www.khabarnama.com  {Punjabi Newspaper Khabarnama Toronto} email: editor@khabarnama.com 

***** afpxI mF bolI 'pMjfbI' ilKx, pVHn aqy bolx ivwc iJjk mihsUs nf kro sgoN mfx aqy PKr nfl afpxy bwicaF nUM vI isKfE!!****


 

 

 

grYNz pyrYNts zy `qy ivsLysL L -pRoPYsr rysLm isMG sYxI

 

grYNz pyrYNts Bfv sfzy ipqf jI aqy mfqf jI dy jfey . dusry sLbdF vwc asIN ieh kih skdy hF ik dfdf jI aqy  dfdI jI aqy nfnf jI aqy nfnI jI . ieh iewk hkIkq hY ik mnuwK afpxy mfqf aqy ipqf dy ipafr aqy srIrk sbMDF krky hI ies sMsfr ivwc jnm lNYdf hY . iPr mfqf ipqf suwKxf suwK suwK ky ies sugfq dy rUp iwvc prmfqmf vloN imlI dfq nUM qih idloN ipafr krdy hoey afpxy sIny nfl lgf ky rwKdy hn aqy afpxy hr svfs nfl AunHF dI suwK mMgdy hoey vfihgurU dy crnF ivwc afpxy bwcy dI lMbI Aumr qy ishqXfbI dI kfmnf krdy hn .

 

ijAuN ijAuN bwcf afpxf afp sMBflx lwg pYNdf hY aqy afpxy mfqf ipqf dI kMm kfr ivwc mdd krn lwg pYNdf hY .ijs nUM dyK ky mfqf ipqf vI pRsMn icwq ho jFdy hn .ieh bhuq hI suBfvk hY ik bwcf vI vwzf ho ky afpxy mfqf dI qih idloN tihl syvf krdf hY aqy afpxy bfp dy bfp dfdf jI aqy bfp dI mF dfdI jI aquy dUsrI qrP mfqf jI dy ipqf nfnf jI aqy mfqf jI dI mqf nfnI jI dI syvf krn ivwc rwqI Br vI kmIN nhIN rihx idMdf . ienHFH hI irsLiqaF nUM grYNz pyrNYts afKdy hn . 

 

aksr ieh ikhf jFdf hY ik mUl nfloN ivafjL vwD ipafrf huMdf hY iesy qrFH ieh kfnUn iewQy dfdf dfdI aqy nfnf nfnI dy irsLqy qy vI lfgU huMdf hY .jy ikqy cfr idn bwcf nfnikaF dy Gr kwt afvy qF bwcy dy dfdky kihxgy ik sfzf bwcf ivgfV ky rwK idwqf aqy ievyN hI nfnkf pirvfr vI afpxy dohqry qy afpxf ijafdf hwk ijqfAuNdy hoey aksr suxy jFdy hn ik ikvyN sfAU bwcf sI lyikn dfdikaF dy Gr dy mfhOl ny muMzf ivgfV ky rwK idwqf afid afid .

 

ieh qF gwl sI duhqry aqy poqry dy lfz-ipafr, pRvirsL aqy dyK ryK dI . hux svfl ieh pYdf huMdf hY ik dfdikaF aqy nfnikaF ny qF afpxf afpxf bxdf PrjL adf kr idwqf kI bwcy poqy poqIaF aqy duhqy duhqrIaF afpxf grYNz pyrYNts  pRqI kI PrjL adf krdy hn ?

 

iewk aMgryjLI dI khfvq hY ik, “Children learn what they live,” Bfv bwcf afpxy afly duafly qoN hI iswKdf hY . jd asIN bwcy sI qF sfnUM mfipaF dI aQfh loV sI aqy jdoN AuzfrU ho ky afpxf afp sMBflx jogy ho gey qF AuhI mfpy sfnUM boJ mihsUs hox lg pey . ieh gwl sfnUM smfj ny isKfeI hY .

 

jy iewk bwcf hI afpxy jfieaF nUM boJ smJx lwg pey qF AunHFH nUM buZypy ivwc Drvfs kOx dAU ? AunHFH bwuZy aqy byshfrf mfqf dI zMgorI kOx bxUM ? AunHF df qF Pyr Auh hfl hoieaf nf Auh Gr dy rhy qy nf hI Gft dy . Gr vfly AunHF nUM isafxdy nhIN qy bfhr vflf kOx AunHF nUM afpxf bxf ky gl nfl lgfAU ? ieh iewk bhuq hI gMBIr mwudf hY ijs vwl iDafn dyxf bhuq hI lfjLmI hY .

 

kI mF bfp bwicaF nUM ies krky jnm dyNdy hn ik jd AunHF nUM bwicaF qy AunHF dy shfry dI loV pvy qF Auh muwK moV lYx ? jF bjLUrgF nUM AunHF dy hI Gr ivwc rwKxf boJ smJx lwg pYx ? ieh pwCmIN mulkF dy rIqI irvfjL ipCly kuJ duhfikaF qoN kfPI qyjLI nfl sfzy mulkF qwk vI mfr krn lwg pey hn . sInIar istIjn hom bx ky hoN ivwc afAuxy iesy hI kxI dy mxky khy jf skdy hn .

 

purfxy jLmfny ivwc Joint Family System huMdf sI . Gr ivwc ikMny bwcy hn aqy iks dy hn iksy koeI lYx dyx nhIN sI huMdf . AunHF sBnF leI qF irsLqy df iewk hI mqlb huMdf sI ik sfzy afpxy . nF kdy iksy nUM iksy dI rojI rotI dI icMqf huMdI sI aqy nf hI pihnx dI . sB leI sFJf cuwlf aqy sFJf aqy sMXukq pirvfr hI sB qoN aihm huMdf sI . iPr iks dI burI njLr ies nUM afx lwgI ? afpxy bfl bwicaF nUM bjLurgF kol Cwz ky insicMq ho ky kMm kfj leI GroN cly jFdy sn .sfrf idn kMm krky jd Gr vfps muVdy sn qF Auh afpxy bwicaF nUM afpxy mfipaF nfl iewk imwk iGE iKcVI ho ky Kyzdy, mOjF krdy qy ijLMdgI dy hr pwl df luwqP lYNdy dyK ky KusL ho jfieaf krdy sn . juafkF nUM afpxI dunIaF ivwc msq mOly hoey dyK ky sfrf idn Br kIqy kMm AuprMq hlkf Pulkf mihsUs krdy sn .

 

svfl pYdf huMdf hY ik kI awj asIN ienhF sfrIaF gwlF df iDafn rwK rhy hF ? afpxy mfipaF nUM jF qF GrF ivwc hI nOkrF vFG rwK ky ivgfinaF vflf slUk krdy hF qy jF AunHF nUM afpxy `qy bixaF boJ smJ ky AunHF nUM nOkrI krn leI mjLbUr kr rhy hF .jy aijhf krn ivwc asmrwQ hoeIey qF AunHHF nUM sInIar istIjn homjL ivwc Cwz ky hPqf Br leI suK df sfh ilaf mihsUs krdy hF . Auh ivcfry bjLurg svyr qoN sLfm aqy iPr sLfm qoN svyr hox dI iewk iewk pwl GVI dIaf sueIaF vl dyK ky bhuq hI bysbrI aqy lfcfrI nfl AuzIk krdy hn aqy rwb dy dr qoN suKxf suK suK ky pRfpq kIqI aOlfd nUM vIk aYNz qy af ky jF qF AunHF nUM sInIar istIjn homjL qoN CwutI duaf ky afpxy nfl Gr lY jfxgy qy afpxy gRYNz iclzrn nUM iml ky afpxI ijLMdgI `coN idnoN idn Gt rhy sfhF ivwcoN kuJ pl AunHF nfl sFJf krky Auh KusLI mihsUs krngy jF iPr afpxI ijLMdgI dy aihm plF ivwcoN kuJ iCx AunHF qy Krc kr ky AunHF nUM mflf mfl kr dyxgy . pr aijhf kuJ nhIN huMdf . vIkaYNz vI hPqy df bfkI idn vFG af ky qur jFdy hn qy Auh ivcfry iPr agly vIkaYNz dI AuzIk krn lwg jFdy hn .

 

bwcy qF afpxy gYRNz pyarYts nfl rihx leI qrly krdy hn . Auh qF socdy hn ik AunHF df vI koeI afpxf hovy jo AunhF nMU ijLMdgI dy shI arQ isKf ky afpxy ipCokV nfl joVn aqy afpixaF aqy bygfinaF ivwc Prk smJf skx . iesy hI islisly ivwc mYnUM kuJ aijhy bwicaF dy ivcfr jfxn df mOkf imilaf jo ik Auh afpxy gRYNz pyarYNts ijnhF nUM AuhnF jF qF kdy dyiKaf nhI jF imly qwk nhI qy afpxy idmfg ivwc iks qrFH dy iKafl pflI bYTy hn jo ieh iKafl AunHF dy mnF ivwc iksy hornF ny nhIN nhIN sgoN AunHF dy afpixaF ny vI vsfeI rwKy hn jo bwicaF dy mnF aMdr nfsUr vFG vD rhy hn iewQy drjL krnf cfhFgf .

 

bwcy ijnhF nUM AunHF dy bjLurgF bfry jo kuJ dwisaf igaf hY Aus anusfr Auh afpxy gRYNz pyarYts bfry kI socdy hn afE jfxIey : ijs dy afpxy bwcy nhiI huMdy qy nf hI koeI afpxf Gr hovy aqy hor lokF dy bwicaF nUM dyK ky hI KusL huMdy rihx hn . AunH nUM koeI kMm nhI krnf pYNdf . Auh sfzy Gr ivwc nhIN rihMdy .pr mMmI qy zYzI kdy kihx qF asIN AunHF nUM dyKx aqy imlx jFdy hF . AuwQy bhuq lok iekwTy iewko Gr ivwc rihMdy hn qy AunHF nUM hwQIN koeI kMm nhIN krnf pYdf . sfnUM bhuq cMgf lwgy jy myry vI gRNz pyarYNts hox qy Auh sfzy nfl rihx aqy sfnUM svyry skUl Cwzx aqy sLfmIN vfps vI lY ky afAux . sfzy nfl stor qy jfx aqy sfnUM bhuq sfry iKzfAuxy aqy Zyr sfrIaF Kfx dIaF cIjF lY ky dyx . sfnUM afpxy nfl sYr qy lY ky jfx . gRYz pyarYNts kdy zFtdy nhIN aqy hmysLF ipafr hI krdy hn . sfzy sfry svflF dy jvfb vI bhuq cMgI qrFH dyNdy hn . sfnUM sOx qoN pihlF sfry qrFH dIaF Dfrimk aqy smfijk khfxIaF suxfAuNdy hn . aMkl jI sfiraf dI dfdI jI aqy dfdf jI aqy nfnf jI aqy nfnI jI hoxy cfhIdy hn jo ik hmysLF AunHF dy nfl rihx . sfzy mfqf ipqf sfzy leI bhuq iKzfAuxy qF ilafAuNdy hn aqy bhuq sfrIaF kfrtUn iPlmF vI ies dy nfl nfl Auh QoVFH bhuqf smF vI sfzy nfl gujLfrdy hn pr zFtdy bhuq hn . kfsL myry vI gRYz pyRrYNts huMdy qy Auh vI sfzy nfl rihMdy . mYN iewk hor bwcy nUM puwiCaf ik qyry gRYz pyRrYNts ikwQy rihMdy hn qF Auh boilaf ik Auh qF eyar port qy rihMdy hn qy jdoN sfnUM AunHF dI loV hovy qF mMmI zYzI AunHF nUM Gr lY afAuNdy hF . Pyr AuwQy hI Cwz afAuNdy hF .

 

iewk bwcf afKx lwgf mYN vwzf ho ky afpxy afpxy mMmI pfpf nUM kdy afpxy qoN dUr nhI rihx dyxf aqy nf hI koeI kMm krn dyxf .mYN bhuq pVH ilK ky Zyr sfrf pYsf kmfvFgf aqy AunHF nUM sB kuJ lY ky dyvfgf jo Auh kihxgy ikAuN ik AunHF ny hI mYnUM ies kfibl bxfieaf hY aqy mYN AunHF nUM kol rwK ky hwQIN AunHF dI bhuq sfrI syvf vI krnI hY ikAuN ik ieh myrf PrjL hY .pyr Auh bhuq KusL hoxgy mYnUM vI cMgf lwgygf . nfly myry mfqf ipqf myry qoN dUr jf ky nhIN rih skdy Auh mYNnMU bhuq ipafr krdy hn aqy Auh qF myry qoN dUr aqy alwg rih ky qF Auh mr hI jfxgy . mYN aijhf kdy nhIN krFgf . ieh sB suxdy kol bYTy mfipaF dIaf awKF ivwcoN hMJU bih qury aqy mYnuM iesLfry nfl blf ky iewk pfsy lY gey qy afKx lwgy bwcy dIaf gwlF sux ky sfnUM afpxI glqI df aihsfs ho igaf aqyasI ieh PYslF kr ilaf hY ik afpxy bwuZy mfqf ipqf nUM hor iewk pl vI afpxy qoN dUr sInIar istIjn hom ivwc qVPx leI nhIN rihx idaFgy .

 

mYnUM bhuq hI cMgf lwgf ik cloN dyr nfl hI shI bwcy dI ingr sog ny hI afpxy mfipaf nUM AunHF dI glqI df aihsfs krvf ky shI rsqy lY aFdf aqy Auh sinIar istIjn hom qoN afpixaF nUM AunHF dy hI Gr ilafAux leI rfjLI ho gey sn . afE asIN vI sfry awj gRYNz pyarYNts zy qy ieh PYslf krIey ik afpxy jxidaF nUM afpxy nfl rwK ky iewk hI Cwq hyT rih ky sdIaF qON clI af rhI sMXukq pirvfr dI pRQf nUM muV surjIq krky afpxy ipCokV nfl juV ky afpxf kImqI srmfieaf aqy siBafcfr dI sMBfl kr skIey .

 


ivsLvIkrn dI hnyHrI `c ruilaf cOQf QMm

 XfdivMdr kriPAU,

 

 

Bfrq vrgy alp-ivksq dysL dI afriQkqf `c jdoN "ivsLvIkrn" ijhy Bfry sLbd ny dsqk idwqI sI qF dysL dy vwzy ihwsy nMU iehnF nIqIaF bfry kuJ vI pqf nf lwigaf.pqf vI ikvyN lwgy ,ijhVy dysL `c lokqMqr dy 60 sflF bfad 77 % lok 20 rupey idhfVI `qy gujLfrf kr rhy hox,EQy jnqf dy cyqn smfijk ivkfs df aMdfjLf sihjy hI lgfieaf jf skdf hY.ivsLvIkrn dy eys sLbd qy nIqIaF df dysL dy vwzy ihwsy nMU BfvyN pqf nf lwigaf hovy,pr iehnF nIqIaF qoN  lfhf lYx vfly dysL dy iek insLicq vrg ny nIqIaF dy pwK `c vwzI pRcfr muihMm ivwZI ,ijsdf sfQ lokqMqr dy cOQy QMm mIzIaf ny idwqf.iesy pRcfr df nqIjf sI ik Bfrq dI mWD vrgI jmfq vI aKLbfrF qy KLbrIaf cYnlF dI BfsLf bolx lwgI.dysL `c nv-bsqIvfd dy rUp `c afeIaF iehnF nIqIaF df dysL dy vwzy mIzIaf GrfixaF ny svfgq ikAuN kIqf? qy ikAuN ivsLvIkrn pwKI pRcfr lihr clfeI?iesdy leI QoVHf vyrvy qy ivsQfr `c jfxf pvygf.

 

 1947 qoN bfad dI pwqrkfrI dy ieiqhfs `c 1990ivaF dy dhfky smyN BfrqI pwqrkfrI df cihrf aijhf bdlxf sLurU hoieaf,ik pCfxnf musLikl ho igaf.ivsLvIkrn dI pMUjI nfl hoey mIzIaf dy ies psfrvfd nMU mIzIaf GrfixaF qy srkfrF ny "sUcnf kRFqI" df nFa idwqf.ieh sUcnf kRFqI ivsLvIkrn dI pMUjI nfl hoeI sI ,ies leI ijLafdfqr mIzIaf sMsQfvF qoN ilmitz kfrporyt kMpnIaF bxy mIzIaf ny iehnF nMU Bfrq dy ivkfs dy rUp `c pRcfrnf sLurU kr idwqf. iehnF nIqIaF nfl afey "sUcnf ienklfb" nfl 70ivaF dy dhfky qwk Jolf ltkfeI,moty Prym dy sLIsLy dI aYnk vfly pwqrkfrF dI QF ,kot pYNt vfly hfeI PfeI pwqrkfr njLr afAux lwgy.pihrfvy dy ieh kItfxU ijsmfnI qOr qy hI nhIN, blik idmfgI qOr `qy vI Dur aMdr pRvysL kr gey.hmysLF smfijk srokfr nMU mwuK rwKx vfly pwqrkfrF `qy “pRoPYsLniljLm” eynf BfrU ho igaf ik smfijk ijMmyNvfrI qy pRqIbwDqf dI QF kfrporyt GrfixaF dy mflkF dI jvfbdyhI vwzI gwl jfpx lwgI hY .ivdysLI pMUjI dy Bfr hyT dwby mIzIey ny,smfijk srokfr nfl juVIaF KLbrF nMU Bulfky tI[afr[pI[ qy srkUlysLn dI dOV `c ivsLvIkrn dI loV leI PYsLnvfd,Kpqvfd qy snsnI nMU qF KUb hulfrf idwqf, pr jnqf dy dwuKF drdF nfl juVIaF KLbrF dy afkfsL `c hnyHrf ilaf idwqf.

