|
|
|
nYno : Kwby pwK df Drm sMkt - aBY isMG jdoN tftf kMpnI ny iek lwK rupey ivwc imlx vflI CotI kfr ‘nYno’ df aYlfn kIqf qF tI[vI[ qy aKbfrF ivwc vfhvf crcf hoeI sI. ies nUM grIbF dI kfr ikhf igaf jo drusq nhIN pr ies nUM Gwt amIrF dI kfr ikhf jFdf hY. jdoN skUtr qy motrsfeIkl hI cflI qoN lY ky awsI hjLfr qk imldy hox qF iek lwK rupey ivwc kfr dyxf mieny rwKx vflI gwl sI. ies dI idwK qy qknIkI pwKF dI srfhxf hoeI. kuJ surKIaF aijhIaF vI sn ik nYno sB dy nYxF ivc smo rhI hY. tftf ny ieh kfr ies sfl dusihry dy mOky qk mfrkIt ivwc lY afAux df vfadf kIqf sI jo hux mumikn nhIN lwg irhf. ies ivc keI qrHF dIaF rukfvtF af rhIaF hn ijnHF krky nYno iPr surKIaF ivc af irhf hY. ies kfr df kfrKfnf pwCmI bMgfl ivc isMgUr nF dI jgHf Aupr lgfieaf igaf hY ijs vfsqy sUby dI srkfr ny cfr sO eykV jLmIn iksfnF qoN hfsl krky tftf kMpnI nUM idwqI sI. mmqf bYnrjI ny iksfnF nUM jLmIn vfps krn dI mMg Aupr Drnf lgvfieaf. ijs nfl kfrKfny df rsqf bMd ho igaf. mjLdUr kfrKfny ivc nhIN jf sky qy kMm Twp ho igaf. tftf ny ieh kfrKfnf bMgfl qoN bfhr lY jfx df inrxf kIqf. ijs bfry bMgfl dI KwbypwKI srkfr nUM Gbrfht hoeI qy gvrnr df dKl krvf ky sB iDrF dIaF mIitMgF krvfeIaF. nYno df kfrKfnf bMgfl ivwc rwKx dIaF sB koisLsLF nfkfm rhIaF. hux nYno dy krnftkf ivwc bxn dIaF KLbrF af rhIaF hn. sLfied ajy vI koisLsLF kIqIaF jfx pr ies sfrI kfrvfeI nfl Kwby pwKI ivcfrDfrf df iek sMkt jLrUr pYdf hMudf hY. kdy kfrF AuWpr Quwkxf ienklfbI ikrdfr smiJaf jFdf sI. iPr iek nfarf qF afm hI sI ik ‘tftf ibrlf kI jfgIr nhIN, ihMdusqfn hmfrf hY’. kimAUinst pRcfr ivwc tftf qy ibrlf df qswvr KMUKfr KlnfiekF vflf irhf hY. ienHF dI qulnf KUn cUsx vflIaF jokF nfl kIqI jFdI rhI hY. hux pwCmI bMgfl dy ienklfbI muwK mMqrI kfr bxfAux vfsqy Auqfvly hn qy tftf nUM iksfnF qoN jLmIn Koh ky vI dy rhy hn. mfrksvfdI arQsLfsqr dwsdf hY ik pMUjIpqI mjLdUrF dI imhnq df lwut krdf hY jo Aus dy munfPLy df afDfr bxdI hY. ies dy jvfb ivc pMUjIvfdI arQsLfsqrI kihMdy hn ik ijnHF mjLdUrF dI imhnq nhIN lwutI jFdI Bfv ik ijnHF nUM ienHF kfrKfinaF ivwc nOkrI nhIN imldI. Auh imhnq lutf skx vfilaF nUM iksmq vfly smJdy hn. iblkul eydF dI hI Audfhrx isMgUr ivwc imlI hY. ijAuN hI tftf ny afpxI PYktrI AuQoN bdlx df aYlfn kIqf qF mjLdUrF ivc Gbrfht hox lwgI. iek KudkusLI vI hoeI. bhuq sfry sUibaF dy muwK mMqrIaF ny tftf nUM ieh kfrKfnf afpxy sUby ivc lgfAux vfsqy hr qrHF dI mwdd dI pysLksL kIqI. kI ieh sfry vwzy vjLIr afpxy sUby dy lokF nUM iek srmfeydfr dI luwt df isLkfr bxfey jfx leI iqafr hn? tftf vrgIaF PYktrIaF ivwc krmcfrIaF nUM cMgI qnKfh imldI hY. iek kfrKfnf lwgx nfl isrP mjLdUrF nUM hI rujLgfr nhIN imldf hor keI lokF vfsqy vI rotI df pRbMD hMudf hY. kwcf mfl qoN pwkf mfl Zox, irhfiesLI ngrI Ausfrn, sfP-sPfeI dy kMm qy prcUn dIaF dukfndfrIaF df kfrobfr vI cwldf hY. kfrKfinaF dy Gyry sLihr vsdy hn qy iPr AuQy rihx vfly lokF vfsqy skUl kflj qy hspqfl vgYrf vI sB bxdy hn. sB qoN vwzI gwl ieh hY ik snaqI pYdfvfr AuWpr lwgdy tYksF nfl srkfr dI afmdn ivwc vfDf hMudf hY. snaqF hI afriQk ivkfs df afDfr bxdIaF hn pr ies sfry mfmly dIaF ivcfrDfrk ivroDqfeIaF hn. sB qoN pihlI gwl ieh hY ik kI afriQk ivkfs hux srmfeydfrF dy rihmo krm AuWqy hovygf. jdoN srkfr jLmIn afpxy kbjLy ivwc lYNdI hY qF Aus df kfrn iehI dwisaf jFdf hY ik ieh lok BlfeI dy mksd vfsqy cfhIdI hY. qd svfl ieh hY ik pwCm bMgfl dI srkfr ny lok BlfeI dy ikhVy mwudy vfsqy jLmIn hfsl kIqI. ieh socxf srkfr df kMm hoxf cfhIdf hY ik ikhVy kMm sB qoN vwD jLrUrI hn. pYdfvfr dy sMbMD ivc vI svfl ieh hY ik POrI jLrUrq CotIaF kfrF dI hY jF sfeIklF dI qy jF iPr kolkfqf ivwc hwQF nfl iKwcy jfx vfly irkisLaF dI QF `qy sfeIkl irksLf bxfAux dI. iPr jy kfrF hI bxfAuxIaF hn qF ieh kfrKfnf srkfr hI ikAuN nf lgfey . ies qrHF munfPLy AuproN isrP tYks hI nhIN, sfrf munfPLf hI srkfr sMBfly qy ieh pYsf awgy hor snaqF lgfAux qy lokF dI BlfeI vfsqy Krcy kry. AuNj ieh gwlF ilKx df hux koeI PLfiedf nhIN lwgdf. sB jfxdy hn ik srkfrF pbilk sYktr qoN mMUh moV rhIaF hn, Kwby pwKI srkfrF vI. kuwl imlf ky ieh lwgdf hY ik pMUjIvfdI afriQk isDFq afpxI cVHq ivKf rhy hn ijnHF df iek nukqf ieh hY ik pYdfvfr qy vpfr dy DMdy ivc srkfrF df dKl nhIN cfhIdf. isrPL pbilk sYktr qoN hI nhIN bhuq sfry Kwby pwKI nfairaF qoN vI mMUh moVnf pY irhf hY. blik ieQoN qk lwg irhf hY ik asl ivc hux mmqf bYnrjI hI AuhI nfarf lgf rhI qy AuhI krFqIkfrI nIqI clf rhI hY jo Kwby pwK dI pCfx rhI hY. ‘lfTI golI dI srkfr nhIN cwlygI, nhIN cwlygI’ dy nfary lfAux vfly awj vI lfTI golI df shfrf lY rhy hn. rotI mMgdy iksfnF qy mjLdUrF nUM golIaF imldIaF dIaF isLkfieqF krn vfly awj iehI cIjLF afp mjLdUrF qy iksfnF nUM dy rhy hn. ikhf jf skdf hY ik lfTIaF golIaF df iesqymfl isrPL kfnUMn qoVn vfly qy amn BMg krn vfly KrUdIaF ivruwD kIqf igaf hY. ieh vI ikhf jf skdf hY ik jdoN aMdolnkfrIaF df rsqf rokx aqy ihMsf AuWpr AuqfrU ho jfx qF pur amn sLihrIaF dI rfKI vfsqy srkfr nUM sKLqI vrqxI pY jFdI hY. pr kI bfkI mulk ivc jdoN ikDry vI lfTI jF golI cwldI hY qF iehI jvfb nhIN idwqf jFdf? afm qOr `qy aMdolnkfrIaF ivruwD lfTIcfrj, awQrU gYs, pfxIaF dIaF buCfVF, igRPqfrIaF qy keI vfr golIaF vI iksy Kfs mMg nUM rwKx krky nhIN dPf cqflI jF hor iksm dy mnfhI hukmF dI AulMGxf hox krky vrqIaF jFdIaF hn. ies lyK df aijhf mksd nhIN hY ik srmfeydfrI injLfm lwut AuWpr afDfrq nhIN qy nf hI ies df mqlb pwCmI bMgfl dI srkfr vwloN aMdolnf mOky AuTfey sKLq kdmF df iek vwiZEN ivroD krnf hY ies lyK df asl mksd Kwby pwKI dI sLbdfvlI dy ivcfrDfrk sMkt dI gwl krnf hY ijs nUM ivcfrn dI jLrUrq Kwby pwKI vfilaF nUM vI hY `qy hornF nUM vI. ies qoN ielfvf isMgUr dy mfmly ny snaqI ivkfs nfl juVdIaF ivhfrk qy isDFqk ivroDqfeIaF vI sfhmxy ilaf idwqIaF hn. bhuq sfry aKLbfrF qy tI[ vI[ dy itwpxIkfrF ny pwCmI bMgfl dI srkfr (qy mmqf bYnrjI) nUM snaqI qrwkI dI dusLmx krfr idwqf hY. ies muwdy df iek pwK ieh hY ik kI iksy mulk, sUby jF ielfky dy snaqI ivkfs dI Kfqr mjLdUrF qy iksfnF dy vfjb hkUk njLr aMdfjL kIqy jf skdy hn? kI iksy nUM ikhf jf skdf hY ik koeI vI byiensfPLI hovy, afpxy bwul sI lvy ikAuNik bolx nfl snaqI ivkfs ruk skdf hY? dUjf pwK ieh vI hY ik kI iksy vrg nUM ieh hwk idwqf jf skdf hY ik Auuh afpxI jQybMdk ssLkqI qy ihMsf dy jLor nfl sfrI smfjk gqI nUM brykF lgf dyvy? sLIsLy vFg sfPL hY ik ienHF dohF pwKF ivcoN koeI iek nhIN cuixaf jf skdf. awj hr aMdoln nUM vfijb nhIN ikhf jf skdf qy nf hr aMdoln nUM ivkfs dy rfh ivclf Kfh-mKfh df roVf ikhf jf skdf hY. aijhy inrxy mMgF bfry iensfP aDfrq qrk qy AunHF dy ipCokV nUM ivcfr ky hI kIqy jf skdy hn. aKIrlI gwl iPr Kwby pwKI ivcfrDfrf dy sMkt AuWpr mwukdI hY. awj jy hux qk vrqI jFdI ienklfbI sLbdfvlI dI gwl krIey qF pwCmI bMgfl dI srkfr df pwK ikMnf vI ivhfrk ikAuN nf hovy, Auh burjuafjI dI hmfieq ivwc KVHy hox df pRBfv idMdf hY. Ausy sLbdfvlI nUM vrq ky bMgfl dI srkfr nUM srmfeydfrF dI hmdrd dlfl jF jwuqIcwt jo mrjLI ikhf jf skdf hY. AuDr jfiejL nfjfiejL jo vI hovy afpxy stYNz `qy bijLd rih ky mmqf bYnrjI dI pfrtI juJfrU qy ienklfbI srUp ivwc ivKfeI dy rhI hY. ‘hmfrI mFgy pUrI hoN, cfhy jo mjbUrI hoN df sfhmxf awj Kwby pwK nUM krnf pY irhf hY.
