df hor arQ inkldf, pr ieh sfrf kuJ qF Aus cMzIgVH sLihr dI iPrnI Auqy vwsdy afDuink sLihr pMckUly ivc huMdf irhf, ijwQy do rfjF dIaF srkfrF vI cwldIaF hn qy dovF rfjF dI sFJI hfeI kort vI inaF dI joq jgfeI bYTI hY. ies qrHF ieh khfxI ‘dIvy hyT hnyrf’ dI khfvq nUM swc sfbq krn vflI ho geI hY.

            ruickf dI mOq qoN vI solF sfl hor lMGf ky AunI sfl purfxy mfmly ivc rfTOr nUM isrPL Cy mhIny dI sjLf hoeI hY. ies sjLf qoN bcx dI vfh Aus ny Kud vI lfeI qy bcfAux vfly vI QoVHy nhIN sn. Gtnf agsq 1990 dI sI, jdoN EQy Em pRkfsL cOtflf dI pfrtI dy hukm isMG df rfj huMdf sI. hukm isMG qF hukm df bwDf cwldf sI, rfj ipwCy KVy cOtfly hI clfAuNdy sn. isLkfieq hoeI, pVqfl ipwCoN rfTOr dy ivruwD kys drj krn dI isPLfrsL ho geI, pr gRih mMqrI sMpq isMG ny PLfeIl mMgvf ky ieh hdfieq kr idwqI ik muwK mMqrI hukm isMG df hukm hY ik kys drj nhIN krnf, ivBfgI kfrvfeI krnI hY. Gr dIaF dusLvfrIaF leI Kud nUM musIbq dI jVH mMn ky kuVI ivcfrI ny 1993 ivc KudkusLI kr leI qF iqMn GMty ivc Aus df Brf vI Cwz idwqf igaf.

            rfTOr dy lMmy hwQF dI phuMc dI koeI hwd nhIN sI. Aus ny post mfrtm irport ivc kuVI df nFa vI ruickf igrhoqrf dI QF ‘rUbI’ aqy Aus dy ipqf aYs[ sI[ igrhoqrf df nFa vI bdl ky ‘suBfsL cMdr KwqrI’ ilKvf idwqf. Aus dI mOq df kfrn bxI jLihrIlI dvfeI vI irkfrz ivc hor drj sI, post mfrtm irport ivc hor ilKvf leI. kys leI bfkfiedf aYPL[ afeI[ afr[ ilKx dI QF ‘zI[ zI[ afr[‘ (rojLnfmcy dI sDfrn irport) drj krvf ky kMm mukf Cwizaf.

            jbr df isLkfr hoieaf pirvfr Bugqdf irhf, rfTOr mOjF mfxdf irhf. kFgrsI afgU Bjn lfl dy muwK mMqrI huMidaF rfTOr nUM kys ivc Psy hox dy bfvjUd afeI jI qoN aYzIsLnl zfierYktr jnrl bxfieaf igaf. Aus ipwCoN cODrI bMsI lfl dI Bfjpf nfl sFJI srkfr vyly rfTOr nUM qrwkI dy ky zI[ jI[ pI[ df rYNk dy idwqf igaf, qy Auh vI EdoN jdoN Aus dy ivruwD ruickf kys qoN ibnF jylHF dy mfmly ivc vI iek aprfDk mukwdmf cwl irhf sI. Pyr cODrI Em pRkfsL cOtflf ny muwK mMqrI bx ky Aus nUM rfj dI puls df muKI vI bxf idwqf qy nfl dI nfl iek hor rfsLtrpqI puls mYzl dyx dI isPLfrsL vI kr idwqI. mYzl imlx qoN rih nf jfvy, ies kr ky cwldy kys dI jfxkfrI lukf leI geI, pr rfsLtrpqI Bvn nUM imlI KuPLIaf sUcnf dy aDfr Auqy mYzl qoN nFh kr idwqI geI. hux ieh sfry lIzr afpo afpxIaF sPLfeIaF dyNdy hoey dUijaF `qy dosL Qwp rhy hn. mYzl dI isPLfrsL bfry vI cOtflf sfihb kihMdy hn; ‘‘hyToN irport af geI, mYN awgy Byj idwqI, myrf qF koeI ksUr hI nhIN sI.’’ rfj dy puls muKI dI irport ieMj hyToN af ky PLfeIlF dy Qwby ivc nhIN inkldI hMudI, isrPL muwK mMqrI dI inwjI imhr sdkf hI awgy iKskdI hY.

