|
|
|
iksfnF dIaF KudkuÈIaF aqy siBafcfrk tuwtBw krm brst
ipClI akflI srkfr dy aMq qwk iksfnF dIaF KudkuÈIaF dI igxqI 2116 dwsI geI sI. kpqfnI srkfr dy pMj sflf rfjBfg dOrfn 546 hor iksfnF ny KudkuÈIaF krky, ies aMkVy ƒ 2662 qwk pucf idwqf sI. srkfrF BfvyN lwK dfavy krn ik AunHF dy afriQk suDfrF ny lokF dI jUn suDfr idwqI hY, lyikn kyrl qoN lY ky pMjfb qwk iksfnI df sMkt vDdf hI jf irhf hY. ajIb ieqPfk hY ik pRDfn mMqrI vwloN jdoN (iek julfeI, 2006) qoN ivDrB (mhfrfÈtr) dy krËeI iksfnF leI nfminhfd afriQk pYkj df aYlfn kIqf igaf sI qF Ausy GVI qoN lYky pRqI idn aOsq ZfeI iksfnF dy ihsfb nfl hux qwk 2100 qoN Aupr hor iksfn KudkuÈIaF kr cuwky hn.
iewkf duwkf iksfn qF pihlF vI KudkuÈI krdy rhyy hoxgy, lyikn ieh vrqfrf jUn 1991 qoN bfad lfgU hoeIaF KuwlI mMzI dIaF nIqIaF sdkf iekdm qyËI PV igaf sI. bfad ivc jnvrI 1995 qoN ivÈv vpfr sMsQF nF dI jQybMdI dy hoNd ivwc afAux nfl ieh sMkt idno idn zUMGf hI huMdf af irhf hY. ies sMgTn dIaF ÈrqF anusfr dyÈ ivwc ssqIaF bdyÈI vsqF dI drfmd ny, ieQoN dy iksfnF aqy Coty kfrobfrIaF ƒ brbfd krnf ÈurU kr idwqf. dyÈ ivwc sfZy cfr lwK qoN vwD iekfeIaF bMd ho geIaF aqy lwwKF snaqI kfmy bykfr ho gey. KudkuÈIaF isrP iksfnF ny hI nhIN kIqIaF sgoN qfimlnfzU aqy aFDrf pRdyÈ dy hËfrf hI KwzI buxkrF ƒ Pfhy lYxy pey. CotIaF aqy GrylU snaqF ivwc kMm krdy mËdUrF ƒ muV ipMzF vwl jfxf ipaf aqy Auh pihlF hI sMktgRsq KyqI Aupr hor boJ bxky rih gey. Bfrq df KyqI sYktr kuwl GrylU pYdfvfr ivwc isrP 30 PIsdI dy krIb Xogdfn pfAuNdf hY, lyikn kuwl ikrq ÈkqI dy 65 PIsdI ihwsy ƒ sFBI bYTf hY. ies df iswtf lfËmI hI pyNzU ikrq ÈkqI dI afmdn df Gt jfxf sI. lok muwZlIaF shUlqF qoN hI swKxy nhIN hoey, sgoN do zMg dI rotI qoN vI afqur ho gey.
ivÈv vpfr sMgTn dIaF nIqIaF ny isrP qIjI dunIaf dy lokF Kfs krky iksfnI Aupr hI asr nhIN pfieaf, sgoN ivksq dyÈF dy iksfn vI ies dI mfr hyTF af gey. sfmrfjI bhu kMpnIaF vwloN iqafr kIqy jf rhy trmInytr (jInXukq, vMÈhIx) bIjF ny pUrI dunIaF dy iksfnF koloN hI KyqI bIjF ƒ muVky bIjx df hwk Koh ilaf hY. sfzy dyÈ ivc ies dy iGnfAuxy asr ajy idwsxy ÈurU hI hoey hn, lyikn amrIkf dy nfrQ zkotf vrgy pRFqF ivwc qF ienHF ny Coty iksfnF ƒ brbfd krky rwK idwqf hY. ieh bIj kMpnIaF isrP qbfhI hI nhIN ilafAuNdIaF, sgoN bIjF dI gYr-kfƒnI vrqoN hox dI afV ivwc, iksfnF ƒ adflqF ivwc Kwjl-Kuafr vI kr rhIaF hn. iswty vjoN amrIkf dy 9 lwK iksfnF ivwcoN ipCly iek dhfky aMdr hI do lwK iksfn KyqI DMdy `coN bfhr inkl cuwky hn. sfl 1993-97 (pMj sflF) dy dOr ivwc 74440 drimafny iksfnF ny KyqI ƒ alivdf kih idwqI sI. iesy qrHF PrFs aqy jrmnI aMdr, 1978 qoN bfad 50 PIsdI iksfn KyqI Cwzx leI mjbUr ho gey. brqfnIaF aMdr ipCly sfl hI 20, 000 iksfnF ƒ ËmIn qoN hwQ Doxy pey.
gwl isrP pCVy aqy aivksq dyÈF dy iksfnF dI hI nhIN, blik aiq ivksq sfmrfjvfdI dyÈF dy iksfn vI gMBIr afriQk sMkt df iÈkfr bx cuwky hn. mOjUdf afrQk mMdvfVy ny afm lokF df Aukf hI qyl kwZ dyxf hY. iksfnI BfvyN iksy vI dyÈ dI hovy, Aus dI bfkI vsoN dy pRsMg ivc iek ivÈyÈ iksm dI mfniskqf vI ivksq hoeI huMdI hY. dyÈF ivwc BfvyN ies dI mfqrf Gwt hovy, qd vI ËmIn df moh bixaf rihMdf hY. ËmIn qoN AuWjV jfx df mqlb afpxIaF smfjk aqy siBafcfrk jVHF qoN vI kwitaf jfxf huMdf hY. ivksq dyÈF ivc bdlvyN ruËgfr dy anykF vsIly hox dy bfvjUd, iksfn mfniskqf, iksy hor DMdy ivwc pYx df ËoKm AuTfAux qoN qRihMdI rihMdI hY. pCVy aqy aivksq dyÈF, ijQy bfiewËq bdlvF ruËgfr hI hfsl nhIN qF ËmIn qoN ivXogy iksfn dI mnodÈf df aMdfËf lgfAuxf bVf muÈkl hY.
ËmIn qoN ivXogy jfx df BYa, iksfnF aMdr keI qrHF dIaF smwisafvF ƒ pYdf krdf hY. sB qoN pihlF ainÈcq BivwK hI Aus dI rUh ƒ bycYn krdf hY. dUjf Aus dI smfjk hYsIaq KyrUM-KyrUM ho jFdI hY. Bfrq Kfs krky pMjfb vrgy iKwiqaF ivwc ijQy KyqI DMdf iek ivÈyÈ jfq ‘jwt` qwk jF smfjk drjfbMdI dIaF AuWcIaF pOVIaF `qy bYTIaF jfqF qk suMgV ky rih igaf qF ËmIn Aus dI rotI roËI df sfDn hI nf rih ky smfjk aqy sQfnk pwDr dI isafsI swqf, puwgq df afDfr bxI hoeI hY. BfvyN iksfnI dI vrg vMz hox krky ieh afriQk hYsIaq vjoN anykF prqF ivc ibKr cuwkI hY, lyikn smfjk aqy siBafcfrk pwKoN jwt hI hY jo anykF qMdF nfl iek dUjy nfl juiVaf hoieaf hY. pMjfb dy hËfrF hI nhIN blik lwKF iksfn aijhy iml jfxgy, ijnHF ny smfjk irÈiqaF dI ÈrIkybfËI ivcoN hI afpxy pYrF hyTF iewtF rwK ky, grdnF ƒ rwsyy myc df bxfieaf hY.
bhuq sfry ‘‘buwDIjIvI`` iksfnI dy sMkt df kfrn AunHF dI PjUl KrcI, Èrfb, BuwkI vrgy niÈaF dI cft aqy DIaF puwqrF dy ivafhF `qy ivwqoN vwD Krc ƒ dwsdy hn. ieh swc hY ik ienHF ibmfrIaF ny iksfnF dy sMkt ƒ vDfieaf hY iPr vI ieh mUl kfrn nhIN hn. pMjfb dI iksfnI dy sMkt dI jVH pUMjIvfd ZMg dI KyqI ivc peI hY aqy iksfnI dI BfrU bhuigxqI grIb aqy CotI hY jo mMzI mukfbly ivc hfr jfx leI srfpI hoeI huMdI hY. dUjf, sfmrfjI bhukOmI kMpnIaf isrP afpxy mYnUPYkcirMg KyqI sMdF nfl hI nhIN Kfs krky rsfiexk mfl nfl iksfnI ƒ incoV rhIaF hn. qIjf, Bfrq srkfr dIaF afriQk nIqIaF kOmFqrI aqy dysI dlfl srmfeydfrI dy pwK ivc JukIaF hoeIaF hn. ivÈv vpfr sMgTn dy nvyN afriQk inËfm ny iksfnI dI luwt ƒ keI guxF vD qyË krn ivc BUimkf inBfeI hY.
dyKx ƒ pMjfb dI iksfnI df sMkt kfPI ivÈfl aqy KudkuÈIaF dI igxqI kfPI zrfAuxI lwgdI hY. ieh lwgxI vI cfhIdI hY ikAuNik iksy vI mnuwK df aixafeI mOq mr jfxf, mnuwKqf dy nF `qy klMk hY. pRMqU jdoN ies ƒ sMsfr pwDr `qy cl rhy vrqfry nfl myl ky dyiKaf jfvy qF vsoN dy anupfq muqfbk, ivksq sfmrfjI dyÈF dI hflq ies qoN vI iBafnk hY. hornF dyÈF ivc ho rhIaF KudkuÈIaF ivcoN, pMjfb kfPI ipwCy hY. iksfnF smyq sfry lokF vwloN iek lwK lokF ipwCy kIqIaF jf rhIaF KudkuÈIaF ivc iPnlYNz (22[5) sB qoN awgy hY. ies qoN bfad jrmnI (13[5), afstrylIaf 12[5), amrIkf (10[8) Bfrq (10[7) pMjfb (10[6) aqy brqfnIaf (7[5) dI vfrI afAuNdI hY.
jy isrP pyNzU KyqrF dI gwl kIqI jfvy qF ivksq dyÈF Kfs krky amrIkf dy iksfnF dIaF KudkuÈIaF dy aMkVy rUh ƒ ihlf dyx vfly hn. amrIkf dy coxvyN KyqI sUibaF aqy KyqrF ivc KudkuÈIaf dI dr alfskf (31), vfieimMg (23), montYnf (22), sfAUQ zkotf (21), nfrQ zkotf (20), inAU mYkisko (19), AUtfh (19), aYrIËonf (17), nvfzf (16) aYzfho (15), klrfzo (15) aqy kYnss (15) qk phuMc cuwkI hY. kYnyzf aqy afstrylIaF ivc ieh dr kRmvfr 29[ 2 aqy 33[9 hY. Auprokq dy mukfbly, pMjfb dI KudkuÈIaF dI dr pRqI lwK afbfdI ipwCy 16[13 hY. ieh aMkVy dyx df mqlb pMjfb dy KyqI sMkt dI gMBIrqf ƒ Gwt krky aMkxf kdficq vI nhIN hY. ies ivafiKaf df mqlb, pfTkF ƒ iksfnI dy sMsfr ivafpI afriQk sMkt qoN jfxUM krvfAuxf hY.
svfl pYdf huMdf hY ik grIbI aqy KudkuÈIaF ivckfr koeI iswDf sbMD hY? ibhfr, AuVIsf, XU[ pI, mwD pRdyÈ, JfrKMz, CwqIsgVH aqy rfjsQfn sB qoN grIb sUibaF ivc igxy jFdy hn. ibhfr aqy XU[ pI[ ivc KudkuÈIaF dI dr smyq iksfnF dy pRqI lwK ipwCy kRmvfr 0[7 aqy 2[2 hY, jdoN ik pMjfb ijMnI hI ivksq styt qfimlnfzU ivc ieh dr 19[1 hY. svfl hY ik pMjfb dy iksfn qF sMkt kfrn KudkuÈIaF kr rhy hn lyikn ibhfrI mjdUr ieQy lwKF dI igxqI ivc af ky rotI-roËI ikvyN hfsl kr lYNdy hn? ies qoN hI awgy amrIkf, afstrylIaf aqy kYnyzf dy iksfn vI KudkuÈIaF krn leI mjbUr hn pRMqU sfzy pMjfbI gwBrU, hvfeI jhfË dy tfierF nfl icMbVky vI AuQy phuMcx leI rwsy quVvf rhy hn. ienHF svflF dI koeI iek ivafiKaf sMBv nhIN hY. asl ivc iksy vI smfj df iek Gwto Gwt jIvn pwDr ƒ brkrfr rwKxf iek mËbUrI hI nhIN, loV vI bx jFdI hY. Aus pwDr qoN hyTF rih ky jIvn bsr krn dI klpnf hI bMdy ƒ mfnisk qOr `qy qoVn leI kfPI huMdI hY. pMjfb dI aqy hor iksy vI dyÈ dI iksfnI df duKFq iesy mfniskqf ivc ipaf hY. ieh mfniskqf siBafcfrk tuwtBwj nfl juVI hoeI hY. ies qoN pihlF ik ieh rogI mfniskqf pMjfb dy Gr Gr df ihwsf bx jfvy, ies qoN hF-pwKI idRÈtIkox nfl Cutkfrf pfAuxf pvygf.
afrQk sMkt prjIvI pUMjIvfd dI jmFdrU bImfrI
-krm brst
Bfrq dy arQcfry dI mËbUqI bfry BfrqI hfkmF dy dfaivaF ivc koeI dm nhIN hY. bylgfmI KuwlI mMzI dy ies dOr ivc Bfrq dI afriQkqf sMsfrivafpI arQcfry dIaF qMdF nfl burI qrF nUVI jf cuwkI hY. jykr mukq bËfr dy kOmFqrI Ausqfd afrQkqf ƒ bcfAux leI srkfrI dÉlaMdfËI dI duhfeI pf rhy hn, qF AuhnF dy BfrqI cyly vI swtfbËfr ƒ bcfAux leI srkfrI bYNkF ƒ inwq nvIaF hdfieqF jfrI kr rhy hn. smyN ny iek vfr Pyr sfbq kr idwqf hY ik KuwlI mMzI df arQ kyvl ‘‘GfitaF df kOmIkrn aqy munfiÌaF df inwjIkrn hI huMdf hY. afrQk suDfrF dI ‘mnmohnI` ÈbdfvlI DnkubyrF dIaF KurjIaF Brn qoN ibnF hor kuwJ nhIN huMdI.`` ajIb ivzMbnf hY, ik bËfrI ÈkqIaF dIaF lgfmF KuwlIaF Cwz dyx dI vkflq krn vfly, hux afpxy inwjI lfBF leI, bËfr ƒ bMDyj ivc rwKx dIaF dlIlF dyx lwgy hn.
ijs vyly amrIkf smyq pUrI dunIaF dIaF ivqI mMzIaF dy ‘isr klm` ho rhy hn aqy ivksq dyÈF dy kyNdrI bYNkF vloN mMzI ivc mudrf suwtx dy bfvjUd vI invyÈkF dy idl GfAUNmfAUN kr rhy hn. amrIkf dy PYzrl bYNk vwloN smyN smyN `qy idwqIaF geIaF vwzIaF ivqI rfhqF vI PrYzI mYk, PYnI mfeI, bIar strnË, lIhmn bRdrË, mYirl ilMc, golzmYn sYks, mOrgn stYnly aqy amrIkI bImf gruwp (ey[ afeI[ jI[) vrgy ‘‘drÈnI`` bYkF aqy bImf gruwpF ƒ dIvflIaf hoxo nhIN bcf skIaF. amrIkI sMsd vwloN 700 arb zflr Bfv 34300 kroV rupey dI rfhq vI arQcfry ivc jfn nhIN pf skygI. ivwqI igrfvt df blYk-hol (kflf KUh) anykF krËdfrF aqy lihxydfrF ƒ ingl cuwikaf hY. lyikn dvfeI dyx dy bfvjUd vI bImfrI vDdI hI jf rhI hY. pUMjI df jmFdrU suBfa dwsdf hY, ik iesdf plygI PoVf mfVy moty lyp (rfhq) nfl TIk hox vflf nhIN. ieh bImfrI jF qF buinafdI smfjk qbdIlI nfl TIk huMdI hY, jF vwzI jMg nfl qbfhI qoN mgroN kIqI jfx vflI muV AusfrI nfl. qfËf mnuwKI ieiqhfs ivc, ielfj dIaF ieh dovyN imsflF imldIaF hn.