dUijaF nUM rfh idKfAux df dfavf krn vfly amrIkI KLud hI Btk gey - arux nihrU amrIkf ny KwulHy bfjLfr dI idsLf ivc hr sMBv kfnUMn bxfieaf aqy afpxIaF sfrIaF muwK ivwqI sMsQfvF df amlI qOr `qy kOmIkrn kr idwqf hY qF ik dysL nUM iewk vwzI qbfhI qoN bcfieaf jf sky. ieh sMkt keI kfrnF krky pYdf hoieaf hY aqy qusIN ienHF `coN ijs kfrn qy vI njLr mfro, quhfnUM Aus `c jvfbdyhI aqy inXm `qy kfnUMnF dI pfbMdI nf hox dI gwl njLr afvygI. ies qoN ielfvf ivkisq dysLF vwloN vDf-cVHfa ky dwsy gey jF JUTy aMkiVaF dy afDfr `qy idKfey gey lfB aqy lyKf-pRIKkF qy kYRizt ryitMg eyjMsIaF dI lfprvfhI afid kfrn ieh siQqIaF pYdf hoieaF hn. afzItr kYRizt ryitMg eyjMsIaF asl ivc siQqIaF df shI aMdfjLf nhIN lgf skIaF. siQqIaF Aus smyN arfjk ijhIaF bx geIaF sn, jdoN bYNk aqy ivwqI invysLk kMpnIaF aqy mYnyjmYNt mfihr afpxIaF sMsQfvF nUM hox vfly nuksfn df aMdfjLf nhIN lgf skIaF aqy dunIaF dI sB qoN vwzI arQivvsQf nUM Zih-ZyrI hox dy kMZy `qy lY afey sn. amrIkI srkfr dy sfhmxy ienHF ‘bilAU icwps’ sMsQfvF nUM bcfAux leI ienHF df ‘kOmIkrn’ krn qoN ielfvf hor koeI cfrf rih nhIN igaf sI. mYN keI vfr socdf hF ik AunHF arbF-KrbF zflrF df kI hovygf, jo ik ienHF sMsQfvF vwloN lfBaMsL aqy bons dy rUp ivc Bugqfn kIqy gey hn. (ieh AudoN idwqy gey, jdoN aslI afmdn kuJ vI nhIN sI.) sb-pRfeIm aqy hor bMDk rwKIaF geIaF jfiedfdF dy mfmly ivc ienHF sMsQfvF dI siQqI gYr lfhyvMd rhI. ieQoN qk ik aijhy mfmilaF ivc BfrI DoKfDVI dy mfmly vI sfhmxy afey. ieh sfrf nuksfn afiKr jnqf nUM hI Bugqxf pvygf. ies qoN ielfvf Zih-ZyrI hox kMZy phuMcIaF ienHF sMsQfvF nUM dubfrf ienHF dy pYrF `qy KVHf krn leI vI arbF-KrbF df KLrc krnf pvygf. swc qF ieh hY ik hryk amrIkf vfsI nUM ies ‘vDyry lflc’ dI kImq cukfAuxI pvygI. awj sMsfrk arQ ivvsQf ivc iksy dy vwK hox dI klpnf vI nhIN kIqI jf skdI pr ivkisq dysLF aqy ivkfssLIl dysLF dI arQivvsQf aqy bfjLfr ivvsQf dy PLrk nUM qF iDafn ivc rwiKaf hI jfxf cfhIdf hY. ies qoN ielfvf ivkfssLIl dysLF dy nvyN bfjLfr dIaF vI pirBfsLfvF pysL kIqIaF jfxIaF cfhIdIaF hn. ies smyN amrIkf dI arQivvsQf sfhmxy jo sMkt afieaf hY, Aus df koeI cmqkfrI ielfjL vI nhIN hY. asIN agly do-iqMn sflF ivc hI arQivvsQf ivc suDfr dI kuJ klpnf kr skdy hF. ies nfl vfDy dI dr `qy vI asr pvygf. mYN nhIN smJdf ik Bfrq ivc sfl 2009 ivc vfDf dr 7 PIsdI qoN vwD hovygI. asIN jo Auqpfdn krdyy hF, Aus dI 85 PIsdI KLud Kpq krFgy aqy sfzI bwcq dI dr 30 PIsdI rhygI. anfj dy morcy `qy asIN svY-inrBr rhFgy. sfzy dysL ivc keI cuxOqIaF aqy isafsI hfdisaF df KLdsLf bixaf hI rhygf pr asIN ienHF musLikl qoN musLikl siQqIaF `qy pfr pf lvFgy. BivwK ivc sfzy sfhmxy jo vI cuxOqIaF afAuxgIaF, AunHF df sfhmxf krn leI sfnUM qurMq PYsly lYxy pYxgy. ies dy nfl hI sfnUM afpxy purfxy kfnUMnF ivc suDfr krn dI loV pvygI aqy AunHF nUM bdldy smyN anusfr Zflxf pvygf. hux asIN srkfrF dy kMtrol afid bfry ijLafdf AupdysL suxn nUM iqafr nhIN hF. ieh ajIb ijhI gwl hY ik ies smyN jdoN kMtrolz arQivvsQfvF, ijnHF `c rUs, pwCmI XUrp, cIn aqy Bfrq vI sLfiml hn, AuQy afriQk suDfrF df islislf sLurU hox dy nfl hI Auh ivsLv arQivvsQf ivwc sLfiml hox df Xqn kr rhy hn pr amrIkf, ibRtyn aqy XUrp dy keI dysL hux inwjI ivwqI sMsQfvF dy kOmIkrn dI idsLf vwl vD rhy hn. afpxy inwjI Kyqr dy AuWdmIaF nUM hox vfly nuksfn dI pUrqI leI sbiszI dy rhy hn. ieh qRfsdI hI hY ik iehI Auh dysL hn, jo Bfrq vrgy dysLF vloN iksfnF aqy hor kmjLor vrgF nUM idwqI jfx vflI sbiszI df ivroD krdy rhy hn. sfPL-suQry sLfsn dIaF nvIaF pirBfsLfvF sfPL-suQry sLfsn (guwz gvrnYNs) dI pirBfsLf pihlF dI bjfey hux vwKrI hY ikAuNik awj dIaF cuxOqIaF Aus nfloN bhuq hI vwKrIaF hn pr ieh jLrUrI hY ik asIN afpxy kMmkfj dIaF KrfbIaF `qy pUrI qrHF njLr rwKIey aqy afpxI smwrQf anusfr afpxI byhqr kfrgujfrI df pRdrsLn krIey. sfzI mOjUdf nyqf BivwKI AudysLF bfry spwsLt tIcy pCfxn aqy AunHF nUM hfisl krn leI kdm cuwkx. Auh mOjUdf cuxOqIaF df sfhmxf krdy hoey BivwK bfry vI socx. mYN prlo aqy iPr isRsLtI dI rcnf dy isDFq bfry ivsLvfs nhIN krdf pr mYN ‘qbdIlI’ aqy ‘mOikaF’ df lfB AuTfAux `c Brosf rwKdf hF. awj dy nyqfvF sfhmxy ieh ijLMmyvfrI hY ik BivwK leI XojnfvF bxfAux ik BivwK dy nyqf AunHF dy bxfey rfh `qy afsfnI nfl cwl skx. sfzI gwTjoV dI isafsq df pwDr ajy qk afpxf AuWc-pwDr nhIN bxf sikaf, jdik mOjUdf smyN dI coxfvI isafsq ivc ieh bhuq jLrUrI hY. sLfsn kdI vI sOKf nhIN irhf aqy ies `c hr kdm `qy cuxOqIaF afAuNdIaF hI rihMdIaF hn pr cfhy isafsq hovy jF vpfr, Aus `c hr smyN srvsRysLT pRiqBfvF afpxI kusLlqf drsfAuNdIaf rihMdIaF hn. sfnUM ivsLv BfeIcfry qoN hr Auh gwl iswKxI cfhIdI hY, jo sfnUM awgy vDf sky. afpxy POrI ivkfs leI nvIN tYknflojI df iesqymfl vI iswKxf cfhIdf. sfzy sfhmxy ies idsLf ivc cIn dI iek BKdI imsfl hY. asIN cIn `c ElMipk KyzF dy AudGftn qy smfpqI smfroh dyKy hn aqy cIn vloN ijwqy gey qmigaF dI sUcI vI dyKI hY. ies qrHF cIn ny afpxIaF kfrgujLfrIaF aqy pRfpqIaF df pRdrsLn kIqf hY. isrPL KyzF ivc hI nhIN, sgoN hornF KyqrF ivc vI cIn ny slfGfXog pRfpqIaF hfisl kIqIaF hn. sfry nIqI GfiVaF leI jLrUrI hY ik Auh BivwK ivc cIn vwloN vwK-vwK KyqrF ivc kIqI jfx vflI qrwkI `qy njLr mfrn. myrf afpxf aMdfjLf ieh hY ik amrIkf aqy ivsLv arQivvsQf dy mOjUdf sMkt dI smfpqI qoN bfad XkInI qOr `qy sfry dysL afpxI brfmd-muKI arQ ivvsQf dI bjfey afpxI aMdrUnI arQ ivvsQf nUMU mjLbUq krn `qy jor dyxgy. iesy muqfibk AunHF dy Kpqkfr ruJfn ivc qbdIlI afvygI. Bfrq leI vI ieh siQqI cuxOqI BrpUr hox dy nfl-nfl iek mOky dy rUp ivc hovygI, ijs df sfnUM ieqymfl krnf cfhIdf hY. awqvfd aqy aMdrUnI surwiKaf aMdrUnI surwiKaf dI siQqI `qy gMBIrqf nfl iDafn mfrn dI loV hY. asIN dyiKaf hY ik srhwd pfr awqvfd kI rUp aKLiqafr krdf jf irhf hY. AuQy awqvfdIaF ny mYrIat hotl ivc ijs qrHF bMb nfl hmlf kIqf, Aus ivc vwzI igxqI ivc lok mfry gey. sfzy ieQy idwlI ivwc hoey bMb DmfikaF qoN bfad srkfr ny bhuq cMgf kMm kIqf, hflFik awqvfdIaF df Kfqmf krn dI muihMm ivc asIN afpxf iek bhfdr puls aiDkfrI guaf ilaf pr duwK dI gwl ieh hY ik kfnUMn ivvsQf dy mfmly ivc iksy qrHF dy suDfr dy Coty ijhy vI sMkyq njLr nhIN af rhy. ieh iek vwzI glqI hY. awqvfd dy mfmly ivc ‘ismI’ dI sLmUlIaq sfhmxy af geI hY. afjLmgVH ivc kIqI jf rhI CfpymfrI ies gwl df sMkyq hY ik pulsqMqr KfmosL nhIN bYTf. XU[pI[ dI muwK mMqrI, jo ies smyN kFgrs aqy spf nfl iml ky sMGrsL kr rhI hY, nUM hux ies gwl df Xqn krnf cfhIdf hY ik Auh afjLmgVH aqy hornF KyqrF ivc awqvfdIaF ivruwD sKLq kfrvfeI kry. awqvfd ivruwD hux sKLq sMGrsL jfrI rwKxf pvygf. awqvfd pRqI ‘jLIro sihxsLIlqf’ jLrUrI hY.