            aPLsrF qy lIzrF nUM pfsy rwKaf jfvy qF sfzI inaF pfilkf vI dosLF qoN nhIN bc skdI. keI hor kysF ivc jdoN hyToN iensfPL nf imilaf qF AuqlIaF adflqF ivcoN iml jFdf irhf hY, pr ies kys ivc AuqlIaF adflqF ivcoN vI rfTOr dy bcfa leI rfh hI inkldy rhy.

            lgfqfr swqF sflF dI pYrvI ipwCoN 1990 vfly ruickf mfmly dI isLkfieq dI jFc irport 1997 ivc jf ky vfrsF nUM iml skI. Byd ieh KuwlHf ik ruickf dI KudkusLI qoN isrPL do mhIny mgroN ivBfgI jFc vI bMd kr idwqI geI sI. eyny smyN dOrfn ruickf dy pirvfr nUM KfnfbdosLF vFg QF-pur-QF Bwjxf ipaf, ruickf dI shylI anurfDf dy ipqf afnMd pRkfsL nUMU vI kys dI pYrvI df Kimafjf Bugqx kr ky kysF ivc AulJfieaf igaf qy iPr sInIar ieMjInIar dI nOkrI qoN vyly qoN pihlF jbrI irtfier krvf idwqf igaf.

            aKLbfrF ivc lgfqfr CpdIaF irportF df noits lYNdy hoey hfeI kort dy iek mfxXog jwj ny bfrF dsMbr 2000 nUM afpxy afp kys dI suxvfeI sLurU kIqI aqy muwZlI kfrvfeI ipwCoN hfeI kort dy mfxXog muwK jwj nUM ieh mfmlf iksy zvIjLn bYNc nUM sONpx leI Byj idwqf. muwK jwj vloN inrDfrq do jwjF dy bYNc ny pitaflf dy sYsLn jwj aYs[ aYn[ agrvfl nUM rfTOr ivruwD dosLF dI jFc krn leI iliKaf. dosLF dI jFc rfTOr dy imQy hoey Auc kotI dy vkIl ajy jYn dI hfjLrI ivc hoeI qy Aus nUM svfl-jvfb krn df vI pUrf mOkf idwqf igaf sI, ijs dI irport hfeI kort nUM ByjI geI. jdoN qwk ies irport df bMd ilPLfPLf hfeI kort ny KolHxf sI, rfTOr ny suprIm kort ivc jf phuMc kIqI qy EQoN dy jwj ny qwQF dI pux-Cfx kIqy ibnF hI ies jFc bfry hfeI kort df hukm rwd kr idwqf. nqIjy vjoN irport vI ilPLfPLy ivc bMd dI bMd hI dm qoV geI.

            ieho nhIN, iek moV ies ivc hor vI afieaf, jdoN sI[ bI[ afeI[ ny aMbfly dI sI[ bI[ afeI[ adflq mUhry cfrjsLIt pysL krdy hoieaF rfTOr ivruwD isrPL CyV-CfV df mukwdmf hI pysL kIqf. sI[ bI[ afeI[ adflq dy jwj jgdyv isMG DMjl ny cfrjsLIt pVH ky iesy kys nfl ruickf nUM KudkusLI leI mjbUr krn dI Dfrf vI joVn df hukm dy idwqf. rfTOr hfeI kort jf puwjf qy EQy bYTy jwj jsits kQUrIaf ny ieh Dfrf rwd kr ky mukwdmf isrPL CyV-CfV df bxf idwqf. hor qF hor, mukwdmy nUM lmkfeI rwKx leI keI vfrI hfeI kort ny rfTOr dI bynqI mMn ky kdy ieh kys aMbfly dI adflq ivc qy kdy cMzIgVH dI adflq ivc Byijaf qy bynqI hr vfrI isrPL ieho huMdI sI ik eyQoN iensfPL imlx dI afs nhIN. kfnUMnI rfh nhIN sI inkldf, vrnf rfTOr ny afpxf mukwdmf iksy isafsI pfrtI dy dPLqr pysL krn df pRbMD vI kr lYxf sI, ijwQy bYTy hukm isMG, Bjn lfl, bMsI lfl jF Em pRkfsL cOtflf Aus nUM bfiewjLq brI kr dyNdy.