10 akqUbr ƒ Bfrq dy swtf bËfr dI ieiqhfsk igrfvt qoN bfad KuwlI mMzI dy pYrokfrF dI jIB qflUey nfl jf lwgI sI. Auh GwgIaF avfËF ivc sPfeI dyx lwgy sn, ik Èyar mfrkIt df arQcfry dI mËbUqI jF inGfr nfl koeI iswDf sbMD nhIN huMdf. ieh iblkul drusq gwl hY. lyikn iesy sfl dI 8 jnvrI ƒ, jdoN Èyar mfrkIt dy sMvydI sUck aMk ny iewkI hjfr df aMkVf pfr kIqf sI, qF dyÈ dy pRDfn mMqrI aqy ivq mMqrI ny BfrqI arQcfry dI mËbuUqI dy ksIdy kwZx ivc sB ƒ ipwCy Cwz idwqf sI. dfavf kIqf igaf sI ik Auh idn hux bhuqI dUr nhIN, jdoN Bfrq dunIaF dI sB qoN vwzI afrQk ÈkqI hovygf. AudoN ieh dfavf vI Aukf hI ÉoÉlf sI. iesy kiQq mËbUqI sdkf aMbfnI pirvfr dy ÌrjMd, dunIaF dy sB qoN vwzy amIrËfidaF dI kqfr ivc af KVy sn. keI qF ieh kihx qwk cly gey ik 21vIN sdI df aÈvmyDI GoVf sMsfr Br ivc dOVygf aqy ies dIaF vfgF Bfrq dy hwQF ivc hoxgIaF. lyikn AudoN qoN lYky pUurI dunIaF smyq Bfrq dy Èyar bËfrF aMdr Auh qbfhI mwcI, ik vpfrk aKbfrF iesƒ ‘‘afriQk kqlyafm`` dI sMigaf dyx qwk clIaF geIaF. iql iql krky juiVaf pYsf CUmMqr ho igaf. bYNk dIvflIey ho gey, afrQkqf df phIaf jfm ho igaf. akqUbr dy mhIny ivc hI iek amrIkI aOrq ny afnlfeIn inlfmI ivc isrÌ 100 rupey nfl iek Gr KrIidaf hY.
moty aMdfjy anusfr invyÈkF df ds lwK kroV rupeIaf zuwb igaf. zuwibaf nf khIey, blik vwzIaF ivdyÈI sMsQfgq invyÈI kMpnIaF cUMzky lY geIaF. awT mhIinaF dy kfrobfr ivc kul imlfky, sMvydI sUck aMk 11000 puafieMt arQfq 52 PIsdI dy krIb hyTF izg ipaf hY. amrIkn arQcfry ƒ Augfsf dyx leI, AuQoN dI sMsd ny jdoN 700 arb zflr aqy jI-7 dy dyÈF ny DVfDV afrQk pYkyj aYlfnxy ÈurU kIqy qF 13 akqUbr ƒ Bfrq smyq pUrI dunIaF df swtf bËfr Pyr hulfry ivc af igaf hY. ies df kfrx arQcfry dI mËbUqI nhIN hY, blik ivksq dyÈF vwloN, afm lokF dIaF bwcqF ƒ zkfrn vfly DnkubyrF ƒ idwqI geI bKÈIs hY. ajIb duKFq ieh hY, ik ijhnF ivwqI aiDkfrIaF krky, ieh sMkt pYdf hoieaf hY, AuhnF ƒ hI amrIkf dI KËfnf vËfrq ny sMktmocn df kMm sONipaf hY. ieh isrP kOmFqrI pwDr `qy hrl hrl krdI iPrdI swtf pUMjI hI hY, ijhVI Bfrq smyq qIjI dunIaF dy dysF ivc GuspYT krky ivkfs jF arQcfry dI mËbUqI df Brm pYdf krdI hY. bdyÈI ivqI invyÈkF ny cflU sfl ivc hI Bfrq dy ivq bËfr ivcoN 1006 kroV zflr kZvf ley hn. sMkt hor gihrf hoieaf qF ieh swtybfË lMmI AuzfrI vI mfr skdy hn.
BfrqI arQcfrf ivkfs dI bVI DuMDlI qsvIr pyÈ kr irhf hY. huxy hI jfrI kIqy srkfrI aMkiVaF muqfbk dyÈ dy snaqI ivkfs dI dr ipCly sfl dy iesy smyN dOrfn drj kIqI 10[ 9 PIsdI dy mukfbly `qy isrÌ 1[ 3 PIsdI qwk izwg peI hY. KyqI df qF rwb hI rfKf hY. srkfrI aqy inwjI pUMjI invyÈ ivc byhwd igrfvt ho jfx sdkf, KuwlI mMzI dy dOr ivc ieh kdy vI slfnf aOsq do PIsdI qoN awgy nhIN vDI. KyqI pUrI qrF mfnsUn dy rihmo krm `qy rih geI hY. iehnF dovyN buinafdI sYktrF dI ivkfs dr kdy vI 4-5 PIsdI qoN vwD nhIN hoeI. ies qrF ivkfs dr dy dafvy KoKly hI nhIN, guMmrfhkuMn vI huMdy hn. srivs sYktr dy aihm adfiraF ‘‘bYNkF, bImf kMpnIaF, ivwqI mMzIaF afid ivc huMdf lYx dyx kfÊËI dOlq dI hwQbdlI hI huMdf hY, ieh nvIN BOiqk kdr (vYilA)U pYdf nhIN krdf. srkfr vwloN kul kOmI pYdfvfr dy 8 PIsdI dy afspfs rihx dy dfavy, aMkiVaF ƒ mroVf cfVHx dI klfkfrI hI khI jf skdI hY. srkfrI dfaivaF anusfr Bfrq ivc ‘ruËgfr rihq ivkfs` ho irhf hY. ies hflq ivc jdoN ruËgfr dy nvyN mOky pYdf nhIN ho rhy aqy purfxy krmcfrI CFtIaF df iÈkfr bx rhy hn, qF lfËmI hI jnqf dI KrId ÈkqI GtxI hI GtxI hY. ies leI Auqpfdn aqy Kpq ivckfr pfVf vDx leI bwiJaf hoieaf hY. krËy dy tIikaF nfl Kpq ivc vwzf vfDf sMBv nhIN irhf.
mOjUdf sMkt dI jVH vI ieQy hI peI hY. afrQk mMdI df dOr vI AudoN hI ÈurU huMdf hY, jdoN pYdfvfr aqy Kpq ivclf pfVf iBafnk afkfr gRihx kr lYNdf hY. ieh Bfxf do kfrxF krky vfprdf hY. pihlf, gYrXojnfbMdI aqy munfÌy dI Duws ivc byihsfbI vfDU pYdfvfr kr bYTxf. dUjf, srmfey df kuwJ hwQF ivc kyNdrq ho jfxf, inwkIaF qy kmËor kMpnIaF df mYdfn ivcoN hUMJf iPr jfxf. ies nfl vwzI pwDr `qy bykfrI PYldI hY, lokF dI KrId ÈkqI GtdI hY. ies qrF pYdfvfr aqy Kpq ivclI KfeI ƒ mylx leI AuDfr aqy kriËaF df shfrf ilaf jFdf hY. ÈfhUkfr aqy bYNk amfnq (kolytrl) dI rkm dI pRvfh kIqy ibnF AuhnF lokF ƒ vI krËy dyx lwgdy hn, ijhnF dI koeI bwJvIN afmdn nhIN huMdI. krËy dI rkm ieMnI vwD jFdI hY, ik amfnqF dI vtFdrf kdr arQfq asl kImq bhuq ipwCy Cut jFdI hY. iek sfl pihlF Puitaf amrIkf df sbpRfiem (mkfn KrIdx leI krËy) sMkt iesy vrqfry df Jlkfrf hY. ies GtnfkRm ƒ jtkf imsfl nfl bVI cMgI qrF smiJaf jf skdf hY.
mMn lE iek iksfn kol pMj eykV ËmIn hY aqy pMj puwqr hn. aml ivc ËmIn dI vMz ho cuwkI hY, kfƒnI qOr `qy nhIN. mqlb ik Kyvt, Ksrf nMbr ipCly hI cwl rhy hn. pMjy BrfvF ƒ krËy dI loV pYNdI hY, qF Auh ËmIn dy Ausy toty dy nMbr dyky bYNk koloN pMj pMj lwK df krËf lYNdy hn. amfnq ivc rwKI ËmIn dI mfrkIt kImq isrÌ pMj lwK rupey hY, lyikn iehdy bdly bYNkF ny 25 lwK rupey df krËf dy idwqf hY. krËf nf imlx dI sUrq ivc jykr bYNk ËmIn dI kurkI kr lYNdf hY, qF mfrkIt kImq pwKoN Ausƒ isrÌ 5 lwK rupey hI imlxy hn, jdoNik 20 lwK rupey zuwb jfxy hn. Auqpfdn aqy Kpq dI KfeI ƒ jdoN ies qrF dy kriËaF nfl pUiraf jFdf hY, qF kfÊËI Bfv jfalI, nklI dOlq bFdr dI pUC vFg vDdI rihMdI hY. Pyr iek pVfa aijhf afAuNdf hY, jdoN lihxydfr bYNkF koloN afpxy Éfqy ivc jmHf krvfieaf hoieaf pYsf vfps mMgdy hn, lyikn bYNk ieh pYsf moVx dI hflq ivc nhIN huMdy, ikAuNik AuhnF ny amfnqF dy mukfbly keI guxf vwD krËf dy rwiKaf huMdf hY. lokBfÈf ivc iesƒ ‘‘dfVHI nfloN muwCF df vwD jfxf`` vI kihMdy hn. sbpRfiem sMkt lgpg iesy iksm dI bImfrI df nfm hY.
Èyar bfËfr dI zfvFzolqf dy buinafdI kfrnF bfry ajy vI, koeI crcf krn dI koiÈÈ nhIN kr irhf. ivdyÈI sMsQfgq invyÈkfr ipCly iek dhfky qoN, Bfrq dy swtf bfËfr ivc, vwzI pwDr `qy pUMjI lgf rhy hn. isrP ipCly iqMn sflF ivc hI AuhnF ny lgBg 88200 kroV rupey dy ihwsy KrIdy hn. AuNj smuwcy qOr `qy swtf bËfr ivc AuhnF dI zyZ lwK kroV rupey dI pUMjI lwgI hoeI hY. BfvyN bMbeI stfk aYkscyNj ivc cwkr kwtdI kuwl pUMjI df ieh isrP 8 PIsdI bxdI hY, lyikn ieh kuwl pUMjI vtFdry dy 38[4 PIsdI ihwsy ƒ kMtrol krdI hY. kihx df Bfv hY ik ivdyÈI pUMjI hI hY jo Bfrq dy Èyar bfËfr dIaF cUlF Aupr kfbË hY. ieMnI ku mfqrf ivclI ivdyÈI pUMjI hI iksy dyÈ dI afriQkqf ƒ ikvyN brbfd kr skdI hY, ies df nËfrf , afpxy afp ƒ tfeIgr smJx vfly mlyÈIaf, isMgfpur, QfeIlYNz, hFgkFg aqy ieMzonyÈIaf dy arQcfry zyZ dhfkf pihlF dyK cuwky hn.
ies leI Èyar bËfr ivc afieaf AuCfl jF igrfvt aqy ivdyÈI iswky dI bhuqfq Bfrq smyq pUrI dunIaF dI afriQkqf dI mËbUqI ƒ nhIN blik kjoVqf ƒ drsfAuNdy hn. dyÈ df afriQk ivkfs aqy KuÈhflI swtf pUMjI nfl nhIN sgoN GrylU mMzI dy cOpfsV ivsQfr nfl hoxI hY. ieh cIË isrP svY inrBr aqy ivdyÈI luwt qoN mukq Bfrq dy ivkfs nfl hI sMBv hY. úúúúú pRmfxUM sMDI dI POjI aqy afrQk ivafkrx krm brst
Bfrq amrIkf pRmfxUM sMDI df KrVf BfrqI sMsd, 35 mYNbrI kOmFqrI pRmfxUM AUrjf eyjMsI, 45 mYNbrI pRmfxUM splfier gruwp aqy amrIkI sYnyt dI bdyÈI mfmilaF bfry kmytI dIaF aihm mnËUrIaF hfsl krn AuprMq amrIkI sMsd ivc afky Ps igaf hY. ivÈv bYNk aqy kOmFqrI mudrf koÈ dy cMzy hoey Bfrq dy pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG vloN afKrI plF ivc jfrj buÈ dI isPq ivc pVHy ksIdy ‘‘(jdoN ieiqhfs iliKaf jfvygf, qF mYNƒ lwgdf hY, ik sfzy dovyN jmhUrI dyÈF ƒ nyVy ilafAux leI rfÈtrpqI jfrj buÈ vwloN inBfeI geI ieiqhfsk BUimkf ƒ drj kIqf jfvygf)`` vI afpxf kMm nhIN kr sky. dyÈ dy dlfl hfkmF ƒ pihlF kdy vI zMzfEq dI ies mudrf ivc nhIN dyiKaf igaf. amrIkf ny vI pRmfxUM sMDI ivc afey hryk moV `qy, BfrqI hfkmF dI ‘‘aËfdI`` aqy ‘‘kulaKiqafrI`` dy hryk dfavy ƒ byprd krn leI iek vI mOkf nhIN KuMJx idwqf. sMDI dy KrVy dIaF anykF ivafiKafvF af cuwkIaF hn. Pyr vI ieiqhfsk qwQ ieh hY, ik Bfrq srkfr kuwJ vI khy, aMqm swc AuhI rhygf, jo amrIkf dI POjI aqy bdyÈ nIqI dy rfs afvygf.
sUqrF muqfbk Kud amrIkf ny hI sMDI dy KrVy ƒ pRmfxUM gruwp ivc Ëor nfl nhI rwiKaf sI. mIitMg dy aYn afKrI plF ivc aMdrUnI ÉqoKqfbq ƒ nÈr krky, amrIkI hfkmF ny drsf idwqf sI, ik Auh Bfrq ƒ aYvyN hI pRmfxU qknIk jF XUrynIam dyx vfly nhIN hn. ijhVy kihMdy sI ik Bfrq kol pRmfxUM Dmfky krn df pUrf aKiqafr hfsl rhygf, Auh hI zuskx lwg pey ik ‘‘asIN qF awgoN supny ivc vI pRmfxUM Dmfkf nhIN krFgy. bws iek vfr sfzI lfj rwK lvo.`` ies sfry kfsy dy bfvjUd vI amrIkI hfkmF ny Bfrq dI ‘‘lfj`` nhIN rwKI. mnmohn isMG ƒ pUrf Brosf sI ik jdoN Auh 26 sqMbr ƒ afpxy 76vyN jnm idn `qy jfrj buÈ ƒ imlygf, qF sMDI dI mnjUrI dI Èkl ivc Ausƒ afpxI iËMdgI df sBqoN byÈkImqI qohÌf imlygf. lyikn imilaf nhIN, ikAuNik amrIkI hfkm jmfqF df iek DVf, bdyÈI mfmilaF bfry kmytI dy cyarmYn aqy kfƒnÈfj hfvrz brmn dI agvfeI ivc pRmfxUM sMDI mUhry iek qoN bfad dUjf aiVwkf lfAuNdf af irhf hY. ieh sfrf kuwJ Bfrq ƒ hor vwD JukfAux qoN vwD kuwJ vI nhIN hY.
pRmfxUM sMDI dy KrVy ivc ilKqI qOr `qy kuJ vI aijhf nhIN hY, ijs nfl sfzy dyÈ `qy huxy hI koeI bhuq vwzI ibpqf pYx vflI hovy. asl ivc qyËI nfl bdl rhy sMsfr pRbMD ivc amrIkf df aKOqI ‘iek DruvI sMsfr` burI qrF iKMz irhf hY. rUs qy cIn dI agvfeI ivc ‘ÈMGfeI sihXog sMgTn`, ‘irk` aqy ‘birk` ijhy KyqrI rxnIqk guwt AuBr rhy hn. ierfn, sIrIaf, AuqrI korIaf aqy ikAUbf vrgIaF ‘‘bdI dIaF DurIaF`` ƒ Jukfieaf nhIN jf sikaf. ierfk qy aÌgfinsqfn amrIkf dy gl dI hwzI bxy pey hn. iehnF hflqF ivc amrIkf ƒ dwKxI eyÈIaf ivc Bfrq vrgf ‘jI hËUrIaf` sMgI cfhIdf hY. ieh iek nvIN qrF dI afAUtsorisMg Bfv Tyky `qy amrIkf leI POjI kfrvfeIaF krnf hovygf.
amrIkI sfmrfj hyTly DVy dy ivkisq dyÈF ny 1974 dy poKrfn pRmfxUM Dmfky qoN bfad afm krky aqy 1998 ivc kIqy dUjy DmfikaF qoN bfad Kfs krky, Bfrq ƒ XUrynIam dI splfeI `qy sÉq pfbMdIaF lgf rwKIaF sn. Pyr vI Bfrq ny sfmrfjI guwt dy do dyÈF PrFs aqy rUs dI mdd nfl ikvyN nf ikvyN afpxf pRmfxUM pRogrfm hI jfrI nhIN rwiKaf, sgoN ieh iek hor rsfiexk qwq QorIam dI vrqoN nfl , pRmfxUM ibjlI dy ivkfs dy qIjy pVfa vwl vwD irhf hY. jykr ieh pVfa mukMml ho jFdf hY qF ieh Kud qF afpxI loV jogIaF pRmfxUM BwTIaF bxf lvygf, sgoN Gwt ivksq mulkF ƒ brfmd krn dy smrwQ vI bx skdf hY. ies leI POjI loVF dy nfl hI hux Bfrq ƒ pRmfxUM BwTI dy qIjy rfh vwl vDx qoN rokx dI nIqI vI kMm kr rhI hY.