 

ijhVI pwqrkfrI bsqIvfd dy iKlLfP lVidaF lMmy sMGrsLF dy ieiqhfs qoN lMGI sI,AusnMU dysL dy kuJ GrfixaF ny afpxy injI ihwqF leI nv-bsqIvfd dI gulfmI vwl Dwk idwqf. nv-bsqIvfdI dy rUp `c afeIaF iehnF nIqIaF df dysL dy keI swijaF-KwibaF ny ztky ivroD kIqf.iehnF nIqIaF df ivroD krdy hoey hI pRiswD amrIkI ivdvfn nOam cOmskI ny iliKaf "mIzIaf dy ivsLvIkrn df mqlb BYa mukq akfsL qy ivigafpn `c vfDf hovygf.Kfs qOr qy ivdysLI mfl qy ivigafpn `c vfDf.iehnF mIzIaf cYnlF rfhIN AuhnF df hI idRsLtIkox pYdf hovygf,ijnHF kol kOmFqrI mIzIaf nMU clfAux leI pMUjI hY.sUcnfvF `c kmI afAuNdI jfvygI qy ivafpk rUp `c vyiKaf jfvy qF iehnF df AudysL aijhy sroqy pYdf krnf hovygf,jo iek dUjy qoN alwg hovy qy ieh sroqy ijLhnI qOr `qy aYny vMzy hoey hox,ik rfjnIqI `c iksy sLkqI nMU pRysLfn nf kr skx".vyKxf hovy qF ivsLvIkrn dI pMUjI nfl sLurU hoey BfrqI aKLbfr qy cYnl vI lgBg aijhI hI BUimkf inBf rhy ny.smfijk srokfrF nfl juVI pwqrkfrI `qy BfrU pRoPYsLniljm ny aKLbfrF qy cYnlF dy sMpfdkF nMU mYnyjrF `c qbdIl kr idwqf hY qy KLbr hux pRozkt dy rUp `c qbdIl ho geI hY.cYnl qy aKLbfr df sfrf arQsLfsLqr iesLiqhfr nfl juiVaf hox dy kfrn cYnlF `qy aKbfrF `c lok-lBfvnIaF khfxIaF,BUq pRyq qy aDfirq sIrIal,arD ngn qsvIrF afid hor pqf nIN kI kI proisaf jFdf hY qy bfad `c iesy nMU “pRoPYsLniljLm” df nFa dyky ikhf jFdf hY ik “jo jnqf vyKxf cfhMudI hY,asIN AuhI ivKfAuNdy hF".swiBak smfj dy pihrydfr khfAux vfly cYnlF ny nYqikqf qy anYiqkqf nMU ieko qwkVI `c qol idwqf hY.keI KLbrIaf cYnl joiqsL jF gRihF nCwqrF nMU ies qrHF ivKfAuNdy ny,ijs qrHF Auh KLbrIaF nhIN ,aMDivsLvfsI cYnl hox.

 

jrmnI `c nfjLIvfd jdoN isKrF `qy sI qF ihtlr dy mIzIaf pRcfrk goiebljL ny ikhf sI "ik jy iek JUT nMU sO vfr bol idwqf jfvy qF ieh swc ho jFdf hY".ivsLvIkrn dIaF nIqIaF dy Bfr hyT dwibaf mIzIaf vI awjklH bhuqy JUTF nMU swc bxfAux dI kvfied `c juitaf hoieaf hY.dysL dI asl qsvIr dy,pwuTy pfsy nMU lokF sfhmxy pysL kIqy jf irhf hY.sLyar bjLfr df sUck aMk hovy jF iPr sfmrfjI mMzI dI loV leI afeI "hrI kRFqI" hovy,sB cIjLF nMU pUry Bfrq dy ivkfs nfl joVky vyKfieaf jFdf hY.sLyar bjLfr jdoN 20,000 df aMkVf pfr krdf hY qF mIzIaf iesnMU lokqMqr df pMjvF QMmH bxfky pRcfrdf hY,jdoN ik cYnl Ausy bjLfr dI gwl kr rhy hMudy ny ,jo kdy ikRkyt dy mYc qy kdy coxF dI ijwq hfr kfrn pRBfivq ho jFdf hY qy ijsnMU ivdysLI invysLk eyjMsIaF inrDfirq krdIaF hn. dysL  dy iksy adfkfr nMU "sdI df nfiek " bxfky qy ikRkt dy ivsLv kwp nMU ivsLv XwuD df nF dyxf vI JUT nMU swc bxfAux vflI gwl hY.ikRkyt nMU 24 GMitaF `coN 16-16 GMty ivKfky kroVF drsLk nMU ikRkyt dy rfsLtrvfd nfl joVdy hoey cYnl iesLiqhfrbfjLI jLrIey bhurfsLtrI kMpnIaF leI vwzf bjLfr pYdf krn `c lwgy hoey hn.alocnf dy hux nvyN stYNzrz bx gey hn,mIzIaf rfKI- mIkf,isLlpf sYtI cMumx afid hfsohIxI mwidaF dI "ijMmyNvfr" mIzIaf aflocnf krdf njLr afAuNdf hY.smfj `c vfprdIaF dwby kucly lokF dIaF sUcnfvF nMU axgOilaF krky mIzIaf ivakqIgq GtnfvF nMU hmysLF AuBfrky pysL krdf hY.

ijvyN iek ipRMs dy Kwzy `c izwgx dI Gtnf nMU mIzIaf vwzy pwDr `qy pysL krdf hY pr dysL dIaF sVkF `qy iPrdy hjLfrF BwuKy nMigaF bwicaF dI KLbr cYnl kdy pysL nhIN krdy .iesy qrHF mIzIaF dilqF,afidvfsIaF,iksfnF qy GwtigxqIaF dy sMGrsLF nMU pysL nhIN krdf,ijhVIaF KLbrF isstm dIaF ivroDqfeIaF nMU

iqwKf krdIaF ny,AuhnF qoN mIzIaf prhyjL krdf hY ,ikAuNik mIzIey dI rfjnIiqk-afriQkqf AusnMU aijhf krn dI iejfjLq nhIN idMdI.mIzIaf nMU vwzy rUp `c iesLiqhfr bhurfsLtrI kMpnIaF hI idMdIaF hn,ies leI mIzIaf kMpnIaF dy afriQk qy rfjnIiqk ihwq pUrny afpxI ijMmyNvfrI smJdf hY.KLbrI cYnl kol awjkwlH hr Kyqr leI ivsLysL bIt dy pwqrkfr ny,pr dysL dy vwzy ihwsy mjLdUrF iksfnF leI koeI vI lybr jF aYgrIklcr bIt nhIN hY.dysL dy 75% ihwsy nMU Cwzky 25% ihwsy nMU kvr krn df vI iehI kfrn hY,ikAuNik 25% lokF iswDy qOr `qy bhurfsLtrI kMpnIaF dy bjLfr nfl juVy hoey hn.iesy leI cYnl aijhy pRogrfm pysL krdy hn,ijnHF nfl "KfE pIE aYsL kro" dy siBafcfr nMU pRPwulq kIqf jf sky. hux cYnl nfgirk nMU AupBogqf `c qbdIl krn `c lwgy hoey hn.gMBIrqf nF dI cIjL cYnlF qoN Kqm ho geI hY.iesy nMU ibafn krdy msLhUr mIzIaf aflock byn bYkyzIan kihMdy ny ik "gMBIr KLbrF qy pRogrfm pfTkF qy drsLkF nMU Xfd idvfAuNdy ny ik nvyN pfEzr,sfbx jF nvyN mobfiel nfl dunIaF mwuTI `c nhIN kIqI jf skdI,Bfv sfzIaF afriQk,smfijk qy rfjnIiqk smwisafvF dy hwl nhIN ho skdy,pr mwuK Dfrf dy mIzIey df pUrf arQsLfsLqr hI sfbxF,tUQpystF qy mobfielF qy itikaf hoieaf hY".  

 

ijs qrHF vwzI mwCI,CotI mwCI nMU KFdI hY,Ausy qrHF ivsLvIkrn dy dOr `c vwzIaF mIzIaf kMpnIaF CotIaF nMU Kf ky eykfiDkfrI kfiem kr rhIaF hn.ies nfl sUcnf dy mrn df Kqrf ijLafdf pYdf hoieaf hY.aMqrrfsLtrI mIzIaf qy njLr mfrIey qF njLr afAuNdf hY qF pUrI dunIaF df Durf khfAuNdy amrIkf `c 1983 `c mIzIaf dy lgBg hr sfDn `qy 50 kfrporysLnF df kbjLf sI,1987 `c 29,1990'c 23 qy 1997 qwk afAuNidaF 10 hI kfrporysLnF pUry mIzIaf Zfcy `qy kfbjL sI.mOjUdf smyN inAUjL kfrporysLn,tfiem vfrnr,ey[E[aYWl izjLnI,btylsmYn,vfakfm qy tI[aYWs[afeI[ aijhIaF 6 kMpnIaF ny ,jo amrIkf dy ryizE,tI[vI qy aKLbfrF nMU kMtrol krdIaF ny.iehnF `coN "inAUjL kfporysLn" df stfr grwup qy tfeIm vfrnr df sI[aYWn[aYWn[ BfrqI mIzIey `qy afpxI pYNT lgfqfr vDf rhy hn.iesy qrHF BfrqI mIzIaf dy iesLiqhfr nfl sbMiDq ibjLns `qy vI cotI dIaF 5 kMpnIaF kbjLf hY,ijnHF sfrIaF nMU ivdysLI kMpnIaF kMtrol krdIaF hn.eykfiDkfr qy sLkqI jdoN vI vDdI hY qF iesdy gMBIr iswty smfj nMU Bugqxy pYNdy hn.Kfs kr Bfrq vrgy dysL `c ijwQy dysI pMUjI  nhIN ,blik ivdysLI pMUjI afpxf eykfiDkfr kfiem kr rhI hY.dysL dy pRDfn mMqrI mnmohn isMG ny sI[aYn[bI[sI[ cYnl `qy ivcfr crcf `c ikhf ik"sfnMU afpxy sI[aYWn[aYWn[ qy bI[bI[sI[ dI jLrUrq hY,jo globl pwDr `qy globl njLrIey df sroqf pYdf kr skx",hF jLrUr hI dysL dI qrwkI qy ivkfs leI aijhy cYnlF dI jLrUrq hY,pr kI ivdysLI pMUjI dI nINh `qy itky hoey sI[aYn[aYn,bI[bI[sI[ qy "stfr" sMGrsLF BrI pwqrkfrI dy isDFqF, mwulF ,imafrF qy srokfrF `qy pihrf dy skxgy ?ieh gwl jLrf iDafndyxXog hY.hflq qF ieh hY ik sfbkf pRDfnmMqrI jvfhrlfl nihrU vloN KLbr eyjMsI pI[tI[afeI[ df eykfiDkfr qoVn leI nvIN iejLfd kIqI geI eyjMsI XU[aYWn[afeI[ nMU kbjLy `c lYx leI kuJ mIzIaf sMsQfvF vloN koisLsLF lgfqfr ho rhIaF hn.ies leI sfry vrqfry nMU smJdy hoey pwqrkfr BfeIcfry nMU zMUGfeI nfl socx smJx dI jLrUrq hY,nhIN qF ieiqhfs, sfzy simaF dy ies dOr vwl hmysLF svflIaf ingHf nfl vyKdf rhygf.          

 

 XfdivMdr kriPAU,

   nvIN idwlI.

                                                e-mAil:mAil2mAlfA@gmAil[com

                                                mb: 9899436972                

 


 

-rxjIq pnysr

bhupWKI sLKsLIaq df mflk sI pRBjoq DflIvfl

“jo afieaf so cWlsI sbko hI afeI bfrI hY”gurbfxI  dy kQn anusfr,jo vI iensfn ies dunIaF qy afieaf hY, afiKr ieWk nf ieWk idn qF Aus ny ies dunIaF nUM CWz  ky jfxf hI hY. kuJ iensfn afpxI Aumr Bog ky aqy afpxIaF pRvfirk jLuMmyvfrIaF nMU inptf ky jFdy hn. AuhnF dy jfx qy, ipWCy rih gey pRIvfr nUM duWK qF jLrUr huMdf hY, pr Aus, AuWpr vfly df Bfxf mMnxf hI pYNdf hY.

pr jdoN koeI iensfn Br jvfnI dI Aumr ivWc ies dunIaF nMU CWz ky clf jfvy qF Aus dy pRIvfr nMU qF ieWk asih qy akih duWK huMdf hI hY.Aus dy nfl Aus iensfn dy dosqF imWqrF aqy jfnx pihcfnx vfilaF nMU vI Aus dy jfx df bhuq duWK huMdf hY.

aYsf hI hoieaf pRBjoq isMG DflIvfl dy jfx nfl. jo ik isrPL 30 sfl qoN vI GWt Aumr Bog ky ,lgfqfr 4 sfl kYNsr vrgI nfmurfd bImfrI nfl sMGrsL krdf hoieaf, Aus sWcy ipqf vfihgurU dy crnF ivWc jf ibrfijaf. pRBjoq 3 BYxF df ieWko ieWk vIr sI. bjuLrg mfipaF df kmfAU puWq aqy afpxI ZfeI sflF dI bytI df ipqf aqy afpxI nOjvfn pqnI df pqI sI.

pRBjoq ieWk ivakqI nhIN blik ieWk sMsQf df nfm sI.CotI Aumry lMbf pYNzf qYa kr igaf.bVy hI imlfpVy suBfa df mfilk sI.jo vI AusnMU ieWk vfrI imldf , Ausdf hI ho ky rih jFdf. dosqF imWqrF dy ivWc pRBU dy nfm nfl msLhUr, Auh hr kMm dy ivWc mohrI huMdf. aYWs,zI kflj brnflf dy ivWc pVHdy hoey Ausny ivWidak Kyqr dy ivWc qF mWlF mfrIaF hI,nfl hI KyzF dy ivWc vI mohrI sI.pMjfb nYWtbfl tIm dy mYNbr huMidaF Ausny anykF kIrqImfn sQfipq kIqy.pRBU dy tIm ivWc huMidaF ,pMjfb dI tIm ny lgfqfr cfr sfl rfsLtrI cYNpIanisLWp ijWqI.

aYn sI sI dy hryk kMm ivWc Auh aWgy huMdf sI.aYn aYs aYs dy ivWc Auh kflj hI nhIN blik pUrI pMjfbI XUnIvristI ivWc mohrI sI aqy XUnIvristI ny AusnMU 1997 ivWc srvoqm vlMtIar aYlfinaf sI.ies dy nfl nfl Auh kivqfvF aqy gjLlF ilKx ivWc vI cMgI hWQ ajLmfeI krdf sI. aYs zI kflj brnflf dI mYgjLIn “dI strIm”ivWc sB qoN ijLafdf njLmF,kivqfvF aqy gjLlF pRBjoq dIaF hI huMdIaF sn. hr musLfiery ivWc kivqf Aucfrx mukfbly ivWc vI Auh mohrI hMudf. muWkdI gWl ik Auh ikqy vI ipWCy nhIN sI huMdf.ieQoN qWk ik rfsLtrI hfeIikMg trYikMg kYNpF ivWc vI Auh mohrI hMudf sI.

sLfied afp jI nMU jfx ky hYrfnI hovygI ik AusnMU stamp collection df vI sLONk sI aqy Aus kol hjLfrF dI igxqI ivWc stamps sn, ijMnF dy ivWcoN ijLafdfqr durlWB sn.

ryzIE df sONk vI AusnMU Coty hMidaF qoN hI sI. Bfrq ivWc Auh radio listeners club df ahudydfr sI. knyzf jfx qoN isrPL 2 idn pihlF Auh brnflf ivWc ies klWb dI rfj pWDrI imlxI vI krvf ky igaf sI.

pRIvfirk sUqrF muqfibk pRBjoq 1998 ivWc kYnyzf afpxy pRIvfr dy nfl afieaf.

sMn 2000 ivWc Auus ny ryzIE pRdysI duafrf afpxI jfx pihcfx krvfeI. Aus qoN bfd Ausny kdI ipWCy muV ky nhIN vyiKaf. ryzIE qF hor vI cWldy sn. pr Aus kuJ vWKrf krn dI Tfx leI sI. agFh vDU ivcfrF df sbUq dyNidaF hoieaF Aus ny sB qoN pihlF TWg bfibaF, Dfgy qvIq dyx vfilaF ,joqsLIaF,nmUjIaF dy hWQoN TWgy jFdy lokF nMU jfgrUk krnf sLurU kIqf. ies leI Aus ny ryzIE pRdysI qy qrksLIl ivcfr sunfAuxy suLrU kIqy ijs nMU sroiqaF vWloN byhWd psMd kIqf igaf.

iPr Aus ny mhfrfjf rxjIq isMG dI jIvnI aqy isWK rfj AuWpr ieWk lVIvfr nftk pysL kIqf. dfj dI lfhnq,kuVIaF nMU grB dy ivWc hI mfr mukfAux vflf sfzy smfj nMU cMbiVaf hoieaf kohV,vrgy sMvydnsLIl msilaF AuWpr pRogrfm pysL krky Auh ieh ieWk ivlWKx ryzIE host ho inWbiVaf. vDIaf host hox dy nfl nfl Ausny smfj ivWc ivcrdy  hoieaF afpxy afp nMU ieWk vDIaf iensfn vjoN vI sQfipq kIqf.

sMn 2004 ivWc AusnMU zfktrI jFc qoN pqf lWgf ik AusnMU idmfgI kYNsr hY.zfktrF ny AusnMU ryzIE qy bolxoN mnHF kr idWqf. Aus qoN bfd qF Aus dI ijLMdgI hI bdl geI.Aus ny aMimRq pfn kr ilaf aqy gurU dy lV lwg igaf.hr vyly Aus dI juLbfn qy vfihgurU, vfihgurU hI rihMdf.iksy nMU afvfjL vI mfrnI huMdI qF vfihgurU jI hI kih ky bulfAuNdf. lWgdf sI ik ijvyN Ausny Aus AuWpr vfly df Bfxf mMn ilaf hovy,jo ik sB nfloN aOKf kMm huMdf hY.

QoVHI dyr ielfj qoN bfd Auh vfips ryzIE qy afieaf qF sroiqaF ny Aus df KLYr mKLdm kIqf. iesy dOrfn Ausny afpxy sroiqaF dI mMnjULrI nfl pRdysI ryzIE nMU inrol Dfrimk hI kr idWqf.pr QoVHI dyr bfd hI zfktrF ny AusnMU Pyr ryzIE qy bolxoN mnHF kr idWqf.Aus dI gYrhfjLrI ivWc Aus dy dosq aWgy afey aqy ies pRogrfm nMU cWldf rWiKaf.