ivDfn pfilkf vloN inaF pfilkf dy Kyqr `c dKLlaMdfjLI! -pRo[ drbfrI lfl awj ivDfn sBf ny ivsLysL kmytI dI isPLfirsL `qy pMjfb dy sfbkf muwK mMqrI kYptn aimMdr isMG nUM sfZy iqMn sflF leI ivDfn sBf qoN brKfsq krky pMjfb dy isafsI ieiqhfs ivc iek aijhf ivvfdpUrn aiDafey joiVaf hY, ijs dy pMjfb dI isafsq `qy BivwK ivc dUraMdysLI pRBfv pYxgy. afjLfdI qoN bfad pMjfb ivDfn sBf dy ieiqhfs ivc ieh pihlf mOkf hY jdoN iksy sfbkf muwK mMqrI ivDfiek nUM ivDfn sBf `coN brKfsq kIqf igaf hY. pMjfb dI isafsq ivc sLRI gopIcMd Bfrgv, BImsyn swcr, pRqfp isMG kYroN, gurnfm isMG, igafnI jLYl isMG, drbfrf isMG, byaMq isMG, pRkfsL isMG bfdl qoN ielfvf hor vI keI vwkfrI isafsqdfnf nUM muwK mMqrI bxn df mOkf imilaf hY aqy ienHF Gfg afgUaF df afpxy isafsI ivroDIaF nfl isafsI msilaF `qy mhFBfrq cldf rihMdf sI pr kdy vI swqfDfrIaF ny ivroDI iDr dy ivDfiek nUM ivDfn sBf `coN kwZx bfry soicaf vI nhIN sI. lokqMqr df swqf ivc afAuxf aqy swqf qoN jfxf iek suBfivk pRikiraf hY. ieh iek hkIkq hY ik aMimRqsr ieMprUvmYNt trwst dI lwgBg 32 kroV dI jLmIn dy mfmly nUM kFgrsL dy rfj ivc Aus dy afpxy hI iek ivDfiek ny ivDfn sBf ivc AuTfieaf sI pr mOjUdf spYsLl kmytI df gTn akflI-Bfjpf srkfr dy rfj ivc kIqf igaf hY, ijs ivc kFgrs pfrtI dy vI iqMn ivDfiek sn. ies gwl qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf ik srkfr lokF dI BlfeI aqy ivkfs leI smyN dI shUlq aqy loV muqfbk jLmInF nUM iekvfier krdI hY aqy keI vfr soD krky jLmInF Cwz vI idMdI hYy. ieh isrPL pMjfb ivc hI nhIN, sgoN Bfrq dy lwgBg sfry rfjF dIaF srkfrF aksr krdIaF afeIaF hn aqy BivwK ivc vI krdIaF rihxgIaF. hYrfnI qF ieh hY ik iesy jLmIn dy toty `c akflI-Bfjpf srkfr ny 1997 ivc 87 eykV jLmIn amrjIq ienklyv aqy zfktr ienklyv pRfjYkt `coN bfhr kwZ idwqI sI aqy ipCly 18 mhIinaF ivc mOjUdf srkfr ny lwgBg 1260 eykV iekvfier kIqI jLmIn CwzI hY, ijs df vyrvf ies qrHF hY-huisLafrpur-jlMDr roz 302[13 eykV, aMimRqsr jI[ tI[ roz 635[54 eykV, nvFisLhr 201[05 eykV qy KMnf 104[05 eykV. kYptn amirMdr isMG dy rfj dOrfn 87 eykV jLmIn bfry ivDfn sBf ivc keI vfr svfl AuTfey gey. pr AunHF ny qF iksy ivsLysL kmytI df gTn kIqf aqy nf hI iksy srkfrI eyjMsI qoN ies dI jFc krvfeI, sgoN ieh kih ky mfmlf tfl idwqf ik srkfr ny jo shI smiJaf, AuhI kIqf. jy Auh cfhMudy qF aijhI hI kmytI kfiem krky ibnF iksy iJjk aqy rukfvt dy ies qrHF dI kfrvfeI kr skdy sn pr kYptn amirMdr isMG ny sdn dI mirafdf dI pflxf kridaF aijhf kuJ vI nhIN kIqf. pMjfb ivDfn sBf dI ies kfrvfeI nUM jfiejL jF nfjfiejL aYlfny jfx qoN pihlF dunIaf dy sMsdI ieiqhfs `qyy njLr mfrnI bhuq jLrUrI qy aihMm hY. aMgryjLF ny lwgBg 200 sfl Bfrq `qy rfj kIqf aqy AunHF vwloN bxfey gey aYkt 1893, 1909, 1919 aqy 1935 df Bfrq dy sMivDfn `qy ivsLys pRBfv hY. BfrqI sMsdI pRxflI `qy ibRitsL sMivDfn df sB qooN vwD pRBfv hY, bysLwk sMivDfn bxfAux vfilaF ny amrIkf, rUs, afstRylIaf, afierlYNz aqy hornF dysLF dy sMivDfnF ivc ilKy gey hF-pwKI isDFqF nUM BfrqI sMivDfn ivc ibnF iksy iJjk dy sLfiml kIqf hY. dunIaf ivc sB qoN pihlF ibRitsL sMsd ivc vfr-vfr ijwqx vfly nfgirk jOn ivlkIs nUM gMBIr doosL lgf ky sMsd `coN 1768 ivc kwZ idwqf igaf sI aqy Aus qoN hfrn vfly AumIdvfr im[ ltrl nUM sMsd df mYNbr bxf idwqf igaf. sMsd dy ies hYrfnIjnk PLYsly nfl sfry ieMglYz ivc rOlf pY igaf aqy jgHf-jgHf sMsd dy ies PLYsly ivruwD jLordfr mujLfhry hox lwgy. afiKr sMsd ny afpxf PLYslf vfips ilaf qy jOn ivlkIs nUM sMsd df mYNbr mMn ilaf igaf. ies nfl BivwKI isafsq nUM ieh sMdysL igaf ik jnqf vloN cuxy gey numfieMdy nUM sMsd `coN brKLfsq nhIN kIqf jf skdf. jy Aus `qy doosL hY qF ies bfry inaFpfilkf qoN PYslf krvfAuxf cfhIdf hY. 20 meI 2008 nUM Bfrq dI suprIm kort ny kyrlf hfeIkort dy PLYsly nUM rwd kridaF sI[pI[aYYm[ dy ivDfiek [aYwm[jy[ jYkb nUM ivDfn sBf ivc ihwsf lYx dI iejfjLq dy idwqI, ijs nUM iBRsLtfcfr dy mfmly ivc ivDfn sBf `coN brKLfsq kr idwqf igaf sI. Bfrq dy pRiswD aYzvokyt sLRI sLsLIBUsLn ny suprIm kort ivc afpxI dlIl pysL kridaF ikhf sI ik lokF dy numfieMidaF nUM sBf `coN kwZxf AunHF dy ivDfn sBf hlky nfl iek bhuq vwzI byiensfPLI hY. iesy qrHF muMbeI hfeIkort ny goaf ivDfn sBf dy sfbkf spIkr ibsvfs swqrkr vloN afjLfd ivDfiek nYrI rozirgjL dI aXogqf Kqm krky AunHF dI mYNbrI bhfl kIqI sI qy ies PLYsly df svfgq kridaF muwK mMqrI pRqfp isMG rfxy ny ikhf sI ik-afiKr ielsfPL iml hI igaf. suprIm kort ivc 11 sMsd mYNbrF `qy lwgy iBRsLtfcfr dy dosLF aqy sMsd `coN kwZy jfx `qy dysL dy pRiswD aYzvokyt rfm jyTmlfnI ny 5 jwjF sfhmxy afpxI dlIl pysL kridaF ikhf ik sMsd nUM sMsd mYNbr brKLsfq krn df koeI hwk nhIN hY. Bfrq dI ivDfn pfilkf ny kdy vI inaF pfilkf df kMm nhIN kIqf, ies leI jn-pRqIinDIaF nUM ivDfn pfilkf ivc rih ky afpxy hlikaF dI numfieMdgI krn df sMivDfink aiDkfr hY qy ienHF nUM kwiZaf nhIN jf skdf. 1978 ivc sLRImqI ieMdrf gFDI nUM sMsd `coN kwZ idwqf igaf sI pr 1980 dIaF coxF ivc afpxI hrmnipafrqf dy afDfr `qy Auh dubfrf ijwq ky swqf ivc af geI qy AunHF nUM sMsd `coN brKfsLq krn vflI jnqf pfrtI sMqry dIaF PfVIaF vFg iKwlr geI. PrvrI 2007 dIaF coxF ivc kYptn amirMdr isMG dI agvfeI vflI kFgrs srkfr hfr geI aqy akflI-Bfjpf gwTjoV swqf ivc af igaf. srkfr ny sB qoN pihlF kYptn amirMdr isMG aqy AunHF dy sfQIaF `qy luiDafxf istI sYNtr jLmIn dy mfmly, jfiedfd dy mfmly aqy hux aMimRqsr ieMprUvmYNt trwst dI jLmIn dy mfmly ivc kys pf idwqy aqy AunHF