dUjf pwCmI dyÈF Kfs krky amrIkf dI pRmfxUM snaq afKrI sfh lY rhI hY. amrIkf ivc 1978 qoN bfad iek vI nvF pRmfxUM plFt nhIN lwg sikaf. pRmfxUM BwTIaF bnfAux vflIaF do vwzIaF kMpnIaF jnrl ielYktirk (amrIkf) aqy afryvf (PrFs) ƒ slfnf isrÌ do BwTIaF dy afrzr iml rhy hn. jykr jpfn ƒ vI Èfml kr ilaf jfvy qF pRmfxUM snaq sfl ivc isrÌ iqMn BwTIaF bxf rhI hY. amrIkf ivc sB qoN aKIrI plFt KVf krn ivc 23 sfl lwgy hn. XUrpI XUnIan ivc nvyN plFt lwgxy iblkuwl bMd ho geyy hn. Aultf jrmnI aqy ietlI ny 2020 qwk afpxy sfry pRmfxUM plFt bMd krn df PYslf kr ilaf hY. bYljIam, hflYNz, spyn aqy svIzn hOlI hOlI afpxy plFt bMd kr rhy hn. XUrpI XUnIan ivc iek vI nvF plFt nhIN ivAuNiqaf jf irhf hY. sB qoN aihm gwl ieh hY ik afstrylIaf vrgy mulk ivc iek vI pRmfxUM plFt nhIN hY jdik Aus kol kul dunIaF df 40 PIsdI XUryynIam mOjUd hY. kuwl dunIaF ivc cldIaF 439 pRmfxUM BwTIaF ivcoN 104 Bfv 24 PIsdI iekwly amrIkf ivc hn lyikn ieh ibjlI loVF df isrP 20 PIsdI muhweIaf krvfAuFdIaF hY. jdoN ik iesƒ 100 arb zflr dI slfnf sbiszI vI imldI hY. jy amrIkf df afpxf ieh hfl hY qF aMdfËf lgfieaf jf skdf hY ik sfzy vrgy grIb mulkF df kI hfl hovygf?
ikhf jf irhf hY,ik Bfrq dI DrqI hyTly bflx dy BMzfr (kolf, qyl aqy gYs) Kqm hox vfly hn. jykr pRmfxUM AUurjf ÈurU nf kIqI geI qF iksy idn asIN aMDkfr ivc zuwb jfvFgy. ieh swc hY ik DrqI hyTly bflx dI iek sImf huMdI hY lyikn ieh vI scfeI hY ik sfzy BUgrB ivigafnI agly 30 sflF df anumfn lgf ky hI cwldy hn. Bfrq dy DrqI hyTly sroqF df pUrf aMdfËf qF ajy lgfieaf hI nhIN igaf. dUjI gwl, dunIaF ivc XUrynIam dI mfqrf qF koiely, qyl aqy gYs nfloN vI Gwt hY. jy mOjUdf pRmfxUM plFt hI cwldy rihx qF ieh agly 70 sflF ivc Kqm ho jfvygf. jykr pRmfxUM snaq dy Zhyy cVH ky iehnF BwTIaF dI igxqI duwgxI kr idwqI jfvy qF ieh XUrynIam 35 sflF ivc muwk jfvygf. svfl ieh nhIN ik ikhVI cIË pihlF Kqm huMdI hY. svfl ieh hY ik vsqF dy cMgy aqy mfVy pwKF dI qulnf krn vyly AuhnF ƒ ivÈyÈ sMdrB ivc hI dyKxf cfhIdf hY.
pRmfxUM AUrjf ikvyN vI sfP suQrI aqy surwiKaq nhIN hY. hIrosImf aqy nfgfsfkI dy pRmfxUM DmfikaF df asr 63 sflF bfad vI brkrfr hY. rUs aMdr 1986 ivc cyrnoibl aqy 1979 ivc amrIkf dy iqMn mIlI tfpU ivc hoeI pRmfxUM lIkyj dy asr isrP sbMDq ielfikaF qwk hI nhIN, sgoN nfl dy sUibaF, dysF ivc vI qbfhI mcfAuFdy af rhy hn. Bfrq dy pRmfxUM plftF ivc lIkyË dIaF drjnF imsflF sfhmxy af cuwkIaF hn prMqU pRmfxUM pRogrfm ƒ pUrI qrF gupq rwKx krky, ieh afm lokF qwk nhIN phuMcdIaF. hflq ieh hY ik BfrqI rfjqMqr pRmfxUM plFtF ƒ clfAux leI ieMnf kuÈl nhIN hY ijMnf scfeI ƒ lukox ivc hY. dyÈ dy hfkm 2020 qwk 20000 mYgfvft pRmfxUM ibjlI pYdf krn dI gwl kr rhy hn, lyikn ieh nhIN dws rhy ik ies AUpr afAux vflf 800 arb zflr (krIb 36,80,000 kroV rupey) ikQoN afAuxgy ? ieh rkm Bfrq dI iek sfl dI kul GrylU pYdfvfr dy nyVy jf phuMcdI hY. Auh ieh vI nhIN dws rhy ik pRmfxUM ibjlI Qrml ibjlI nfloN iqMn guxf mihMgI vI pvygI aqy mnuwKI ishq pKoN qbfhkuMn vI hovygI.
sfzy dyÈ ivc pRmfxUM pRogrfm ipCly 60 sflF qoN cwl irhf hY. ajy qwk asIN isrP kuwl ibjlI df isrP 2[9 PIsdI hI pRmfxUM plFtF qoN lY rhy hF jdoN ik gYr rvfieqI AUrjf (pOx, sUrj aqy kUVy krkt) ivcoN 7 PIsdI ibjlI iml rhI hY. sfzy dyÈ ivc iekwlI pOx ibjlI dI hI 20000 qoN 45000 mYgfvft dI sMBfvnf peI hY. iekwly qfimlnfzU ivc hI awj dI qrIk ivc 1350 mYgfvft dI smrwQf hY aqy cflU sfl ivc 450 mYgfvft ibjlI hor imlx lwgygI. ieh ipCly 60 sflF ivc arbF kroVF rupey Krc krky pYdf kIqI jf rhI 4120 mYgfvft pRmfxUM ibjlI dy awD ivc jf phuMcdI hY. ieh gwl iekwly qfimlnfzUu dI hY. jykr pUry dyÈ dI pOx aqy sUrjI AUrjf dIaF sMBfvnfvF Prol leIaF jfx, qF sfzy dyÈ ƒ bdyÈF `qy inrBr krn dI loV vI nhIN pvygI. sMKyp ivc Qrml aqy px ibjlI qoN ielfvf hvfvF, sUrjI Duwp aqy kUVy krkt qoN ibjlI pYdf krn dIaF apfr sMBfvfnfvF mOjUd hn. Kud amrIkf aqy XUrpI dyÈ ies iksm dI ibjlI Aupr tyk rwKky cwl rhy hn. ies ƒ BivwKI AUrjf vjoN ivksq kr rhy hn.
gwl ieh nhIN hY, ik Bfrq ƒ gYr POjI pRmfxUM AUrjf leI jqn hI nhIN krny cfhIdy. sgoN mslf qF iesdy aYn Ault bxdf hY. sfzy dyÈ ƒ bdyÈI hfkmF df byqnKfhIaf syvk bxn dI QF afqm inrBr bxn dI koiÈÈ krnI cfhIdI hY, ijvyN iksy vyly rUs aqy cIn vrgy smfjvfdI dyÈF ny kIqI sI. sfmrfjI aqy lutyrIaF bdyÈI kMpnIaF dy shfry Bfrq dy gYr POjI AUrjf pRogrfm ƒ kdy vI ivksq nhIN kIqf jf skdf. ipCly 60 sflF ivc Bfrq ieh sfry qOr qrIky apxf cuwikaf hY. nf pihlF koeI lfB hoieaf hY, nf awgy ƒ ho skdf hY. bdyÈI kMpnIaF dy sbMD ivc aYnrfn dI imsfl hmyÈf Xfd rwKxI cfhIdI hY. amrIkf nfl kIqI pRmfxUM sMDI gulfmI dI dldl ivc hor zUMGf Dsx qoN vwD hor kuJ vI nhIN hovygI. Bfrq dy afm lokF ƒ ieh hkIkq smJxI hovygI aqy dyÈ ƒ afqminrBr bnfAux leI ÉrI smfjk qbdIlI leI jqn krny pYxgy. pMjfb bjt : srkfrI vhIaF dy anfVI munIm -krm brst
akflI Bfjpf srkfr df dUsrf bjt hr pwK qoN inrfÈ krn vflf hI nhIN, sgoN BivwKI idRÈtI qoN vI swKxf hY. ivwq mMqrI vloN pMjfb dI afriQk ishq bfry vfr vfr pRgtfeI jFdI rhI icMqf isrP icMqf bxky rih geI hY. pihly bjt ivc rwKy gey tIicaF ivcoN, iek vI pUrf nhIN ho sikaf. smfj dy sfry hI lokF ƒ lfry lfky aqy luBfAU vfady krky swqf ivc afeI akflI Bfjpf srkfr hryk morcy `qy burI qrF asPl sfbq hoeI hY. ÈRomØxI akflI dl dy cox mnorQ pwqr ivc kIqy vfaidaF ivcoN iksy ƒ pUrf krnf qF dUr, Cuhx dI koiÈÈ vI nhIN kIqI geI.
akflIaF vwloN hux qwk vriqaf jFdf qkIaf klfm ik ‘‘kFgrs pfrtI ny pMjfb df byVf grk kr idwqf hY, ik Auh jFdy vkq kyvl sfrf KËfnf hI KflI nhIN kr geI, sgoN pMjfb ƒ krËy dy boJ hyTF vI dwb geI hY ``, hux isrP isafsI qohmqbfËI qoN vwD kuwJ vI nhIN hY. ieh swc hY ik kFgrs pfrtI dI srkfr ny pMjfb dy arQcfry ƒ AuBfrn dI koeI koiÈÈ nhIN kIqI. mYgf pRfjYktF dy dMBI rfm rOly aqy iemfrqI qy ËmInI kfrobfr df gubfrf Brn qoN isvfey, Aus kol BivKnkÈf hI nhIN sI. lyikn akflIaF ny afpxy pihly sfl ivc jo kuwJ hfsl kIqf hY, Auh qF ‘ÈfhI srkfr` qoN vI AUxf hY.
bjt dI sfrI kvfied iksy anfVI munIm df Jlkfrf pyÈ krdI hY. kihx ƒ qF srkfrI dfavy kul rfjkI GrylU pYdfvfr dy anupfq ivc mflI aqy rfjkoÈI GfitaF ƒ Gwt krn dI zINg mfrdy hn aqy aMkiVaF ƒ afpxy ivqI pRbMD dI sPlqf vjoN pyÈ krdy hn. lyikn iesqoN ijafdf mhwqvpUrn cIË ieh dyKxI bxdI hY, ik srkfr dI ies ksrq df sUby dI smuwcI afrQk hflq Aupr kI asr ipaf hY? hor vDyry krËf cuwkky aqy Xojnf skImF ivc byÈumfr ktOqIaF krky jykr ivqI Gftf Gwt kr vI ilaf qF iehdy nfl arQcfry dI ishq nhIN suDrdI sgoN lMby dfa qoN ivgVx leI srfpI jFdI hY. ipCly sfl dy Xojnf KrcF df ipClI kFgrs srkfr dy afKrI sfl nfl imlfky qulnfqmk aiDaYn kIqf jfvy, qF bfdl srkfr dy bulMd dfaivaF dI PUk inkl jFdI hY. 2006-07 aqy 2007-08 dy ivqI sflF dI qulnf dwsdI hY, ik akflI srkfr ny mfieaf dI Gft nfl arQcfry dy aihm aMgF ƒ zob idwqf hY. imsfl vjoN, ipCly sfl dy mukfbly pyNzU ivkfs `qy mnPI 50[71 PIsdI, ibjlI Auqpfdn `qy mnPI 16[92 PIsdI, snaq `qy mnPI 99[8 PIsdI aqy afm afriQk syvfvF `qy mnPI 70[2 PIsdI Gwt Krcf kIqf hY. ies qrF kul imlfky smucy Xojnf Krc ƒ imwQI rfÈI nfloN 702 kroV rupey df rgVf lgfieaf hY. qnKfhF, pYnÈnF aqy ivafj adfiegIaF afid dy bwJy ruMnHy gYrXojnf KricaF qoN ielfvf, iksy vI arQcfry ƒ hulfrf dyx leI Xojnf Krcy aihm sQfn rwKdy huMdy hn. pMjfb dI afriQk KVoq qoVx leI jnqk pUMjI invyÈ bhuq ËrUrI hY. bfdl srkfr ny isrP sUbfeI Xojnf KricaF ivc hI ktOqI nhIN kIqI blik kyNdrI srkfr dIaF skImF leI vI afpxy ihwsy afAuNdy ingUxy ijhy PMz vI muhweIaf nhIN krvfey. bhuq hI jrUrI mwdF ijvyN ik KyqI qy shfiek DMidaF aqy sihkfrqf leI rwKI 232 kroV dI rfÈI ivcoN isrP 101 kroV rupey hI Krc kIqy jf sky. ievyN hI ibjlI qy isMjfeI Aupr mnPI 36[7 PIsdI, iswiKaf aqy ishq `qy mnPI 36[2 PIsdI, KyqI qy sihkfrqf `qy mnPI 56[4 PIsdI aqy pyNzU ivkfs `qy mnPI 43[3 PIsdI rfÈI KrcI geI hY. hux bhuq iswDf ijhf nukqf hY ik ipCly bjt dy mukfbly Gwt Krc kIqI rkm ivc QoVI ijhI rkm vI vDf idwqI jfvy qF Auh PIsdI trm ivc bhuq vwzI rkm idKfeI dyvygI. akflI Bfjpf srkfr dy dUjy bjt ivc iehI cfl KyzI geI hY. AuproN dyKx ƒ jfpdf hY ik srkfr ny hryk Kyqr ivc ivkfs leI soDy anumfnF dy mukfbly rfÈIaF ivc vwzf vfDf kr idwqf hY. lyikn not psfry dI dr ƒ iDafn ivc rwKdy hoey, hkIkq ivc ieh 2006-07 nfloN vI bhuq hyTF hn . spÈt hY ik iksfnF dI rfjnIqI krn vfly akflIaF kol asl ivc iksfnI aqy pyNzU ivkfs leI krn leI kuJ vI nhIN hY.
pMjfb ƒ mnpRIq bfdl vrgf piVHaf iliKaf ivwq mMqrI imilaf hY ijs ƒ sfÌgoa aqy drvyÈ isafsqdfn mMinaf jFdf hY. pMjfb ivc tYksF dI ho rhI corI ƒ lY ky Auh keI vfr icMqf pRgt kr cuwikaf hY. lyikn afpxy qfAU sRI pRkfÈ isMG bfdl dI jtkI aqy lok luBfAU rfjnIqI mUhry pUrI qrF byvws ho igaf hY. dUjy pfsy Bfjpf ibnf ijMmyvfrI EitaF afpxI isafsI kImq ƒ muhfrq nfl vsUl kr rhI hY. snaqkfr aqy vpfrI ibnF iksy zr BOa dy afbkfrI krF aqy vYt dI corI kr rhy hn. pyNzU Kyqr dy DnfZ iksfnF aqy jgIrdfrF ny aÈtfm izAUtI df GorVU vjf idwqf hY. iewklI astfm izAUtI ivcoN hI srkfr ƒ imwQy tIcy nfloN 600 kroV df Gftf pY igaf hY. afbkfrI kr aqy vYt AugrfhI leI srkfr ny kfPI vwzy tIcy imwQy sn, ijhVy pUry nhIN ho rhy. lyikn srkfr ny byÈrmI dy qfx soDy anumfnF ivc vI iehnF ƒ Gwt nhIN idKfieaf. ivzMbnf ieh bxdI hY ik srkfr ipCly sfl nfloN afbkfrI ivc 26[16 PIsdI aqy vYt ivc 19[65 PIsdI df vfDf idKf rhI hY, jdik qfËf bjt leI iehI vfDf kRmvfr 6[02 aqy 8[86 PIsdI idKfieaf igaf hY. hux ies gwl dI kI vfjbIaq hY ik afbkfrI aqy vYt dI AugrfhI ipCly sfl nfloN ies vfr ikAuN Gwt rhygI? asl ivc srkfr aMkiVaF ivc hyrPyr krky afpxI nfkfmI Aupr hI prdfpoÈI kr rhI hY. ivq mMqrI ny ies vfr vI 682 kroV dI vyrvyhIx rfÈI mflI pRfpqIaF dy Kfqy ivc idKfeI hY. iesdf mqlb jF qF mflI Gfty ƒ byvjf Gwt krky idKfAuxf hY, jF bfad ivc ieMnI rkm dy nvyN tYks lgfey jfxgy.