23 jUn 2008 dI svyr nMU ijAuN hI ryzIE pRdysI qy ieh sogmeI KLbr sunfeI geI ik pRBjoq isMG hurIN ies PLfnI dunIaF nMU alivdf khy gey hn.Aus dy sroiqaF aqy pRsMskF vwloN sfrf idn aPLsos krn leI PLon afAuNdy rhy.torFto dy sfry mIzIey ny ies df bhuq hI duWK mnfieaf.mIzIey dy suihrd sWjxF vWloN Ausy idn ieWk hMgfmI mIitMg sWd ky ies duWK dI GVHI ivWc pRBjoq dy pRIvfr dy nfl Klox df vfdf kIqf igaf.

pRBjoq vWloN suLrU kIqf igaf,ieh ieWko ieWk Dfrimk pRogrfm hY jo ik isrP aqy isrP Drm dI hI gWl krdf hY.Dfrimk aqy Auh vI inrol Dfrimk pRogrfm clfAuxf ieWk bhuq hI kiTn kMm hY.ies ivlWKLx pRogrfm dy nfl bhuq sfry  sroqy bhuq sflF qoN juVy hoey hn.cfhIdf ieh hY ik ies qrF dy inrol Dfrimk pRogrfm nMU cWldf rWiKaf jfvy. ies nMU cWldf rWKx leI vpfrI vIrF dy sihXog dI bhuq loV hY.afs krdy hF ik ies pRogrfm nMU pRBjoq dI Xfd ivWc Dfrimk hI rWiKaf jfvygf.

sWcy ipqf vfihgurU dy crnF ivWc ardfs jodVHI  hY ik pRBjoq isMG dI rUh nMU afpxy crnF kmlHF ivWc invfs bKLsLy aqy ipWCy rih gey pRIvfr nMU Bfxf mMnx df bl bKLsLy.

rxjIq isMG pnysr

 


kI mksd hY Binafrf vfly dy gRMQ dIaF torFto ivwc pRdrsLnIaF lfAux df?

          KVHy pfxI ivwc sotf mfrn vFg ipCly idnIN Binafrf vfly df gRMQ torFto ilaFdf igaf.  iek aKLbfr dy sflfnf smfgm ivwc iesdI ivsLysL pRdrsLnI lgfeI geI.  iPr ies gRMQ nMU isMG sBf kYnyzf vwloN tI[ vI [Aupwr iljfky 'gurbfxI' pRogrfm rfhIN kYnyzf Br ivwc ivKfieaf igaf.  hux svflF df svfl hY ik jd aYs vkq Binafrf vfly df ikDry koeI muWdf nhIN, koeI ivvfd nhIN, qF iPr ies gRMQ nMU pMjfb qoN bfhr dUr durfzy dy sLihr torFto ivwc ilafky vwzy pwDr qy pRdrisLq krn ipwCy mksd kI hY?  Auh vI Aus vkq jd smuwcf iswK jgq guru gRMQ sfihb jI df gurgwdI vrHf mnfAux dIaF iqafrIaF kr irhf hovy.  suBfivk hI hor svfl AuTdf hY ik afiKr ies gRMQ nUM iewQy ilafAux vfly lok kOx hn aqy hux ieh gRMQ ikwQy hY? 

          asIN ieh jfnx leI jd pMjfb gfrzIan dy sMpfdk, gurbfxI tI[ vI[ dy host aqy isMG sBf kYnyzf dy kfrkunF qwk phuMc kIqI qF sB df iewko hI Auqwr sI ik AunF kol ies bfry koeI jfxkfrI nhIN hY.  ies bfry isrPL gurcrn isMG ijAuxvflf hI jfxdy hn.  Auh hI ies gRMQ nMU sB pfsy lY ky gey sn.  sB dy kihx `qy jdoN asIN sR: gurcrn isMG hurF nMU puwiCaf qF AuhnF vI afK idwqf ik AuhnF kol vI kuwJ lok awgoN iksy hor qoN aqy Auh awgoN iksy hor koloN lY ky afey sn, aqy Auh lok kOx sn iesdf AuhnF nMU vI nhIN pqf.  ies dy nfl hI AuhnF afK idwqf ik ieh ivvfd gRsq gRMQ hux AuhnF kol nhIN hY.

          hYrfnI dI gwl hY ik isMG sBf dy KojI sYNkVy sfl purfxIaF ilKqF df swc Aujfgr krn leI qF pwbF Bfr hoey iPrdy hn, hr gwl nMU qrk dI ksOtI qy prK ky swc aqy kwc df inKyVf krn df imsLn afrMBI bYTy hn, pr iehnF nMU Binafrf vfly df gRMQ kOx dy igaf aqy iPr kOx lY igaf, ies bfry kuwJ pqf nf hovy, ieh mMnxf aOKf hY.  jykr vfikaf hI ies qrF hoieaf hY aqy gurcrn isMG hurF smyq ies gRMQ dy iewQy pRgt hox aqy iPr CfeIN mfeIN ho jfx dy smuwcy GtnfkRm dI jfxkfrI iksy kol vI nhIN hY qF mfmlf iblkul gMBIr hY aqy iDafn mMgdf hY. 

          asIN hr msly ipwCy hI iksy eyjMsI jF afr[ aYs[ aYs[ vgYrf df hwQ hox dIaF gwlF krdy hF.  hux dyKxf bxdf hY ik ieh vI iksy eyjMsI jF afr[ aYs[ aYs[ dI koeI cfl qF nhIN?  ikqy lokF dy jjLbfqF nMU qIlI lfky koeI nvF ibKyVf KVf krn dy Xqn qF nhIN ho rhy?  afpxy kfrkunF dI pCfx gupq rWKx leI ijs qrF KuPIaf eyjMsIaF krdIaF hn, Ausy hI qrF dy vlyvyNdfr KuPIaf ZMg rfhIN ies gRMQ nMU torFto ivwc pRgt kIqf igaf hY.  gRMQ dI pRdrsLnI qoN bfad ies df iksy axdwsI QF phuMc jfxf aqy ies nMU iewQy ilafAux vfly dI BfP vI bfhr nf inklxI iewk sPl KuPIaf afpRysLn qoN Gwwt nhIN jfpdf. ies smuwcy GtnfkRm qy njLr mfiraF ieh kfrvfeI iksy lukvyN mnorQ dI kVI jfpdI hY.  nhIN qF, JgiVaF df kfrn bx skx vfly ies gRMQ nMU iewQy puwjdf krn vfilaF dI pihcfx CupfAux ipwCy hor kI kfrn ho skdf hY?

          ies qoN awgy, pMjfb gfrzIan dy sMpfdk df ieh iesLfrf ik sLfied ieh gRMQ pMjfb dy iksy Qfxy ivwcoN afieaf hY aqy gurcrn isMG hurF df tI[ vI[ Aupwr ieh kihxf ik puils vwloN Binafrf vfly dy kfbU kIqy iqMn gRMQF ivwcoN do sfV idwqy gey sn aqy qIjf AuhnF kol puwjf hY, vI gMBIr svfl KVy krdf hY.  kI idlcspI ho skdI hY pMjfb puils dI ies gRMQ nMU torFto phuMcfAux dI aqy Auh vI 'pMQk' aKbfr dy smfgm ivwc pRdrisLq krn leI?  kI pMjfb puils dy QfixaF df isMG sBf kYnyzf nfl koeI isWDf sMprk hY?  jF kI isMG sBf vfly iewk mohry vFg vrqy gey hn?

          jy ies sB df jvfb nFh ivwc hY qF isMG sBf vfly sB kuwJ jfxdy hoey mcly bxky mfmly nMU sLwkI ikAuN bxf rhy hn, aqy ies bckfnf sLosLybfjLI rfhIN kI mfarkf mfrnf cfhMudy hn?

DMnvfd. asIN hF,

suKijMdr isMG, jIvn isMG cfihl, aqy hjLfrf isMG

Pon:  (416) 822-5229

sMpfdkI not:- KLbrnfmf nMU Byjy gey ies pRYs not ivwc sbMDq swjxF ny kuJ aihm nukqy AuTfey hn aqy ies nMU hUbhU pRkfsLq kr idwqf hY. hor ivcfrF nMU vI ZukvIN jgfH idwqI jfvygI.

 


afstRylIaf ivwc pMjfbI BfsLf aqy siBafcfr dI hoNd aqy ivkfs

 

pRBjoq sMDU 0402138322, ssp123@gmail.com

 

dunIaF Br qoN afey pMjfbI ivdvfnF aqy snyhIaF nUM afstRylIaf dy smUMh pMjfbIaF vwloN inwGI siq sRI akfl.

 

myrI ividak Xogqf mYnUM ies lfiek nhIN bxfAuNdI ik mY ies mMc qy eyny vwzy ivdvfnF dy rUbrU hovF pr mY DMnvfdI hF zf[ DnvMq kOr jI aqy zf[ jsbIr kOr jI hurF df ijnHF ny myrf pMjfbI pRqI moh vyK ky mYnUM ieh mOkf idwqf hY. eyQy mY BYx DnvMq hurF nfl iewk inwkf ijhf iglHf vI krFgf. pMjfbI XUnIvristI qoN pMjfbI kfnPLRMs ivc  sLfml hox leI mYnMU jdoN swdf pwqr aMgRyjLI ivwc imilaf qF lwgf ijvyN qusIN sfzy Auqy mF mihtr hox df AulFBf dy idwqf hovy. mY inmrqf sihq dwsxf cfhFgf ik asIN ivdysL jf ky vI afpxI mF bolI dI gurmuKI ilwpI nUM Enf hI ipafr krdy hF ijMnf qusI krdy ho aqy asIN pMjfbI ilwpI `c afey swdf pwqr nUM vD jI afieaF kihMdy hF. myry leI ieh pihlf mOkf hY jdo mY pMjfbI BfsLf sbMDI prcf pVH irhf hF. sLfied myrf prcf aijhI gosLtI dy sQfpq imafrF `qy Krf nF Auqry ies leI mY pMjfbI ivdvfnF qo agfAU muafPLI cfhuMdf hF. awj mYnUM apxI hoNd pMjfbI mF bolI dI AuNgl PLV ky mylf vyKx afey iewk bfl ijhI jfpdI hY ijs qoN myly df cf sFiBaf nhIN jFdf.

afstRylIaf iewk bhu BfsLI aqy bhu siBafcfrI dysL hY ieQy krIb 160 mulkF dy lok af ky vwsy hoey hn. pMjfbI BfsLf afstRylIaf ivwc krIb 200 qo vwD bolIaf jfx vflIaF BfsLfvF ivwcoN iewk hY. sfl 2000 dI mrdmsLumfrI anusfr eyQy 8000 lok pMjfbI bolx vfly hn. mY eyQy dwsxf cfhFgf ik eyQy vI hflfq pMjfb nfloN vwK nhIN hn. myrI afpxI jfcy eyQy pMjfbI bolx vflLy lokF dI igxqI lwKF ivc hY pr isrPL 8000 hI hn jo pMjfbI BfsLI aKvf ky Kud nUM mfx mwqf smJdy hn. bfkI dy Kud nMU ihMdI, AurdU jF aMgRyjLI BfsLI aKvf ky KusL hn. pqf nhI sfzy vzyiraF qoN ikwQy glqIaF hoeIaF ny jo jfxy axjfxy ivwc pMjfbI isrPL iswKF dI BfsLf hI aFk idwqI geI hY. kihMdy ny ik jy iksy kOm nUM Kqm krnf hovy Aus dI mF bolI Kqm kr idE, kOm afpxy afp hI muwk jfvygI. eyQy qF asIN afpxI mF bolI nUM afpxI mF mMnx qoN ienkfrI ho ky afp hI Aus df glLf GuwtI jFdy hF.ieh ivcfrn dI loV hY.

myrI jfxkfrI anusfr sB qoN pihlF pMjfbI krIb sMn 1890 ivwc nfrQ kueInjLlYz ivwc afey sn aqy 1940 ivwc iehnF ny vulgUlgf ipMz ivKy afky kyly dI KyqI krnI sLurU kIqI sI. hOlLI hOlLI iehnF dI igxqI eyQy vDdI geI qy awj ieh ipMz pMjfbIaF df ipMz hI aKvfAudf hY. ies ipMz df 95 PIsdI kylf Pfrm pMjfbIaF kol hY. eyQy hI afstRylIaf df sB qoN pihlf gurduafrf 1969 ivc bixaf sI qy Esy smy hI iek hor gurduafrf Ausfr ilaf igaf jo awj afpxI ivsLysL ivsLflqf df sdkf, awj vI dunIaF Br qoN jFdy sYlfnIaF dI iKwc df kyNdr hY. swqrivaF qoN bfd jdoN vfeIt afstRylIaf pflsI Kqm hoeI qF pMjfbIaF dI afmd ivwc vI BrvF vfDf hoieaf. pMjfbIaF dI BrvIN afbfdI awj qusI isznI, mYlbrn, ibRsibn, igiRPQ, prQ, ayzIlyz, kYnbrf afid sLihrF ivc vyK skdy hoo. hr sLihr ivwc pMjfbIaF ny afpxIaF aiDafqmk loVF leI gurU Gr bxfey hoey hn. isznI ivwc dwKxI arD goly df sB qoN vwzf gurU Gr gurduafrf sfihb pfrklI susLoBq hY. ies qo ielfvf isznI ivwc hor gurduafry hn. afstRylIaf ivwc kuwl imlf ky do drjLn dy krIb gurU Gr hn. ies ivwc koeI sLwk nhIN ik ivdysLF ivwc pMjfbI BfsLf aqy siBafcfr dy ivkfs aqy psfr leI gurU Gr hI sB qoN vwzf sroq hn. kuJ gurU GrF ivwc CinCrvfr aqy aYqvfr inXmq qOr qy pMjfbI dIaF klfsF lwgdIaF hn. pMjfb dy mfJy, mflvy aqy duafby vFgUM eyQy vI pMjfbI: mlysLIan pMjfbI, ieMglYzIan pMjfbI, dysI pMjfbI afid DiVaF ivwc vMzy hoey hn. sfiraF df vwKo vwKrf siBafcfr aqy AupbolIaF hn. mlysLIan pMjfbI afpxI mF bolI leI sB qoN vwD sucyq hn. iehnF ny afpxf pMjfbI skUl vI bxfieaf hoieaf hY aqy ieh inXmq qOr `qy afpxf sflfnf pMjfbI smfgm vI krdy hn. ies qoN ielfvf mYlbrn ivKy srkfr qoN mnjLUrsLudf pMjfbI skUl cwl irhf hY ijQy bwcy 12vIN qwk pMjfbI pVH skdy hn. aijhf skUl isznI ivwc Kohlx leI AuwdmI afpxy qOr qy Xqn kr rhy hn. vYsy afstRylIaf dI srkfr vloN ieh shUlq pRfpq hY ik jy qusI iksy vI skUl `c pMjfbI pVHnf cfhuMdy ho qF quhfzy leI aiDafpk df ieMqjLfm kIqf jfvygf. eyQoN dI srkfr quhfzI BfsLf aqy siBafcfr dy ivkfs leI bhuq AudfrvfdI nIqI rwKdI hY pr quhfzI BfsLf leI shUlqF dyx vyly quhfzI igxqI vyKdI hY. aijhI srkfr koloN jy BfsLf dy ivkfs leI sihXog lYxf hY qF sB pMjfbI bolidaF nUM mrdmsLumfrI dOrfn mMnxf pvygf ik asIN pMjfbI hF. jy ieMj ho jFdf hY qF pMjfbI BfsLf nUM srkfry drbfry mfx idvfAux leI sfnUM iksy dIaF lyhlVIaF nhI kZxIaF pYxgIaF. afstRylIaf ivwc pMjfbI BfsLf nflo pMjfbI siBafcfr df ivkfs pUry jobn qy hY ijs df pRqwK sbUq afstRylIan pMjfbI muitafr, myrI BxyvIN, jpujI Kihrf df ‘ims ivsLv pMjfbx’ cuxy jfxf hY. afstRylIaf Br ivwc 150 dy krIb vwK vwK pMjfbI siBafcfrk sMsQfvF hn jo siBafcfrk smfgm krfAuNdIaF hn. eyQy mY ieh dwsxf cfhFgf ik pMjfbI dunIaF dI iewko iewk aijhI kOm hY jo ispfhI Gwt qy jrnYl vwD pYdf krdI hY qy sfzf afstRylIaf ies qoN koeI vwKrf nhIN hY. eyhI kfrn hY ik sfzI Kud nUM dUijaF nflo vDIaf sfbq krn dI pRivrqI ivwcoN hI inwq idn nvIaF siBafcfrk sMsQfvF pYdf huMdIaF hn. kuwl imlf ky pMjfbI siBafcfr leI ieh sLuB sLgn hY. krIb krIb hr hPqy kdy kdy hPqy `c do do vI siBafcfrk smfgm huMdy hn. sfzf afstRylIaf df pMjfbI kumYtrI df bfdsLfh rxjIq isMG KYVf qF hfsy hfsy ivwc keI vfr kih idMdf hY ik afstRylIaf ivwc pMjfbI siBafcfr df hVH afieaf hoieaf hY jy bc huMdf jy qF bc lE, pr aPLsos ik ieh smfgm BMgVy igwiDaF qoN agFh nhI qurdy qy BMgVy igwDy vI sI[ zI[ lf ky. sfzf mOlk BMgVf qy igDf jo mOky `qy bolIaF pf ky Zol aqy Zolk dI qfl nfl pfieaf jFdf sI, ies cMdry zI[ jy[ klcr ny ingl ilaf hY. sfihqk gosLtIaF, kvI drbfr, zrfmy afid iehnF smfgmF `coN guMm hn. ipCly sfl llkfr pRogrfm dOrfn mYlbrn dy pMjfbI BfsLf aqy siBafcfr dy aflMbrdfr, vIr crnfmq vwloN mlveI igDy dI sLfndfr pysLkfrI ny iewk BrvIN AumId jgfeI hY ik siBafcfr dy vfrs ajy eyQy ijAudy hn. sflfnf siBafcfrk smfgmF ivwco sB qo vwD iKWc BrpUr huMdf hY qIaF df mylf. ‘siBafcfrk swQ’ qo mfnqf pRfpq ies qIaF dy myly ivwcoN hI ims vrlz pMjfbx dI AumIdvfr cux ky ByjI jFdI hY. ipCly vrHy dy qIaF dy myly ivwc pMjfbI XUnIvristI qoN zf[ jsbIr kOr ivsLysL mihmfn vjoN sfml hoey sn. iehnF ny afpxI surIlI afvfjL nfl siBafcfrk gIqF dI JVI lf ky ies qIaF dy myly nUM cfr cMn lf idwqy sn.