dI ivDfn sBf mYNbrI nUM vI Kqm kr idwqf. iewk-dUjy dI pfrtI dy nyqfvF `qy prcf drj krfAux df irvfj qF kfPI purfxf hY, ijs df mksd swqfDfrIaF vwloN afpxy isafsI ivroDIaF nUM pRysLfn krnf qy AunHF nUM inrAuqsLfihq krnf hI irhf hY qF ik Auh swqf pwK dIaF kmjLorIaF KuwlH ky lokF sfhmxy rwKx dI bjfey afpxy hI kysF ivc AulJ jfx aqy swqf pwK ibnF iksy musLkl dy afpxy 5 sfl pUry kr lvy. kFgrs hfeIkmfn ny kYptn amirMdr isMG nUM pMjfb kFgrs kYNpyn kmytI df cyarmYn bxfAux qoN bfad kFgrs ivc iewk nvF josL qF Biraf hI hY, nfl hI pMjfb dy lokF, ijMnHF leI kFgrs ny ivkfs qy KusLhflI dI gMgf vhfeI sI, ny vI suwK df sfh ilaf. kYptn amirMdr isMG df sLMBU bYrIar qoN rfjpurf, pitaflf aqy aMimRqsr phMucx `qy ijs qrHF lokF vwloN inwGf svfgq kIqf igaf, Aus dI imsfl ieiqhfs ivc Gwt hI imldI hY. BIV nUM dyK ky akflI-Bfjpf srkfr dy hwQ-pYr Puwlx lwgy aqy iesy krky kYptn amirMdr isMG nUM ivDfn sBf `coN kwZx df PLYslf ilaf igaf. kYptn amirMdr isMG ny ivDfn sBf dI Dfrf 39 (10) aqy Dfrf 150 (zI) df ijLkr kridaF ikhf ik ienHF DfrfvF dy qihq adflq ivc ivcfr aDIn mfmlf sdn ivc crcf df ivsLf nhIN ho skdf. ieh iewk smJdfrI vflI dlIl hY ikAuNik 1934 ivc ibRitsL sLfsnkfl dOrfn Bfrq dI asYNblI ivc jdoN inaF pfilkf `c cwl rhy kys `qy kuwJ mYNbrF ny bihs krn df mfmlf AuTfieaf qF srdfr vwlB BfeI ptyl dy vwzy Brf ivwTl BfeI ptyl ny, jo AudoN asYNblI dy spIkr sn, ieh kih ky msly nUM tfl idwqf ik ieh inaF pfilkf dy ivcfr aDIn hY. ies qoN bfad Bfrq ivc ieh iek pRMprf bx geI ik inaF pfilkf ivc crcf nhIN kIqI jf skygI. pMjfb dI 13vIN ivDfn sBf ivc akflI-Bfjpf srkfr ny bdly dI isafsq nUM hiQafr bxf ky afpxy isafsI ivroDI nUM ivDfn sBf `coN kwZx df jo PLYslf ilaf, Auh iewQy hI Kqm nhIN hovygf, sgoN afAux vfly isafsI ieiqhfs ivc hor ijLafdf qxfa aqy kuVwqx pYdf krygf.
sVk rokx leI qF iewk hI rfjnyqf kfPI huMdY -KusLvMq isMG ikRsLn kumfr ibrlf dIaF iqMnF bytIaF aqy AunHF dy bwicaF ny afpxy mfqf-ipqf dI Xfd `c kIrqn df afXojn kIqf. huxy-huxy dohF dI mOq kuwJ idnF dy vkPLy nfl ho geI sI. hflFik mYN ibrlf leI kMm kIqf sI aqy AunHF dI pqnI nUM kuwJ ku vfrI imilaf sF pr mYnUM AunHF dy bwicaF jF bwicaF dy bwicaF bfry koeI jfxkfrI nhIN sI. myrf kIrqn `c jfx df koeI arQ nhIN sI. mYnUM lwgf ik AuWQy irsLqydfrF, dosqF, krmcfrIaF aqy mMny-pRmMny lokF dI BfrI BIV hovygI, jo ibrlf pirvfr `coN iksy nUM cfhy nf jfxdI hovy pr ‘ihMdosqfn tfeImjL’ dI mhwqqf nUM qF jfxdI hI hY. myrI Aus ivc sLmfl hox dI koeI iewCf nhIN sI. jo vI hovy, jdoN smF afieaf qF mYN kumkum cwZf nUM ikhf ik mYnUM nfl lY lYx. mYN afpxy iksy vyly rhy aMndfqf nUM aMiqm sLrDFjlI dyxI cfhuMdf sF. mYN AunHF nUM bhuq psMd krdf sF aqy AunHF df vwzf pRsLMsk sF. kIrqn nfl AunHF bfry myrIaF XfdF df vI aMq ho jfeygf. gFDI imAUjLIam dy brfbr siQq ibrlf hfAUs myry PLlYt qoN pMj imMtF dI dUrI `qy hY. mYYN awDf GMtf pihlF phuMc igaf qF ik aijhI QF `qy jf ky bYT skF, ijwQy mYN lokF nUM afAuNdy hoey dyK skF aqy iksy df myry vwl iDafn vI nf pvy. mYN ies Gr nUM nhIN pCfx sikaf, ijwQy mYN drjnF vfr afieaf sF. eyQy PLuwlF nfl kwZy hoey icwty prdy lwgy hoey sn. Gr dy ipCvfVy `c vwzy bgIcy nUM iek vwzy hfl df rUp dy idwqf igaf sI. kIrqn krn vfilaF leI iewk mMc bixaf hoieaf sI, ijwQy ky[ ky[ ibrlf aqy AunHF dI pqnI dy ivsLfl icwqr lwgy hoey sn aqy gyNdy dy PLuwlF nfl ‘Em’ bixaf hoieaf sI. afAux vfly lokF leI hjLfr qoN vwD kursIaF sn. ibrlf dI sB qoN CotI bytI sLoBnf BfrqI afpxy ipqf bfry myry vwloN ilKy lyK leI DMnvfd kihx afeI. myrf glf Br afieaf aqy mYN iewk vI sLbd nf kih sikaf. Auh afpxy mihmfnF dy svfgq leI clI geI, jo lgfqfr cly af rhy sn. mYnUM aijhy lokF bfry coKf qjrbf hY, jo ieh smJdy hn ik Auh afm afdmI qoN AuWpr hn. Auh jnqk smfroh `c iks qrHF df ivvhfr krdy hn, mYN ies qoN vI cMgI qrHF jfxUM hF. Auh ipwCy bYTy aYry-gYry lokF vwl ingHf mfry ibnF iswDy sB qoN mUhrlI kqfr vwl vwD jFdy hn. aglI sIt `qy bYTxf AunHF df jnm-iswD aiDkfr hY. AuWQy mulfiem isMG sn, awDI drjn kyNdrI mMqrI sn, ijnHF `coN mYN isLvrfj pfitl, lflU Xfdv aqy sYPLUdIn sojL nUM pCfixaf. hornF lokF `c mYnUM PLfrUk abduwlf, zfktr krx isMG, eIsLr afhlUvflIaf idKfeI idwqy. mUhrlI kqfr Br geI. keI pfrlImYNt mYNbr aqy isafsqdfn QoVHI dyr bfad afey ijvyN susLmf svrfj, afhlUvflIaf, afr[ ky[ Dvn, mnivMdr isMG, BIm isMG, surysL klmfzI. AunHF ny hfl df cwkr lfieaf aqy inrfsL huMdy idKfeI idwqy, ies leI AunHF vfsqy kuwJ kursIaF hor mMgvfeIaF geIaF aqy aijhI QF `qy rwKIaF geIaF, ijwQoN Auh idKfeI dy skx. AuWQy myry bhuq sfry purfxy sfQI krmcfrI dosq sn ijvyN nrysL mohn, agrvfl, suDIr Dr, imRxfl pFzy, sivwqrI kunfdI. mYnUM AunHF nUM pCfxn `c musLkl afeI. AunHF dy vfl AuWz gey sn, Bfr vwD igaf sI aqy AunHF df ijsm iZlk igaf sI. iksy ny vI mYnUM nhIN pCfixaf. jLfihr hY ik mYN vI pCfxy nf jfx dI hwd qk buwZf ho igaf hF. shI vkq `qy kIrqn sLurU hoieaf. ijLafdfqr bfpU gFDI dy ipafry Bjn sn : ‘vYsLnv jn dy qYny khIey ry, jo pIr prfeI jfny ry’ aqy rGUpqI rfGv rfjf rfm piqq pfvn sIqf rfm’. ieh bhuq hI ZuwkvyN sn ikAuNik asIN Aus QF dy bhuq nyVy sF, ijwQy bfpU df dyhFq hoieaf sI aqy AunHF dy buwlHF `coN ‘hy rfm’ inkilaf sI. mYN lokF dy AuWTx qoN pihlF bfhr inkl afieaf. mYN kumkum dI kfr df ieMqjLfr kr irhf sI ik sLIlf dIksLq phuMc geI. Aus ny grmjosLI nfl myrf svfgq kIqf. mYN Aus nUM kIrqn KLqm ho jfx qoN bfad afAux leI toikaf. Gr phuMcxf afsfn nhIN sI. pUrI sVk AunHF kfrF nfl BrI peI sI, ijnHF dIaF CwqF `qy lfl bwqI lwgI hoeI sI. sVk `qy rukfvt pfAux leI qF iewk vI[ afeI[ pI[ hI kfPLI huMdf hY aqy jdoN drjnF hox qF AuWQy pRysLfnI pYdf hovygI hI. sfnUM sujfn isMG pfrk qwk phuMcx leI lMmf cwkr lfAuxf ipaf. jdoN asIN loDI gfrzn kol phuMcy, hnyrf ho cuwikaf sI. pUrb vfly pfisEN cMdrmf inkl cuwkf sI. ieh 15 sqMbr 2008 sI, jo ibRkmI sMmq dy sfl 2065 dy BfdoN df afKrI idn sI. pUrnmfsLI dI rfq nUM pUrf cMdrmf idKfeI dy irhf sI. mYN bfhr inkl ky dyiKaf aqyy afnMd nfl pUrI qrHF gd-gd ho igaf.