ipCly sfl srkfr ny do aihm qËvIËF rwKIaF sn ik sfry mMqrI, pfrlImfnI skwqr aqy avwl aiDkfrI pRqI mhInf 1000 rupey svY iewCf nfl dfn kiraf krngy. srkfrI qMqr dI ies ‘‘rihmidlI`` ivcoN ikMnf pYsf iekwTf hoieaf hY, ies df koeI vyrvf hI nhIN idwqf igaf. lwgdf hY ik ivwq mMqrI dy suJfa Aupr iksy ny vI Puwl nhIN cVHfey. prMqU ies vfr vI Ausny purfxf rfg alfpdy hoey, srkfrI qMqr dI svY iewCq ‘‘kurbfnI`` nfl iek hor afkrÈq qIr kwZ mfiraf hY ik ies qrHF iewkTI hoeI dOlq nfl ‘‘grIb, loVvMd aqy byshfrf lokF leI styt rfhq PMz`` kfiem kIqf jfvygf aqy bImf Xojnf ÈurU kIqI jfvygI, ijs nfl bImfrF aqy durGtnf gRsq lokF ƒ mYzIkl shfieqf idwqI jfvygI. vfh Eey ÈyKiclI!! KYr aijhy vfady krn ivc Gsdf vI kI hY, lok hI KuÈ krny hn. ipCly sfl ËmIn dI vrqoN cfrjË dI Pyrbdl nfl 210 kroV aqy ryqf qy bËrI Aupr rfieltI lfky 200 kroV rupey iekwTy krny sn. Pyr ies 410 kroV rupey dI rkm df kI bixaf? ies vfr iesdf iËkr hI nhIN hoieaf, ikAuNik ryqf, bjrI dy kflf bËfr Aupr akflI aqy kFgrs dy vwzy isafsqdfnF dI srdfrI cwldI hY. ies vfr smfijk BlfeI dIaF skImF leI Dn jutfAux leNI ibjlI dI Kpq Aupr 5 PIsdI sYsw aqy ÈihrI ËmInI kfrobfr Aupr 3 PIsdI vfDU aÈtfm izAUtI lfAux dI qËvIj hY. pihlI gwl qF Bfjpf ies leI rfËI nhIN hovygI aqy dUjf ies mwd qoN hfsl hox vflI rkm nfl smfijk BlfeI dIaF anykF lok luBfAU skImF ƒ clfieaf nhIN jf skdf. srkfrI munIm aYvyN hI awkI plfhI hwQ mfr rhy hn.
pMjfb isr hr sfl cVH rhy srkfrI krËy bfry dovyN vwzIaF pfrtIaF iek dUjI ƒ BMzdIaF rihMdIaF hn. bfdl sfihb ies msly `qy kFgrs pfrtI ƒ kosx ivc iek vI mOkf nhIN KuMJfAuNdy. lyikn qwQ ieh hY ik akflI Bfjpf srkfr dy pihly rfj 1997-2002 ivckfr hr sfl aOsq 3056 kroV aqy kFgrs dy rfj ivc 3061 kroV rupey dI dr nfl krËf vwDdf irhf hY. 2006-07 ivc kyNdr vloN 3772 kroV rupey dI krËf muafPI nfl akflIaF ƒ ies vfr ivrsy ivc 48344 kroV rupey df krËf imilaf sI, ijhVf iehnF dy pihly sfl ivc hI 4592 kroV rupey Bfv 9[5 PIsdI vwD ky 52936 kroV rupey ho igaf hY. agly sfl leI ieh rfÈI 57369 kroV rupey imwQI geI hY ijhVI ik sfl dy aMq qwk iksy vI qrF 58 hËfr kroV rupey qoN Gwt nhIN hovygI. ies leI pMjfb ƒ krËeI krn ivc akflI iksy vI qrF kFgrsIaF nfloN ipwCy nhIN hn. hkIkq qF ieh hY ik iehnF pfrtIaF dy afgUaF df kunbf hI iNek nhIN hY sgoN goq knfly vI sFJy hn. pMjfb dy BivwK leI iehnF dovF kol hI dUr idRÈtI nhIN hY.
pMjfb dI afriQkqf ivc srivs sYktr dI srdfrI ho jfx dy bfvjUd vI 60 PIsdI abfdI KyqI `qy inrBr hY aqy KyqI dy ivkfs leI rYzIkl qOr qrIky apxfey ibnF pyNzU Kyqr dI KVoq nhIN tuwt skdI, nf hI snaqI Kyqr df ivkfs ho skdf hY. bjt qËvIËF Aupr nËr mfrn qoN pqf lwgdf hY ik KyqI, pyNzU ivkfs aqy snaqI Kyqr dIaF XojnfvF Aupr lgfqfr iqwKI ktOqI huMdI af rhI hY. svfl ieh nhIN ik koeI bjt ivc iksy Kyqr leI ikMnI rfÈI qËvIË krdf hY, sgoN ieh hY ik sfl dy aMq ivc ikMnI rfÈI Krc huMdI hY. pyNzU ivkfs leI 2006-07 ivc 840 kroV rupey Bfv kuwl Xojnf Krc df 14[6 Krcy gey sn jo 2007-08 ivc Gwt ky 414 kroV arQfq 8[2 PIsdI hI rih gey hn. mOjUdf srkfr ipClI kFgrs srkfr dIaF nIqIaF nfloN vI do kdm mUhry ho ky cwl rhI hY. bjt ivc KyqI sYktr leI srkfrI invyÈ aqy KyqI Koj leI koeI qrjIh hI nhIN hY. spÈt hY ik ies kMm vfsqy vwzIaF aYgro ibjns kMpnIaF `qy tyk rwKI jf rhI hY. mukyÈ aMbfnI aqy sunIl BfrqI vrgy Dn kubyrF leI kfrporyt KyqI vfsqy rsqf sfP kIqf jf irhf hY. hry ienklfb df qËrbf sfbq kr cuwikaf hY ik pMjfb dI iksfnI dI brbfdI leI aYgro ibËns kMpnIaF vwloN kIqf jf irhf ÈoÈx hI ijMmyvfr irhf hY. prMqU akflI srkfr vI KuwlI mMzI dI kiQq AudfrvfdI nIqI qihq inwjI pUMjI ƒ hI AuqÈfhq kr rhI hY.
pMjfb dy ivkfs leI nvyN vsIly jutfAux, tYks AugrfhI dI dr ivc vfDf krn, corbËfrI ƒ rokx aqy DnI vrgF ƒU idwqIaF jf rhIaF byloVIaF irafieqF ƒ Kqm krn dI loV hY. lyikn srkfr afpxy jmfqI ikrdfr aqy coxvfdI mËbUrIaF sdkf iehnF ivcoN iek vI kdm cuwkx leI iqafr nhIN hY. aijhI hflq ivc ÈbdI jfl aqy aMkiVaF dI jfdUgrI nfl kuwJ nhIN sMvr skdf. jdoN qwk munImI dI purfqn ÈYlI df iqafg krky lok pwKI phuMc nhIN apxfeI jFdI, pMjfb dy arQcfry ƒ lIh qy ilafAuxf muÈikl hI nhIN, asMBv vI hovygf. #####
BfrqI bjt : KuwlI mMzI Aupr rihmq df prdf -krm brst
kFgrs pfrtI dI agvfeI hyTlI sFJy morcy dI srkfr df pMjvF aqy afKrI bjt afm lokF dIaF AumIdF nfloN kuwJ vwD hI ikhf jf skdf hY. isafsI aqy afriQk mfhrF ny iesƒ TIk hI agfmI coxF leI kFgrs pfrtI dy mnorQ pwqr dI sMigaf idwqI hY. lyikn kyNdrI bjt df zUMGfeI ivc ivÈlyÈx kIqf jfvy qF ieh mwDvrg ƒ kuwJ irafieqF dyx qoN ibnF bfkI sB aMkiVaF dI jfdUgrI hY. asl ivc pUry jgq Aupr mMzrf rhy afriQk mMdvfVy dy Bfrq Aupr pY rhy asrF ƒ Gwt krn dI koiÈÈ vDyry kIqI geI hY. ies msly vwl bfad ivc prqFgy.
bjt df sB qoN luBfAuxf aqy crcq pihlU grIb aqy Coty iksfnF ƒ idwqI jfx vflI 50000 kroV rupey dI krËf muafPI dI rfhq hY. pMj eykV qoN Aupr vfilaF ƒ krËy dI adfiegI vkq 2[5 PIsdI Cot idwqI jfvygI. kul imlfky iksfnI ƒ 60,000 kroV rupey df vwzf qohPf dyx df pRcfr kIqf jf irhf hY. ieh cmqkfrI aMkVf ikQoN cuwikaf igaf hY, nf iksy ny dwisaf hY aqy nf hI KuÈI ivc KIvy hoey lokF kol puwCx dI ivhl hY. qwQ qF ieh hY ik pMj eykVF qoN hyTlI vfhI vflI iksfnI sMsQfgq kriËaf dy Bfr hyTF bhuqI hY hI nhIN. sgoN Auh qF ipMzF dI DnfZ iksfnI aqy sUdKorF dy cuMgl ivc PsI hoeI hY.
qd vI jykr ies aMkVy ƒ swc dI mMn ilaf jfvy qF kriËaF dy boJ hyTF KudkuÈIaF kr rhI iksfnI leI ieh ‘AUT AuproN CfxnI` lfhux vrgI gwl hY. sB ƒ Xfd hovygf ik sfl 2004 dy awD ivc Kud pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG ny ivDrB ivc jfky iksfnF ƒ bcfAux leI 3750 kroV rupey dI rfhq idwqI sI. ies rfhq ny KudkuÈIaF dI Psl Aupr koeI Prk qF kI pfAuxf sI sgoN AusqoN bfad hI , iewkly ivDrB aMdr iek hËfr qoN Aupr iksfn KudkuÈIaF kr cuwky hn. iksfnF dy krËy muafP krnf iek ÈuB sgn hY, lyikn svfl iesqoN vwzf hY ik CotI iksfnI vfr vfr krËy dy jfl ivc ikAuN Ps jFdI hY? ieh dyKx dI koiÈÈ ikAuN nhIN kIqI jFdI ik 1991 ivc ÈurU kIqy KuwlI mMzI dy vrqfry qoN bfad hI iksfnF dIaF KudkuÈIaF ivc qyË vfDf ikAuN hoieaf hY?
iesdy do kfrx spÈt rUp ivc dyKy jf skdy hn. pihlF snaqI aqy KyqI sYktr dIaF pRspr brfmdF aqy drfmdF ivc lgfqfr pfVf vDdf afieaf hY. mfl vtFdry df ‘DrmI kMzf` iksfnI nfl zMzImfr irhf hY. iewkly pMjfb ivcoN hI hr sfl 300 kroV rupey qoN ijafdf pyNzU aqy ÈihrI vpfr dy asFvykrn sdkf, sfmrfjI aqy vwzIaF dlfl kMpnIaF dy boJy ivc jf rhy hn. KyqI sYktr dIaF sfrIaF lfgqF Bfv ienputs Aupr sfmrfjI aqy BfrqI dlfl kMpnIaF df kbËf hY. iesdy iswty vjoN KyqI sYktr dy munfPy lgfqfr suMgVdy afey hn. ies leI iksfnI ƒ krËy ivc rfhq dyx dy nfl nfl AuhnF dI pYdfvfr aqy lfgqF ivckfr sMquln ibTfey bgYr iksfnI dy sMkt ƒ hwl hI nhIN kIqf jf skdf.
Pyr vI kyNdrI srkfr dI ies gwloN slfGf krnI bxdI hY ik Ausny iksfnI ivclI vrg vMz ƒ pCfxidaf isrP Coty iksfnF dy sMsQfgq krËy muafP krn dI gwl kIqI hY. asl ivc CotI iksfnI nfl hux qwk isafsI pfrtIaF aqy iksfn XUnIanF ‘iksfnI iek iekhrI jmfq hY` dy nfary hyTF TwgI mfrdIaF jf rhIaF hn. iksfnF dI rfjnIqI krn vfly asl ivc DnfZ aqy jgIrdfrF dy hI ihq pUrdy rhy hn. ijxsF dy vDyry BfvF dI mMg qoN lYky sBnF leI sbiszI dI mMg isrP AuhnF dy ihwq ivc jFdI hY, jo afpxf Auqpfdn mMzI leI krdy hn. guËfrylfiek KyqI krn vfly iksfn ƒ vwD Bfa, muPq ibjlI aqy hor sbiszIaF df bhuq hI ingUxf lfB imldf hY. Pyr vI krËf muafPI dI hwd 10 eykV dy iksfnF qwk vDf dyxI vfjb hovygI, ikAuNik KyqI aMdrly ivgVy pUMjIvfd dI bdOlq, hux 10 eykVF qoN hyTlI vfhI vI msF guËfryXogI hI rih geI hY.
kyNdrI bjt df mhwqvpUrn nFh pwK pyNzU Kyqr dI krIb 50 PIsdI abfdI byËmIny iksfnF aqy Kyq mËdUrF ƒ pUrI qrF ivsfr dyxf hY, ijvyN ikqy Auh mnuwK hI nf hox. dyiKaf jfvy qF sMkt dI sB qoN BYVI mfr iehnF vrgF Aupr pY rhI hY. lyikn iksfnI vFg ieh ‘ bVbolI` nf hox krky, iehnF dI ikDry vI suxvfeI nhIN ho rhI. dilqF dy nfm `qy rfjnIqI krn vflIaF pfrtIaF aqy jQybMdIaF vI ies msly bfry cuwp bYTIaF hn. KyqI aMdrly mÈInIkrn ny iehnF koloN ruËgfr smyq jIvn dIaF sfrIaF shUlqF Koh leIaF hn. vwtF bMinHaF `qy Gfh Koqx qoN lYky cuwlHy leI bflx qwk aqy pIx leI sfP suQry pfxI qoN lYky jMgl pfxI qwk ieh vrg muQfj ho ky rih gey hn. byÈk rfÈtrI pyNzU ruËgfr grMtI skIm iehnF vrgF ƒ sfl ivc GtoGt sO idn df ruËgfr dyx df vfadf krdI hY, lyikn ipMzF dy GVMm cODrI, hkIkq ivc pyNzU mËdUrF ƒ ies skIm dy lfBF qoN ivrvy kr idMdy hn.
pyNzU grIbF leI jnqk vMz pRxflI dI skIm kfgËF ivc qF KUb cwl rhI hY, lyikn hkIkq ivc awDI aDUrI hI lfgU huMdI hY. kyNdr srkfr dy grIb pwKI Èor Èrfby dy bfvjUd vI kyNdrI Xojnf ivc ies md Aupr rfÈI GtdI hI afeI hY. ipCly sfl ies md ivc 252 kroV rwKy gey sn prMqU soDy anumfnF anusfr isrP 142 kroV hI Krcy gey aqy qfËf bjt ivc vI 145 kroV dI ingUxI rfÈI hI rwKI geI hY. agly ivwqI vrHy `qoN kyNdr srkfr ies skIm rfhIN vMzy jFdy anfj dy GpilaF ƒ rokx leI smfrt kfrzF ËrIey, loVvMdF ƒ nkd rfÈI dyx bfry soc rhI hY. cMzIgVH aqy hirafxf srkfr ny ies skIm leI hfmI Brky, iesƒ pfielt pRfjYkt vloN lfgU krky ajmfAux dI sihmqI idwqI hY. asl ivc anfj ƒ ijxs jF nkd ivc dyx dI gwl nfloN, smfijk aqy rfjnIqk Kyqr ivc psry ivafpk iBRÈtfcfr ƒ nwQx dI vDyry loV hY.
kyNdrI bjt dI bunIafdI Duws vwK vwK vrgF ƒ rfhqF dyx dI afV hyTF, afrQk mMdvfVy ƒ Twlx dI kvfied hY. kul GrylU pYdfvfr ivc lgfqfr vfDf hox dy ibafnF dy bfvjUd vI, Bfrq dy lokF dI KrId ÈkqI jfm hoeI peI hY. Kud srkfrI aMkiVaF muqfbk dyÈ dI 72 PIsdI vsoN dI pRqI ivakqI roËfnf afmdn 12 rupey qoN Gwt hY. AuhnF dI afmdn df vwzf ihwsf KfD Kurfk dy lyKy lwg jFdf hY. mihMgfeI dr Bfv not psfry ny qF hyTly mwD vrg dIaF cIkF vI kwZvf idwqIaF hn. bYkF vloN Gr Gr jf ky krËf dyx dIaF imMnqF krn dy bfvjUd vI hMZx sfr vsqF dI mMzI KVoq df iÈkfr hY. lokF dI KrId ÈkqI vDfAux leI iek pfsy 3[87 kroV krdfiqaF ƒ afmdn tYks ivc 4000 qoN lYky 48000 rupey qwk dI slfnf rfhq idwqI geI hY, dUjy pfsy kstm aqy afbkfrI krF ivc ktOqIaF krky ‘vsqF dIaF kImqF GtfAux leI nhIN sgoN` kuwJ smyN leI siQr rwKx leI, aiswDy tYksF df Bfr Ërf ku Gwt kIqf igaf hY. sBqoN vwzI bfxIaf clfkI kIqI geI hY, ik kImqF ƒ siQr rwKx dy prdy Ehly vwzI srmfeydfrI ƒ ieko swty hI sfZy iqMn lwK kroV df gwPf dy idwqf igaf hY. ieh sfrf qfxfpytf agfmI coxF ivc votF vtorn aqy nfl nfl, vfDU pYdfvfr dy sMkt nfl inptx leI kIqf igaf hY.
