|











| |
ikCu suxIaY ikCu khIaY
pMjfb nUM bdlvyN ivkfs mfzl dI loV
kflI vyeIN dI kfr syvf dI 7vIN vrHygMZ dy pRsMg ivc
cIn ivc mfE-jy-qMug ny jdoN afpxy kuJ
coxvyN sfQIaF nUM iek diraf dy kMZy iekwTy krky, iek byVI ivc ibTf ky byVI diraf
ivc TylH idwqI aqy kuJ GMitaF qwk byVI ivc hI sfQIaF nfl ivcfr-crcf krky
kimAUinst pfrtI bxfAux df PLYslf kIqf sI qF sLfied AudoN mfE-jy-quMg nUM vI ies
gwl df pUrf aihsfs nf hovy ik ieh pfrtI iek idn dysL ivc eynI vwzI qbdIlI
ilafeygI ik sfmrfjIaF vwloN aPIm Kfxy amlI bxf idwqy gey cInI iek mhFsLkqI dy
rUp ivc AuT KVyH hoxgy.
jlMDr dy nyVly ipMz lFbVf dy zf: inrml isMG ny jdoN ‘pMjfbI swQ’ df gTn kIqf sI
aqy hr sfl pMjfb, pMjfbI aqy pMjfbIaq leI Xogdfn pfAux vfly ikrqkfrF, klmkfrF,
klfkfrF, vfqfvrn pRymIaF aqy ivigafnIaF nUM snmfn dy ky AuqsLfihq krn df islislf
sLurU kIqf sI qF sLfied ienHF nUM vI ies gwl df aihsfs nhIN hovygf ik ieQy pMjfb
dy vwK-vwK koinaF aqy dysL ivdysL ivc rihx vfly pMjfbI jdoN iekwTy hoxgy,
ivcfr-crcf krngy qF ies mMQn ivcoN ikhVIaF-ikhVIaF aMimRq rUpI vsqF bfhr
inklxgIaF. ‘pMjfbI swQ’ dy hox vfly sflfnf jlisaF ivcoN hI pMjfb, pMjfbI aqy
pMjfbIaq nUM mjLbUq krn, afpxy afly-duafly nUM sfPL-suQrf bxfAux, afpxy ieiqhfs
aqy ivrsy dIaF ishqmMd kdrF-kImqF nfl juVn aqy lihMdy pMjfb dy pMjfbIaF nfl
sfihq, swiBafcfr aqy mF bolI pMjfbI dy hvfly nfl sbMD suDfrn dy srokfr AuWBry.
pMjfbI swQ dy jlisaF ivc juVn vfly lokF ny hI vfqfvrn nUM sfPL-suQrf bxfAux leI
s: blbIr isMG BOrf dI agvfeI ivc ‘Driq suhfvI’ jQybMdI bxfeI jo ik ipCly keI
sflF qoN pMjfb dy vfqfvrn nUM sfPL-suQrf rwKx dI cyqnf pYdf krn leI ‘inrml dyhI’
mfisk mYgjLIn vI kwZdI hY. sYmInfr qy mIitMgF krky vwD qoN vwD ruwK lfAux dI
pRyrnf krdI hY. iesy mksd leI rfm isMG ZysI dI agvfeI ivc ‘sfvI DrqI’ aqy
cOigrdf bcfE kmytI vI srgrm hY.