anIqf nfier anIqf nfier kyrlf dI sB qoN vwD iKwc-pfAU muitafr hY, jo bMglOr `c afpxy pqI, byty, kuwqy aqy keI qrHF dy rINgx vfly jfnvrF nfl rihMdI hY, ijnHF ny Aus dy bgIcy `c afpxf Gr bxf ilaf hY. Aus ny afpxf kYrIar aYzvrtfeIijLMg nfl sLurU kIqf aqy ivhlf smF ikqfbF dIaF dukfnF dy cwkr lfAux `c bqIq krdI sI, ijwQoN Auh dunIaF dy vwK-vwK dysLF dy sPLl nfvl KLrIddI rihMdI sI. Aus ny 10 sfl pihlF aYzvrtfeIijLMg dy DMdy nUM Cwz idwqf sI qF ik PultfeIm lyKk bx sky, dunIaf GuMm sky, nvyN-nvyN pkvfnF df suafd lvy aqy iek kflm-nvIs bxy. Aus dIaF iqMn ikqfbF ‘stfier afPL id sb-vya, ‘id bYtr mYn’, ‘lyzIjL kUpy aYNz imstrYWs’ sB qoN vwD ivkx vflIaF ikqfbF hn aqy ienHF df 26 BfsLfvF `c anuuvfd kIqf hoieaf hY. ies qoN ielfvf kfiv-sMgRih, bwicaF dIaF ikqfbF, ijvyN ‘vyar id ryn iejL bOrn’ df sMpfdn kIqf aqy nfn-iPLksLn iliKaf hY. sMKyp `c 10 virHaF `c Auh ‘kuwJ nhIN’ qoN iewk aihm sLKsIaq bx geI hY. ‘guwz nfeIt aYNz gOz blYWs’ (pYNguien vfeIikMg) pfTkF leI Aus dI nvIN rcnf hY. ieh jIvn, sfihq aqy kuwJ dUjIaF cIjLF bfry hY, ijs `c Puwt nots, kots aqy dUsrI aijhI hI sfihqk sLbdfvlI idwqI geI hY. qusIN Aus nfl bugotf, imlfn, zslzOrP, Eslo dI Xfqrf kr skdy ho aqy AunHF lokF nUM iml skdy ho, ijnHF nUM Auh imlI sI. qusIN milaflIaF qy bxfey pkvfnF df svfd lY skdy ho, ijnHF `c iemlI qoN bxy keI pkvfn sLfml hn. quhfnUM ieMJ lwgx lwgdf hY ik isrP milaflI hI kQfklI nUM ikAuN smJdy hn, ijs nUM myry vrgy lok bhuq musLikl mMndy hn. qusIN kuwJ ku idn moplf musilm pirvfr nfl vI ibqf skdy ho, ijs dIaF suafxIaF kyrlf dI pRiswD kivwqrI kmlfdfs vFg burkf pihndIaF hn. ieh sB pVHn nUM bhuq cMgf lwgdf hY-rfq nUM ibsqry `qy jfx qoN pihlF grm hfrilks df iewk iglfs pIx vrgf. AunHF dI aMqF dI sfdgI `c AUrjf hY ikAuNik Auh quhfnUM bgLYr iksy idKfvy dy ijLMdgI bfry bhuq kuwJ dwsdIaF hn.
ivDfn sBf coxF `c Bfjpf qy kFgrs dI hflq pqlI - hrIsL gupqf 6 rfjF ivc hox vflIaF coxF qoN pihlF cox kimsLn dy sYkUlr ho jfx df lfB qF dysL nUM hI imlxf hY. afpxy iqMny cox kimsLnr ‘amr, akbr, aYNQonI’ vrgI iqwkVI hY. muwK cox kimsLnr aYWn[ gopflsvfmI aXuwiDaf jf ky rfm lwlf dy drsLn kr afey qF dUjy cox kimsLnr aYWs[ vfeI[ kurYsLI mwkf dI Xfqrf `qy hn. aijhI siQqI ivc nvIn cfvlf ikwQy ipwCyy rihx vfly sn. iewk XUnIvristI ivc Auh mdr tYrysf dI Xfd ivc BfsLx dy afey. coxF df mOsm af irhf hY. hux ieh qYa ho igaf hY ik lok sBf coxF imwQy smyN `qy hI hoxgIaF pr sYkUlr cox kimsLn 2 akqUbr qoN bfad 6 rfjF ivc coxF df aYlfn krn vflf hY. CwqIsgVH, mwD pRdysL, rfjsQfn, idwlI aqy imjLorm dy nfl hI jMmU-ksLmIr ivc vI coxF hoxgIaF ikAuNik vfdI ivc coxF tfl ky srkfr ies gwl df KLqrf muwl nhIN lYxf cfhuMdI ik Aus `qy ieh dosL lwgy ik Auh awqvfdIaF dy dbfa ivc hY. ksLmIr ivc coxF krvf ky srkfr ieh sMdysL dyxf cfhuMdI hY ik AuWQoN dy hflfq hux kfbU ivc hn. sLRIngr-muwjLPLrfbfd df rsqf vpfr leI KuwlHx vflf hY. Bfrq qy pfiksqfn ivcfly ies muwdy `qy sihmqI bx cuwkI hY. dohF dysLF drimafn kfrobfrI rsqf KuwlHx nfl pI[ zI[ pI[ jyqU aMdfjL ivc cox mYdfn ivc AuqrygI. jMmU zvIjLn ivc Bfjpf amrnfQ sLRfeIn borz dI jLmIn nUM lY ky hoey aMdoln nUM kYsL krn dI koisLsL krygI. ksLmIr ivc kFgrs dy iksy nyqf nUM hux muPLqI muhMmd seId aqy mihbUbf muPLqI `qy Brosf nhIN irhf. jfxkfrF df kihxf hY ik ksLmIr ivc kFgrs nYsLnl kfnPrMs vwl vwD rhI hY. mMinaf jf irhf hY ik ksLmIr ivc aglI srkfr nYkf dI hovygI, ijs nUM kFgrs hmfieq dy skdI hY. coxF qF imjLorm ivc vI hoxIaF hn pr AuQy ies nfl kOmI isafsq ivc koeI hlcl nhIN huMdI. joV-qoV nfl AuQy jy kFgrs srkfr bxfAux ivc sPl huMdI hY qF kFgrs dy sLfsn vfly rfjF dI igxqI ivc iewk sUby df vfDf qF hovygf hI pr dysL dI isafsq dI DurI mwD pRdysL, CwqIsgVH, rfjsQfn aqy idwlI hY. ienHF iqMnF rfjF ivc Bfjpf aqy iewk ivc kFgrs dI srkfr hY. mOjUdf srkfr dy ivruwD coxF ivc ‘aYNtI ielkMbYNsI PYktr’ qF huMdf hI hY pr ieh muwD pRdysL ivc sB qoN ijLafdf AuBfr `qy hY. AuWQy Aumf BfrqI vI morcy `qy hY. Aup-coxF ivc Aumf PYktr koeI KLfs asr nhIN idKf sikaf pr spf aqy kFgrs ijs qrHF Aus nUM mjLbUq krn dI koisLsL ivc hn, Aus nUM dyKidaF ies sMBfvnf qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf ik Aumf BfrqI Bfjpf dy mnsUibaF nUM plIqf lgf skdI hY ikAuNik mwD pRdysL ivc isLvrfj isMG cOhfn df aks kuwJ Ausy qrHF hI hY ijvyN dysL ivc mnmohn isMG df. ies leI Auh Aumf BfrqI dy pRBfv qoN Bfjpf nUM bcf skxgy, ieh kihxf musLikl hY. kFgrs ny afpxy sfry vwzy nyqfvF nUM afpo-afpxy hlky ivc itktF vMzx df aiDkfr dyx df PLYslf lwgBg kr ilaf hY. jo sB qoN vwD ivDfiek Bopfl Byjygf, sI[ aYm[ dI kursI Ausy dI hovygI. aijhf krky kFgrs ny coxF qk pfrtI `c DVybMdI `qy qF kfbU pf ilaf pr ies PLYsly nfl ieh sMkyq vI imilaf ik Gfg idwgI rfjf (idwgivjy isMG) nUM mwD pRdysL dI kmfn nhIN sONpI jfvygI. sLfied Auh ieh gwl jfxdy vI hn, ies leI AunHF dy hmfieqI mwD pRdysL ivc pfrtI nUM qoVn dI koisLsL ivc lwgy hoey hn. ies sB dy bfvjUd mwD pRdysL ivc kFgrs jy iewkjuwt ho ky cox lVy qF AuWQy Aus dy leI bhuq sMBfvnf hY. mihMgfeI aqy awqvfd muwdf hY qF Aus dy nfl hI AuWQy Bfjpf df iBRsLtfcfr vI aihm muwdf hY. isLvrfj isMG cOhfn pUry sUby ivc rYlIaF krky afpxI siQqI suDfrn ivc lwgy hoey hn. ies ivc AunHF nUM sPlqf vI iml rhI hY pr lok AunHF dy nF `qy votF dyxgy, ieh ajy ikhf nhIN jf skdf. mwD pRdysL ivc kFgrs leI jo sMBfvnf hY, Auh guaFZI sUby CwqIsgVH ivc nhIN hY. CwqIsgVH ivc ajIq jogI aqy ividafcrn sLukl dy mukfbly rmn isMG KVHy hn, jo AunHF nfloN ikqy ijLafdf mjLbUq hn. ajIq jogI hfeIkmfn nUM psMd hn pr jnqf ivc Auh ikMny hrmnipafry bx skxgy, kFgrs dI AumId bs iesy `qy itkI hY. rfjsQfn ivc vsuMDrf rfjy dI hflq 2007 ivc Krfb sI