            dUjy pfsy ijhVy kys ruickf dy Brf Auqy bxfey gey sn, Auh hfeI kort ivc jf ky qF kI, pMckUly dI hyTlI adflq ivc vI nf itk sky. jwj ny sfPL iliKaf ik ibnF sbUqF qoN JUTy kys bxfey jf rhy hn. mfmlf hfeI kort puwjf qF do mfxXog jwjF ny hukm dyNdy hoey iliKaf ik ‘‘mihsUs huMdf hY ik pMckUlf dy puls aiDkfrIaF nUM nbflg muMzy (ruickf dy Brf afsLU) dy iKlfPL rfTOr ny lfieaf hoieaf hY, ijs dy iKlfPL afsLU dI BYx nfl CyV-CfV df mukwdmf drj kIqf igaf sI.’’ hfeI kort ny noits jfrI kridaF ieh vI drj kIqf ik ‘‘afsLU ivruwD mukwdmy drj kr ky Aus dI ijLMdgI musLkl kIqI geI jfpdI hY aqy Aus nUM afpxI BYx nUM isLkfieq vfps lYx leI mnfAux vfsqy hI dihsLq df isLkfr bxfieaf igaf sI.’’ ieh noits jfrI huMdy sfr rfTOr iPr suprIm kort jf puwjf qy EQoN ies hukm Auqy vI Auqy rok lgvf leI. svfl qF ieh hY ik afKLr muV-muV ky suprIm kort vI rfTOr df sfh suKflf krn df sfDn ikvyN bxdI rhI?

            jvfb sfPL hY ik aprfDIaF dy hwQ hux ies dysL ivc kfnUMn nfloN vwD lMmy huMdy jf rhy hn. ikMny lMmy, ies dI crcf leI kysF dI lVI lfeI jf skdI hY, pr asIN isrPL iqMnF df ijLkr hI krnf chFgy.

            iek kys sMgrUr ijLly dy mihl klF dI ikrnjIq kOr df sI. isKr dupihry rfh jFdI nUM cuwk ky Kyq ivc iljfieaf igaf qy blfqkfr kr ky mfr idwqf igaf sI. vwzI isafsI phuMc vfly muljLmF df kwK nhIN sI ivgiVaf qy mukwdmy dI pYrvI krn vfilaF nUMU jylH jfxf pY igaf sI. dUjf mfmlf iPLrojLpur ijLly df hY. EQy awT-nON sfl pihlF iek aOrq nfl blfqkfr hoieaf qy puls ny mukwdmf vI drj krnoN pfsf vwt ilaf sI. Pyr vI jdoN Auh adflq qwk phuMc geI, Aus nUM DmkIaF idwqIaF jfx lwgIaF. ijs idn Auh ibafn drj krvf ky muVI, awDI rfq nUM hmlfvrF ny Aus dy Gr dIaF kMDF twpIaF qy Aus dI iek lwq pwt qoN vwZ ky nfl lY gey sn. ivcfrI grIbVI nUM gwlIN-bfqIN idlfsy idwqy jFdy rhy qy muljLmF dI srpRsqI Pyr vI huMdI rhI sI. qIjf kys buwD isMG nFa dy puls ieMspYktr df hY, ijs ny iek vfrI biTMzf dy sI[ afeI[ ey[ stfPL aMdr iek mF nUM sky puwqr dy sfhmxy nMigaF kr ky KVI kIqI rwiKaf sI. sfry pMjfb ivc rOlf pYNdf irhf, pr Aus dI aPLsrI kFgrsI rfj ivc vI kfiem rhI sI, akflI-Bfjpf rfj ivc vI. hux Auh Pyr jylH ivc hY, pr Aus kmInI krqUq kr ky nhIN, sgoN iek jLmInI hyrfPyrI dy kys ivc AuhnUM iek adflq vwloN gunfhgfr Tihrfieaf igaf hY.         

            qd iPr gwl iks dI krIey? pulsIaf jfbrpuxy dI, rfTOrIaf hvs dI jF srkfrF aqy adflqF aMdroN muljLmF nfl vrqy jFdy ilhfj dI? jF iPr gwl krIey rfjsI lIzrF dy Aus ikrdfr dI, ijhVf hirafxf hovy jF pMjfb jF iPr idwlI qoN dwKx qwk df koeI vI sUbf, kuVqy, topIaF qy pwgF df rMg hI vwKrf ho skdf hY, krqUqF ieko ijhIaF njLr afAuNdIaF hn? sLfied ieh muhfvrf vI kdy ieho ijhy hflfq ivc hI bixaf hovygf

            ‘iek nUM kI ronI eyN, AUq igaf eI afvf.’

 

 

jiqMdr pMnuM dy hor lyKF `qy Jfq mfrn leI kilk kro

hux qwk KLbrnfmf dI vYWb sfeIt nUM pfTk vyK cuwky hn

Click Here