‘pMjfbI swQ’ dI pRyrnf nfl hI kYptn srbjIq isMG iZwloN, s: bhfdr isMG, s: koml
isMG sMDU, s: ruipMdrjIq isMG rUbI, s: rfm isMG ieMnsfPL aqy s: blbIr isMG
bopfrfey afid swjxF nUM imlf ky iek kmytI bxfeI geI sI, ijs ny kVkdIaF DuwpF ivc
ipMz Dnoaf qoN lY ky sulqfnpur loDI qwk kflI vyeIN df srvyKx krky irport iqafr
kIqI sI ik ies df pfxI gMdf hox kfrn afly-duafly dy ipMzF dy lokF ivc ikho
ijhIaF iBafnk ibmfrIaF PYl rhIaF hn. ies irport dI rOsLnI ivc hI kflI vyeIN dI
kfr syvf krky ies nUM sfPL krn aqy ies ivc ipMzF aqy sLihrF df gMdf pfxI pYx qoN
rokx leI pMjfb aqy hirafxf hfeI kort ivc kfnUMnI cfrfjoeI krn dI gwl sLurU hoeI.
kfnUMnI cfrfjoeI krn df kMm hor jQybMdIaF nUM nfl lY ky s: blbIr isMG bopfrfey
ny sMBfilaf pr kfr syvf df kMm bhuq vwzf aqy gMuJldfr sI. ies `qy ivcfr krn leI
15 julfeI 2000 nUM jlMDr dy koafpryitv tryinMg ieMstIicAUt ivc afly-duafly dy
buwDIjIvIaF, pwqrkfrF, lyKkF aqy smfj syvIaF dI mIitMg rwKI geI. svflF df svfl
ieh sI ik kflI vyeIN dI kfr syvf df prbq ijwzf kMm kOx hwQ ivc lvy aqy ies leI
sfDn ikQoN afAux? sMq blbIr isMG sIcyvfl ijhVy ik Aus smyN kuJ ipMzF ivc kfr
syvf rfhIN sVkF bxfAux df kMm kr cuwky sn, nUM vI ies mIitMg ivc bulfieaf igaf
sI. keI GMitaF qwk mIitMg cwlI qy ivcfr-crcf ivcoN iehI inkilaf ik kfr syvf krky
vyeIN sfPL kIqI jfvy aqy ies dI sLurUafq sRI gurU nfnk dyv jI dI crn Coh pRfpq
ieiqhfsk ngr sulqfnpur loDI qoN hovy. mIitMg dy aKIr ivc sMq blbIr isMG sIcyvfl
jI nUM bolx df smF idwqf igaf. AunHF iek GMtf qoN vI vwD smyN qwk afpxy ivcfr
rwKy qy gurbfxI dI rOsLnI ivc kudrq, kudrq dy mnuwK nfl sMbMD aqy kudrqI soimaF
dI sMBfl dI mhwqqf bfry dwisaf. ieh vI dwisaf ik gurU sfihbfn kudrq nUM ikMnf
ipafr krdy sn. aKIr ivc AunHF ny ieh aYlfn kr idwqf ik Auh vyeIN dI kfr syvf df
kMm afpxy ijLMmy lYx leI iqafr hn. pr aglf svfl ieh AuiTaf ik kfr syvf kdoN
sLurU kIqI jfvy? sMq jI ny bVy ivsLvfs nfl ikhf ‘sLuB kMm leI dyrI kyhI? huxy
cldy hF.’ Auh grmI df hMums Biraf idn sI aqy sLfm dy 4-5 vwj cuwky sn. koeI vI
buwDIjIvI bdbU mfrdI vyeIN vwl Aus smyN mMUh krn leI iqafr nhIN sI. nf iksy nUM
ieh pqf sI ik kfr syvf hovygI iks qrHF? bVI musLikl nfl sMq jI nUM roikaf igaf
aqy PLYslf hoieaf ik kwlH svyry Bfv (16 julfeI, 2000) nUM pRsLfd bxf ky
gurduafrf byr sfihb (sulqfnpur loDI) ivc ardfs krky kfr syvf df kMm afrMB idwqf
jfey. aijhf hI hoieaf. dUjy idn ardfs krky qy pRsLfd vMz ky kfr syvf sLurU ho
geI. sB qoN pihlF bfbf blbIr isMG sIcyvfl icwkV BrI qy bdbU mfrdI vyeIN ivc jf
vVy aqy bUtI kwt ky bfhr kwZxI sLurU kr idwqI. ies qrHF iek mhfn kfjL dI
sLurUafq ho geI jo ipCly swq sfl qoN awj qwk cwl irhf hY. 14-15 mhIinaF qwk
inrMqr sulqfnpur loDI kfr syvf df kMm cldf irhf. bfbf jI bhuq sfrIaF rukfvtF qy
musLiklF dy bfvjUd vyeIN dy kMZy zty rhy. sLihr aqy ielfky dy lokF ny vI BrpUr
sfQ idwqf. kfr syvf df ieh pVfa mukMml krn qoN bfad DMnoaf qoN lY ky sulqfnpur
loDI qwk vyeIN dy afly-duafly vsdy ipMzF aqy sLihrF dy lokF nUM vyeIN ivc gMdf
pfxI nf pfAux leI pRyrn vfsqy Xqn sLurU hoey. sMq jI ipMz-ipMz, sLihr-sLihr gey,
sMbMiDq pMcfieqF aqy imAUNspl kmytIaF dy krnDfrF nUM imly. bhuq musLiklF afeIaF.