ieh swc hY ik iksfnI aqy qnKfhdfr mwDvrg ƒ iehnF CotF nfl lfËmI hI kuwJ smyN leI rfhq imlygI prMqU iehnF CotF df asl mnorQ ijwQy iek pfsy lokF dI KrId ÈkqI vDfky KpqkfrI mMzI ƒ hulfrf dyxf hY, AuQy nfl hI nfl KuwlI mMzI dIaF qfkqF Aupr ‘rihmqF` dI puÈfk pihnfAxf hY. lMby dfa qoN dyiKaf jfvy, qF lok Auksfvy ivc afky hor vwD KrId krngy aqy dyÈ dy kony kony ivc hrl hrl krdIaF iPrdIaF sfmrfjI aqy dlfl kMpnIaF dy munfPy vDxgy. asl ivc ieh iek aijhy iÈkfrI vflI cfl hY ijhVf cogf suwtky pMCIaF ƒ jfl ivc PsfAuFdf hY. vwzy srmfeydfrF dIaF iqMnoN hI sMsQfvF -iPwkI, aYsocYm aqy sI[ afeI[ afeI[ -ny ies bjt df BrvF suafgq kIqf hY. cyqy rhy ik bjt pyyÈ krn qoN pihlF ieh sMgTn hr sfl hI afpo afpxy slfnf sMmyln krdy hn ijQy pRDfn mMqrI aqy ivwq mMqrI Kud phuMc ky, iehnF dIaF mMgF svIkfr krn df Brosf idMdy hn. spÈt hY ik lok BlfeI dy prdy hyTF, kyNdrI bjt df muwK Ëor vwzy snaqkfrF dI mflmMzI ƒ moklf krnf hY.
kyNdrI srkfr dI dirafidlI dy koeI vI kfrn hox aqy afm lokF ƒ vkqI lfB vI hovygf, lyikn ies aihm pwK ƒ awKoN proKy nhIN krnf cfhIdf ik tYks vsUlI ivc BrvyN vfDy dy bfvjUd vI, 133287 kroV rupey df axpUiraf Gftf isr `qy KVf rhygf. ipCly cfr sflF dIaF hwQ GuwtvIaF nIqIaF qoN bfad vI 55184 kroV rupey df mflI Gftf aqy 57520 kroV rupey df muwZlf Gftf sB dy sfhmxy hY. pRfiemrI Gfty df mqlb hY ik srkfr krËy ivc burI qrF zuwbI peI hY . ivafj dIaF adfiegIaF 2006-07 ivc 150272 kroV qoN vwD ky 190807 kroV rupey qwk puwj geIaF hn. jykr ruJfn iehI rhy qF sfl dy aMq qwk iehnf ivc lgBg 35 hËfr kroV rupey df vfDf hoxf XkInI hY.
ies dy Ault kyNdrI plfn ivc rfjF leI grFtF ivc aqy KyqI, snaq, ibjlI, afvfjfeI, sMcfr , ivigafn aqy qknflojI afid vrgIaF aihm afriQk syvFvF ivc ktOqI kIqI jf rhI hY. bulMd dfaivaF dy Ault iswiKaf aqy ishq ijhIaF smfijk syvfvF aMdr bhuq hI inguxf vfDf kIqf igaf hY. bjtI Krcy dI qulnf ivc kyNdrI Xojnf aihm sQfn rwKdI hY, ikAuNik ies ny arQcfry dy sfry KyqrF ƒ hulfrf dyxf huMdf hY. prMqU cflUu sfl ivc hI kyNdr ny afpxI Xojnf ivc 27655 kroV rupey Gwt Krcy hn. ies qoN sMkyq imldf hY ik srkfr Kud jnqk invyÈ krn dI bjfey, inwjI sYktr Aupr hI tyk rwK rhI hY. ies krky KuwlI mMzI dI nIqI ivc moVf pYx dI koeI sMBfvnf hI nhIN hY . kuwl imlf ky kyNdrI bjt ivc afm lokF dIaF awKF pUMJx dI kvfied krdy hoey, KuwlI mMzI dIaF qfkqF ƒ ‘mnuwKI` mKOty nfl Zkx dI hI koiÈÈ kIqI hY. ##### ajoky pMjfb ivc mF bolI pMjfbI dy ivkfs df mslf krm brst
kuwJ hlikaF vwloN gfhy vgfhy ieh svfl AuTfieaf jFdf hY, ik pMjfbI sUbf bxn nfl pMjfbI Ëubfn ny kI Kwitaf hY? sfzI bdiksmqI df iesqoN vwzf sbUq hor koeI nhIN ho skdf, ik pMjfbI sUby dy hoNd ivc afAux qoN 41 virHaF bfad vI sfƒ, ies svfl nfl nijwTxf pY irhf hY. BfrqI hfkm jmfqF ny 1947 dI swqfbdlI dy nfl hI, bolI dy afDfr `qy rfjF dI muV vMz dy afpxy vfady `qoN pYr ipwCy iKwcxy ÈurU kr idwqy sn. ies qrF AuhnF ny vwK vwK kOmIaqF ƒ idwqy BroisaF ƒ pUrf krn `qoN ienkfr krky AuhnF pRqI afpxf ruÉ idKf idwqf sI. ieh vI inÈcq ho igaf sI ik nvIaF hfkm jmfqF sMGI ZFcy dI bjfey, iekfqmk ivvsQf ivc vDyry XkIn rwKdIaF sn. hflq qF BfvyN awj vI iehI hY, lyikn KyqrI pfrtIaF dy isafsI idRÈ `qy Cfa jfx krky, kyNdrI hfkmF ƒ rfjF ƒ vwD aiDkfrF dI ËubfnI BrosgI dyxI hI pYNdI hY.
Pyr vI anykF sUibaF ivc AuTy qkVy aMdolnF, ipwCoN AuuhnF ƒ ieh mMg mMnx leI mËbUr hoxf ipaf . bfkI sUibaF ivc 1956 qwk ieh mslf lgBg inbV igaf sI. lyikn kyNdr dI afpfÈfh aqy gYr jmhUrI srkfr dI guwJI Èih nfl ihMdU iPrkfpRsq jQybMdIaF ny pMjfb ivc iesƒ iek vwKrI hI nuuhfr dy idwqI. iehnF ny 1951 dI qoN lYky qkrIbn 2001 dI mrdmÈumfrI qwk afpxI mF bolI pMjfbI ƒ lwq mfrky ihMdI ilKvfAuux leI ihMdUaF aMdr kdy prqwK aqy kdy lukvIN muihMm clfeI. pMjfbI aqy gurmuKI ilpI ƒ Auucycy qOr `qy iswKF dI bolI aqy ilwpI ikhf igaf. ies muihMm dy ipwCy Auus mUlvfdI ØihMduU vrg df inihq suafrQ idsdf sI, jo srkfrI aqy hor arD srkfrI nOkrIaF, vpfr aqy isafsq ivc BfrU sn aqy AuuhnF df ieh zr vI idsdf sI ik jy lokF dI bolI srkfrI bolI bx geI qF AuuhnF dI BfrU hYsIaq CyqI hI Kuws jfvygI. ies qrFH bolI df suafl iPrkU rMgq lY igaf aqy ihMdUaF dI vwzI igxqI ƒ kFgrs, jnsMG aqy hor iPrkfpRsq jQybMdIaF ny kuurfhy pfky, AuuhnF dI mF bolI ihMdI ilKvf idwqI. pMjfb ivc ieh smwisaf Kfs krky cuBvIN sI, ikAuNik Auus vyly pMjfb ivc awj df hirafxf aqy ihmfcl dy kuuwJ ihwsy Èfml sn.
pRqIkrm vjoN akflI dl ny pMjfbI sUby dI mMg AuuTfeI, BfvyN AuhnF df mMqv iek aijhf sUbf prfpq krn df sI, ijs ivc iswK abfdI dI bhuigxqI hovy, ikAuNik akflI dl iswKF dI ieko iek vfhd jQybMdI hox df Ìryb vI krdf sI. ÉYr akflI afgUaF df mnÈf kuwJ vI irhf hovy, lyikn bolI dy aDfr `qy vwKrf sUbf bxfAux dI mMg iblkul hI vfËb aqy jmhUrI sI. iesy kfrx hI pMjfbI bolx vfly rfj dI, sI[pI[afeI[ aqy hor Drm inrpwK aqy jmhUrI ÈkqIaF afm rUp ivc hmfieq krdIaF sn. iek nvMbr 1956 ƒ pMjfb aMdr pYpsU ƒ rlfAuux qoN ipwCoN, akflI dl df aDfr vI PYl igaf sI. prjf mMzl aqy muËfrf aMdolnF dy iswty vjoN, iksfn smUhF ivc ivafpk jfgrqI afeI. prMqU mfstr qfrf isMG dI QF `qy sMq Pqih isMG dy afAux qoN bfad hI ieh lihr hor ivÈfl aDfr vflI aqy iqwKI ho skI. ËreI Kyqr aMdr nvIaF, ËmIn mflk ÈRyxIaF hoNd ivc afeIaF. rfjnIqk qOr `qy, pyNzU DnfZF ny, ÈihrI iswK lIzriÈp ƒ vI Kuwzy lfien lgfky, mohrI iswK sMsQfvF Aupr kbËf jmf ilaf.
sfbkf pYpsU aMdrly srdfriVaF aqy jgIrdfrF leI swqf dIaF pOVIaF dubfrf cVHx df rsqf, iswK bhuigxqI vfly sUby ivcoN dI hoky hI inkldf sI. AuhnF ny vI afpxf Bfr sMq Piqh isMG vflI qkVI dy plVy ivc pfAuxf hI munfsb smiJaf. ies qrF vwK vwK muPfdF vflIaF iswK ÈkqIaF dy iek mMc `qy ØiekwTy ho jfx nfl pMjfbI sUby dy sMGrÈ ƒ bl imilaf aqy bhuq sfrIaF jnqk lihrF qoN ipwCoN hI 1966 ivc pMjfbI sUbf bx sikaf. iPr vI iPrkfpRsq isafsq ny iesdI Èkl ivgfV idwqI. nfl lwgdy pMjfbI boldy sfry ielfky nvyN pMjfb ivc ²Èfiml nhIN kIqy gey. ØiesdI rfjDfnI cMzIgVH smyq anykF msilaF df ryVHkf awj qwk vI hwl nhIN kIqf igaf. iesdy anykF kfrx hn, ijhnF bfry crcf krn leI QF bcdI nhI idsdI.
hux svfl AuTdf hY, ik pMjfbI Ëubfn ny kI Kwitaf? pihl ipRQmy, Ëubfn df svfl hmyÈf hI iksy iKwqy aMdr srmfeydfrI dy ivkfs nfl juiVaf huMdf hY. ieh aYvyN hI nhIN juV jFdf, iesdI vpfrk loV huMdI hY. vpfr leI mMzI aqy lYx dyx krn leI aijhI bolI dI loV pYNdI hY, ijsƒ sfry lok asfnI nfl smJ skdy hox. sMn 1947 dI swqf bdlI AuprMq, sfmrfjvfdI aqy dysI dlfl srmfey dI GuspYT nfl, pMjfb dy ËreI Kyqr ivc iqwKIaF qbdIlIaF vfprIaF. pyNzU Kyqr ivc ËreI srmfeydfrI (kulkF) dI aijhI jmfq hoNd ivc afeI, ijsdy afriQk ihq ÈihrI srmfeydfrI dy nfl nfl, idwlI dI swqf Aupr kfbË vwzI dlfl srmfeydfrI dy ihqF nfl vI bymyl sn. ies srmfeydfrI ƒ afpxy ivkfs leI iek bwJvF aqy KudmuKqfr dfierf cfhIdf sI. swqf dIaF sfrIaF cUlF Aupr bMnH mfrn leI iesƒ pyNzU ipCokV vfly nOkrÈfhF aqy kfirMidaF dI loV sI. ieh loV isrP qd hI pUrI ho skdI sI, jykr sUby dI srkfrI Ëubfn pMjfbI huMdI aqy pyNzU Kyqr dy nOjvfn DIaF puwqrF leI afpxI mfq BfÈf ivc pVHfeI krn df rfh Kuwldf. sfzy lihMdy pMjfb dy dfrÈinkF ƒ vI jËbfqI llkfry mfrn dI bjfey, bolI dy svfl ƒ, pMjfbI kOmIaq dy srmfeydfrfnf ivkfs leI smfj dy jmhUrIkrn dI; aqy pMjfbI Ëubfn dy jmhUrI hwk vfsqy jwdojihd krn dy cOKty ivc rwKky ivcfrn dI loV hY.
ies pyNzUU burËuafjI dy ivkfs krky hI pMjfb dy ÈihrI aqy pNyzU ielfikaF ivc nvyN nvyN skUl, kflj aqy XUnIvrstIaF sQfpq krn dI loV mihsUs hoeI. vwzI pwDr `qy pMjfbI mfiDam rfhIN ividaf df prsfr hoieaf. BfÈf ivBfg, pMjfb tYkst buwk borz vrgy adfry hoNd ivc afey. aMgryjI- pMjfbI, pMjfbI- aMgryjI, pMjfbI- ihMdI afid ÈbdkoÈ sfhmxy afey. purfqn aqy nvIn pMjfbI sfihq, siBafcfr aqy ieiqhfs ivc nvIaF KojF leI rfh KuwlHy. pMjfbI jnqk prcfr mfiDamF Kfs krky pMjfbI aKbfrF df vwzI pwDr `qy ivkfs hoieaf. pMjfbI df ipRMt mIzIaf afpxI sUrq aqy sIrq ivc iksy pwKoN vI ipwCy nf irhf. pMjfbI dfnÈmMdF aqy sfihqkfrF dI nvIN POj sfhmxy afeI. kyNdrI bolI dy nfl hI, Aup bolIaF ivÈyÈ krky mlveI aqy puafDI ivc Aucpfey df sfihq rcx df mhOl bixaf. jykr cVHdy pMjfb ivc pMjfbI sUbf nf bxdf qF iesny AuvyN hI sMsikRqnumf ihMdI dy Kfry sfgr ivc zuwb jfxf sI, ijvyN lihMdy pMjfb ivc avfm dI Ëubfn ƒ AurdU ingl geI hY. sfzy vfly pfsy, ikhVI Gwt vfprI hY, hirafxy aqy ihmfcl prdyÈ dy Aup siBafcfrF aqy bolIaF dI sMGI Guwt idwqI geI hY.
pMjfbI ËUbfn ny kI Kwitaf? df svfl do idÈfvF `qoN AuTfieaf jFdf hY. kuwJ lok smJdy hn ik jykr pMjfb dI bolI dy aDfr `qy dubfrf vMz nf huMdI qF pMjfb dIaF hwdF idwlI qwk PYlIaF huMdIaF aqy purfxy swcr PfrmUly dy muqfbk hux vfly hirafxy ivc pMjfbI BfÈf ƒ dUjI BfÈf df drjf hfsl hoxf sI. AuhnF df dfavf hY, ik ies nfl pMjfbI Ëubfn aqy siBafcfr ny hor prPuwlq hoxf sI. ieh mnOq sImq rUp ivc hI swc hY. iksy Ëubfn ƒ rsmI drjy imlx nfl aMÈk rUp ivc hI mdd imldI huMdI hY. asl ivc mslf hkUmqF dI mnÈf nfl juiVaf huMdf hY. jdoN hkUmqF dI Kslq hI mËhbF, nslF aqy bolIaF dy afDfr Aupr lokF ivc pftk pfAux dI aqy afpxIaF gwdIaF slfmq rwKx dI hovy, qF BfÈf dy ivkfs dy ijMny mrËI Ìryb kIqy jfx, Auh iksy vI kMm nhIN afAuNdy. dyiKaf jfvy, jykr pMjfbI sUby ivc ihMdI ƒ dUjI BfÈf df drjf hfsl ho skdf hY, qF ievyN hI hirafxy jF ihmfcl ivc ikAuN nhIN kIqf jFdf? hirafxy aMdr iksy ƒ vI smJ nf afAux vflI qYlgU BfÈf ƒ ikAuN aqy kIhdy vfsqy lfgU kr idwqf igaf sI, jdik hirafxy dIaF Aup bolIaF bFgrU aqy bfgVI dI pMjfbI nfl nyVy dI ÈkIrI hY. ies leI pMjfbI dy ivkfs vfsqy pMjfb dIaF hwdF ƒ idwlI qwk iljfx dI loV nhIN, blik hfkmF dI rËf aqy rjfeI XfnI surwiKaf dI ËrUrq hY. dyÈ dy hfkm , BfvyN Auh iksy vI rMg dy JMzy vfly hox, jykr lokF ivc afpxIaF coxvfdI sOVIaF nIqIaF sdkf vMzIaF pfAuxoN nhIN hwtdy qF iksy vI BfÈf ƒ pRPuwlq nhIN kIqf jf skdf.
ies svfl df dUjf pihlU aMgryËI BfÈf dI mfnisk gulfmI kbUlx vfilaF dI soc nfl sbMDq hY. AuhnF ƒ nf qF pMjfbI nfl lgfE hY nf ihMdI nfl. srmfey dy ivÈvIkrn dy ies nvyN dOr ivc smfj aqy swqf dIaF sfrIaF cUlF Aupr aijhI jmfq kfbË hY, ijs df ies dyÈ dI iksy vI BfÈf aqy siBafcfr nfl koeI vI vfh vfsqf nhIN irhf. ieh ÈRyxI qF hux afpxy bwicaF nfl vI pMjfbI BfÈf ivc gwlbfq krn ivc Èrm mihsUs kr rhI hY. ies dunIaF ƒ Auh sMsfr ivafpI ipMz smJky kOmI siBafcfrF dy hwk ivc hI nhIN. sfƒ ies ÈRyxI dy bury ierfidaF ƒ smJx aqy pCfVn dI loV hY. kfly aMgryËF dI ieh jmfq kdy vI pMjfbI BfÈf dy pwK ivc nhIN sI aqy nf rhygI. vYsy ieh vwKrI hkIkq hY ik Auh pMjfbI BfÈf dI BlfeI dI afV hyTF hI, pMjfbI sUby dI sQfpnf Aupwr iksy nf iksy bhfny svfl KVy krdI rhygI.