pr 2008 ivc suDrI qy hux sB qoN awgy hY. rfjsQfn ivc kFgrs ny ajy ieh PLYslf krnf hY ik Auh sUby ivc smUihk lIzrisLp hyT cox lVygI jF asLok gihloq dy shfry. kFgrs jfxdI hY ik jft, guwjr aqy gihlqo ‘ivinMg kMbInysLn’ qF hY pr smwisaf ieh hY ik ies nUM pRvfn kOx cVHfeygf? vsuMDrf mIzIaf dI ipafrI hY. nINh-pwQr rwKx `qy AunHF ny KLUb pYsf lutfieaf hY pr aijhf koeI kMm nhIN kIqf ik jnqf AunHF qoN KusL hoeI hovy. rfjsQfn ivc bspf PYktr Enf mjLbUq nhIN hY, jo Auh Bfjpf dI mdd kr sky. ies leI rfjsQfn nUM bcfAux vfsqy Bfjpf nUM kfPI imhnq krnI pvygI. idwlI kFgrs leI isrdrd hY. 10 virHaF qk rfj krn qoN bfad sLRImqI sLIlf dIksLq aijhy mukfm `qy phuMc geI hY ik ‘idwlI ivc mYN hI nhIN qF kFgrs nhIN’. kFgrs leI musLikl hY ik Auh sLIlf dIkisLq nUM lgfqfr qIjI vfr muwK mMqrI bxn qoN ikvyN roky. awqvfd aqy mihMgfeI vrgy bI[ jy[ pI[ qy muwdy coxF qk KuMJ skdy hn. idwlI dIaF hor pRysLfnIaF hn. sIilMg hovy jF nfjfiejL kflonIaF nUM pwkIaF krn df mfmlf, sLIlf dIkisLq ny afm afdmI dI lVfeI kdy nhIN lVI. Auh jnqf df idl qF ijwqxf cfhuMdI hY pr ies dy leI krdI kuwJ nhIN. Bfjpf lfB vflI siQqI ivc hY. idwlI dI kmfn ivjy mlhoqrf nUM sONp idwqI geI hY, jo sLIlf dy mukfbly cMgy dfavydfr hn. coxF df ibgl vwj cuwkf hY. asIN quhfnUM dwsdy rhFgy ik ienHF cfr rfjF ivc kI hovygf? mnmohn isMG ivdysL Xfqrf qoN prq ky afAuxgy, cox kimsLn aYlfn krygf, iPr coxF df dOr cflU hovygf.
krnftk qy AuVIsf `c ‘Drm pirvrqn’ bixaf isafsq df aKfVf -kilafxI sLMkr AuVIsf aqy krnftk `c huxy-huxy iesfeIaF qy hoey hmly isafsI rUp Dfrdy jf rhy hn. sB qoN pihlF qF ieh rfjg bnfm XU[ pI[ ey[ aqy iPr rfjF `c swqfDfrI pfrtIaF aqy ivroDI iDr ivcfly tkrfa df kfrn bixaf. ieh sfrf mfmlf hux iek ivgiVaf isafsI rUp aKLiqafr krdf jf irhf hY, ijs qoN bcxf cfhIdf hY. hux aijhf lMgx lwgf hY ik isafsI pfrtIaF sfPL-suQry sLfsn dI QF vot bYNk dI isafsq `qy Brosf krn lwgIaF hn. rfjg dy sLfsn vfly rfjF ivc ieh iPrkuU asLFqI AudoN axikafsy rUp ivc sfhmxy afeI hY, jdoN ieh ies smyN lok sBf coxF dIaF iqafrIaF vwl vD rhy sn. kFgrs dI agvfeI vflI XU[ pI[ ey[, jo kyNdr ivc swqf `c hY, Auh rfjg dy sLfsn vfly rfjF ivc Aus mOky df lfB AuTf ky rfjg `qy hmlf krn dI isafsq df sLfied iek vI mOkf nhIN guafAuxf cfhygI. iehI ies gwl nUM spwsLt krdf hY ik Aus ny sMivDfn dI Dfrf 355 dy qihq AuVIsf qy krnftk srkfrF nUM slfhF (aYzvfeIjLrI) Byjx ivc jLrf vI dyr nhIN lgfeI. afm qOr `qy ies qrHF df kdm kdI-kdI hI cwuikaf jFdf hY. XU[ pI[ ey[ dI sihXogI rfjd dy muKI lflU Xfdv aqy nvIN sihXogI spf dy muKI mulfiem isMG Xfdv sMG dy pirvfr dy iek sihXogI sMgTn bjrMg dl `qy pfbMdI lgfAux dI mMg krdy af rhy hn. Bfjpf vloN kyNdr srkfr qy vot bYNk dI isafsq Kyzx df dosL lgfieaf jf irhf hY. rfjg ieh svfl AuTf irhf hY ik kyNdr srkfr nUM pwCmI bMgfl vrgy sUby ivc ieh kdm ikAuN nhIN cwuikaf, ijwQy isMgUr df mfmlf gMBIr rUp ic aKiqafr kr irhf sI. mhfrfsLtr ijQy rfj Tfkry vwloN qxfa pYdf kIqf jf irhf hY aqy kyrlf, ijQy koeI axsuKfvIaF GtnfvF hoeIaF hn, AuQy Dfrf 355 dI vrqoN ikAuN nhIN kIqI geI? ijQoN qk krnftk df svfl hY, AuQy rfj srkfr nUMU sfry pfisEN hmilaF df sfhmxf krnf pY irhf hY. Bfjpf dy muwK mMqrI XydIXurwpf `qy dosL lgfieaf jf irhf hY ik Auh sUby ivc iesfeIaF dI surwiKaf leI kuJ nhIN kr rhy. sfbkf pRDfn mMqrI dyvygOVf dI agvfeI vflI jnqf dl (aYWs) ny Bfjpf `qy vfr krn leI ies mOky df lfB AuTfAux ivc jLrf vI dyrI nhIN lgfeI. gOVf ny afpxI muihMm df kyNdr idwlI nUMU bxfieaf aqy krnftk dI Bfjpf srkfr ivruwD kfrvfeI kIqy jfx dI mMg nUM lY ky jMqr-mMqr awgy Drny `qy bYT gey. rfj srkfr `qy vfr krn dI muihMm ivc kFgrs vI dyvygOVf nfl sLfiml ho geI. Bfjpf ivroDI iDr `qy dosL lgfAuNdI hY ik Auh srkfr nUM asiQr krn leI hI ieh sB kuJ kr rhI hY. ieh pihlF mOkf nhIN hY. jdoN AuVIsf jF krnftk ivc iPrkU ihwsf BVkI hovy. kuJ sfl pihlF stynjL pirvfr nUM kuJ kfqlF vwloN awg lf ky sfV dyx qoN bfad AuVIsf ivc qxfa pYdf ho igaf sI. krnftk ivc vI ies qoN pihlF keI iPrkU JgVy ho cwuky hn. pr ies smyN jo kuJ ho irhf hY, Auh kuJ ajIbo-grIb hY. afiKr isafsI pfrtIaF iek-dUjy `qy dosL lgfAux dI bjfey iPrkU qxfa nUM sLFq krn dI koisLsL ikAuN nhIN krdIaF. kI Auh ies qrHF dy KLqry nUM mihsUs nhIN krdIaF hn ik dysL dy hornF rfjF ivc vI iesy qrHF dy iPrkU dMgy qy ihMsf PYl skdI hY? kI ienHF isafsI pfrtIaF nUM ihMdUaF, muslmfnF, iesfeIaF afid nUM isrPL ‘vot bYNk’ hI mMnxf cfhIdf hY? ies qxfa qy asLFqI df kfrn Drm pirvrqn df mfmlf ho skdf hY pr hux qF ies `qy isafsq hI hfvI ho geI idsdI hY. jo lok Drm pirvrqn ivruwD hn, AunHF df kihxf hY ik lMmy smyN qoN iesfeI imsLnrIaF hyTlI jfq dy Boly-Bfly ihMdUaF nUM lflc dy ky AunHF df Drm pirvrqn krky AunHF nUM iesfeI bxf rhIaF hn. ibRitsL kfl ivc AunHF ny Drm pirvrqn `qy rok nhIN lgfeI sI. ies mfmly ivc pfbMdI lfAux jF nf lgfAux df kMm vyly dIaF sQfnk irafsqF `qy Cwz idwqf igaf sI. afjLfd Bfrq dI pfrlImYNt ny 1954 ivc pihlI vfr ieMzIan knvrsLn (rYgUlysLn aYNz rijstRysLn) ibwl `qy ivcfr kIqf sI aqy Aus qoN bfad 1960 ivc bYkvrz kimAUintIjL (irlIjIas pRotYksLn) ibwl `qy ivcfr kIqf pr ienHF dohF hI ibwlF nUM kfPI hmfieq nf iml skx krky Cwz idwqf igaf. AuNJ kuwJ sUibaF ny bfad ivc sQfnk afDfr `qy afpxyy kuJ kfnUMn bxfey, ijnHF ivc Drm pirvrqn `qy pfbMdI lgfeI geI sI. AuVIsf ny afpxf iek kfnUMn ‘AuVIsf PRIzm afPL irlIjLn aYkt 1967’ qF mwD pRdysL ny Dfrimk afjLfdI kfnUMn 1968 bxfieaf. aruxfcl ny vI PRIzm afPL irlIjLn aYkt 1978 bxfieaf. ienHF ivc muwK qOr `qy lflc dy ky iksy nUM vI Drm pirvrqn krn `qy rok lgfeI geI sI. ies sMbMDI qfjLf kfnUMn qfimlnfzU pRohIibsLn afPL PorsIbl knvrsLn afPL irlIjLn aYkt 2002 hY. idlcsp gwl ieh hY ik ijwQy