rvfieqI lokF df ivcfr sI ik jy gMdf pfxI ndIaF qy dirafvF ivc nhIN pfieaf jfeygf
qF hor ikQy jfeygf? ies nUM ikQy Kpfieaf jfeygf. sMq jI ny ienHF lokF nUM
smJfieaf ik kfnUMnI qOr `qy koeI vI sLihr aqy koeI vI ipMz gMdf pfxI ndI jF
diraf ivc nhIN pf skdf. gMdy pfxI nUM trItmYNt plFt lf ky jF rvfieqI ZMg-qrIikaF
nfl sfPL krky hI iksy ndI jF nfly ivc pfieaf jf skdf hY jF KyqI dy kfrjF leI
vriqaf jf skdf hY. rvfieqI ivcfrF vfly lok ijhVy ndIaF qy dirafvF nUM sIvryj
vjoN vrqxf afpxf jnm-iswD aiDkfr smJdy sn, leI ieh bVI nvIN aqy nf mMnxXog gwl
sI. iPr vI sMvfd aqy pRyrnf df islislf cldf irhf. ies sB kuJ df hI iswtf hY ik
awj 7 ksibaF aqy 42 ipMzF df gMdf pfxI vyeIN ivc pYxoN ruk cwukf hY. vyeIN nUM
pUrI qrHF gMdy pfxI qoN mukq krn leI ajy vI Xqn jfrI hn. vyeIN dI kfr syvf dI
crcf mIzIey rfhIN srkfrF qwk phuMcI. dysL dy rfsLtrpqI abdul klfm qwk phuMcI.
Auh ieQy sulqfnpur loDI ivsLysL qOr `qy afey aqy eyny pRBfivq hoey ik bfad ivc
dysL-ivdysL ijQy vI gey, AunHF ny kflI vyeIN dI kfr syvf dy hvfly nfl kudrqI jl
soimaF dI sMBfl dI loV `qy jLor idwqf. pMjfb srkfr ny vI ies gwl dI aihmIaq nUM
smJidaF kflI vyeIN dI sPLfeI leI bfbf jI dI agvfeI ivc pRfjYkt AulIikaf hY aqy
kmytI bxf ky bfbf jI nUM sihXog vI idwqf jf irhf hY. pr smuwcy qOr `qy vyeIN nUM
sLwuD krn leI ajy bhuq kuJ krnf bfkI hY. kflI byeIN dI kfr syvf dy pRBfv hyT hI
luiDafxy nyVy dy buwZy nfly dI kfr syvf df kMm vI sLurU hoieaf. bwdovfl dy sMq
bfbf jspfl isMG jI ny ieh kMm afpxy hwQ ivc ilaf hY.