aMgryjI dy kOmFqrI Ëubfn hox df dfavf krn aqy iehdy ibnF ivigafn aqy qknflojI dI AucyrI ividaf dI prfpqI nf ho skx dI duhfeI dyx vfilaF dI kmaklI, ies qwQ `qoN hI jfxI jf skdI hY, ik XUrp aMdr aTfrvIN sdI ivc hI kOmI rfjF dy gTn nfl, aMgryjI ƒ brqfnIaF aqy iesdIaF bsqIaF qwk sImq hoxf pY igaf sI. XUrp df bhuqf igafn aqy ivigafn AuQoN dIaF kOmI BfÈfvF ivc hI prPuwlq hoieaf hY. PrFsIsI, jrmn, spYinÈ, ieqflvI, zwc, purqgflI, rUsI afid BfÈfvF ivc ijMnIaF nvIaF ivigafnk KojF hoeIaF hn aqy rUh JMjoVU sfihq ricaf igaf hY, aMgryjI Auhdy mukfbly ivc ikqy vI nhIN KVHdI. sfzy hI eyÈIafeI mhFdIp ivc jpfn aqy cIn ny afpxIaF hI kOmI BfÈfvF ivc jo mwlF mfrIaF hn, kihx suxn dI gwl hI nhIN hY. kihx df Bfv ieh kdficq vI nhIN hY, ik aMgryjI BfÈf mfVI jF iksy pfisAuN kmËor hY, ikAuik koeI vI BfÈf GtIaf jF vDIaf nhIN huMdI, sgoN sfzI smJ ivclf tIr huMdf hY, jo iehnF gYrivigafnk aDfrF `qy msnUeI vKryivaF vwl lYky jFdf hY. BfÈf qF bs afpxy ËjibaF aqy mnovygF ƒ ivakq krn df iek ËrIaf mfqr huMdI hY. pMjfbI jF hor iksy BfÈf Aupr vI ieho hI ksOtI lfgU huMdI hY.
aMq ivc, muwkdI gwl ieh hY ik pMjfbI sUby dI sQfpnf nfl pMjfbI BfÈf aqy siBafcfr df byimsfl ivkfs hoieaf hY. pMjfbIaF Kfs krky iswKF dy afpxy aKOqI rfj ijsƒ mhfrfjf rxjIq isMG df rfj ikhf jFdf hY, ivwc vI pMjfbI BfÈf dI koeI puwC pRqIq nhIN sI. Aus smyN dI drbfrI BfÈf ÌfrsI sI. pMjfbI BfÈf dy ivkfs leI, pMjfbI sUby bfry svfl KVy krn dI bjfey hfkmF dy bury ierfidaF ƒ cuxOqI dyxI bxdI hY, ijhVy awj qwk vI hirafxy aqy ihmfcl pRdyÈ ivc qF kI; Kud pMjfbI sUby aMdr hI pMjfbI bolI ƒ ZukvF sQfn dyx leI afkI hoey bYTy hn. ies leI pMjfbI ipafiraF ƒ kdy vI pMjfbI BfÈf dy Kwtx jF guafAux dy svfl ƒ, pMjfbI sUby dI sQfpnf nfl joVn dI ÊlqI nhIN krnI cfhIdI. bxdf qF ieh hY ik sfry pMjfbI imlky hr qrF dy hfkmF ƒ, AuhnF dI soc bdlx leI mËbUr krIey. +++++ KyqI sYktr ivc ivafjU pUMjI dI mhwqqf -krm brst
hfkm akflI dl hmyÈf hI iksfnF df cYNpIan hox dI KwtI KFdf af irhf hY. pMjfb dy cox ieiqhfs ivc PrvrI 2007 dIaF asMblI coxF hI Èfied aijhf apvfd sI, ik ‘‘mhfrfjy`` dI bdOlq, kFgrs pfrtI pihlI vfr akflIaF dy rvfieqI gVH mflvy aMdr iksfnI votF ivc sMnH lgfAux ivc kfmXfb ho skI. lgfqfr pMj sfl iksfnF dIaF PslF mMzIaF ivc rulx qoN bcIaF rihx qoN ibnF, pfxIaF bfry smJOqy rwd krn dy nfl nfl iksfnF ƒ cYkF rfhIN iswDI adfiegI krn df vfadf, akflIaF dIaF sfrIaF ‘‘pMQk imjfielF`` ƒ Tuws krn ivc ‘rfmbfx` sfbq hoieaf. iesy krky hfkm akflI iDr ny kFgrs pfrtI vloN Cwzy ‘‘iksfnF ƒ cYkF rfhIN adfiegI krn`` dy hiQafr ƒ vrqx dI plyTI koiÈÈ krnI cfhI hY. lyikn DnfZ iËmIdfrF qoN afVqIaF ivc plty ‘‘iksfnF`` dy dbfa mUhry JukidaF ies vfady ƒ kwcy iply ZMg rfhIN lfgU krn df pYNqVf mwl ilaf hY. hfkm iDr iksfnF ƒ vI vrcfAuxf cfhuMdI hY aqy afpxy jmfqI ‘irÈqydfrF` afVHqIaF ƒ vI aFc nhIN lwgx dyxf cfhuMdI.
iksfnI dIaF mMgF leI sMGrÈ kr rhIaF jQybMdIaF dy vFg hI, buwDIjIvIaF qoN lYky srkfrF qwk, iek msly bfbq sfry sihmq hn, ik pMjfb dI iksfnI Gor sMkt ivc PsI hoeI hY. lyikn do gwlF df inqfrf krn ivc AuhnF ivckfr iqwKy mqByd pfey jFdy hn. iek Auh iDr hY, ijhVI iksfnF ivckfr iksy vI iksm df vrgByd krn qoN ienkfrI hI nhIN, sgoN AuhnF ƒ ivÈfl iksfnI cOKty ivc rwKky, sfiraF ƒ hI ieko ijhIaF irafieqF dyx dI hfmI hY. krËf muafPI dy ‘rotF` Aupr DnfZ iksfnF dI igrJI awK itkI hoeI hY. mOjUdf hfkm iDr aqy iksfn jQybMdIaF dI bhuigxqI iesy soc ƒ pRxfeIaF hoeIaF hn.
ies phuMc df iswtf ieh inkl irhf hY, ik iksfnI dy nfm hyTF hI iksfn ivroDI rfjnIqI pUry joÈ nfl KyzI jf rhI hY. awj hflq ieh hY bx cuwkI hY, ik vwzy ËmIn mflk, iksfnI dy prdy hyTF imlx vflIaF sfrIaF shUlqF ƒ cUMzky lY jFdy hn aqy aslI iksfnF dI ivÈfl bhuigxqI leI cUrBor hI bcdf hY. muÌq ibjlI pfxI qoN lYky sihkfrI aqy srkfrI kriËaF dI shUlq qwk afm iksfnI df ÈoÈx krn vfly pUMjIvfdI lYNzlfrz aqy afVHqIaF df DMDf krn vfly DnfZ iksfn hI Pfiedf AuTfAuNdy af rhy hn. nObq ies pVfa qwk pruMc cuwkI hY, ik afVHqIaF ivc plty DnfZ iksfnF ny rvfieqI ÈfhUkfrF ƒ vI guwTy lgf ky, afVHqIaF dI pMjfb pwDrI jQybMdI Aupr kbËf jmf ilaf hY. afVHqIaF aqy iksfnF ivckfr idno idn iqwKy ho rhy tkrfa df iek vwzf kfrx ‘‘iksfn`` afVHqIaF df jfqpfqI GumMz vI afVy af irhf hY, ikAuNik Auh zFg dy Ëor nfl krËf vsUlI Aupr tyk rwK rhy hn, jdoN ik rvfieqI mhfjn ÈfhUkfr zuwb rhy krËy dy sbMD ivc ‘‘sfrf jFdf dyKIey qF awDf leIey vMz`` vflf qrIkf vI apxf lYNdy sn.
ijQoN qwk iksfnF aqy iksfn jQybMdIaF df sbMD hY, Auh lgBg iek nukqy Aupr phuMcIaF idKfeI idMdIaF hn ik pMjfb dy iksfnF dI durdÈf leI sUdKorI iËMmyvfr hY. ies qoN bcx dy iek rfh vjoN, iksfnF ƒ KrIddfrF koloN iswDI adfiegI dI mMg AuTdI rhI hY. ipClI kFgrs srkfr ny iksfnF ƒ vrcfAux leI, AuhnF ƒ cYkF rfhIN adfiegI krn df PYslf lY ilaf sI, lyikn afVHqIaF dy dbfa aqy votF dIaF igxqIaF imxqIaF sdkf iesƒ lfgU krn qoN tflf vwt ilaf sI. ÈRomxI akflI dl (bfdl) ny iksfnF dIaF votF vtorn leI cYkF rfhIN adfiegI krn df vfadf kIqf sI, lyikn ajy kIqy aYlfnF dI isafhI vI nhIN sI suwkI, ik Kud hI 19 jnvrI 2008 ƒ mogy ivc, afVHqIey bxy ijmINdfrF df iek iekwT krvfky, ies vfady dI imwtI plIq kr idwqI. hfkm iDr ƒ vI pqf hY, ik isrP aYlfn krn nfl kuwJ vI hox vflf nhIN hY, ikAuNik 1961 dy ‘‘KyqI pYdfvfr leI mMzI kfƒn`` dI Dfrf 10 anusfr iksfnF ƒ adfiegI hI ivcoilaF Bfv afVHqIaF ËrIey hoxI hY. jdoN qwk ies kfƒn ivc soD nhIN kIqI jFdI, AudoN qwk iksfnF ƒ adfiegI BfvyN nkd hovy jF cYk rfhIN, AuhnF dI luwt ivc koeI Ìrk nhIN pYx lwigaf. imsfl vjoN, pRfeIvyt sYktr dy anykF ividak adfry afpxy mulfËmF ƒ cYkF rfhIN hI adfiegI krdy hn, lyikn cYk dyx qoN pihlF ‘‘vfDU`` rkm vfps lY lYNdy hn jF AuhnF dy Kfqy hI afp apryt krdy hn.
ies leI krËy ivc zuwby iksfn ƒ ies ‘‘shUlq`` nfl koeI Prk nhIN pYx lwigaf, ik AuhnF ƒ adfiegI ikvyN huMdI hY? Pyr vI hryk Auqpfdk vFg, iksfn df vI jmhUrI hwk hY, ik Ausƒ ivcoly dI bjfey, KrIddfr koloN iswDI adfiegI imly. iksfnF dy ies jmhUrI hwk dI sBƒ hmfieq krnI cfhIdI hY aqy pMjfb srkfr Aupr dbfa pfAuxf cfhIdf hY, ik Auh mMzI kfƒnF ivc ZukvIN soD kry, nhIN qF cYkF vflI gwl ÌrybI vfady qoN ibnF kuwJ vI nhIN hY. mslf kyvl adfiegIaF dy rUp qwk sImq nhIN hY. asl ivc KyqI sYktr ivclI pUMjI dy cirwqr bfry drusq smJ bnfAux dI vI loV hY.
KwbI ivcfrDfrf anusfr ‘‘sUdKor pUMjI pYdfvfr dy qOr ƒ inswqf bxf idMdI hY, pYdfvfr dIaF ÈkqIaF df ivkfs krn dI QF `qy AunHF ƒ apfhj bxf idMdI hY, ieh AuhnF mMdyhfl hflqF ƒ bxf ky rwKdI hY, ijhnF ivc ikrq dI smfijk Auqpfdkqf afpxI ikrq dI kImq `qy ivkfs nhIN krdI ijvyN ik pYdfvfr dy pUMjIvfdI qOr ivc krdI huMdI hY. ieh (sUdKor pUMjI) pYdfvfr dy qOr nfl jok vFg icMbV jFdI hY, Aus dI rwq cUs ky Aus ƒ pIlf BUk kr idMdI hY aqy muV Auqpfdn dy aml ƒ hor vwD qrsXog hflqF ivc cwlx leI mjbUr krdI hY.``
sUdKor pUMjI bfry ieh ivcfr zyZ sdI pihlF, aijhy smfjF bfry idwqy gey sn, ijhnF ivc bYNk pUMjI aqy pUMjIvfdI Auqpfdn pRbMD hoNd ivc nhIN afieaf sI. lyikn pMjfb ivc aMgryËF dy Ëmfny ivc hI KyqI ivc pYdfvfr df pUuMjIvfdI qOr ivksq hoxf ÈurU ho igaf sI aqy 1947 dI swqf bdlI ipwCoN lfgU kIqy gey sImq BUmI suDfrF aqy Kfs krky 1965 qoN bfad ÈurU hoey ‘hry ienklfb` ny KyqI sYktr aMdr vwzI qbdIlI ilaf idwqI hY. mÈInIkrn aqy sMGxI KyqI (BfvyN ieh sfmrfjvfd dI Cqr Cfieaf ivc hI shI) dy mfzl ny pYdfvfr aqy muV pYdfvfr dy aml ƒ pUrv pUMjIvfd nhIN rihx idwqf hY.
ijxsF dy Auqpfdn, mudrf aqy vsqF dy GuMmxGyr ny ivafjU pUMjI dy muZly cirwqr ƒ kfPI bdl idwqf hY. nf qF sUd dI dr jgIrU pRbMD vflI hY aqy nf hI pUMjI dI bxqr rvfieqI sUdKorI vflI hY. KyqI ivc ivcr rhI ivafjU pUMjI df lgBØg pwcI PIsdI ihwsf gYr sUdKor sroqF-sOKy suKfly srkfrI mulfËmF, iBRÈt aPsrÈfhI, Auprly DnI iksfnF, vpfrIaF afid- qoN af irhf hY. svfl ieh nhIN hY ik sUdKor pUMjI iksfnF dI luwt nhIN krdI. bhuq sfry ÈfhUkfr aqy afVHqIey aijhy ho skdy hn aqy hoxgy vI ijhVy sUd dI AucI dr aqy hyrfPyrI rfhIN iksfnI dI luwt Ksuwt krdy hoxgy. asl mslf qF iksy hfsl smfj ivc ivafjU pUMjI dI BfrU BUimkf qoN qYa krnf huMdf hY, ik ieh smfjk Auqpfdn ivc muV pYdfvfr dy aml ƒ Augfsf idMdI hY jF jkV ky rwKdI hY?
pMjfb ivc ivafjU pUMjI pihl ipRQmy qF ivkfsmuKI BUimkf inBfAux vwl ruicq rhI hY. dUjf, KyqI sYktr ivc iesdf lgBg AuhI Xogdfn hY, ijho ijhf snaqI Kyqr ivc bYNk pUMjI df huMdf hY. ieh KyqI ivkfs ƒ jkVx dI bjfey, hulfrf dyx dy kMm af rhI hY. asl ivc CotI iksfnI kyvl ivafjU pUMjI dI luwt krky hI nhIN, sgoN KuwlI mMzI dIaF bylgfm qfkqF dI DMgyV Jwlx dy smrwQ nhIN hY, aqy nf hI ho skdI hY, ikAuNik BfrqI mMzI df ‘‘DrmI kMzf`` Coty iksfnF nfl pfskU mfrn df afdI hY. iksfnF dI kMgflI ƒ qyË krn ivc ivafjU pUMjI dI BUimkf qF ho skdI hY, lyikn ieh afpxy afp ivc buinafdI kfrx nhIN hY. vwzy srmfey dy vihÈI hmly mUhry CotI iksfnI ingly jfx leI srfpI huMdI hY. ieiqhfs dy hryk moV ny ies qwQ ƒ vfr vfr swc sfbq kIqf hY.
qd vI ies df mqlb ieh nhIN ik pMjfb aMdr sUdKorI koeI smwisaf hI nhIN hY. asl ivc ieQoN dI KyqI aMdrly pUMjIvfd dy apfhj Kfsy ƒ smJx dI loV hY. iek pfsy cwl rhy ivsQfrI pYdfvfr df vrqfrf ikrq ÈkqI ƒ lgfqfr KyqI ivcoN kwZ irhf hY aqy dUjy pfsy snaq df ivkfs vI nhIN ho irhf. vsoN dI vwzI igxqI ruËgfr leI KyqI Aupr inrBr nf ho ky vI, ijAuNdy rihx leI ËmIn Aupr Bfr bxI hoeI hY. KyqI ivcoN pYdf ho rhI vfPr kdr muV KyqI jF snaq ivc lwgx dI bjfey gYr Auqpfdk kfrjF ivc Krc ho rhI hY. ieh afpxf rfh ivafjU pUMjI ivc qlfÈ rhI hY. KyqI dy munfPy df vwzf ihwsf ienputs pYdf krn vflIaF sfmrfjI kMpnIaF dI JolI ivc jf irhf hY.