kfnUMnF ivc Drm pirvrqn `qy rok hY, AuWQy hI afpxy pihlF vfly Drm ivc vfpsI `qy koeI rok nhIN hY. AuVIsf ivc huxy-huxy jo ihMsf hoeI hY, Aus df kfrn svfmI lksLmxfnMd srsvqI dI hwiqaf hY. AunHF dy smrQkF df kihxf hY ik svfmI jI 1966 qoN jnjfqI lokF drimafn ho rhy Drm pirvrqn df ivroD kr rhy sn. AunHF dI hwiqaf kMDmfl ijLly ivc jlysLpftf afsLrm ivc AudoN hoeI, jdoN Auh jnmasLtmI dI pUjf kr rhy sn. AunHF dI hwiqaf qoN bfad bjrMg dl dy vrkrF ny pRqIikiraf jLfihr kIqI qy Auh vI ihMsf kFz ivc sLfml ho gey. ijQoN qk krnftk df svfl hY, AuWQy ihMsf iewk iesfeI sMgTn ‘inAU lfeIPL’ vwloN vMzy gey pYNPlYtF kfrn hoeI. ienHF ivc ihMdU dyvI-dyviqaF bfry kuwJ aijhIaF gwlF ilKIaF hoeIaF sn, ijnHF qoN bjrMg dl dy vrkr BVk AwuTy. srkfr ny Auh prcy jLbq kr ley qy prcy vMzx vfilaF nUM igRPqfr kr ilaf. hflfq nf ivgVdy, jy srkfr ny Auprokq dosLIaF dy ivruwD kfrvfeI krn ivc 7 idnF dI dyrI nf kIqI huMdI. jdoN kyNdr df noits afieaf qF srkfr ny Gtnf dI inafiek jFc dy hukm idwqy. asl ivc smwisaf ‘ismI’ jF bjrMg dl `qy rok lgfAux dI EnI nhIN hY, ijMnI isafsI pfrtIaF dy rvweIey ivc qbdIlI ilafAux dI. asl ivc Auprokq dohF hI sMgTnF nUM isafsI pfrtIaF dI kuwJ nf kuwJ sLih imlI hoeI hY. Dfrimk afgUaF nUM vI cfhIdf hY ik Auh afpxy pYrokfrF nUM sihxsLIlqf df pfT pVHfAux.
ihMdUaF leI vI svY-ivsLlysLx df smF - suDINdr kulkrxI jo ihMdU gMBIrqf nfl ihMdU-musilm eykqf leI kMm kr rhy hn, AunHF nUM aqIq dy AunHF mhfn ivcfrkF dy ivcfrF df aiDaYn krnf qy mMnxf cfhIdf hY, ijnHF nUM vI afpxy smyN `c aijhIaF cuxOqIaF df sfhmxf krnf ipaf sI. sLRI arivMd vI AunHF `coN iek sn. awj qoN sO sfl pihlF 1909 `c ilKy gey AunHF dy iek lyK df ieh aMsL ieQy pysL hY. ‘‘ihMdU-musilm eykqf isafsI qflmyl jF kFgrs vloN kIqI jfx vflI cfplUsI nfl nhIN hovygI. ies dy leI idl qy idmfg dI zMUGfeI `c jf ky socxf pvygf qy dohF BfeIcfiraF `c ijnHF kfrnF krky pfVf ipaf hY, AunHF nUM dUr krn df hwl vI lwBxf pvygf. sfnUM ieh gwl iDafn `c rwKxI cfhIdI hY ik sfzy drimafn pYdf hoey mqBydF df pRmwuK kfrn glqPihmI hI hMudI hY. sfnUM ibhqr igafn qy afpsI hmdrdI nfl glqPihmIaF nUM dUr krn dI koisLsL krnI cfhIdI hY. sfnUM afpxy dysL Bgq musilm BrfvF nfl swcf pRym krnf cfhIdf hY qy aijhf krdy smyN sfnUM ieh gwl vI iDafn `c rwKxI cfhIdI hY ik Auh vI sfzy vrgy hn qy AunHF nUM vI sfzI mF ny afpxI god `c pfilaf-poisaf hY qy sQfeI QF idwqI hY pr ies sMdrB `c sfnUM luky svfrQF vflI cfplUsI jF kfierqf iqafgxI pvygI[[[[[[mfnisk , bOiDk qy idlI hmdrdI hI sfnUM iekwTy kr skdI hY qy afps `c joV skdI hY pr ies dy leI iek-dUjy nUM iqafr krnf pvygf.’’ 1947 qoN pihlF dy 4 qy Aus qoN bfad dy 6 dhfikaF dy ieiqhfsk qjribaF dy sMdrB `c mhfirsLI arivMd dy ienHF ivcfrF df ivsLlysLx krIey qF sfnUM pqf lwgdf hY ik ies mhfn XogI dy ivcfr awj vI iek pRyrxf idMdy hn ik afpxy musilm BrfvF nfl ipafr kro pr ieh ipafr mjLbUq bMDnF df hoxf cfhIdf hY nf ik kmjLor ijhy bMDn vflf. afpxy iesy kflm `c mYN ipCly hPqy iliKaf sI ik BfrqI muslmfnF vFg hI ihMdUaF leI vI ieh svY-ivsLlysLx krn df smF hY. Bfrq ivc ihMdUaF ny afpxy musilm BrfvF pRqI idl `qy idmfg dIaF keI kmjLorIaF drsfeIaF hn. awj Bfrq ijs musLkl dOr `coN lMG irhf hY, Aus `c ieh gwlF kfPI icMqf pYdf krn vflIaF hn. ihMdU smfj dy iek Coty ijhy vrg dI ieh soc hY ik ihMdU BfeIcfry nUM awqvfd ivruwD juafbI awqvfd nfl mjLbUq bxfieaf jf irhf hY. ieh soc pUrI qrHF glq qy nuksfndyh hY. Bfrq df ieiqhfs ies gwl df gvfh hY ik ihMdU BfeIcfry ny kdy vI Dfrimk awqvfd dI hmfieq nhIN kIqI. mIzIaf `c pRcfirq-pRsfirq hox vflIaF KbrF qoN guMmrfh ho ky kuJ jnUMnI lok ieDr-AuDr bMb Dmfky kr rhy hn. aijhy lokF dy kfiraF dI inMdf kIqI jfxI cfhIdI hY qy ihMsf PYlfAux vfilaF ivruwD kfnUMn nUM sKq kfrvfeI krnI hI cfhIdI hY. 1947 qoN bfad dy Bfrq ivc ihMdU-musilm sMbMDF nUM iksy hor gwl ny nuksfn nhIN phMucfieaf isrP iPrkU dMigaF dIaF duKdfeI GtnfvF jLrUr hoeIaF. dMigaF kfrn keI hor AulJxf pYdf hoeIaF. dohF hI iDrF vloN iek-dUjy `qy ienHF leI jo dosL mVHy jFdy sn, Auh nf qF swc `qy afDfirq hMudy sn qy nf hI mfmly sulJfAux `c shfeI hMudy sn. AuNJ iek gwl spwsLt sI ik ienHF dMigaF df asr ihMdU smfj dI bjfey musilm smfj dy lokF `qy ijLafdf pYNdf irhf qy AunHF dy jnjIvn nUM burI qrHF pRBfivq krdf irhf. ies nfl muslmfnF `c asurwiKaf dI Bfvnf vDI qy Auh afpxIaF sMGxI afbfdI vflIaF bsqIaF `c surwiKaf dI Bfvnf kfrn sImq hMudy gey qy ies nfl AunHF dy rihx-sihx dIaF siQqIaF vI Ausy muqfbk ZldIaF geIaF. ieh iek aijhf qwQ hY, ijs qoN koeI vI eImfndfr ihMdU ienkfr nhIN kr skdf. dMigaF ny isafsI lIzrisLp dI BUimkf qy aprfDk dMz pRxflI nUM vI aflocnf dy Gyry `c lY aFdf. ieh BUimkf inrpwK, agfAUN Dfrnf qoN rihq qy kfnUMn vwloN inrdyisLq hoxI cfhIdI hY. iPrkU ihwsf Bfrq dy swiBak smfj dIaF sLKsIaqF `qy iek klMk hY. dunIaf `c afpxf jfl PYlfeI bYTy ieslfmI awqvfdIaF df mwuK AudysL aijhI iPrkU ihMsf nUM BVkf ky sfzy dysL dI eykqf nUM kmjLor krnf hY. ies leI hux smF af igaf hY ik shI soc vfly ihMdU rfjnyqfvF nUM, ijnHF dy idl `c dysL dy ivafpk qy icrsQfeI ihwqF dI icMqf hY, hux gMBIrqf nfl ies tIcy bfry socxf cfhIdf hY ik Bfrq pUrI qrHF nfl iPrkU dMigaF qoN mukq hovy. ies tIcy dI pRfpqI srkfr jF isafsI pfrtIaF dy jLrIey hI nhIN kIqI jf skdI, ies dy leI iek lgfqfr smfijk muihMm clfAux dI loV hY. bdiksmqI nfl keI ihMdUaF, ijnHF `c Auh isafsI pfrtIaF vI sLfml hn, jo Kud Drm inrpwKqf dIaF cYNpIan hox df dfavf krdIaF hn, `c vI musilm BrfvF pRqI idlI hmdrdI dI kmI idKfeI idMdI hY. sLwk qy byXkInI dI Bfvnf AunHF dI sdBfvnf aMdr vI idKfeI idMdI hY. sfry muslmfnF nUM awqvfdIaF pRqI hmdrdI rwKx vfly smJxf iesy qrHF dI iPrkU byXkInI nUM drsfAuNdf hY.