eyQy ipCly 21 sflF qo sflfnf iswK KyzF ho rhIaF hn iehnF ivwc pRmuWK qOr qy kbwzI, rwsfksLI, cftI dOV aqy hor dysI KyzF huMdIaF hn.

pMjfbI BfsLf dy ivkfs ivwc eYQo dIaF pMjfbI aKbfrF dI pRmuwK BUimkf hY. pMjfbI sfihq pRymIaF dI sB qoN vwD psMdIdf aKbfr hY pMjfb aYkspRYs. ieh iewko iewk afstRylIaf qoN Cpdf pMjfbI aKbfr hY jo ieMtrnYt `qy vI AuplbD hY. ies qo ielfvf pMjfb tfeImjL, dI pyj aqy ieMzo tfeImjL vI eyQoN Cpdy pRmuwK aKbfr hn jo ik pfTkF ivwc muPLq vMzy jFdy hn. pMjfbI ryzE ivwco pRmuwK sI ‘hrmn ryzIE’ jo ik swqy iedn qy 24 GMty cldf sI. vUlgUlgy qoN afky amndIp iswDU ny bVI imhnq aqy PLrfKLidlI nfl pwilAuN pYsy Krc ky ies nUM 2 vrHy clfieaf pr ipCly vrHy hrmn ryzIE vwloN, sLhId Bgq isMG nUM smrpq iewk sLfndfr smfgm, ‘llkfr’ krvf ky ies dy bMd hox dI duKdfeI Kbr suxf idwqI. ies smfgm ivwc quhfzI XUnIvristI qoN zf[ jsbIr kOr hurF ny afpxI bulMd afvfjL ivwc ipwTvrqI gfiekf vjoN pRmuwK BUimkf inBfeI sI. ies qoN ielfvf hr sLihr ivwc kimAUintI ryzIE qoN, hPqfvfrI 1 qo 2 GMty dy pMjfbI pRogrfm afAudy hn. afstRylIaf srkfr dIaF sB BfsLfvF aqy sB siBafcfrF nUM pRPuwlq krn dI nIqI nfl aYs[ bI[ aYs[ ryzIE aqy iewk tIvI cYnl tI[ vI[ ays[ Kohilaf hoieaf hY. ies qoNN hPqy ivwc 2 vfrI awDy awDy GMty df tIvI pRogrfm aqy hryk vIrvfr ryzIE pRogrfm afAudf hY.

pMjfbI BfsLf dy ivkfs leI ‘pMjfbI kOsl afPL afstRylIaf’ kfrjsLIl hY jo ik hryk vrHy afpxy sflfnf smfgm ivwc pMjfb, pMjfbI aqy pMjfbIaq leI vzmuwlf ihwsf pfAux vfly pMjfbIaF dIaF syvfvF bdly AuhnHF df ‘pMjfbIaq df mfx ayvfrz’ nfl snmfn krdI hY. ies sMsQf nUM mfx hfsl hY ik ies ny afstRylIaf dy pfrlImYt hfAUs ivwc pihlI vfrI vYsfKI 2005 ivwc mnfeI aqy Aus ipCoN hr sfl pfrlImYt ivwc ieh sMsQf vYsfKI mnfANudI hY ijs ivwc pMjfbIaF qoN ielfvf bhuq sfry mYNbr pfrlImYt vI ihwsf lYdy hn. ies qoN ielfvf ipCly vrHy ies ny dohF pMjfbF (pfiksqfnI aqy ihMdosqfnI pMjfb) df pihlf sFJf ‘ihMd pfik dosqI mylf’ krvf ky, 1947 c ivCVy bylI ‘mHIdy qy musLqfk’ hurF dI rUh nMU TMzk pucfeI hY. 

afstRylIaf kol pMjfbI dy qurdy iPrdy iensfeIklopIzIaf vjoN, igafnI sMqoK isMG jI AuplbD hn ijnHF kol pMjfbI BfsLf df, iswK ieiqhfs df, gurbfxI df, pMjfb dy rfjnIqk ieiqhfs mhfrfjf rxjIq isMG qo lY ky pRkfsL isMG bfdl qwk dy rfjBfg dI bfhrI aqy aMdrlI rfjnIqI qoN ielfvf prdy ipClI rfjnIqI qwk dI jfxkfrI hY.

pMjfbI pRqI suihrd icMqkF dI sB qoN vwzI icMqf hY ik pMjfbI ilwpI pVHn vfilaF dI igxqI idno idn Gt rhI hY. bwicaF nUM asIN gurU GrF ivwc bdo bdI pMjfbI pVHn leI Cwz qF afAuNdy hF pr AuhnF ivwc pMjfbI pVHn dI rucI pYdf krn ivwc asIN nfkfm hoey hF. sfzf pMjfbI pVHfAux df qrIkf ikvyN nF ikvyN sfzy EQy pYdf hoey bwicaF dy myc df nhIN. EQy bwcy rOck ZMg nfl iswK ky rfjI hn qy asIN ajy vI AuhnF nUM AuvyN hI pMjfbI isKfAux df Xqn krdy hF ijvyN sfnUM pihlI dUjI ivwc isKfeI geI sI. nqIjy vjoN Auh akyNvF mihsUs krdy hn aqy smf pUrf krky GrF nUM muV afAudy hn. jy hflfq eyhI rhy qF pMjfbI BfsLf dI Aumr hor 60-70 vrHy hI rih jfxI hY. myrI pMjfbI XUnIvristI nUM gujLfrsL hY ik ies ivsLy qy Koj krvf ky kuJ ieMj dy qrIky eIjfd kry ik bwcy KusLI KusLI pMjfbI pVUn nUM qrjIh dyx. dUjI sB qoN vD icMqf hY ik bhuqy pMjfbIaF ny pMjfbI BfsLf nUM axaYlfnI drjLfbMdI ivwc sB qoN hyTF suwt Cwizaf hY. ies drjfbMdI anusfr AuhnF ny aMgRyjLI nUM iewk nMbr qy aqy ihMdI nUM dUjy nMbr qy rwK ky afpxI mF bolI nUM qIjy nMbr qy suwt idwqf hY. aMgRyjLI bol ky hr iewk Kud nUM ijLafdf siBak igxdf hY. sfzI mfniskqf ieMj dI huMdI jFdI hY ik asIN afpy hI pMjfbI nUM gYr siBak BfsLf grdfn idwqf hY. ies mfniskqf nUM ikMj bdilaf jfvy, sfzy pMjfbI dy ivdvfnF aqy buwDIjIvIaF nUM isr joV ky socxF pvygf!

aMq ivwc mY zf[ DnvMq kOr jI df qih idloN DMnvfd krdf hF ijnHF ny mYnUM ies kfbl smiJaf ik ies aMqrrfsLrI pwDr dI kfnPrMs `c Bfg lY skF. mY DMnvfdI hF zf[ jsbIr hurF df, ijnHF ny zf[ DnvMq hurF nfl imlfieaf ijs sdkf mY dunIaF Br qoN afeIaF pMjfbI sLKsLIaqF dy drsLn kr sikaf hF.

 

DMnvfd

 

pRBjoq isMG sMDU              

 

 

 


qbdIlI, ivkfs, sMpUrnqf qy anMqqf  - prmjIq isMG rqnpfl

(Evolution, Perfection and Infinity)

 

qbdIlI kudrq df inXm hY. smyN anUsfr sB kuJ bdldf rihMdf hY. iesy krky koeI vI isDFq, PlsPf, smfj, klcr[ Drm afid sMpUrn nhI ho pfAuMdy aqy qbdIlI dy atwl inXm sdf hI koeI swc aMqm swc nhI bx pfAuNdf. hr swc afpxy smyN qy pRsiQqI dy prpyK ivc swc prqIq huMdf hY. smF swB kfsy nUM pYdf krdf hY aqy smfpq vI. qbdIlI qoN ibnf hor kuJ vI jugo jug atwl nhI hY.

 

hr vfr nvIN bhfr afAuNdI hY. nvyN aMkur Puwtdy hn. iblkul nvyN nvyN gulfb. pihlF qoN vwD suMdr, sUKm, KubsUrq, KusLbUdfr. awj df gulfb hjfrF sflF purfxy gulfb vrgf nhI hY. sB kuJ ivksq ho irhf hY. iqqlI dy KMBF ivc vI nvyN nvyN rMg Br rhy hn.

 

lwKF sflF dI (Evolution) krky mnuwK awj vrgf bixaf hY. awj vI ieh sMpUrn mnuwK nhI hY, nf hI kdy hovygf.sMpUrnqf df ikafs ahMkfr dI pusLtI jF mn dI qswlI qoN vwD hur kuJ vI nhI hY.

 

mnuwK qy kudrq do ivroDI gwlF nhI hn.mnwuK qy mnwuKI soJI kudrq df ihwsf hn. kudrq vwloN imilaf vzmuwlf qohPf hn. kudrq ny mnuwK nUM cyqnf dy pwDr qy lY aFdf hY. eysy cyqnf /soJI sdkf mnuwK kudrq nUM smJx dy kfbl ho igaf hY. eysy cyqnf/soJI sdkf mnwuK Aus Aus mukfm qwk phuMc cwukf hY, ijQy kudrqI afPqF nUM kMtrol krn df Xqn kr irhf hY. ies Xqn ivc sPlqf vI hfsl kr irhf hY. cMgy mMdy dI cox krn dy kfbl ho igaf hY. iksy idn mnuKI sUJ bUJ (DImI kudrqI) Evolution nUM vI nvIN, cMgyrI idsLf dy skygI.

 

ajy qk df koeI vI igafn, PlsPf, Drm sMpUrn swc nhI hY. aqy BivwK sdf aigafq (Unknown)  hY. aqIq rfK ho cukI cIj df nFa huMdf hY. ieqhfs jF aqIq nUM smJxF, vfcxF qy Aus qoN sbk iswKxF smJdfrI hY. pr aqIq/ieqhfs nUM jIx df Xqn krnf bykfr, ivarQ qy bujidlI vflI gwl hY. cfh cfh ky nvI aqIq nUM jIivaf nhI jf skdf. rfm lIlfvF, hwjF, eIdF qy ngr kIrqnF ny vrqmfn nUM aqIq vl nUM nhI Dkyl skxF . jd vI mnwuK, Drm, klcr Kfiqr aqIq  nUM jIx df jqn krdf hY qF Aus dI cyqnf msLIn ivc vt jFdI hY. mfniskqf bMjr ho jFdI hY.bMjr hoeI mfniskqf ivc sfhs qy ivvyk dy aMkur nhI Putdy ikAuNik sfhs, ihMmq, ivvyk vlgxF jF sImfvF dy gulFm nhI ho pfAuNdy. aqIq dI sVFd ivc jIx vfilaF df nwk mr jFdf hY qy iek idn sVFd nfl hI moh pY jFdf hY.

 

aDUink sfieMs ny mnuK nUM nvI idsLf/ soJIH idqI hY. ijhVf mnwuK iksy iKafl nUM aMqm mMn ky jF sMpUrn smJ ky cldf hY Auh KojI jF ivigank mfniskqf vflf nhI huMdf. ivigafnI iksy dfhvydfrI df isLkfr nhI huMdf jd ik DrmI afpo afpxIaF dfavydfrIaF dy gux gfAuNdy nhI Qwkdy. ivigafnI/ KojI inmr rihMdf hY.dfavydfrIaF vfly ahMkfrI.  eIsf rwb df iekloqf/ lfzlf /ipafrf puqr hY, iesy qrF koeI afKrI pYgMbr hY qy koeI pUrn siqgurU. ies dI jstIPIkysLn kOx krygf?

 

jo sMpUrn hY Aus dy ivkfs dI sMBfvnf df aMq ho jFdf hY. sMpUrnqf df aihsfs ivkfs dI sMBfvnf df Bog pfAux qoN bfad hI kIqf jf skdf hY. kudrq inrMqr ivksq ho rhI hY. eIvolIsLn (Evolution) ho rhI hY qd koeI srvigafqf (sB kuJ jFnx vflf) nhI rih jFdf aqy nf koeI afKIrI pYgMbr isD huMdf hY aqy nf hI koeI sMpUrn vfihgurU.rwb dI Dfrnf/sMklp vI ivksq huMdf afieaf hY. rwb dI Dfrnf dy ivkfs df afpxf ieiqhfs hY.

 

lwKF sfl pihlF dyviqaF df sMklp hoNd ivc afieaf. awg, pfxI, asmfnI ibjlI aqy hornF nUM dyvqy bxf ilaf igaf. hryk dyvI dyvqf BgqF leI rwb vFg sI. dyvI aqy dyviqaF dI pUjf arfDnf sLurU ho geI. ajy vI ijnF mnuKF dI buwDI lwKF sfl ipwCy atkI peI hY, Auh awj vI dyviqaF nUM iDafAuNdy hn. Xwg krdy hn. bwlIaF dyNdy hn. hOlI hOlI bRhmF, ibsLNnu aqy mhysL pRmuwK dyvqy bx bYTy. mnuwK, rwb dI Dfrnf nUM isrjdf isrjdf iqwny pRmuK dyviqaF nUM iewko sLkqI pRmfqmF dy iqn rUp iKaflx lwgf.

 

iewko rwb dI qfnfsLfhI df sMklp vjLUd ivc af igaf. ies iek rwb ny vI anykF rUp bdly. ijhVf rwb ikqy asmfn qy bYTf hoieaf Qwk cukf sI, DrqI qy Auqfr ilaf igaf. DrqI qy Auqrn qoN bfad vI Aus dI Btkx Kqm nhI hoeI. srb sMpUrn sLkqI BrpUr rwb nUM ajy vI cYn nhI imilaf sI. smF, qbdIlLI, ivkfs, kudrq bVI blvfn qy byaMq hY  iek rwb dI Dfrnf nUM vI cnOqI imlnI  sLurU ho geI. ijs cnOqI df hwl advYqvfdIaF leI asMBv ho igaf aqy awj vI asMBv hY.

 

bRihmMz df krqf Drqf kudrq/bRhmMz ivc hI ikDry visaf / rimaf hY jF iPr kudrq bRihmMz qoN pry bfhr inrlyp koeI sLkqI hY. jy krqf kudrq nUM rcdf hY qy Aus ivc vws jFdf hY qF vI do df sMklp hoNd ivc rihMdf hY. iek krqf aqy dUjI Aus dI kudrq ijs ivc Auh vwsdf hY advYqvfdIaF nUM jo rwb nUM iek mMNndy sn, AunHF vfsqy ienHF gwlF dy juvfb lwBxy musLkl ho gey. ies musLkl df hwl lwBidaF keIaF ny kudrq nUM hI rwb mMn ilaf aqy kuJ ny kudrq qy sMsfr nUM Brm (illusion), mfieaf smJ ilaf. rwb dI eykqf nUM sfbq krn leI sMsfr, kudrq nUM JUT afKxf sLurU kr idqf. sMsfr nUM mfieaf df rUp mMnidaF hI mnwuK dIaF kudrqI pRivrqIaF dI inMdf sLurU ho geI. kudrqI pRivrqIaF (Natural Instincts) dy nkfrn nfl mnuK aMdrlf ivakqIqv KMzq ho igaf. KMzq ivakqIqv ivroDfBfs df isLkfr ho igaf. “jwg rcnf sB JUT hY” vflI gwl swcI hY jF “jwg swcy kI hY koTVI”vflI gwl swcI hY. sMsfr AuhI hY ijvyN qusIN ies nUM vyKdy ho? ijs mnuwK dI idRsLtI mOilk nhI, smJO Auh prfxy iksy sMmohx nfl jI irhf huMdf hY. ieh sdIaF purfxf sMmohx hY. AuNJ BMgI nUM vI sMsfr dI vfsivkqf df pqf nhI cldf. sfDF qy BMgIaF dI ibrqI c bhuqf Prk nhI huMdf.

 

ieh jwg jo hY, so hY.ieh iksy dy kihx nfl JUT nhI bx jfxF [Reality/ aslIaq/ vfsqivkqf mfnisk BrmF/ smohxF dI muhqfj nhI huuMdI. jdoN qlvfr cldI hY qF grdn kwt huuMdI hY. jy kwtI hoeI grdn vI Brm BlyKf hY qF dunIaF dIaF swB adflqF,inaF pRbMDF nUM vI Brm afK ky Kfrj ikAu nf kr idAu ?

 

bMdy df jIvn QoVf icr hY. ies df mqlb ieh nhI ik jwg rcnf JUT mwn leI jfvy. bMdy jMmdy vI hn. mrdy vI hn. jIvn kdy nhI mrdf. jIvn kudrq dy aMdr hI mOjUd hY. kudrq hI jIvn hY. ieh anfdI hY ies df afd aMq koeI nhI hY. jy jIvn Brm huMdf qF aj mOjUd nf huMdf. pr jIvn hr pl ivksq ho irhf hY. sUKm qy suMdr ho irhf hY. bMdy dy inwjI jIvn dI iCn BMgrqf nUM lYky jIvn nUM JUT/ Brm idKlfAuxf aklmMdI nhI hY. qwd lwK crfsI df zr vI ikAuN idqf jfvy ikAuNik Pyr lwK crfsI vI JUT qy Brm hovygI. mfieaf rUpI sMsfr ivc, ilKq, bMdy leI crfsI lwK jUnF iqafr ijvyN igx ky rwKIaF hox.  ies qoN bcx leI ieko rfh pRmfqmF dI BgqI qy kudrqI pRikrqIaF df nkfr krnf.

 

pr Auh pRmfqmF sMpUrn nf ho sikaf, ijs ny anykF pUrn siqgurF nUM pYdf kIqf qy anykF pYgMbrF nUM afKrI bxfky Byjdf irhf. Auh pRmfqmF Kud sMpUrn nf ho sikaf.

pRmfqmF df sMklp anMq aqy asIm ho igaf. jo aMnq aqy asIm hY Auh sMpUrn ikvyN hoieaf ? sMpUrnqf dI sImF ikQON surU krogy? qy ikwQy Kqm? ijQy sImF nhI huMdI AuQy sMpUrnqf nhI ho skdI. hwd bMdI qoN ibnF sMpUrnqf df ikafs asMBv hY. qd sMpUrnqf dy dfhvy krn vfly kOx hn?  igafn dIaF sImF inscq krn vfly kOx hn?  vydFq df Bfv huMdf hY igafn df aMq. igafn df kdy aMq nhI ho skdf. qwd cfrivk qy nfsiqkqf df igafn hoNd ivc lY aFdf.