asl ivc kuwJ iksfn jQybMdIaF jfxy jF axjfxy ivafjU pUMjI ƒ afpxy sMGrÈ df cot inÈfnf bxfky iksfnF dI brbfdI dy asl kfrn Coty pYmfny dI pYdfvfr ƒ axizwT kr idMdy hn. pUMjIvfdI Auqpfdn ivvsQf ivc ivafjU pUMjI qoN ibnF sr hI nhIN skdf ikAuNik iksy vI AudmI kol ieMnf pYsf nhIN huMdf ik Auh vwzy pYmfny dI pYdfvfr krn leI jugfV KVf kr sky . ivafjU pUMjI Aupr inrBr krnf AusdI axsrdI mËbUrI hY, lyikn AusdI Coty pYmfny dI pYdfvfr iesdf Bfr cuwkx dy asmrwQ huMdI hY. pUMjIvfdI mukfbly dy dOr ivc hryk bMdf ‘‘iksmq df DnI`` bxnf cfhuMdf huMdf hY, Ausƒ ‘idn iPrn df JUTf Drvfs rihMdf hY, prMqU ‘‘ivDmfqf`` ny Ausdy lyKF dI lkIr hI puwTI vfhI huMdI hY.
ies leI svfl ivafjU pUMjI df qrkhIx ivroD krn df nhIN sgoN iesdy bymuhfrypx Aupr kfbU pfAux df hoxf cfhIdf hY. smuwcy Bfrq dy arD jgIrU pRbMD ivc pMjfb vrgy KyqI dy Aunq iKwqy pUMjIvfdI pYdfvfr pRxflI ivc dfKl hox dy bfvjUd vI dlfl aqy ivdyÈI pUMjI dy glby aDIn hn. POrI pRsMg ivc CotI iksfnI ƒ lfmbMd krky, Ausƒ ies asfvyN afriQk inËfm dy ÈoÈx dIaF brIkIaF bfry cyqMn krn dI loV hY. ies leI iksfnF dI hkIkI mukqI leI AuhnF dy sMGrÈF ƒ smfijk qbdIlI dy dyÈ ivafpI sMgrfm nfl joVnf hovygf. smuwcI imhnqkÈ jnqf dI mukqI nfl hI Coty mfl AuqpfdkF dI bMdKlfsI sMBv hY.
mËbUq arQcfry df sUck nhIN hY, swtf bËfr -krm brst
arQcfry dI mËbUqI bfry BfrqI hfkmF dy bulMd dfaivaF dy bfvjUd, smyN ny vfr vfr idKfieaf hY, ik Bfrq dI afriQkqf sMsfrivafpI arQcfry dIaF qMdF nfl burI qrF nUVI jf cuwkI hY. Bfrq dy swtf bËfr dI ieiqhfsk igrfvt qoN isrÌ iek hÌqf pihlF 8 jnvrI ƒ, jdoN Èyar mfrkIt dy sMvydI sUck aMk ny iewkI hjfr df aMkVf pfr kIqf sI, qF dyÈ dy pRDfn mMqrI aqy ivq mMqrI ny BfrqI arQcfry dI mËbuUqI dy ksIdy kwZx ivc sB ƒ ipwCy Cwz idwqf sI. iesy kiQq mËbUqI sdkf aMbfnI pirvfr dy ÌrjMd, dunIaF dy sBqoN vwzy amIrËfidaF dI kqfr ivc af KVy sn. lyikn 14 jnvrI qoN lYky 22 jnvrI qwk dy swq ÈYÈnF ivc Bfrq dy Èyar bËfr aMdr Auh qbfhI mwcI, ik dunIaF Br dIaF vpfrk aKbfrF iesƒ ‘‘afriQk kqlyafm`` dI sMigaf dyx qwk clIaF geIaF. iql iql krky juiVaf pYsf iek hÌqy aMdr hI CUmMqr ho igaf.
moty aMdfjy anusfr invyÈkF df ds lwK kroV rupeIaf zuwb igaf. zuwibaf nf khIey, blik vwzIaF ivdyÈI sMsQfgq invyÈI kMpnIaF cUMzky lY geIaF. swq idnF dy kfrobfr ivc kul imlfky, sYNsYks 5000 puafieMt arQfq 25 PIsdI dy krIb hyTF izg ipaf. amrIkn arQcfry ƒ Augfsf dyx leI, AuQoN dy kyNdrI bYNk ny jdoN isrP pOxf PIsdI ivafj dr Gwt kr idwqI, qF 23 jnvrI ƒ Bfrq smyq pUrI dunIaF df swtf bËfr Pyr hulfry ivc af igaf. lyikn agly idn hI, PrFs dy iek vwzy bYNk ivc hoey gbn dy nMgf huMidaF hI, Bfrq dI swtf pUMjI vI goqf mfr geI. 25 jnvrI ƒ Bfrq df Èyar bËfr iekdm 1140 nukqy Aupr AuT igaf. ies df kfrx arQcfry dI mËbUqI nhIN sI, blik amrIkI srkfr vwloN, afpxy lokF ƒ idwqI 150 iblIan zflr (krIb Cy lwK kroV rupey) dI bKÈIs sI. spÈt hY, ik Bfrq dI Èyar mfrkIt ivc afAux vfly AubfilaF jF igrfvtF df Bfrq dy afriQk ivkfs nfl dUr dUr df vfsqf nhIN hY. ieh isrP kOmFqrI pwDr `qy hrl hrl krdI iPrdI swtf pUMjI hI hY, ijhVI Bfrq smyq qIjI dunIaF dy dysF ivc GuspYT krky ivkfs jF arQcfry dI mËbUqI df Brm pYdf krdI hY.
BfrqI arQcfry aMdr do ivroDI ruJfn spÈt idKfeI dy rhy hn. iek pfsy KyqI aqy snaqF aMdr ingUxf ivkfs drj kIqf jf irhf hY aqy dUjy pfsy Èyar mfrkIt Gt vwD rhI hY aqy dyÈ ivc ivdyÈI mudrf dy BMzfr byimsfl rÌqfr nfl vwD rhy hn. srkfrI dfaivaF anusfr vI aqy Xojnf kimÈn dyaMkiVaF muqfbk vI Bfrq ivc ‘ruËgfr rihq ivkfs ` ho irhf hY. ies df mqlb hY ik afriQk suDfrF dy ipCly solF sflF aMdr ruËgfr ivc koeI vfDf nhIN hoieaf, sgoN pbilk aqy inwjI Kyqr dy jQybMd sYktr ivc, hux qwk pMdrF PIsdI lokF ƒ nOkrIaF qoN hwQ Doxy pey hn. ies hflq ivc jdoN ruËgfr dy nvyN mOky pYdf nhIN ho rhy aqy purfxy krmcfrI CFtIaF df iÈkfr bx rhy hn, qF lfËmI hI jnqf dI KrId ÈkqI GtxI hI GtxI hY. ies leI snaqI Auqpfdn aqy KyqI pYdfvfr ivc vfDy df svfl hI pYdf nhIN ho skdf.
bycYn krn vflf aihm pihlU, stfk mMzI ivc idKfeI dy irhf hY. ies qfËf GtnfkRm nfl lokF ƒ hrÈd mihqf aYNz pfrtI vloN kIqy Èyar Gply dI Xfd afAuxI suBfivk sI. KwbIaF pfrtIaF aqy Bfjpf srkfr koloN iehnF ‘‘axikafsy`` vrqfiraF dI jFc krfAux dI mMg kr rhIaF hn. lyikn ivwq mMqrI sRI pI[ icMdbrm hr vfr hI iehnF GtnfvF ƒ `afriQk bfËfr dI aMdrUnI drusqI` dI pRikiraf afK ky pwlf JfV idMdy hn. pUry swq ÈYÈn Èyar mfrkIt ivc hfhfkfr mwcI rhy aqy igrfvt ƒ rokx leI kfrobfr bMd krnf pvy aqy ivq mMqrI ƒ tIvI cYnlF `qy afky spÈtIkrn dyxy pYx, qF kI ieh isrÌ aMdrUnI drusqI hY? Pyr 25 jnvrI ƒ acfnk 1140 aMkF df ieiqhfsk AuCfl afANdf hY, kI ieh vI bfËfr dI aMdrUnI drusqI sI? srkfr vloN koeI spÈtIkrn nhIN afieaf hY.
iek dhfky pihlF dy smyN vwl ipwCy muVIey qF jdoN ÈyarF dIaF kImqF qyËI nfl vwwD rhIaF sn qF AudoN dy ivwqmMqrI zf[ mnmohn isMG ny KuÈ ho ky ikhf sI ik ‘‘stfk mMzI afriQk suDfrF pRqI hF pwKI huMgfrf Br rhI hY.`` hrÈd mihqf kFz qoN bfad jdoN Èyar mfrkIt isr prny izwg geI qF AuhnF ny rosy nfl jvfb idwqf sI ik ‘‘mYN stfk mfrkIt sdkf afpxI nINd Krfb nhIN kr skdf.`` ieh sfzy nIqI GfiVaF dy tksflI jvfb hn. jy cIËF afm gqI nfl cwl rhIaF hox, qF Auh ienHF ƒ afriQk ivkfs dI gqI vjoN lYNdy hn, lyikn AultmuKI BVfkf pYNidaF hI dUsrI iksm dy ibafn dfg idMdy hn. mOjUdf ivwq mMqrI icdMbrm vI iesy iksm dIaF klfbfËIaF Kf irhf hY. iblkul swc hY ik Èyar mMzI df ivkfs jF igrfvt iksy dyÈ dy afriQk ivkfs df sUck nhIN hY. lyikn ies ƒ aDfr bxf ky jnqf ƒ byvkUP bxfAux dI koiÈÈ vI qF nhIN krnI cfhIdI.
Èyar bfËfr dI zfvFzolqf dy buinafdI kfrnF bfry ajy vI, koeI crcf krn dI koiÈÈ nhIN kr irhf. ivdyÈI sMsQfgq invyÈkfr ipCly iek dhfky qoN, Bfrq dy swtf bfËfr ivc ,vwzI pwDr `qy pUMjI lgf rhy hn. isrP ipCly iqMn sflF ivc hI AuhnF ny 18 arb zflr lgBg 77400 kroV rupey dy ihwsy KrIdy hn. AuNj smuwcy qOr `qy swtf bËfr ivc AuhnF dI 3003 kroV zflr dI pUMjI lwgI hoeI hY. BfvyN bMbeI stfk aYkscyNj ivc cwkr kwtdI kuwl pUMjI df ieh isrP 8 PIsdI bxdI hY, lyikn ieh kuwl pUMjI vtFdry dy 38[4 PIsdI ihwsy ƒ kMtrol krdI hY. kihx df Bfv hY ik ivdyÈI pUMjI hI hY jo Bfrq dy Èyar bfËfr dIaF cUlF Aupr kfbË hY. ieMnI ku mfqrf ivclI ivdyÈI pUMjI hI iksy dyÈ dI afriQkqf ƒ ikvyN brbfd kr skdI hY, ies df nËfrf , afpxy afp ƒ tfeIgr smJx vfly mlyÈIaf, isMgfpur, QfeIlYNz, hFgkFg aqy ieMzonyÈIaf dy arQcfry zyZ dhfkf pihlF dyK cuwky hn.
BfrqI arQcfry dI kjoVqf ƒ pyÈ krdf dUjf PYktr ivdyÈI iswky dy BMzfr hn. sfƒ Xfd hY ik 1989-90 ivc, Bfrq kol ivdyÈI iswkf isrP iek hPqy dIaF dyxdfrIaF cukfAux jogf rih igaf sI. cMdr ÈyKr dI agvfeI hyTlI kFgrs dI hmfieq vflI srkfr ny sonf gihxy Dr ky ivdyÈI iswkf hfsl kIqf sI. BfrqI hfkmF ny ies nmoÈI df drusq rfh lwBx dI bjfey, nvIaF afriQk nIqIaF dI afV hyTF, sfzy dyÈ dy bUhy sfmrfjI sMsQfvF aqy kMpnIaF mUhry cupwt KolH idwqy sn. iehnF nIqIaF dy GfVnhfr vI, mOjUdf pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG hI sn. Aus smyN qoN bfad, Bfrq ny anykF vfr afpxI ‘afriQk afËfdI` dfa `qy lgfeI hY.
ies vyly ivdyÈI iswky dy BMzfr 200 arb zflr dy nyVy phuMc gey hn. AuGy arQÈfÈqrI ieMnI vwzI rkm ƒ vrdfn dI bjfey srfp smJx lwgy hn, ikAuNik ies pUMjI df sroq Bfrq vlo kIqI ivdyÈI iswky dI kmfeI nhIN hY, blik ivdyÈI sMsQfvF koloN ilaf igaf krËf, ivdyÈI invyÈkF vloN swtf bfËfr ivc lgfieaf pYsf, iswDf ivdyÈI pUMjI invyÈ aqy gYr pRvfsI BfrqIaF vloN BfrqI bYkF ivc rwiKaf hoieaf Dn hY. ienHF sfry sroqF ivcoN isrP iswDy ivdyÈI pUMjI invyÈ ƒ hI shI arQF ivc ivdyÈI iswky dy BMzfrF ivc rwiKaf jf skdf hY.
ivdyÈI iswky ƒ sMBfl ky rwKx leI BfrqI srkfr ies dy invyÈkF ƒ ZfeI PIsdI qoN lY ky swq PIsdI qwk ivafj idMdI hY, ijhVf ik kOmFqrI drF nfloN duwgxf iqwgxf bxdf hY. ies dy Ault Bfrq srkfr ny ies pYsy ƒ hornF dyÈF dy kyNdrI bYNkF ivc jmHF kIqf hoieaf hY ijQoN isrP do PIsdI ivafj imldf hY. hY nf kmfl dI gwl ik afp cfr PIsdI dI dr qy krËf lvo aqy bfkIaF ƒ do PIsdI dI dr nfl dyvo.
jdoN vI BfrqI arQcfry dI gulfbI qsvIr dI crcf huMdI hY qF ivdyÈI iswky dy BMzfrF ƒ BfrqI bËfr dI qrwkI vjoN pyÈ kIqf jFdf hY. pRDfn mMqrI qoN lY ky iksy ksby dy ttpUMjIey nyqf ƒ ies dI Èfvf Èfvf krdy suixaf jf skdf hY. asl ivc BfrqI arQcfrf ikMnf ku mËbUq hY ies df anumfn iesdI kuwl GrylU pYdfvfr dI ivkfs dr, ivdyÈI iswky dy BMzfrF jF swtf bfËfr ivc ivcrdI pUMjI qoN nhIN lwg skdf.
arQcfry dy hkIkI ivkfs dy isrP do hI pYmfny hn, KyqI pYdfvfr ivclf vfDf aqy snaqI Auqpfdn jF inrmfx sYktr df ivkfs . syvfvF dy Kyqr ivcly kuwJ coxvyN sYktr ijvyN ik bYikMg, sMcfr, trFsport, ishq aqy iswiKaf afid hI mhwqvpUrn BUimkf inBfAuFdy n. syvfvF dy Kyqr dI mnuwK dy ivkfs ivc aihm BUimkf qF huMdI hY lyikn dyÈ dI smuwcI pdfrQk dOlq ivc ies df koeI Xogdfn nhIN huMdf. ies Kyqr ivclf kfrobfr qF kyvl dOlq dI hwQbdlI hI huMdf hY. ies krky kuwl GrylU pYdfvfr ivc KyqI aqy snaq hI buinafdI BUimkf inBfAuFdy n. ies vyly ieh dovyN sYktr Kfs krky KyqI pYdfvfr mrn mMjy `qy pey hoey hn.
dyÈ dy ivkfs ivc ivÈyÈ krky ivdyÈI mudrf hfsl krn leI kOmFqrI vpfr ivc hox vflf munfPf hI igxnXog PYktr huMdf hY, ies muhfË Aupr Bfrq dI hflq swcmuwc hI bhuq pqlI hY. Bfrq df kOmFqrI vpfr lgfqfr Gfty ivc hY. ipCly bfrF sflF dy Gfty df joV kIqf jfvy qF ieh 110 arb zflr qoN iËafdf bxdf hY. ikhf jfvy qF Bfrq ny ies morcy `qy ivdyÈI mudrf dy rUp ivc ieMnI rkm gvfeI hY. jdoN hr sfl krIb 1000 kroV zflr df vpfrk Gftf pYNdf hovy qF ivdyÈI iswky nfl qUVy gwilaF df dyÈ ƒ Pfiedf nhIN, sgoN ivafË dy rUp ivc nuksfn hI nuksfn hY.
ies leI Èyar bËfr ivc afAuFdy uCfl jF igrfvt aqy ivdyÈI iswky dI bhuqfq sfzI afriQkqf dI mËbUqI ƒ nhIN blik kjoVqf ƒ drsfAuFdy n. dyÈ df afriQk ivkfs aqy KuÈhflI swtf pUMjI nfl nhIN sgoN GrylU mMzI dy cOpfsV ivsQfr nfl hoxI hY. ieh cIË isrP svY inrBr aqy ivdyÈI luwt qoN mukq Bfrq dy ivkfs nfl hI sMBv hY.
pMjfb dy arQcfry AuWpr ivsLv bYNk df isLkMjf -krm brst pMjfb dy lok bVy ‘KusLiksmq’ hn ik AunHF nUM ipCly pMdrF sflF qoN, idwlI dy aijhy sUbydfr iml rhy hn, ijnHF dy sLbd kosL ivwc ivkfs qoN ibnF hor koeI sLbd hI nhIN hY. iksfnF aqy mjLdUrF nUM qF Kfs krky svrg ivwc phMucfAux leI iswDIaF pOVIaF lgf idwqIaF jFdIaF hn. ivkfs df zOrU vwjdf rihMdf hY, BfvyN ik afm lokF dI hflq hor vI bdqr hox leI srfpI jFdI hY. bhuq sfry arQsLfsqrI vI ivkfs dI ies ckfcOND ivwc guafc jFdy hn. Auh dwsx lwg qur pYNdy hn ik suDfrF df aml jykr Dur ipMzF qwk phuMc jfvy, qF asIN kuJ dhfikaF aMdr hI ivsLv dI afriQk mhF sLkqI bxn leI vrosfey hovFgy.
koeI sLwk nhIN hY ik ivsLv bYNk dy idsLf inrdysLF qihq sLurU kIqy gey ‘afriQk suDfrF’ dI vjHf krky dysL dI ivkfs dr ipCly iewk dhfky dI aOsq krIb 5 PIsdI dy mukfbly, hux suK nfl 9 PIsdI qoN AuWpr ho geI hY. lyikn arQsLfsqrI aqy srkfr ieh dwsxf Buwl jFdy hn, ik ivkfs ikhVy sYktr ivwc aqy ikhVy vrg df ho irhf hY. snaq KVoq df isLkfr hY aqy KyqI sYktr df PslI ihwsf mnPI ivkfs dr idKf irhf hY. KyqI dI ivkfs dr isrP shfiek DMidaF dy kfrn hI zyZ qoN do PIsdI dy ivckfr JUty lY rhI hY. jdoN arQcfry dy buinafdI sYktrF dI hflq ieh hovy, qF smJ lYxf cfhIdf hY ik ivkfs dy dfavy asloN hI PrybI aqy BulyKf pfAU hn. aMkiVaF dI jfdUgrI nfl ivkfs nUM syvf Kyqr ivwc idKfieaf jf irhf hY, ijs df vwzf ihwsf ivwqI syvfvF hn. ieh syvfvF, buinafdI KyqrF ivwc hoey muwl-vfDy dI vfr-vfr hwQ-bdlI qoN vwD kuJ vI nhIN huMdIaF. jykr dysL ivwc swcmuwc ivkfs ho irhf huMdf qF aKOqI afjLfdI dy 60 sflF bfad vI kyNdr srkfr nUM, afbfdI dy 50 PIsdI ihwsy nUM BuwKy mrn qoN bcfAux leI kOmI pyNzU rujLgfr grMtI vrgIaF skImF lfgU nf krnIaF pYNdIaF. pMjfb dI akflI-Bfjpf srkfr nUM afpxf 4+20 pRogrfm sLurU krn dI loV nf pYNdI.