svflF df svfl ieh hY ik kflI vyeIN jF buwZy nfly nUM iek vfr sfPL krn qoN bfad
kI kudrqI jl sroqF dy pRdUsLx dI smwisaf hwl ho jfeygI? kI BivwK ivc ieh muV
pRdUsLx df isLkfr nhIN ho jfxgy? kI sqluj aqy pMjfb dy hor ndIaF-nfilaF dI
sPLfeI dI loV nhIN hY? ieh svfl iek bhuq vwzy msly vwl sfzf iDafn iKwcdy hn.
mslf hY ivkfs dy bdlvyN mfzl dI qlfsL df. sMq blbIr isMG sIcyvfl aqy AunHF dy
hor sfQIaF ny afpxy XqnF nfl iek bdlvF mfzl sfzy sfhmxy rwiKaf hY. ies nUM smJx
qy apxfAux dI loV hY. kOmFqrI pwDr `qy DrqI dI vD rhI qpsL dI hkIkq sfhmxy afAux
qoN bfad mnwuKqf dy BivwK leI KLqry dIaF GMtIaF KVk peIaF hn.
XUnYsko dI agvfeI ivc sflF qwk Koj pVqfl krn vfly ivigafnIaF ny ikhf hY ik qyl
aqy koly dI vrqoN krky ijhVIaF snaqI, KyqIbfVI aqy hor duinafvI srgrmIaF asIN kr
rhy hF, AunHF nfl aijhIaF gYsF pYdf ho rhIaF hn, ijhVIaF DrqI df qfpmfn vDf
rhIaF hn aqy ies nfl dunIaf Br ivc brPLIly glysLIar ipGl rhy hn. jy ieh islislf
iesy qrHF cldf irhf qF kuJ hI dhfikaF ivc pUrI dunIaf dy lokF nUM pIx leI,
isMcfeI leI aqy hor kfrobfrF leI pfxI dI kmI df sfhmxf krnf pvygf. Bfrq leI qF
KLqrf hor vI vD igaf hY. ivigafnIaF ny BivwKbfxI kIqI hY ik ihmflf dy glysLIar
bVI qyjLI nfl ipGl rhy hn aqy 2050 qwk ieh pUrI qrHF ipGl jfxgy. pihlF ihmflf
ivcoN inklx vfly dirafvF qy ndIaF-nfilaF ivc hVH afAuxgy qy iPr ieh diraf suwk
jfxgy. smMudr ivc pfxI bhuq ijLafdf ho jfeygf. smMudr dy iknfry vsdy dysL dy
bhuq sfry ipMz qy sLihr smMudr ivc smf jfxgy. bMglfdysL aqy mfldIvjL tfpUaF nUM
vI iesy qrHF dy KLqry df sfhmxf hY. dUjy pfsy dirafvF dy suwkx nfl eysLIaf df
ieh iKwqf soky df isLkfr ho jfeygf. ies sMdrB ivc ieh loV pYdf huMdI hY ik ivkfs
df aijhf mfzl eIjfd kIqf jfey ijs anusfr snaqF qy KyqIbfVI dy kMmkfr krn leI
aijhI qknflojI aqy ZMg-qrIikaF dI vrqoN kIqI jfvy ijs nfl DrqI df qfpmfn nf vDy
aqy kudrqI jl sroqF dI inrmlqf aqy inrMqrqf bxI rhy. dUjy arQF `c asIN DrqI `qy
aijhf koeI vI aml nf krIey jo kudrq pwKI aqy afm lokF pwKI nf hovy. ienHF lIhF `qy
clidaF sfnUM pMjfb dy sfry ndIaF-nfilaF nUM sfPL suQry rwKxf pvygf. ipMzF qy
sLihrF dy gMdy pfxI aqy snaqF dy jLihrIly rsfiexF vfly pfxIaF nUM ndIaF-nfilaF
ivc pYx qoN rokxf pvygf. aijhf krn leI trItmYNt plFt vI lfAuxy pYxgy aqy rvfieqI
ZMgF nfl pfxI sfPL krky Aus dI vrqoN KyqIbfVI leI krn dI ivvsQf vI krnI pvygI.