 

sdIaF dr sdIaF dy rwbI DfrnfvF dy rOly rwpy nUM Twp krn df jqn pihlI vfr mhfqmF buwD ny kIqf. buwD df afgmn iek vicwqr Gtnf sI. iek mOilk. Aus ny ielfhI pYgfmF dy dfaivaF nUM pfsy rwK ky (Realisation) vfsqivkqf dI gwl qorI. mnwuKI nYiqk kwdrF kImqF qy iDafn kyNdrq kIqf. pRym qy sLFqI dI TMz vrqfeI. mnwuKI gOrvqf dI ieh iek ienlfeItnmYNt (Enlightenment) sI, vfdF ivvfdF qy rwbI klpnfvF qoN bgYr.  Aus df pwRpk qy hosLo hvfs vflf mn afsiqkqf qy nfsiqkqf dy vfdF ivvfdF qoN mukq ho igaf.  buwD ivvyk, hosLo-hvfs, pRym, sLFqI, imqrqf, nYiqkqf dI suMdrqf/ sUKmqqf nUM jldI hI awlfH dy bMidaF, DfVvIaF ny afx dboc ilaf. qlvfrF iqRsulLF dy tfkry hoey.ikRpFnf ilsLkIaF.jMgF XuwDF dy ies afpo-DfpI dy Xwug ivc buwD df pRym,sLFqI, nYiqkqf, buwD ivvyk, hosLo hvfsL vflf snyhF muV AuhI purfxIaF msqIaF, BgqIaF,nfm KumfrIaF, smfDIaF dy hnyry ivc guMm ho igaf. iek hwQ mflf qy dUjy hwQ ikRpfn koeI nvIN alokfrI Gtnf nhI sI. ieh mhF BfrqF qy rfmfiexF dI iviQwaf df duhrfAu sI. ieh mnuwK df aqIq vwl mUMh moVn df qrlf mfqr sI ijhVf ik sPl nf ho sikaf.

 

jldI hI iqRsLUlF, qlvfrF, ikRpfnF nUM aMgryjI bMdUkF qy qopF ny dboc ilaf. lflc afpoDfpI, KudgrjI, nslI-Byd BfvF, nPrqF ny do ivsLv XuwDF nUM swdf dy idwqf. vIhvI sdI qk apVidaF sMsfr Kqrnfk pRmfxU qy gYsI hiQafrF nfl nwko nwk Br igaf. awj dy ies Xwug ivwc qIjy mhF XuwD df mqlb smUihk afqmGfq hovygf. pRmfxU Kqrnfk hiQafrF  dy BMzfrF ivc bYT ky ipwRQm BgOqIaF ismrnIaF hfso hIxIaF aqy gYr mnwuKI hn. jdoN ik DrqI imMtF sikMtF ivc nsLt kIqI jf skdI hY.

 

iPr vI AumId hY Educational & Enlightenment dy afDfr qy iPrkf pRsqI (Fanatacism & Extremism) nUM pRym qy qrkpUrx ZMgF nfl hwl kIqf jfvygf.jfrj busLI DmkIaF nuksfndfiek hn. rMgF, iPrikaF, vrg-vMzF, hwdF, srhwdF nUM AulFg ky iensfn iek idn iensfnIaq dI gOrvqf qy snmfnqf nUM isKrF qy lY jfvygf. qd mnwuK shI arQF ivc afpxy aMdrlI mnuKqf/ ivakqIqv df swuK qy afnMd mfxygf. smF, qbdIlLI,kudrq bVI blvfn qy byaMq hY. mnwuK ijAuN ijAuN vwD sUKm, bODk, hosLmeI, sLFq, KusL, KojI, ivvykI huMdf jfvygf/ qF rwb vI ( jy ikDry hoieaf )  ajyhy mnuwK nUM Bfldf, Aus dy ipwCy GMumdf ivksq huMdf jfvygf. rwb dI Dfrnf bfbq qF pihlF qoN hI ieMj hI huMdf afieaf hY.

 


aslIaq cFdI dy vrkF dI


mynkf gFDI
gandhiim@nic.in

 

Bfrq ivc kfnUMn muqfibk ieh jLrUrI hY ik hryk sLfkfhfrI pdfrQ dy lybl `qy hry rMg dy ibMdU df insLfn hovy aqy jy pdfrQ gLYr-sLfkfhfrI hovy qF Aus `qy lfl rMg df ibMdU hovy. jy koeI Auqpfdk afpxy Auqpfdn `qy gLlq lybl lf ky DoKfdyhI krdf PiVaf jfvy qF Aus nUM keI sfl kYd ho skdI hY. pr hux qwk ikMny ku miTafeI ivkRyqf igRPLqfr kIqy gey hn? duwD sLfkfhfrI huMdf hY. pr miTafeI `qy lfey jFdy cFdI dy vrkF nUM iksy vI qrHF sLfkfhfrI nhIN mMinaf jf skdf. pUny dy iek gLYr-srkfrI sMgTn ‘ibAUtI ivdfAUt krUaYiltI’ ny vrkF bfry jFc-pVqfl krn qoN bfad vrk snaq bfry iek vrxnXog ikqfbcf jfrI kIqf hY. ies irport ivc dwisaf igaf hY ik vrk ikvyN bxdy hn. vrk Auqpfdk ksfeIKfinaF ivcoN jfnvrF dI cox krn jFdy hn. vyiKaf jFdf hY ik iks jfnvr dI cmVI ijLafdf nrm hovygI. ies df Bfv hY ik vwzI igxqI ivc ByzF-bwkrIaF, mwJF, gfvF qy bldF vrgy jfnvrF nUM Kfs krky vrk snaq leI hI kql kIqf jFdf hY. iPr ienHF dIaF cmVIaF 12 idnF qwk cubwicaF ivc iBAuNeIaF jFdIaF hn, qF ik cmVI ivcoN vfl inkl jfx. ieh cubwcy afm krky gMdI-mMdI iksm dy hI huMdy hn. ies qoN bfad kfmy cmVI dI AuprlI prq nUM Aus dI hyTlI prq qoN vwKrI kr lYNdy hn, ijs nUM iJwlI ikhf jFdf hY. ienHF dovF prqF nUM iPr 30 imMtF qwk iek kfVyH ivc iBAuN ky rwiKaf jFdf hY qF ik ieh nrm ho jfx. bfad ivc ienHF nUM lwkV dy PwitaF `qy suwkx leI pf idwqf jFdf hY.
suwkx qoN bfad kfmy ienHF nUM 19 sYNtImItr ¿ 15 sYNtImItr dy vrgfkfr tukiVaF ivc kwt lYNdy hn. ienHF tukiVaF nUM QYlIaF ijhIaF df rUp idwqf jFdf hY, ijnHF nUM aOjLfr ikhf jFdf hY. hryk QYlI ivc islvr (cFdI) dy pqly-pqly pwqry rwKy jFdy hn. iPr ieh QYlIaF ikqfbVIaF (ikqfb vrgy KFcy) ivc icx idwqIaF jFdIaF hn. hryk ikqfbVI `qy Byz dI motI Kwl df kvr ciVHaf huMdf hY ijs nUM Kol ikhf jFdf hY. kfmy lwkV dy hQOiVaF nfl iqMn GMitaF qwk ienHF ikqfbVIaF nUM kuwtdy hn qF ik ienHF ivclf islvr byhwd brIk vrk df rUp Dfr lvy. ies vrk dI motfeI iek mfeIkRon qoN vI Gwt huMdI hY. iPr ieh vrk miTafeI dIaF dukfnF `qy Byj idwqf jFdf hY.
hyTF kuJ aMkVy idwqy jf rhy hn, ijnHF qoN quhfzf jfxU hoxf jLrUrI hY. iek jfnvr dI cmVI qoN 20 qoN 25 tukVy/QYlIaF hI bx skdy hn. hryk ikqfbVI ivc 360 QYlIaF huMdIaF hn. iek ikqfbVI dI vrqoN vrk dy 30,000 tukVy bxfAux leI kIqI jFdI hY. 30,000 dI ieh mfqrf miTafeI dI iek vwzI dukfn nUM rojLfnf kIqI jFdI splfeI qoN vI Gwt hY. iek iklo vrk iqafr krn leI 12,500 jfnvr kql huMdy hn. hr vrHy miTafeI nfl 30,000 iklo vrk KfDy jFdy hn. vrk kMpnIaF vwloN ZfeI kroV ikqfbVIaF bxfeIaF jFdIaF hn pr ieh ksfeIKfinaF nfl afpxy sbMDF nUM gupq hI rwKdIaF hn. scfeI isrPL eynI hI nhIN hY ik vrk iqafr krn leI jfnvrF nUM kql kIqf jFdf hY, sgoN ieh vI hY ik jfnvrF dI cmVI ivcly qMqUaF dI vwzI mfqrf vrkF ivc rih jFdI hY. jYn BfeIcfry dy bhuq sfry lok jfxdy hn ik vrk gLYr-sLfkfhfrI huMdf hY. pr iPr vI Auh ienHF dI vrqoN jYn qIrQFkrF dIaF mUrqIaF dI sjfvt leI krdy hn. ikMnI hYrfnI vflI gwl hY ik ijnHF ny hr qrHF dy jIv-jMqUaF pRqI aihMsf df sKLqI nfl pflx krn df sMdysL idwqf, AunHF dIaF mUrqIaF hI aijhy vrkF nfl sjfeIaF jFdIaF hn. jYnI vrk snaq dy sB qoN vwzy gfhk hn. bhuq sfry lok ieh kih ky KLud nUM DoKf dyx dI koisLsL krdy hn ik vrk msLIn nfl bxy huMdy hn. ‘ibAUtI ivdfAUt krUaYiltI’ ny ies bfry zUMGI jFc-pVqfl kIqI hY. ies dysL ivc jF ies DrqI `qy iek vI aijhf vrk df tukVf nhIN jo msLIn df bixaf hovy. vYWbsfeIt `qy iek icwTI ivc jlMDrf nfmk iek ivakqI ny dfavf kIqf ik Aus dI kMpnI ivc jrmnI dy sihXog nfl Kfs aftomYitk msLInF rfhIN islvr nUM Bfrq ivc iqafr kfgjL dI mdd nfl pUrI sfPL-sPfeI vflI siQqI ivc vrk dy rUp ivc Zfilaf jFdf hY aqy ies kMm nUM isiKaq ieMjInIarF vwloN aMjfm idwqf jFdf hY. mYN ies bfry pVqfl kIqI. nf qF koeI pqf idwqf igaf sI aqy ieQoN qwk ik PYktrI df nFa vI nhIN idwqf igaf sI. ieh sfrf JUTf dfavf hI sI.
vrkF dy Auqpfdn df kMm muwK qOr `qy AuWqrI Bfrq ivc huMdf hY. ibhfr ivc ptnf, Bfglpur, mujLwPrpur aqy gXf (jo buwD Drm df pivwqr kyNdr hY) ivKy aqy AuWqr pRdysL ivc kfnpur, myrT aqy vfrfnsI (jo ihMdU Drm df pivwqr kyNdr hY) ivKy ienHF vrkF df Auqpfdn huMdf hY. ies qoN ielfvf jYpur, ieMdOr, aihmdfbfd aqy mMubeI ivc vI vrk bxdy hn. jfnvrF dI Kwl vflIaF ikqfbVIaF bhuqf krky idwlI, lKnAU, afgrf aqy rqlfm qy ksfeIKfinaF ivcoN afAuNdIaF hn.
vrk isrPL gLYr-sLfkfhfrI hI nhIN, sgoN ieh quhfzy srIr leI vI byhwd mfVy hn, BfvyN qusIN sLfkfhfrI hovo jF mfsfhfrI. islvr nUM hjLm nhIN kIqf jf skdf, ies krky ies nUM Kfx df koeI Pfiedf nhIN. lKnAU siQq snaqI ivsL-ivigafn Koj kyNdr vwloN nvMbr 2005 ivc kIqy gey iek aiDaYn dOrfn pfieaf igaf ik bfjLfr ivc muhweIaf vrkF ivc inwkl, lYWz, kRomIam aqy kYzmIam vrgIaF jLihrIlIaF aqy Gfqk DfqF huMdIaF hn. Koj kyNdr vwloN jFcy gey vrkF ivcoN awiDaF ivc islvr dI sLuwDqf 99[9 PLIsdI qoN Gwt sI. BfrqI imlfvtKorI ivroDI aYkt anusfr sLuwDqf dI eynI mfqrf hoxI jLrUrI hY. aijhy vrk mnuwKI srIr ivc aijhIaF BfrI DfqF Cwzdy hn, jo kYNsr nUM jnm dy skdIaF hn. irport ivc ieh vI ivsQfr nfl dwisaf igaf hY ik iks qrHF dIaF BYVIaF hflqF ivc vrkr ieh vrk iqafr krdy hn aqy mfhOl ikMnf gMdgI Biraf huMdf hY. myrI apIl hY ik awgy qoN vrk lwgI miTafeI, Pl jF pfn kdy nf KfE. jy qusIN ies sbMDI jfgrUkqf pYdf krn vfly ikqfbcy sfry miTafeI ivkRyqfvF nUM Byjxf cfhuMdy ho qF qusIN ‘ibAUtI ivdfAut krUaYiltI’ nfmk sMsQf nUM dfn vjoN rkm Byj skdy ho, ijs df pqf hY : 4, ipMRs afP vyljL zRfeIv, vfnovrI, pUnf-411040, Pon : 020-26871166[
ijQoN qwk myrf svfl hY, mYN miTafeI ivkRyqfvF nUM ies gwl leI adflq ivc iljfvFgI ik Auh afpxIaF aijhIaF Auqpfdq vsqF vycx qoN pihlF AunHF `qy gLYr-sLfkfhfrI df lybl ikAuN nhIN lfAuNdy. vyKdy hF AunHF ivcoN ikMinaF nUM jylH jfxf pYNdf hY jF ikMinaF df kMm bMd huMdf hY. myrI slfh hY ik qusIN ies lyK dI kitMg afpxy sQfink miTafeI ivkRyqfvF nUM vI idKfE.

 

DMnvfd sihq- ajIq jlMDr


vlYq PyrI

 -suKvIr isMG sMDU pYirs

ikRsims dIaF CwutIaF ivwc bwicaF df KusL hoxf suBfak hI hY. hox vI ikAu nf nfly CuwtIaF nfly qohPy iml jfdy hn.sony qy suhfgy vflI gwl bx jfdI hY.pr jdoN gBrU bwcf mF ipAu nMU khy ik mY qhfnMU CuwtIaf ivwc  GumfAuxf cfhMudf hF.ies qoN vwD mfipaF leI hor KusLI dI kI gwl ho skdI hY.ipCly sfl ivwc kuJ mhIny pihlF hI sfzy bwcy ny nvF kMm surU kIqf sI. ies KusI ivwc hI Aus ny sfnMU ikhf ik mYN qhfnMU dovF nMU kuJ idnF vfsqy vlYq vKfAuxI cfhuMdf hF.ieh sux ky sfzI vI KusLI dI koeI hwd nf rhI.asI Es vfihgurU df sLukrgujfr kIqf.ikAu ik asI qF pYirs qoN lMzn  bwicaF nMU godI cuwk ky hI bws ivwc hI Gumfieaf krdy sI.awj asI puwq nfl kfr rfhI jfxf sI.asI vI Jwt hF kr idwqI.byty ny  afp dI kfr nMU svyry hI nuhf Duhf ilaf. vlYq ivc dosqF nMU GMtIaF KVkf idwqIaF.vIr myjr sMDU ny myry afAux dI gwl nMU mMUh ivcoN nhI kwzx idwqf.afdq muqfbk iewko hI sfh Jwt boilaf. sMDU sfihb iPr kdoN af rhy ho?