Bfrq dy iksy vI hor sUby vFg pMjfb dy hfkmF (AunHF dy JMzy df rMg BfvyN koeI vI hovy) vI lok-luBfAU vfady krn ivwc mfhr hn. cOQI vfrI muwK mMqrI bxy pRkfsL isMG bfdl ny ies pwKoN ivsLysL muhfrq hfsl kr rwKI hY. asl ivwc lokF nUM BrmfAux leI kIqy jFdy vfady do-DfrI qlvfrF vFg kft krdy hn. iewk pfsy afm lokF nUM burkI dI cft `qy lf ky AunHF dI soc nUM KuMZf krdy hn. dUjy pfsy, ienHF lokF dy AunINdry df Pfiedf AuTf ky, ieho ijhIaF nIqIaF lfgU kIqIaF jFdIaF hn, ijhVIaF dysI aqy ivdysLI vwzI pUMjI nUM hor mflfmfl krdIaF hn. ies qoN ielfvf aKbfrF dIaF KLbrF nUM mUMh mfrn vfly jF tYlIivjLn dy snsnIKyjL cYnlF dy amlI hoey, cskybfjL mwD vrg rUh dI sLFqI leI ivroDI isafsI pfrtIaF dy afgUaF AuWpr JUTy-swcy kys pf ky, mfhOl nUM rMgIn bxf ky rwiKaf jFdf hY. ies qrHF jdoN afbfdI dI vwzI bhu-igxqI dI ‘afqmf’ iqRpq ho jFdI hY qF ivsLv bYNk, kOmFqrI mudrf kosL aqy ivsLv vpfr sMgTn vrgIaF ajfrydfr srmfeydfrI dIaF DIaF mMc Awupr pRvysL krdIaF hn.
sfmrfjI luwt dI ieh iqwkVI 1945 ivwc afpxy jnm smyN qoN hI Bfrq ivwc kfrjsLIl hY, lyikn jUn 1991 qoN bfad ienHF df qFzv nfc, hryk bIqdy idn nfl hor vwD pRcMz ho irhf hY. ijLMdgI df koeI vI Kyqr nhIN bicaf, ijs ivwc ‘suDfrF’ dy mnmohk nF hyTF hryk cIjL nUM Ault-plt nf kr idwqf igaf hovy. arQcfry qoN lY ky siBafcfr qk, rotI Kfx qoN lY ky jMgl-pfxI jfx qwk, BfrqI lokF dI ijLMdgI ivwc suDfr hI suDfr idKfeI idMdy hn. pMjfb df arQcfrf vI ienHF ‘suDfrF’ dI mfr qoN bc nhIN skdf sI. kyNdr dI rIs nfl kFgrsI srkfr ny qF suDfr krny hI hoey, akflI srkfrF vI ipwCy nhIN rhIaF. hflFik jdoN ieh apojIsLn ivwc huMdy hn, AudoN ienHF dy ‘jYkfiraF’ dI gUMj invyklI sur vflI huMdI hY. lokF dy rONa nUM dyKidaF ieh vI ivsLv vpfr sMsQf vrgIaF eyjMsIaF df ivroD krn df KyKx krdy hn.
sLRomxI akflI dl ny PrvrI 2007 dIaF coxF vyly afpxy cox mnorQ-pwqr ivwc drj kIqf sI ik, ‘‘ies gwl nUM XkInI bxfieaf jfvygf ik kyNdr srkfr vwloN ivsLv vpfr sMsQf dIaF iksfn ivroDI mwdF df ivroD jfrI rhy, qF ik ies mfrU asr iksfnI `qy nf pvy.’’ idlcsp gwl ieh hY ik zbilAU[ tI[ E[ dy ivroD dI gwl, mYnIPYsto dy isrP pMjfbI Bfg ivwc hI hY. aMgryjLI vfly Bfg ivwc ies df ijLkr hI nhIN hY. akflI dl dy nyqf hux ieMny sLfqr ho gey hn ik AunHF nUM pqf hY ik ikhVI BfsLf ivwc ikhVI gwl kihxI hY aqy ikhVI nhIN kihxI. zbilAU[ tI[ E[ dIaF nIqIaF qF arQcfry dy hryk sYktr nUM qbfh kr rhIaF hn, Pyr pMjfbI Bfg ivwc iekwlI iksfnI df ijLkr hI ikAuN? isafxy lokF nUM spwsLt hY, dwsx dI loV nhIN hY. akflIaF vwloN kdy kdfeIN sfmrfjI sMsQfvF df PrybI ivroD ‘isafpy dI nYx (zUMmxI) dy ivrlfp qoN vwD kuJ vI nhIN hY.
kyNdr dI kFgrs dI agvfeI vflI ‘sFJy agFhvDU morcy’ dI srkfr vFg, pMjfb dI akflI-Bfjpf srkfr dI ns-ns ivwc vI, ivsLv bYNk aqy bhu-kOmI kMpnIaF dIaF nIqIaF smfeIaF hoeIaF hn. afpxI pihlI pfrI (1997-02) ivwc qF ienHF ny pMjfb dy ishq pRbMD nUM qihs-nihs krn dI sLurUafq hI ivsLv bYNk koloN ley 420 kroV rupey dy krjLy nfl kIqI sI. ies krky ies df 90 PIsdI ihwsf ‘suDfrF’ dy nF hyTF, iemfrqF nUM tfkIaF lfAux, gwzIaF KrIdx aqy ‘pMjfb hYlQ isstm kfrporysLn’ df afl-jMjfl KVf krn `qy Krc kr idwqf igaf sI. jnqk-inwjI BfeIvflI dy Pwty qihq kIqy suDfrF nfl pMjfb dy ishq pRbMD dI awj ijhVI hflq hY, iksy itwpxI dI muQfj nhIN.
ivsLv bYNk dI aKOqI mdd, asl ivwc 1280 kroV rupey dy krjLy nfl hux pMjfb ivwc ‘pyNzU jl splfeI aqy sPfeI pRfjYkt’ sLurU kIqf igaf hY. lokF nUM kYNsr, hYjLf afid vrgIaF ibmfrIaF df BYa idKf ky ies pRfjYkt leI afpxI jyb iZwlI krn leI ikhf jf irhf hY. pRfjYkt pRBfvq ipMzF koloN hI 358 kroV rupey vsUly jfxy hn. Pyr ieh pRfjYkt inwjI TykydfrF dy spurd ho jfxgy aqy jnqf nUM vrqoN lgfn (XUjLr cfrjjL) dyxf pvygf. ieh nvIN iksm df ‘jLjLIaf’ pRfjYkt dI kul kImq df 10 PIsdI hovygf. ivsLv bYNk dy afpxy lPjLF ivwc, ies pRfjYkt df mMqv pyNzU Kyqr jl splfeI aqy svwCqf dI ivvsQf ivwc ‘suDfr’ krny hn. ieh gwl hux iksy koloN vI lukI nhIN rhI ik ivsLv bYNk dy sLbd kosL ivwc suDfrF dy ky arQ huMdy hn. bfdl srkfr ivsLv bYNk dy ies krjLy bdly ‘sLukrfny’ kr rhI hY.
iksfnF dI rfKI krn vflI srkfr ivsLv bYNk dy 410 kroV rupey dy iek hor krjLy nfl ‘bhu-pVHfvI KyqI mukfbly df pRfjYkt’ sLurU kr rhI hY. ivsLv bYNk df kihxf hY ik ‘ieh pRfjYkt KyqI AuqpfdkF nUM Augfsf dyvygf aqy pYdfvfr nUM hor mMzI-muKI bxfvygf.’ KyqI pYdfvfr nUM mMzI-muKI bxfAux qoN ivsLv bYNk dI murfd kI ho skdI hY? iehI ik hux Bfrq nUM anfjI PslF dI loV nhIN rhI. bhuq pYdf kr ilaf hY anfj. hux bhu-kOmI kMpnIaF dIaF loVF muqfbk vpfrk PslF dI pYdfvfr kro. dyKx vflI gwl ieh hY ik ijs pRfjYkt nUM lfgU krn leI srkfr pwbF Bfr hoeI iPrdI hY, kI Auh dysL dy ihwq ivwc vI hY jF nhIN? dysL ivwc qF pihlF hI aMnH sMkt Cfieaf hoieaf hY. pUry cflI sflF mgroN kxk bfhroN mMgvfAuxI pY rhI hY. asl ivwc ieh pRfjYkt iksfnI dI nvIN gulfmI df hI soiDaf hoieaf dsqfvyjL hY. iewk hor nvyN hry ienklfb dy nfary qihq iksfnF nUM nvIN iksm dy bIj, msLInrI aqy jLihrF dy PMdy ivwc Psf ky, incoVn df bfnHxUM bMinHaf jf irhf hY.
pMjfb dy afm lokF koloN qurn iPrn df hwk Kohx leI aqy srkfrI trFsport df nVoaf iqafr krn leI, ivsLv bYNk dy iewk hor 1680 kroV dy krjLy nfl ‘sVk Xojnf’ jnqf dI AuzIk kr rhI hY. ijvyN ijvyN ieh skIm pUrI huMdI jfvygI ‘tol tYks’ lfgU hMudy jfxgy. tol tYks ivsLv bYNk dy pRfjYkt df ieh pihlU hY. dUjf ies qoN vI vwD KLqrnfk hY. pMjfb dI nvIN trFsport nIqI dy lfgU ho jfx nfl srkfrI trFsport aqy Coty drjy dy trFsport qF AuWkf hI hUMJy jfxgy. hfkm pirvfr ny mflvf pwtI dI inwjI trFsport AuWpr qF lgpg kbjLf kr hI ilaf hY. jykr iehI rPqfr rhI qF koeI ‘hiraf bUt’ hI rhygf.
ivroDI iDr ivwc huMidaF akflI hfkmF ny sfbkf srkfr dy mYgf pRfjYkt dI nukqfcInI krn df iewk vI mOkf nhIN KuMJfieaf. ienHF pRfjYktF df ivroD krnf bxdf vI sI. lyikn srkfr ivwc vfps afAuNidaF hI nvyN hfkmF leI AuhI mYgf pRfjYkt ‘vfdI’ dI bjfey ‘muafPk’ bx gey hn. vwzy mgrmwCF leI jLmIn dI dohrI vrqoN dIaF sLrqF hor vI nrm kr idwqIaF hn. vwzy DnfZ iksfn nUM muPq ibjlI dI shUlq jfrI rwKx leI iewk pfsy ‘kftvIN irafieq’ dI nIqI qihq afm lokF leI ibjlI mihMgI kr idwqI geI hY, dUjy pfsy ivsLv bYNk dIaF hdfieqF `qy 2003 kMpnIaF ivwc BMg krky, hPqf hPqf inwjIkrn krn df pYNqVf mwl ilaf hY. ibjlI borz df awDy qoN vwD kMm qF pihlF hI pRfeIvyt TykydfrF nUM sONipaf jf cuwikaf hY.
akflI-Bfjpf hfkm iksy pwKoN vI kyNdrI jF pMjfb dy sfbkf kFgrsI hfkmF nfloN vwKry nhIN hn. ienHF df isrP krUrf hI nhIN imldf, sgoN goq-knfly vI sFJy hn. ieh pMjfb dy arQcfry nUM sMsfr sfmrfjI Dury nfl nUVn dI hr sMBv koisLsL krngy, BfvyN afm lokF nfl vYr hI ikAuN nf shyVnf pvy. ieh hkIkq vfr-vfr sfbq ho cuwkI hY ik ivksq sfmrfjI mulkF ny hmysLf hI qIjI dunIaF dy dysLF dy arQcfiraF nUM qbfh kIqf hY. ivsLv bYNk vrgIaF sMsQfvF AunHF dy prKy hoey sMd hn. jnqf dy jLbrdsq ivroD nfl hI ienHF sMsQfvF dy isLkMjy nUM qoiVaf jf skdf hY.
prdyNsI vsdy pMjfbIaF dy afriQk aqy siBafcfrk duKFq
sfƒ afpxy siBafcfr Aupr bVf mfx hY. afpxI sMsikRqI Aupr PÉr krnf mfVI gwl nhIN, lyikn jykr iksy BfeIcfry dy sMskfr vkq nfloN ipwCy rih jfx, qF Auh mfx krnXog nhIN, blik TwTy df sbwb bx jFdy huMdy hn. sfzy nfl vI iehI kuwJ vfpr irhf hY. asIN hr iksy vwl nwk mUMh vwtdy hF. ibgfnI DrqI `qy jfky zflr, pONz jF XUro qF Bfldy hF, lyikn AuQoN dy aOrqF ƒ brfbr dy aiDkfr dyx vfly agFhvDU siBafcfr ƒ apnfAux leI iqafr nhIN hF.
iesy sfl, jdoN pUrI dunIaF aMdr ‘kOmFqrI aOrq idvs mnfAux dIaF iqafrIaF cwl rhIaF sn qF Ausy idn dI svyr ƒ kYnyzf dy sUby ibRitÈ kolMbIaf ivc kMm `qy jf rhIaF iqMn pMjfbI aOrqF dI iBafnk sVk hfdsy ivc mOq ho geI aqy qyrF gMBIr rUp ivc ËÉmI ho geIaF sn. ieh Bfxf Aus dyÈ ivc vfpiraf jo sfzy nfloN keI guxF ivksq hI nhIN, sgoN aOrqF dy aiDkfrF pRqI vI sucyq hY. ies durGtnf dy kfrnF dI jFc huMdI rhygI aqy qbsry vI huMdy rihxgy, lyikn iek gwl ËrUr hI socx vflI rhygI ik pUMjIvfdI pRbMD aMdr munfÌy dI ihrs dI koeI sImf ikAuN nhIN rihMdI? ikrqI aOrqF dy kMm dIaF hflqF aqy surwiKaf dy imafrF nfl ikAuN iKlvfV hox idwqf jFdf hY?
pMjfb dI mÈhUr bolI,‘Bwqf lY ky Kyq ƒ cwlI, jwtI pMdrF murwibaF vflI` ies vyly hkIkq ivcoN alop ho cuwkI hY. pMdrF murwby qF dUr, pMdrF ibwiGaf vflI jwtI vI Kyq ivc kMm krn ƒ nÌrq krn lwgI hY. jwt iksfnI dy awDpVy muMzy vI pVHfeI dI afV hyTF vfhodfhI afstrylIaf vwl ƒ Bwjy jf rhy hn aqy afstrylIaf vrgy dyÈF dIaF aKOqI ividak sMsQfvF mxF mUMhI Dn btor rhIaF hn. kiQq AucyrI ividaf gRihx krn qoN bfad ienH pMjfbI gwBrUaF dy hÈr bfry iksy ƒ BulyKy dI loV nhIN hY. Auh ibgfnI ËmIn Aupr Kyq mËdUr bxn leI srfpy jfxgy. mslf ibgfny KyqF ivc kMm krn df nhIN hY, sgoN afpxy hI KyqF ivc kMm nf krn df hY.
|