ies leI srkfrF dy sihXog dI byhwd loV hY aqy snaqF clfAux vfly KyqI krn vfly aqy
hor kfrobfr krn vfly lokF dy sihXog dI vI bhuq loV hY. svIzn, sivtjLrlYNz aqy
dunIaf dy hor bhuq sfry dysL bVI qyjLI nfl kudrq pwKI qknflojI aqy kudrq pwKI
AUrjf dy sfDn ivkisq krn leI kMm kr rhy hn. Bfrq aqy pMjfb nUM vI ies islisly
nfl juVnf pvygf. inaFpfilkf nUM vI jl sroqF nUM pRdUisLq krn vflIaF srkfrF aqy
lokF nUM TIk rfh `qy ilafAux leI jl, hvf aqy Kurfk dy pRdUsLx dy msilaF nUM pUrI
gMBIrqf nfl lYxf pvygf aqy aijhy msly inaFpfilkf sfhmxy afAux `qy AunHF `qy
qyjLI nfl PLYsly lYxy pYxgy.
pMjfb dI nvIN srkfr nUM pMjfb dy ivkfs leI kudrq pwKI aqy afm lokF pwKI ivkfs
mfzl ivkisq krn nUM ivsLysL pihl dyxI cfhIdI hY.
sMq blvIr isMG sIcyvfl df ieh kQn bhuq aihmIaq rwKdf hY ik sLuwD hvf, sLuwD pfxI
aqy sLuwD Kurfk ies DrqI `qy vsx vfly smUh pRfxIaF df jnm-iswD aiDkfr hY. srkfrF
nUM afpxy lokF leI ieh aiDkfr XkInI bxfAux vfsqy pUrI pRqIbwDqf nfl kMm krnf
cfhIdf hY. pr sfnUM ieh vI Xfd rwKxf cfhIdf hY ik asIN sfry iml ky lokF nUM
lfmbMd krky jdoN qwk mjLbUq lok lihr ies mksd leI KVHI nhIN krdy, suafrQI ansrF
dy dbfa hyT dwbIaF srkfrF kdy vI ies shI pr aOKy rsqy `qy qurn leI iqafr nhIN
hoxgIaF. afE mfnvqf dy ibhqr BivwK leI aqy sMqulq ivkfs dy aml nUM inrMqr jfrI
rwKx leI ivkfs dy bdlvyN mfzl leI sMGrsLIl hoeIey. awj jdoN ik sulqfnpur loDI
ivc kflI vyeIN dI kfr syvf dI 7vIN vrHygMZ mnfeI jf rhI hY, qF sfnUM aijhy
bdlvyN ivkfs mfzl nUM aml `c ilafAux leI afpxy-afp nUM smripq krnf cfhIdf hY.
bdlvyN ivkfs mfzl qoN ibnF sLuwD hvf, sLuwD pfxI qy sLwuD Kurfk sMBv nhIN ho
skdI. hrf-Brf, sfPL-suQrf pMjfb sfzy bjLurgF ny sfnUM idwqf sI. sfzf ieh PrjL
bxdf hY ik aglIaF pIVHIaF leI Ausy qrHF df hiraf-Biraf pMjfb Cwz ky jfeIey.
aijhf pMjfb ijQy lokF dI rotI-rojLI df pRbMD vI hovy aqy vfqfvrn vI sfPL-suQrf
hovy. nf snaqF vfqfvrn ivc jLihrF suwtx aqy nf KyqIbfVI leI vrqIaF jfx vflIaF
KfdF aqy iCVkIaF jfx vflIaf jLihrF lokF leI kYNsr df jLrIaf bxn. aijhf pMjfb hI
sfzy supinaF df pMjfb ho skdf hY.
sqnfm isMG mfxk ajIq
jlMDr
mo : 98726-2174
|