                              

iswDf myry kol afAuxf,ikMny jfxy ho, ikAu ik 31 dsMbr dI rfq nMU pMjfbI twc ivwc koeI pRogRfm hY.AuQy jfxf hY.vIr myjr sMDU df swdf hI ies qrF df sI,ho kuJ kihx df mOkf hI nhI imilaf, muMzf sfAuQfl df pRogRfm pysL krn vfly nMU jy mY muMzf pMjfb df khF qF koeI aqkQnI nhI hY.ies ivwc pMjfbIaF vflf hOslf, dlyrI mihmfn invfjLI pMjfbIaq pRqI vPdfrI JlkF mfrdI hY.aKIr asI vI ilpV copV ky kfr ivwc bYT gey.pYirs, kfaly, zovr huMdy hoey sLfm dy 4 vjy dy krIb lMzn phuMc gey. inwq sfieMs dIaF nvIaF kfZF ny Gr lwBx leI pMjfbI gfxy vFg mOjF hI mOjF lf idwqIaF hn.iswDf hI nyvIgysLn gfeIz rfhI vIr myjr sMDU df kuMzf jf KVkfieaf.jwPIaF pf imly cfh pfxI qoN bfad AuhnF dwisaf ik bIbf rxjIq kOr jI ijhnF dI mYN bhuq kdr krdf hF, afey hoey hn.afAux vfly hI hn, qhfnMU Auh vI imlf dyvFgf.mYN vI Jwt kih idwqf,AuhnF nMU qF mY jrUr imlxf, ikAu ik mY 6 vI klfs ivwc huMdy ny AuhnF dy kfrn hI idhfVI ivwc do vfr kuwt KfDI sI.Auh ikvyN, jdoN mY BdOV hfeI skUl ivwc pVHdf sI,iehnF df sfzy skUl dy nfl hI psLUaF dy hspqfl ivwc mhuMmd sdIk nfl aKfVf lfieaf sI.asI ibnf dwsy klfs dy muMzy kMD twp ky Bwj gey sI.bfad ivwc zrfieMg mfstr ny sfnMU Duwpy kuwkV bxfieaf, nfly hwQF Aupr zMzy vI pey.jdoN sLfm nMU CuwtI qoN bfad Gr gey, ieh suafhvxI Kbr Gr vI phuMcI hoeI sI.awgy iCwqr pryz GridaF ny kr idwqI.ijs krky ieh idwn myry leI Bulxf nf mumkn hY.myrI gwl dy nfl hI myjr sMDU jI ny ikhf, mY iehnF dy iewk idwn ivwc iqMn aKfVy suxy sn.aKIrly aKfVy mOky pitafly dy kol sfeIkl leI jfdy vkq icwkV Bryy nfly ivwc izwg ipaf sI.gMdy icwkV ivwc sfrf Ds igaf isrP myrf gl hI bfhr sI.mY ieqnF bypCfx ho igaf sI lokF nMU ieh nhI sI pqf lwg irhf, ik icwkV ivwc koeI lVkf hY, jF sUr.AuhnF dI gwl sux ky sfry iKV KVf ky hws pey.ieqny ivwc bIbf rxjIq kOr jI phuMc gey.AuhnF afAuidaf hI sfnMU sfiraf nMU vfro vfrI gl nfl lfky vwzI mF BYx vFg ipafr idwqf.ijs nMU mYN ilK nhI skdf mihsUs hI kr skdf hF. mY kdy sicaf vI nhI sI, jdo kdy AuhnF nfl myl hoieaf ies qrF df hovygf.sLfm nMU pMjfbI twc rYstorYNt ivwc jfx df pRogRfm sI.sfraf ny iqafrI iKcxI surU kr idwqI.myjr sMDU jI aqy AuhnF dI Drm pqnI aqy dovyN bwcy vI iqafr ho gey. AuhnF dI CotI ijhI bhuq hI ipafrI bwcI suKrfj kOr(mfxo) sLIisLaf vfly pMjfbI sUt nfl arsL qoN AuqrI prI lwg rhI sI.AuhnF dy lVky idlrfj isMG dIaf imwTIaF BolIaF gwlF vfr vfr suxn nMU idwl krdf sI.ijhVI mYnMU sB qoN vwD KusI hoeI ieh sI ik AuhnF dy dovyN bwcy awCI qrF pMjfbI boldy sn.nhI qF vlYq dy jMmpl bwicaF nfl pMjfbI bolx mOky afpxI pMjfbI vI ivgfV leI dIaf.ies krky pMjfbI boldy bwicaf nMU sux ky hYrfn qF hoxf hI sI.myjr sMDU jI XfrF dy Xfr, hsmuwK gBrU juafn qF hn hI. isr Aupr lfl pwg vI Tok ,ky bMn leI.ijhVI ik AuhnF dI vwKrI inrflI tOhr sI.sfnMU vI AuhnF nfl qurn ivwc mfx mihsUs ho irhf sI. asI do kfrF ivwc sjy Djy pMjfbI twc rYstorYNt jf phuMcy .sLfhI drvfijafF vfly rYsrorYNt dI idwK hwdoN bfhrI sI.pMjfbIaf dy suBfa muqfbk zI[ jy[kMnF nMU dws irhf sI ik mYN ieQy hF.vIr myjr sMDU jI dy chyqy jwPIaF pf ky imly .AuhnF dy PYn imlx leI dUr nyiVAu sLihrF ivcoN vI phuMcy hoey sn.ieMdrjIq lMzn ny afpxy gfixaF nfl coKf rMg Biraf.vIr myjr sMDU jI ny lgfqfr keI gfxy gf ky sB nMU nwcx lf idwqf.jdoN AuhnF mfeIk PVky boilaf ik hux  Auh mhfn hsqI ijhVI ik 40 sfl pMjfbIaF dy idlF Aupr rfj krn vflI bIbf rxjIq kOr jI sfzy ivwc mOjUd hn.qF lokF ny qfVIaF nfl svfgq kIqf.jdoN AuhnF nMU kuJ imMtF leI mfeIk Aupr afAux leI bynqI kIqI geI, qF bIbf rxjIq kOr jI ny nvy sfl dIaF mubfrkF dy nfl AuhnF df bhuq hI mkbUl gIq* myrf kwl df kfljf duwKdf vy* suxidaf hI lokF ny pOzF dI vrKf kr idwqI. ijs dI imsfl awj vI lokF df AuhnF pRqI  ipafr siqkfr mOjUd hY ijhVf keI dhfky pihlF sI..KusIaF Bry mhOl ivwc sB ny iewk dUsry nMU glvkVIaF pfky nvy sfl nMU jI afieaF ikhf.myjr sMDU pRqI lokF df ikqnf ipafr hY, ies df aMdfjf Aus vkq lwigaf jdoN sMDU kfr ivwc bYTx lwgy iqMn pMjfbI lVky jo kfr ivwc jf rhy sn. vfps muV ky sMDU jI nMU nvy sfl dI vDfeI dy nfl Poto iKcvfAux dI iewCf jfhr kIqI.bIbI rxjIq kOr jI nMU vI vDfeIaF idwqIaF.koeI Pon Aupr kih irhf sI,kI gwl afp awj kwl aYm[ ey[ tI[ vI[ qy nhI af rhy. AuhnF dwisaf ik Auh afAux vfly idnF ivwc zI[zI[ ieMzIaf tI vI qy muMzf sfAuQfl df pRogRfm pysL krngy.afpxy chyiqaf leI pMjfbIaF dy ipafr dI vPfdfrI AumV AumV pYdI sI.rfq dy Qwky hoey suqy hoieaf nMU pqf hI nhI lwigaf ik idwn kdoN cV igaf.asI myjr sMDU jI qoN msF jfx dI iejfjq leI , AuhnF dI mihmfn invfjI sfzy idlF Aupr iewk Cfp Cwz geI.ieQy ieh vI dwsx Xog hY ik vlYq KusLIaF KyiVaF df dys hI nhI AuQy pMjfbI bjLurg joVy mhwl jYsy GrF ivwc DIaF puwq poiqaf nMU imlx dI qFG leI qrsdy vI vyKy, ijhVy ieko sLihr ivwc hI rih rhy hn.KYr, brYzPorz sihr ivwc myry bhuq hI purfxy dosq jgqfr isMG( sfgr gruwp vfly) jo do idnF qoN AuzIk rhy sn kfr df ruwK AuhnF dy sihr vwl nMU kr ilaf.ijvy mY pihlF hI ikhf hY, ik nyvIgysLn gfeIz dIaF mOjF hI mOjF puCx dI loV hI nhI peI.mIh pYdy ivwc 4-5 GMty df sPr krky jgqfr kol jf pDfry.Aus nMU ieh  iPkr ijafdf vwz vwz Kfdf sI ky ikqy mihmfn invfjI ivwc ksr nf rih jfvy.*ijvy isafxy bMdy pqy dI ,aqy amlI nsLy dI.mlMg lVn dI,klmF vfly pVHn dI *gwl krdy hn. Aus nMU puiCaf qMU iksy vkq vVy awCy gIq ilKdf qy gfAudf sI.qy keI sflF qoN cuwp DfrI hoeI ieh bdlfa iks qHrF afigaf.qF tuwty hoey hosly nfl boilaf.bury vkq nfl keI vfrI idwl dIaF AumMgF kuclIaF jfdIaF ny. myry nfl vI kuJ ies qrHF hI hoieaf hY.mY Aus nMU ikhf burf vkq sdf nhI rihMdf pr qMU ilKxF nhI sI CwzxF.ieh Es dI dyx hY.Aus ny 10- 12 sflF qoN iksy KUMJy ivwc rwKI hoeI, iewk gIqF gjLlF dI BrI hoeI ikqfb ilaf ky myry awgy rwK idwqI.ijs dy pihly sPy dy bol sn. 

               E mF   

“puwq pRdysI hoey ijhnF dy, nId nf afAudI mfvF nMU.

Duwp dy nfloN syk ivCoVf, dy igaf bohV dIaF CfvF nMU.

iks kMm afeIaF mF qwqVI dIaF, cUrIaF pfeIaF kfvF nMU.

qwk dIaF awKF ho geIaF buwZIaF, gey jgqfr dIaF rfhF nMU.“

ikqfb ivwc hor bhuq sfry gIqF gjLlF dy bol bhuq awCy sn.pr keIaF nMU smF mjbUrI Qwly dwb ky awgy inwkl igaf sI .Aus nMU ilKx leI hOslf idwqf nfl ieh vI ikhf ik iksy vI gux,klf nMU dbf ky rwKx vflf gunfhgfr huMdf hY.bfkI rwb Aupr Cwz dyvo .mYN Aus nMU keI pMjfbI aKbfrF dy eI myl idwqy AuQyy ilKqF Byjx leI pRyiraf.myry lfeIk koeI syvf hovy qF dwsxf.Aus ny ilKdy rihx df vfadf kIqf .sfzf vfpsI df tfeIm ho igaf sI. zovr qoN rfqI pOxy 9 vjy vflI PYarI(isLwp)PrFs leI buwk kIqI hoeI sI.tfeIm vI pUrf ijhf sI.byty df juafnI vflf jLor gwzI dI spIz qy lwigaf hoieaf sI.ijs vjHf krky asI Aus nMU vfr vfr tok rhy sI.hOlI cwl dUsrI PYarI PV lvfgy.pr Aus dI spIz vflI zrfievrI koeI kMm nf afeI . jdoN asI zovr phuMcy qF PYarI 5 imMt pihlF PrFs leI rvfnf ho geI sI.sfnMU smuMdr dIaf TMzIaF hvfvF ivwc iewk GMtf rukxf ipaf.mobfeIl dI GMtI vwjI jgqfr boilaf,ikQy phuMc gey mYN ikhf zovr hF. mY quhfzy jfx qoN bfad do kivqfvF ilK leIaF hn. qYnMU huxy suxf dyvF, do smfj dIaF kurIqIaF nMU ibafn krdIaF kivqfvF nMU suxf ky Auh boilaf, pey hlF nMU jMg lwgI hoeI af lgdf iqwKy krny pYx gy.ieqny nMU PYarI vfilaF ny kfr nMU PrFs vwl jfx df iesLfrf kr idwqf.qy asI pMCIaF dI cIa cIa smuMdr dIaF CwlF vyKdy,PYarI dy iejLx dI gHV gHV dI avfjL ivwc aMdr vV gey. tYlIPon bMd ho igaf sI.mYN kfr ivwc bYTy ny Es pRmfqmf df sLukrfnf kIqf ijs ny Aus dI suwqI hoeI klf nMU hluxf idwqf.          

 


lok luBfAuxI rfjnIqI aqy pMjfb, asl muwidaF `qy amlI phuMc apxfeI jfvy

-zf[ jiqMdr isMG

          awj sMsfr dy bhuqy dysLF ny lokqMqrI pRxflI nUM apxf ilaf hY. ies ZFcy ivc rfjnIqk pfrtIaF df Kfs sQfn hY aqy ienHF qoN ibnF lokqMqr dI klpnf nhIN kIqI jf skdI. rfjnIqk pfrtIaF df srkfr bxfAux aqy rfjnIqk pRxflI nUM gqIsLIlqf pRdfn krn ivc Kfs Xogdfn huMdf hY.

          afjLfdI qoN bfad Bfrq dy rfjnIqk idRsL Aupr rfsLtrI aqy KyqrI rfjnIqk pfrtIaF ivckfr swqf leI sMGrsL irhf hY. sLurU dy sflF ivc lgBg hryk pfrtI ny hI lokF dy suPLinaF aqy musLiklF df hwl krn dI koisLsL kIqI qy iek nvF lokqMqrI pRbMD isrjx vwl AunHF ny afpxy kdmF nUM vDfieaf hY. 1970 dy dhfky qwk afAuNdy-afAuNdy lokF df pfrtIaF qoN moh BMg hoxf sLurU ho igaf sI pr pfrtIaF ny afpxf afpf pVcol krn dI bjfey aqy lokF dI smwisafvF df pwkf hwl kwZx dI QF sqih iksm dy nfary dyxy sLurU kr idwqy. Audfhrx dy qOr `qy 1971 dI lok sBf coxF ivc ieMdrf gFDI ny ‘grIbI htfE’ df nfarf dy ky coxF ijwq leIaF aqy lok luBfAuxI rfjnIqI df afgfjL kIqf.

          lok luBfAuxI rfjnIqI qoN Bfv hY ik jdoN rfjnIqk pfrtIaF aslIaq dy swc nUM jfxdy hoey hI coxF smyN lokF nfl aijhy vfady, nfary aqy ibafnbfjLI krdIaF hn ijnHF nUM aslIaq ivc pUrf nhIN kIqf jf skdf. pfrtIaF dI QoVHy smyN ivc lfB pRfpq krn dI rfjnIqI nUM lok luBfAuxI rfjnIqI ikhf jFdf hY. lok luBfAuxI rfjnIqI jF ieh isafsq df pwqf pfrtIaF isrP ies leI KyzidaF hn ik Auh srkfr bxfAux vflf jfdUmeI aMkVf pfr kr skx. 1990 dy dhfky ivc sLurU dy sflF ivc KyqrI pfrtIaF ny vI rfsLtrI pfrtIaF dI qrjL `qy hI coxF ivc afpxy aslI muwidaF nUM, ijnHF dy afDfr `qy KyqrI pfrtIaF hoNd ivc afeIaF sn, nUM lFBy krdy hoey lok luBfAuxI rfjnIqI df shfrf lYxf sLurU kr idwqf. ies dI sLurUafq 1983 ivc aFDrf pRdysL dIaF ivDfn sBf coxF ivc ayYn[ tI[ rfmfrfE ny lokF nfl ieh vfadf krdy hoey kIqI ik AunHF dI srkfr bxn AuprMq 2 rupey iklo cfvl muhweIaf krvfAuxgy. iesy rfjnIqI dy shfry hI aYn[ tI[ rfmfrfE dI srkfr hoNd ivc af geI. iesy rvfieq nUM awgy vDfAuNdy hoey mhfrfsLtr ivc 1994-96 dOrfn pihlF iksfnF nUM ibjlI `qy sbiszI qy bfad ivc ieh muPLq idwqI geI. pMjfb ivc vI 1997 ivc akflI-bI-jy[ pI[ srkfr ny mhfrfsLtr srkfr dI rIso-rIs iksfnF nUM ibjlI muPq idwqI jo pihly 2002 ivc bxI kFgrs srkfr dI gly dI hwzI bxI qy rfjnIqk mjbUrIaF ivc amirMdr isMG dI srkfr nUM vI ipCly rihMdy do sflF ivc muPq ibjlI iksfnF nUM mjbUrI-vws dyxI peI. rfjnIqI ivc ijnHF rfjF dIaF pfrtIaF ny ies qrHF dI isafsq krn dI koisLsL kIqI sI, kI Auh rfj jF srkfrF lokF nUM ivkfs qy sUby nUM agFh iljf skIaF hn jF ieh swqf pRfpqI df iek sfDn mfqr bx ky rih igaf hY, sfzy sfiraF dy sfhmxy ieh iek vwzf svfl hY.      

          1990 qoN bfad KyqrI pfrtIaF Aupr AudfrIkrn, ivsLvIkrn aqy kfrporyt jgq df zUMGf pRBfv idKfeI idMdf hY. ies pRBfv dy kfrn pfrtIaF ny Tos pRogrfm aqy lfhyvMd nIqIaF nUM Cwz ky kfrporyt jgq dI nkl kIqI hY. ies krky pfrtIaF iek vpfrk kMpnI dI qrHF ijhVI ik afpxI Aupj nUM KuwlHI mMzI ivc vycx leI afkrsLk msLhUrI df shfrf lYNdI hY, pfrtIaF ny vI lokF dI mnoivigafnk siQqI df lfB AuTfAux leI afkrsLk pRcfr df shfrf lYxf sLurU kr idwqf hY. ieh afkrsLk pRcfr krn leI Auh lok luBfAuxy nfairaF, horizMgjL aqy mIzIaf dI mdd nfl afpxy vot bYNk ivc vfDf krn dI koisLsL krdIaF rhIaF hn. ies leI coxF dOrfn pfrtIaF ny kfrporyt jgq dIaF qknIkF nUM apxf ky swqf `qy kfbjL hoxf sLurU kr idwqf ijs nfl afm lokF dIaF smwisafvF pfrtIaF leI hfsLIey `qy clIaF geIaF hn. jy pMjfb dI rfjnIqI Aupr srsrI Jfq mfrIey qF kfrporyt jgq df ieh pRBfv spwsLt dyiKaf jf skdf hY.

          nvF pMjfb bxn AuprMq akflI dl nUM pihlI vfr 1967 ivc dUjIaF pfrtIaF nfl rl ky srkfr bxfAux df mOkf pRfpq hoieaf qy ies qoN bfad awj qk pMjfb ivc ivDfn sBf dIaF 13 vfr coxF ho cuwkIaF hn qy kdy vI ieQy iek pfrtI dI srkfr dubfrf swqf ivc nhIN afeI. BfvyN hor pfrtIaF vI rfj ivc mOjUd hn pr hmysLf hI swqf leI sMGrsL kFgrs qy akflI dl pfrtIaF ivc hI huMdf hY. jykr hux qk dovyN pfrtIaF dIaF rhIaF srkfrF dI kfrgujLfrI dyKI jfvy qF bhuqf Prk nhIN hY ikAuNik pMjfb dy sunihry BivwK aqy ‘pMjfb drd’ nUM donoN pfrtIaF ny njLraMdfjL kIqf. Kfs qOr `qy rfjnIqk lIzrisLp ny ibnF iksy dUraMdysLI qoN nIqIaF aqy pRogrfmF nUM isrP nOkrsLfhI shfry Cwz idwqf qy iksy vI pfrtI dy lIzr ny suihrdqf nfl pMjfb dI arQivvsQf nUM shI idsLf vwl iljfx dI koisLsL nhIN kIqI. sfl 2007 dIaF pMjfb ivDfn sBf coxF ivc kFgrs aqy akflI dl dovyN pfrtIaF ny swqf pRfpq krn leI afpxy afpxy cox mYnIPYsto ivc aijhy vfady kIqy jo votF pRfpq krn leI qy kfrporyt jgq dy nfairaF dI qrHF afkrsLk qF sn pr hkIkq nfl myl nhIN rwKdy. ienHF duafrf jfrI kIqy `cox mYnIPYsto’ df ivsLlysLx kIqf jfvy qF ies qoN BlI-BFq hI ieh aMdfjLf lgfieaf jf skdf hY ik pfrtIaF ny aijhy vfady kIqy hn jo pUry krny iksy vI srkfr leI sMBv nhIN, blik asMBv vI hn.

          aYm[ aYl[ ey[ aqy mMqrI mMzl ivc sLfml dUjy sfQI vI pMjfb dy ibjlI sMkt nUM dUr krn leI ieho ijhy eImfndfr aqy dUraMdysL nyqf df sfQ idMdy.

          pMjfb dIaF sfrIaF rfjnIqk pfrtIaF nUM lok luBfAuxI rfjnIqI nUM Cwz ky aqy afpxy sUby dy lokF nUM coxF smyN isrP afpxf vot bYNk smJ ky afpxy votrF nUM nsyVI dy srIr vFg sbiszI qy PrIibjL dy sunihry BivwK pRqI afpxI suihrdqf nUM idKfAuxf cfhIdf hY. srkfrF dIaF gLlq nIqIaF kfrn mOjUdf pMjfb rfjnIqk, afriQk, smfjk aqy siBafcfrk qOr `qy bhuq ipCV cuwkf hY. hux srkfr nUM cfhIdf qF ieh hY ik Auh afpxy lokF dI grIbI, ishq, iswiKaf, iksfnF dI mMdI hflq, anpVHqF df koeI pwkf hwl idMdy hoey lokF nUM muPq ibjlI, aftf, dflF, sLgn skImF afid dyx dI bjfey sfry vrgF dy lokF dI mMg anusfr AunHF dI Auqpfdn sLkqI nUM vDfieaf jfvy.

          jy srkfr iksfnF dI qih-idloN qy AunHF duafrf inwq ho rhIaF KudkusLIaF df ielfj krnf cfhuMdI hY qF sbiszIaF `qy aiswDy ZMg nfl rfhq dyx dI bjfey srkfr iksfnF nUM bIjF, KfdF, ndInnfsLk, dvfeIaF, msLInrI aqy ijxsF df vfjb muwl idvf ky iksfnF dI shfieqf kIqI jf skdI hY. pMjfb ivc KyqIbfVI `qy afDfrq AudXog lgf ky rujLgfr dy ijLafdf mOky pYdf kIqy jf skdy hn.

          hux smF af igaf hY ik akflI dl-bI[ jy[ pI[ dI srkfr nUM pihlkdmI krdy hoey aqy lok-luBfAU rfjnIqI qoN bfhr afAuNdy hoey pMjfb dy KjLfnf mMqrI mnpRIq isMG bfdl dy TIk PYsilaF df sfQ idMdy hoey pMjfb nUM nvIaF pYVF `qy ivkfs dy rfh `qy qornf cfhIdf hY.

 


 

CyqI coxF hI cIP jsits dy sMkt qoN inklx df rsqf

pfiksqfn ivwc jnqk ros rYlIaF qyjL

-jLhIr awbfs

          pfiksqfn dy pRYjLIzYNt jnrl pRvyjL musLwrP ny ijnHF nUM cIP jsits hmfieqI aMdoln dy rUp ivc afpxI swqf leI sLfied sB qoN vwzI cuxOqI df sfhmxf krnf pY irhf hY, srkfr aMdrly afpxy aflockF nUM dws idwqf hY ik AunHF df dysL dy sB qoN vwzy munisP ivruwD ivcfr (rYPrYNs) df mfmlf vfps lYx df koeI ierfdf nhIN. jnrl ny ienHF aflockF nUM ikhf hY ik ies sbMD ivwc PYslf kr lYx ik qusIN myry nfl ho jF nhIN.’’

          srkfr dy kuJ sInIar mYNbrF dI mIitMg ivc hfl ivc hI AunHF vwloN kIqy ies aYlfn mgroN swqfDfrI juMzlI dy rYPrYNs ivroDI isafsqdfnF vwloN pYNqVf bdlx dy sMkyq imly hn aqy muawql kIqy gey cIP jsits dy hmfieqIaF dy ivroD ivc musLrP pwKI rYlI dI cODrI sLujfaq husYn vwloN agvfeI kIqI geI hY.

          afAuNdy idnF ivc aijhIaF kfrvfeIaF hor vDyry qyjL hox df anumfn hY jdoN ik adflqF dy aMdr vI srkfr nUM Aus vyly hor qfkq imlI jdoN rYPrYNs ivroDI iek hor afgU sLrIP AudIn pIrjLfdf suprIm kort ivc cIP jsits iePiqKLfr cODrI vwloN dfier kIqI ptIsLn dI suxvfeI smyN srkfr dy pwK ivc pysL hoieaf.

          sMkt sLurU hox qoN lY ky hux qwk keI mIitMgF ivc pRYjLIzYNt df ijhVf idRsLtIkox spsLt kIqf igaf hY ik gwl isrP rYPrYNs ivc ijLkr kIqy dosLF qwk dI hI nhIN. rYPrYNs ivc idwqy ‘dosL’ qF kyvl AuhI hn, ijhVy pRYjLIzYNt dy kfnUMnI msLIrF dI rfey ivc kfnUMn dI njLr ivc jfiejL Tihrfieaf jf skdf hY. pr ies lfimsfl kfrvfeI dy kfrn kyvl iehI nhIN.

          pRYjLIzYNt dy nyVly hlikaF dy jfxkfr muqfbk AunHF hflfq sbMDI hor bhuq kuJ vyiKaf-suixaf hY ijs krky cIP jsits ivruwD rYPrYNs dfier krn dI nObq afeI. ieh gwl hux spsLt ho geI hY ik srkfr dy kuJ cotI dy afgUaF ny, ijnHF ivc pRDfn mMqrI vI sLfml hY, kuJ mhwqvpUrn PYsilaF aqy cIP jsits dy adflq dy aMdr aqy bfhr vqIry `qy ikMqU kIqf hY, ies ny vI pRYjLIzYNt dI rfey nUM pRBfvq kIqf hY.

          hor ijnHF ny pRYjLIzYNt dy idRsLtIkox nUM qfkq idwqI hY AunHF ivc pRYjLIzYNt df cIP afP stfP, skwqr kfnUMn aqy atfrnI jnrl sLfml hn. aijhIaF jfxkfrIaF dy afDfr `qy pRYjLIzYNt nUM ieh ivsLvfs ho igaf ik dysL dy muwK munisP df vrqfrf kuJ mfmilaF nfl inptx smyN ‘‘gYr-ijLMmydfrfnf’’ aqy ‘‘anuicq’’ sI aqy hfeI kort dy kuJ jwjF, puils dy kuJ sInIar aPsrF aqy sInIar aiDkfrIaF pRqI AunHF df rvweIaf ‘bdly vflf’ aqy ‘gYr vfijb’ sI. Aus vyly qwk pRYjLIzYNt df ivcfr bx cuwkf sI ik cIP jsits afpxy aiDkfrF aqy ivsLysL aiDkfrF dy mfmly ivc Kfs krky surwiKaf aqy pRotokol dy mfmly ivc shI nhIN sI.

          ies qoN ielfvf ijs mfmly sbMDI pRYjLIzYNt aqy srkfr vDyry icMiqq sI Auh sI cIP jsits dI juzIsLIal srgrmI (juzIsLIal aYkitivjLm) qy AunHF df ivcfr sI ik ies nfl spsLt qOr `qy ‘‘aYgjLYkitv nUM Korf’’ lwg irhf sI. Aus bfry spsLwt qOr `qy nhIN ikhf jf skdf ik Auh ikhVI GVI sI jdoN cIP jsits aqy srkfr dy sbMD qoV-ivCoVy vfly hoey, pr suprIm kort df inAUmrI pRfjYkt dy mfmly ivc stya afrzr dyx df PYslf, ijs nUM vfqfvrx pRymIaF ny iek mIl pwQr krfr idwqf, mhwqvpUrx pihlU iswD hoieaf.

          srkfr df ivcfr Aus vyly hor vI pwkf ho igaf jdoN cIP jsits dI agvfeI hyT adflq dy nON jwjF vfly bYNc ny pfiksqfn stIl dy srkfrI adfry nUM pRfeIvyt hwQF ivc dyx dy PYsly nUM Ault idwqf. pihly Pysly nfl pMjfb dy cIP minstr nUM iKwJ cVHI sI, pr stIl imwljL dy PYsly nfl pRDfn mMqrI nUM pRysLfnI hoeI. sUqrF df kihxf hY ik smF bIqx nfl pRYjLIzYNt nUM ies gwl df ivsLvfs krvf idwqf igaf ik adflq df hukm (inwjIkrn) gYr-srkfrI krn dI smuwcI kfrvfeI leI mfrU iswD ho skdf hY.

          aMq ivc pRYjLIzYNt nUM ieh ivsLvfs ho igaf ik stIl imwljL df inwjIkrn vDIaf aMqrrfsLtrI nIqI nfl myl KFdf sI.

          pr stIl imwljL dy PYsly qoN pihlF df Gtnf cwkr jy hor kuJ nhIN qF byqukf jLrUr ikhf jf skdf hY. dwisaf igaf hY ik PYsly qoN iek idn pihlF cIP jsits ies mukwdmy sbMDI gwlbfq krn leI jnrl musLwrP nUM imly sn. mIitMg smyN atfrnI jnrl vI mOjUd sn. gwlbfq dOrfn pRYjLIzYNt ny cIP jsits nUM ikhf sI ik Auh aijhI kfrvfeI krn qoN guryjL krn ijs nfl inwjIkrn dy aml ivc rukfvt pvy. pRYjLIzYNt dy dPqr qoN imlI jfxkfrI anusfr ies sMbMDI AunHF nUM Brosf vI idwqf igaf sI. pr PYslf iblkul Ault sI, ies qrHF pRYjLIzYNt dIaF njLrF ivc cIP jsits ny pRBfvq hox qoN ienkfr krky ‘‘byivsLvfsf’’ aqy ‘‘Brosf rihq’’ hoxf iswD kr idwqf sI.

          kuJ hor kys vI sn ijnHF ny srkfrI hlikaF ivc nfrfjLgI pYdf kIqI ijvyN cIP jsits df Auh PYslf ijs anusfr ieslfmfbfd dy iek pfrk nUM kfrobfrI mnorQ leI iesqymfl krn qoN roikaf igaf sI. iek mfmlf ijhVf lokF nUM pwKpfq df mfmlf lwgf lfhOr dy iek nftkkfr nUM iek pfrk kOzIaF dy Bfa dyx df sI. nfgirkF vwloN ros pRgtfvy dy islisly mgroN adflqI hukm rfhIN ieh PYslf bdl idwqf igaf sI.

          pqf nhIN ikhVy kfrnF krky ieh PYslf pRYjLIzYNt nUM cMgf nf lwgf.

          ies vyly qwk jsits cODrI dy ‘‘juzIsLIal aYkitivjLm’’ kfrn srkfr nUM gMBIr pRysLfnI hox lwg geI sI aqy kuJ mYNbrF nUM lwgx lwgf ik adflqF dIaF ‘‘afpxy qOr’’ kIqIaF kfrvfeIaF AunHF dI hoNd leI Kqrf hn. ijs ZMg nfl sInIar puils aiDkfrIaF nUM adflq vwloN swidaf jFdf aqy jLbr-jnfh (blfqkfr), blfqkfr aqy mfx-iewjLq leI hwiqaf afid dy mfmilaF sMbMDI qurMq kfrvfeI nf krn leI AunHF dI adflq dy kmry ivc hI ijs qrHF JfV-JMb kIqI jFdI, ieh AunHF nUM TIk nhIN lwgf. eysy pRkfr dIaF isLkfieqF pMjfb aqy isMD dy kuJ pRsLfskI aiDkfrIaF ny kIqIaF sn. afm lokF vwloN aijhIaF kfrvfeIaF bfry kIqI jFdI pRsMsf nUM koeI aihmIaq nhIN idwqI geI.

          iPr pRYjLIzYNt nUM dwisaf igaf ik cIP jsits vwloN sikAuirtI vDfAu, inwjI surwiKaf ibhqr krn, vDyry afDuink motr gwzIaF vrgIaf ‘‘byloVIaF’’ mMgF kIqIaF jf rhIaF hn aqy Aus vwloN ivsLysL aiDkfrF dI ‘‘durvrqoN’’ kIqI jf rhI hY. iPr vI pRYjLIzYNt dy kuJ ihqYsLI, ijnHF ivc srkfr dI cotI dy kfnUMnI msLIr sLfml sn, cIP jsits ivruwD kfrvfeI krn dy ivcfr dy hwk ivc nhIN sn. pr afiKr kfr cIP jsits ivroDI soc pRbl hoeI aqy pRYjLIzYNt nUM afpxy sfZy swq sflF dy swqf kfl dOrfn sB qoN vwD ieh ivvfdpUrn kfrvfeI krnI peI.

          sUqrF df kihxf hY ik rYNPrYNs dy ivroD ivc cwl rhy aMdoln nfl pRYjLIzYNt nUM Dwkf lwgf hY ikAuNik Aus nUM dwisaf igaf sI ik sLurU dy Tfh-ptfky mgroN ieh ivroD Kqm ho jfvygf aqy cIP jsits dI iksmq df PYslf suprIm juzIsLIal kONsl dy hwQF ivc rih jfeygf. sMkt jfrI rihMdIaF, iek mOky `qy iksy hor ny nhIN blik pfiksqfn musilm lIg dy pRDfl cODrI sLujfaq husYn ny msLvrf idwqf sI ik pRYjLIzYNt afpxI afkV Cwz ky, rYPrYNs vfps lY lvy jF sLryafm ieh gwl mMn lvy ik Aus nUM glq slfh idwqI geI sI aqy iPr hflq pihlF vFg hI rihx idwqI jfvy.

          sUqrF ny dwisaf hY ik pRYjLIzYNt ny ies pRsqfv `qy ivcfr krn df vfadf kIqf sI pr mgroN aYlfn kr idwqf ik cIP jsits ivruwD rYPrYNs vfps lYx `qy ivcfr nhIN hoieaf. cIP jsits nfloN vwK-vwK bfr aYsosIeysLnF ivc idwqy BfsLxF qoN lwgf ik Auh ies mfmly nUM isafsI rMgq dyx dI koisLsL kr irhf hY, ies leI pRYjLIzYNt afpxy PYsly `qy aV igaf.

          hux srkfr sfhmxy sB qoN vwzf mslf ieh sI ik glIaF-bfjLfrF ivc ho rhy nf muwkx vfly ros mujLhiraF nfl ikvyN inpitaf jfvy. ies islisly ivc pihlF kdm cODrI sLujfaq husYn vwloN musLwrP hmfieqI rYlI dI agvfeI krnf sI ikAuNik ieh pihlF mOkf sI jdoN pRYjLIzYNt vwloN kIqy rYPrYNs dy hwk ivc BfrI igxqI ivc vjLIr vI inwqr ky sfhmxy afey pr drsLkF df ivcfr hY ik sLfied aijhf krnf vI lfBkfrI nf hovy aqy ho skdf hY, afAuNdy idnF ivc musLwrP ivroDI hor vwzIaf BIVF sVkF qy inkl afAux.

          pRYjLIzYNt nUM ivsLvfs hY ik sMkt gMBIr hY aqy ies qoN Cutkfrf pfAuxf afsfn nhIN. pRYjLIzYNt nUM supq sUcnfvF df ijhVf vyrvf idwqf jf irhf hY AunHF ivc pRYjLIzYNt nUM ieh sMkyq idwqf igaf hY ik hux qwk dy mujLfhiraF ivc vkIlF nfloN ivroDI iDrF dy srgrm vrkr vDyry sn. AunHF dy dwsx anusfr ros pRgt kr rhy vkIlF ivwcoN vI bhu-igxqI vkIl iksy iek jF dUjy ivroDI gruwp aqy juVy hoey hn.

          iek anumfn ieh hY ik jy ieh sMkt kuJ hor mhIinaF leI jfrI irhf, iPr jF qF ieh aMdoln mr jfeygf jF coxF dI ruwq sLurU ho jfeygI aqy rfjsI qOr `qy pRyirq aMdolnkfrI hor vDyry rOick kMm ivc ruwJ jfxgy. kuJ iek ny qF ieh suJfa vI idwqf hY ik ies df CyqI hwl jnrl ielYksLn agyqy krvfAuxf hY.

 


iswK Drm nUM pMjfb qwk sImq rwKxf isafxI gwl nhIN

smyN dI swcfeI df aihsfs krnf jLrUrI

-ky[ aYWs[ cfvlf

     awj pMjfb ivc akflIaF df rfj hY. bysLwk akflI dl Drm inrpwK hox dy dfavy krdf hY pr ies ivc koeI sLwk nhIN ik akflI dl dI isafsq iswK mfniskqf aqy iswK muwK Dfrf ivc zUMGI qrHF KuwBI hoeI hY. hfl hI ivc hirafxf iswK gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux dI qjvIjL ny ies muwK Dfrf dI iswK isafsq ivc KlblI pYdf kr idwqI hY. sLoRmxI kmytI hmysLf qoN hI dfavf krdI hY ik Auh iekwilaF hI sMsfr Br dy iswKF dI numfieMdgI krdI hY. ies dfavy dI buinafd ieh hY ik 1925 ivc vI akflI dl ny afl ieMzIaf gurduafrf aYkt dI mMg kIqI sI. Aus vyly dI brqfnIaf srkfr ny pMjfb pwDrI gurduafrf aYkt bxfAux leI rjLfmMdI dy idwqI sI. afl ieMzIaf gurduafrf aYkt dI mMg dy jvfb ivc aMgryjLF df jvfb sI ik ies nvyN Dfrimk Kyqr dy kfnUMnI qjrby nUM pihlF pMjfb ivc ajLmf ky vyK leIey ijQy iswKF dy vDyry Dfrimk asQfn mOjUd hn.

     pMjfb qoN bfhr iswKF dy Dfrimk asQfn mhfrfsLtr, ibhfr, pwCmI bMgfl, asfm aqy idwlI ivc mOjUd hn. mulk dI vMz qoN bfad pfiksqfn qoN AujV ky afeI iswKF dI vwzI igxqI idwlI ivc jf vwsI. iswKF nUM jmhuUrIaq psMd qrIky nfl afpxy gurduafiraF df pRbMD krnf af igaf sI, ies leI AunHF nUM iksy iksm dI srkfrI dKlaMdfjLI psMd nhIN sI. idwlI leI vwKrI gurduafrf pRbMDk kmytI leI akflI dl aqy sLoRmxI kmytI ny idwlI dy iswKF df sfQ idwqf. 1971 ivc iek aYkt duafrf idwlI iswK gurduafrf mYnyjmYNt kmytI hoNd ivc afeI.

     sLoRmxI gurduafrf pRbMDk kmytI afpxy afp nUM smuwcI iswK kOm df numfieMdf ies krky vI smJdI hY ikAuNik 1925 dy iswK gurduafrf aYkt dy qihq pMjfb aqy ihMdusqfn qoN bfhr vwsdy iswKF dI mYNbr vjoN nfmjLdgI vI ho skdI hY. awj vI idwlI, ptnf, kolkfqf, nFdyV aqy muMbeI dy iswKF dI nfmjLdgI sLoRmxI kmytI ivc huMdI hY. iek smF sI jd dwKx-pUrbI mulk isMGfpur aqy QfeIlYNz qoN vI iswK numfieMdy nfmjLd huMdy sn. iesy qrHF jd idwlI, ibhfr aqy mhfrfsLtr ivc vwKry gurduafrf pRbMD kfnUMn bxfey gey qF AunHF sUibaF dIaF sMbMDq srkfrF ny sLoRmxI kmytI nUM nvyN bxy pRbMDkI borzF ivc numfieMdgI idwqI. ies mYNbrI qihq jQydfr gurcrn isMG tOhVf, nFdyV borz dy keI sfl pRDfn bxy rhy.

     ieh dyKx ivc afieaf hY ik ieX md dI vrqoN kyvl isafsI loVF pUrIaF krn leI kIqI jFdI hY nf ik Aus ielfky dy iswKF dy msilaF nUM ivcfrn aqy hwl krn leI. bfgLI akflI afgU mnjIq isMG klkwqf nUM kolkfqf sIt qoN nfmjLd kIqf igaf hY. sLoRmxI kmytI ny kurUksLyqr ivc hirafxf iswK imsLn bxfieaf hoieaf hY. aMbflf ijLlHf ivc pMjoKrf ivKy iek kflj leI sLoRmxI kmytI mfiek iemdfd idMdI hY. iesy qrHF krnfl aqy Xmunfngr ivc vI iswiKaf adfiraF nUM sLoRmxI kmytI grFtF idMdI hY.

     ies ivc koeI sLwk nhIN ik vwKry hirafxf iswK gurduafrf pRbMDk kmytI dI mMg isafsq nfl ilbVI hoeI hY. jdoN akflI dl ny afpxIaF sihXogI pfrtIaF aqy Kfs krky pRkfsL isMMG bfdl dy jfqI sMbMDF krky ivDfn sBf aqy lok sBf coxF ivc hirafxf ivc vwsdy iswKF nUM mnmrjLI nfl hdfieqF krnIaF sLurU kr idwqIaF qF Aus vyly hI iswKF dy iek cyqMn ihwsy ny vwKrI gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux df mn bxf ilaf. ipCly koeI iqMn dhfikaF qoN srgrm rhy jQydfr krqfr isMG twkr aqy jQydfr avqfr isMG Kflsf afpxI Aumr kfrn hux srgrm nhIN rhy aqy hirafxf akflI dl ivc isafsI Klfa pYdf ho igaf sI. ijs qrIky nfl akflI dl ny afpxf aiDkfr Kyqr Gtf ky kyvl pMjfb dI isafsq nfl afpxf moh rwiKaf Aus vqIry ny vwKrI gurduafrf pRbMDk kmytI dI mMg nUM hor qUl idwqI.

     pMjfb, hirafxf aqy cMzIgVH ivc dirafeI pfxIaF aqy pMjfbI boldy ielfikaF dI vMz ny vI pMjfb aqy hirafxf ivc vwsdy iswKF ivc pfV nUM hor vDfieaf. 1966 qoN bfad kuJ icr leI qF hirafxf ivc vwsdy iswK afpxI iksmq nUM pMjfb nfl joV ky hI vyKdy sn pr hOlI-hOlI isafsI swcfeI ny AunHF nUM hor qrHF socx leI mjLbUr kr idwqf. ies swcfeI nUM smJ ky jQydfr tOhVf ny hflfq aqy soc nUM pRyrq krn leI sLfhbfd mfrkMzf, ijQy iswKF dI kfPLI vwsoN hY, iek mYzIkl kflj aqy hspqfl KolHx df PLYslf kIqf. pr ies pRfjYkt nUM vI sMpUrn krn ivc ieMnf smF lwg cuwkf hY ik hux Aus df koeI asr huMdf nhIN idsdf.

      sRI pRkfsL isMG bfdl kuiVwkI ivc PLs gey hn. AunHF dy injI sMbMD hirafxf nfl hn aqy pfxIaF dI vMz cMzIgVH bfry PLYslf hfly hoxf bfkI hY. pr pYNqVybfjLI hfly vI muwidaF `qy nhIN bMidaF dy afly-duafly hI GuMmdI hY. hirafxy dy iswKF nUM KusL  krn leI msly dy hwl leI sMjIdgI nfl koeI ivcfr-vtFdrf qF nhIN hoieaf hY pr afpxy iek irsLqydfr jo hirafxy nfl sMbMDq hY rGujIq isMG ivrk nUM sLoRmxI akflI dl df sInIar mIq pRDfn bxf idwqf igaf hY aqy crcf hY ik Aus nUM sLfied sLoRmxI kmytI df aYkitMg pRDfn vI bxf idwqf jfvy.

     ijs qrHF akflI dl ny afpxf isafsI pYNqVf bdilaf hY Ausy qrHF keI Dfrimk muwidaF `qy vI Aus ny mUMh moiVaf hY. 1982 ivc Drm XuwD morcy dOrfn akflI dl dI iek muwK mMg afl ieMzIaf gurduafrf aYkt sI. pMjfb aqy hirafxf hfeI kort dy sfbkf muwK jwj aqy muwK gurduafrf cox kimsLnr jsits hrbMs isMG nUM afl ieMzIaf gurduafrf aYkt dI qjvIjL bxfAux df ijLMmf idwqf igaf. jsits hrbMs isMG ny afpxI pqnI aqy su[ Bfn isMG nfl ihMdusqfn dy vwK-vwK koinaF ivc vwsdy iswKF nfl qflmyl krky, AunHF dy jvfb lY ky iek jmhuUrIaq BrpUr qjvIjL iqafr kIqI. AunHF vwloN iqafr kIqf Kfkf bhu-pwKI ikrdfr df sI, ijs ivc smuwcy sMsfr ivc vwsdy iswKF dI numfieMdgI dy md sn. nfl hI jQydfr akfl qKLq aqy hor qKLqF dy jQydfr gRMQIaF afid dI cox aqy brKfsqgI dy inXm vI bxfey gey sn. ieh Kfkf BfrqI gRih mMqrfilaf pMjfb srkfr aqy sLoRmxI kmytI nUM ivcfr-vtFdry leI Byiraf igaf sI.

     akflIaF ny iek vfrI iPr afpxI sOVI soc df sbuuUq idwqf. afl ieMzIaf gurduafrf aYkt dIaF mwdF nUM ivcfrn dI bjfey, AunHF ivc mIn myK kwZ ky AunHF nUM muwZoN rwd krn df PLYslf kr ilaf. hflFik jsits hrbKsL isMG ny vwK-vwK KyqrI aqy suUbfeI borz bxfAux dI qjvIjL rwKI sI, pr sLoRmxI kmytI `qy kfbjL DVy nUM ieMj jfipaf ik AunHF ny aKiqafr, hwk aqy ruqbf Koh ilaf jfvygf. iswK socvfnF ny duhfeI pfeI pr akflI dl ny afl ieMzIaf gurduafrf aYkt nUM jMmx qoN pihlF hI mfr idwqf.

     sfrIaF pfrtIaF dy iswKF dI pRQfey soc ivc PLrk pYdf ho irhf hY. hux iswKF nUM afpxf iek jLrUrI vot bYNk smJdy hn. hux AunHF nUM lwgdf hY ik iswKF iKlfPL nFhpwKI soc rwKxI AunHF leI nuksfn vflI sfbq ho skdI hY. vwK-vwK sUibaF ivc vwsdy iswKF ny coxF ivc afpxI isafsI pCfx aqy asr bxfAuxf sLurU kr idwqf hY. ies asr df hI iswtf sI ik do sfl pihlF hoeIaF hirafxf asYNblI coxF ivc kFgrs pfrtI ny cox mnorQ pwqr ivc iek vwKrI hirafxf gurduafrf pRbMDk kmytI bxfAux df vfadf kIqf sI. huwzf srkfr ny KyqI mMqrI aYWc[ aYWs[ cwTf dI cyarmYnI hyT iek kmytI vI bxfeI hY, ijs ny afpxI irport hfly dyxI hY pr kFgrs pfrtI ny ies muwdy nUMU ijAuNdf rwKx leI hirafxf ivDfn sBf ivc iek gYr-srkfrI mqf pfs krvf ilaf hY.

     pMjfb dy iswK afgU ies msly `qy ruwKf pysL afAuNdy hn ikAuNik Auh afpxy afp nUM iswK Drm dy pwky Tykydfr smJdy hn. ieh mMdBfgI gwl hY. iswK Drm nUM pMjfb pwDrI rwKxf ipCFh iKwcU soc hY. iswK sfrI dunIaf ivc vws rhy hn aqy AunHF ny ijs mulk jF Kyqr nUM apxfieaf hY Auh AuQy dy smfjk swiBafcfr df ainwKVvF aMg bx gey hn. smyN dI ies swcfeI qoN munkr hoxf isafxp nhIN hovygI.

 


aftf dfl dI rfjnIqI: Kqry nfl Kyz rhI hY srkfr

-sqnfm cfnf

          muwK mMqrI pRkfsL isMG bfdl ny ivDfn sBf coxF `c kIqf afpxf Auh vfadf pUrf krn leI sMjIdf kdm AuTf ley hn ijs nUM cox pRcfr dOrfn votr afp vI cox stMt hI smJdy sn. cfr rupey iklo aftf aqy vIh rupey iklo dfl. Aus smyN qF ies vfady df hor vI mjLfk AuizaF jdoN pMj sflF qoN rfj kr rhI kFgrs pfrtI ny, iek kdm hor awgy jFidaF, 2 rupey iklo aftf aqy 10 rupey iklo dfl muhweIaf krn df lfrf lf idwqf. ies nfl ieh vfadf hor vI gYr sMjIdf ho igaf. jykr ies vfady nUM votrF ny sMjIdgI nfl ilaf huMdf aqy isrPL aftf dfl dy Bfa nUM hI muwK rwK ky vot pfeI huMdI qF huMJf Pyr ijwq kFgrs pfrtI dI hI hoxI cfhIdI sI. pr aijhf nhIN hoieaf. iPr vI vwzf duKFq ieh hY ik vfrI isr bxdy rhy sfry hfkm hux qwk ieh hI smJdy afey hn ik grIb dI grjL kyvl Aus dy afpxy pyt qwk hI sIimq huMdI hY. Aus nUM afpxf qn Zkx, afpxy bwcy pVHfAux aqy dvf-dfrU dI koeI suwD-buwD nhIN huMdI aqy ibjlI qoN ibnF vI sfr lYNdf hY. iesy krky hI sLfied ies vfr dIaF ivDfn sBf coxF ivc AumIdvfr vwloN sLrfb dy nfl-nfl trwkF dy trwk afty dIaF QYlIaF vI vMzIaF geIaF sn. hux kFgrs pfrtI qy kuwJ hor gruwp kih rhy hn ik jykr 4 rupey iklo aftf aqy 20 rupey iklo dfl (jldI) nf imlI qF ‘‘prfqF aqy pIpy KVkfvFgy’’.

          suihrd nfgirk hox dy nfqy iPr vI sfzf ieh ieKlfkI PrjL bxdf hY ik srkfr vwloN grIbF nUM ijMnI vI, QoVI-bhuq rfhq imly Aus df BrvF svfgq krIey. vfrqmfn srkfr ny aftf-dfl dI smwisaf nUM gMBIrqf nfl ilaf mlUm huMdf hY ikAuNik Aus ny grIbF dI insLfndyhI krn vfsqy pRsLfsn nUM qyjLI nfl afhry lf idwqf hY. srkfr ny ieh vI qYa kr idwqf hY ik 30,000 rupey sflfnf afmdn vfly pirvfr nUM grIb igixaf jfvygf aqy pirvfr dI pirBfsLf insLicq kridaF kih idwqf hY ik pqI pqnI qy AunHF dy nbflg bwcy nUM iek pirvfr igixaf jfvygf.

          spwsLt hY ik mnorQ isafsI hY ijs krky ieh kih dyx ivc koeI gunfh nhIN ik hukmrfn pfrtI dI ieh isafsq burI qrHF asPl hox df anumfn hY. ies ivc vfhvf Ktx dI QF bdnfm hox dy mOky vDyry njLr afAuNdy hn. Aus dy kuJ iek sMjIdf kfrn hn.

          srkfr vwloN insLicq kIqI geI pirvfr dI ieh pirBfsLf nvIN nhIN hY sgoN pMjfb ivc jLmIn-hwdbMdI df kfnUMn bxfAux smyN qoN hI lfgU hY. pr nOkrsLfhI ny hux qwk ies nUM kdy sMjIdgI nfl nhIN ilaf sgoN iek Grfxy nUM hI pirvfr mMn ky cldI afeI hY. iek Gr ivc rihx vfly sfry hI mYNbr iek pirvfr mMny jFdy rhy hn. afpxy bfp dy sIimq ijhy Gr ivc rihx vfly iqMn cfr bwicaF dy keI-keI twbrF nUM nOkrsLfhI ny kdy vI 4-5 pirvfr nhIN mMinaf. jykr ies vfr nOkrsLfhI pirvfr dI pirBfsLf bfry sMjIdf ho hI jFdI hY qF kuJ hor qrHf dy pRsLn KVHy ho jfxgy. Audfhrx dy qOr `qy jykr srkfr dI vrqmfn pirBfsLf nUM sMjIdgI nfl lfgU kIqf jFdf hY qF kI iek DnfZ pirvfr dy AunHF bwicaF nUM vwKry pirvfr mMinaf jfvygf ijhVy bflg ho cuwky hn pr byrujLgfr hn qy AunHF ivcoN keIaF dI sLfdI vI ho cuwkI hovygI. AunHF dy afpxy nfm `qy koeI jfiedfd vI nhIN hY. kI Auh lfBpfqrIaF dI sUcI ivc drj hoxgy ? dUjf svfl afmdn dI rfsLI nfl juiVaf hoieaf hY. ies vyly duafby ivc mjLdUr dI Aujrq 120 rupey rojLfnf hY aqy pMjfb ivc sLfied ikqy vI 100 rupey qoN Gwt nf hovy. ies qrHF ieh mjLdUr 30,000 vflI kYtygrI ivcoN bfhr inkl jFdy hn. ieh gwl srvyKx krn vfly nOkrsLfh AuWqy inrBr krygI ik Auh iks pRkfr iek idhfVIdfr mjLdUr nUM grIbF dI sUcI ivc sLfml krygf aqy iks pRkfr Aus dI afmdn kRmvfr 3600 aqy 3000 rupey mhInf qoN Gtf ky 2500 ru[ mhInf `qy lY ky afeygf. dUjy pfsy jykr KyqIbfVI XUnIvristI smyq vwK-vwK srvyKxf AuWqy Brosf rKIey qF pMjfb dy smuwcy iksfnF ivcoN 35 qoN 40 PIsdI igxqI aijhI hY ijnHF nUM sfry KyqI Krcy kwZ ky msF 35 rupey idhfVI hI pYNdI hY jo srkfr dy grIbI imafrF dy awD ivc vI nhIN phuMcdI. ies krky sLfied pMjfb dI awDI nfloN vI vDyry iksfnI nUM ssqy afty aqy dfl dI loV hY.

          lyikn sfzIaF srkfrF Kfs qOr `qy pRsLfsn dI ieh puKqf rucI rhI hY ik ivkfs aqy srkfr dIaF pRfpqIaF nUM vDf cVHf ky aqy jurm, grIbI aqy asPlqfvF nUM Gtf ky pysL kIqf jfvy. afpxy iKlfP jfx vflIaF hkIkqF nUM Auh pwtIdrj krn qoN guryj hI krdy hn.

          hfl dI GVI ieh AumId kr lYNdy hF ik grIbF dI sUcI iqafr krn lwigaF vwD qoN vwD iensfP ho jfvygf. lyikn sfzI vMz pRxflI df kI krFgy ijhVI GutfilaF aqy ivgfVF ivc glH-glH qwk zuwbI peI hY. ieh gwl asIN nhIN kihMdy sgoN Bfrq df Xojnf afXog kihMdf hY. ajy bhuq dyr nhIN hoeI jdoN Bfrq dy Xojnf afXog ny CfxbIx krn AuprMq dwisaf sI ik kyNdr srkfr vwloN pMjfb ivc grIbI ryKf qoN hyTF vsx vfilaF leI Byjy jFdy rfsLx df 76[50 pRqIsLq ihwsf KuwlHy bjLfr ivc hI vyc idwqf jFdf hY ijs ivcoN 55[65 pRqIsLq hirafxf vwl aqy 38[97 pRqIsLq AuWqr pRdysL dIaF mMzIaF vwl clf jFdf hY. iesy qrHF jnqk vMz pRxflI vfsqy ijhVI rkm pMjfb nUM idwqI jFdI hY Aus df kyvl 10[5 pRqIsLq hI grIbF qwk phuMcdf hY aqy 36 pRqIsLq rfh ivc hI Kurd-burd ho jFdf hY. bfkI dI rfsLI amIr lok Kf jFdy hn. ies qoN mwDynjLr aftf dfl dI vMz pRxflI grIbF nfl ikMnf iensfP krygI, ieh gwl sLwk dy Gyry ivwcoN bfhr nhIN hY. srkfr vwloN Byijaf jfx vflf ssqf rfsLx grIbF qwk ikMnf phuMcygf, ies df koeI Brosf nhIN. lyikn ssqI cIjL nUM mihMgy bjLfr vwl iKskx qoN koeI nhIN rok skdf Auh vI Aus smyN jdoN sfry drvfjLy KulHy pey hox.