afpsI sMvfd jLrUrI ies smyN siQqI aijhI bxI geI hY ik smfj dy vwK-vwK KyqrF `c sMvfd sQfpq krn dI loV pihlF nfloN ikqy ijLafdf mihsUs kIqI jfx lwgI hY. ieh iksy vI smfj `c Bfvnfqmk eykqf leI jLrUrI hMudf hY. ieh islislf hux pihlF nfloN ikqy ijLafdf jLrUrI ho igaf hY. musilm BfeIcfry df afpxIaF sMGxIaF bsqIaF `c hI sImq hMudy jfxf Aus dy awgy vDx dy rfh `c rukfvt iswD ho irhf hY. kI ieh pVHy-ilKy lokF qy ihMdUaF leI jLrUrI nhIN ho jFdf ik Auh aijhf hr sMBv kMm krn ijs nfl musilm BfeIcfrf Kud nUM surwiKaq smJy. awj mhfirsLI arivMd dI ivcfrDfrf qy muqfbk ihMdU smfj nUM svY-ivsLlysLx krnf cfhIdf hY pr ies dy nfl hI sfnUM hornF gwlF nUM vI iDafn `c rwKxf cfhIdf hY. awj musilm vot bYNk dI isafsq keI afpy bxIaF Drm inrpwK isafsI pfrtIaF dIaF nIqIaF nUM pRBfivq kr rhI hY, ijs nfl dysL sfhmxy keI gMBIr cuxOqIaF pYdf ho rhIaF hn. dUjy sLbdF `c khIey qF awj Drm inrpwKqf dy nF `qy rfsLtrIaqf dI blI idwqI jf rhI hY. sMKyp `c awj Bfrq `qy mfx krn vfly ihMdUaF qy muslmfnF nUM iekwTy ho ky awgy afAuxf cfhIdf hY qy BfrqIaqf dy atuwt bMDnF `c bwJy rih ky afpo afpxy smfj dIaF qrwutIaF qy AunHF nUM dUr krn leI svY-ivsLlysLx krnf cfhIdf hY.
kI pRDfn mMqrI dI amrIkf PyyrI jfdU dI CVI sI -hrIsLMkr ivafs kFgrs qy XU[ pI[ ey[ dovyN pRDfn mMqrI dy ivdysL dOry dy nqIijaF nUM lY ky bycYn hn. Ausy `qy kFgrs df cox muwdf qy pRcfr muihMm bxygI jF ivgVygI. 17 akqUbr nUM sMsd df sYsLn sLurU hovygf, Auh vI ies ivdysL Xfqrf qoN pRBfivq hovygf. KLud pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG leI ieh Xfqrf mhwqvpUrn hY. ieh AunHF dI sB qoN lMbI 10 idnF ivdysL Xfqrf hY. Xfqrf df afpxf iek ieiqhfisk mhwqv hY. kFgrs `c mMinaf jf irhf hY ik jykr Xfqrf mn cfhy nqIijaF vflI rhI qF Aus df lokF qy asr pvygf. kFgrs nUM aijhI jfdU dI CVI imlygI, ijs nfl nf isrPL pRDfn mMqrI zf[ mnmohn isMG dI agvfeI ikRsLmeI bxygI, sgoN ivdysL nIqI dIaF pRfpqIaF nUM cuxfvI muwdf bxfieaf jf skygf. KLdsLf nhIN ik amrIkf dy rfsLtrpqI busL Bfrq dI hr sMBv mdd kr rhy hn. aYtmI krfr nUM isry cVHfAux leI busL pRsLfsn ny jo kuJ kIqf hY aqy ivafnf dI aYWn[ aYws[ jI[ bYTk dy smyN busL ny cIn, afstrylIaf dy kOmI muKIaF nUM ijs qrHF nfl kwisaf, Aus df af irhf vyrvf hYrfn krn vflf hY. ies leI kFgrs hfeI kmfn qoN lY ky pRcfr kmytI, mIzIaf kmytI sfiraF `c iesy gwl `qy Poks hY ik iek vfr pRmfxU krfr aml ivc af jfvy, Aus qoN bfad Aus `qy XU[ pI[ ey[ srkfr df pRfpgMzf cwly. do akqUbr qoN rfhul gFDI afm afdmI dy ispfhI dI afpxI jn sMprk muihMm sLurU krvfAux vfly hn. lokF ivcfly pRcfr pRsfr dI ies muihMm ivc afm afdmI dI syvf dy nfl pRmfxU krfr aqy ibjlI df KUb pRcfr hovygf pr kFgrs ies muwdy dI bjfey amrIkf Xfqrf aqy pRmfxU krfr dy jLrIey mnmohn isMG dI agvfeI dI Dfk nUM pRcfirq krn `qy hux ijLafdf jLor hY.
BfjpfeI eyjMzf aqy nyqf Bfjpf ivc cuxfvI rxnIqI bx geI hY. pfrtI awqvfd dy hvfly nfl ihMdUqv nUM AuBfr ky cox lVygI. sMG aqy sMgTn df ichrf rfjnfQ isMG rihxgy. nirMdr modI muwK cox pRcfrk hoxgy. ienHF dohF dy blbUqy `qy jykr pfrtI ijwqI qF lfl ikRsLn azvfnI pRDfn mMqrI hoxgy. nirMdr modI dI apIl rfsLtrivafpI hY aqy awqvfd ivruwD lVfeI qy ihMdUqv dI ksOtI `qy AunHF dI BrosyXogqf Tos hY, iehI soc sMG qy Bfjpf hfeIkmfn nUM nirMdr modI `qy inrBr bxf irhf hY. AuNJ vYNkeIaf nfiezU ny modI dy muwK mMqrI bxy rihx dI gwl kih ky kyNdrI pwDr `qy modI dI BUimkf dI crcf Kqm krnI cfhIdI hY pr asl ivc modI awj Bfjpf dy kOmI kMpynr hn. ieh PLYslf ies leI hoieaf ikAuNik afr[ aYWs[ aYWs[ ivsLv ihMdU pRIsLd afid ivc modI nUM lY ky Kuxs Gwt hoeI hY. kih skdy hF ik nirMdr modI hux sMG leI Auho ijhI hI mjbUrI hY, ijho ijhI kdI atl ibhfrI vfjpfeI huMdy sn. BfjpfeI kyzr aqy sMG smrQkF ivc modI ihMdUqv dy afeIkfn hn. bfkI nyqfvF nfl BrosyXogqf df sMkt hY, AuQy hI awqvfd ivrwuD lVn aqy ihMdUqv dy tRYk irkfrz ivc modI dI sfKL lokF ivc Gr kr geI hY, iesy leI lfl ikRsLn azvfnI ny modI nUM awgy krn dI pihl kIqI hY. modI PfrmUuly `qy azvfnI dI pRDfn mMqrI bxn dI sMBfvnf itkI hoeI hY. azvfnI aqy modI dy imsLn ivc afr[ aYWs[ aYWs[ dI msLInrI pUrI qrHF srgrm rhy, ies df iDafn rfjnfQ isMG ny rwiKaf hoieaf hY. rfjnfQ isMG ny afpxy ZMg nfl sMgTn `qy pkV bxf leI. sMgTn nUM Auh afpxy ihsfb nfl clf rhy hn. ipCly idnIN bMglOr dI kOmI kfrjkfrnI dI bYTk ivc AunHF ny 5 ivsLysL ienvfeItIjL nUM swdf idwqf. arux jyqlI nUM pRcfr aqy mIzIaf dovF df ieMcfrj bxfAux df PYslf vI AunHF df sI. jykr AuWqr pRdysL ivc Bfjpf dy lok sBf coxF ivc kuJ TIk-Tfk pRdrsLn irhf qF azvfnI qoN bfad dI DurI rfjnfQ isMG hoxgy. idlcsp gwl ieh hY ik azvfnI aqy rfjnfQ isMG dovF ny ivDfn sBf coxF dI ijMmyvfrI afpxy `qy nhIN leI. muwK mMqrI nUM Cot dy ky AunHF nUM ijMmyvfr bxfieaf hY. ivDfn sBf coxF muwK mMqrI aqy sUbfeI nyqfvF dy dmKm `qy lVIaF jfxgIaF qF lok sBf coxF awqvfd aqy ihMdUqv dy modI eyjMzy `qy.
Bfjpf-lokdl df myl lfl ikRsLn azvfnI aqy rfjnfQ isMG df Poks AuWqr pRdysL hY, qF hI qF sUbf ieMcfrj arux jyqlI dI ajIq isMG nfl gwlbfq ho rhI hY. afpxy pwDr `qy BfjpfeI lIzrisLp lokdl nfl qflmyl ibTfAux df mn bxf cuwkI hY. Bfjpf dy afpxy srvyKx df ieh iswtf hY ik jykr pfrtI ny iewkly coxF lVIaF qF lok sBf dIaF sItF imlxgIaF mqlb lok sBf dIaF mOjUdf sItF ivc vI BfrI kmI. ieh swcfeI pRDfn bxn dI afs rwKx vfly lfl ikRsLn azvfnI leI Gbrfht vflI hY qF AuQy hI XU[pI[ dI qfkq `qy kOmI pRDfn bxy rfjnfQ isMG dI BivwKI isafsq nUM vI ivgfVdI hYy. ieh vwKrI gwl hY ik kilafx isMG, ivny kitafr jF klrfj imsLr aYNz pfrtI mn hI mn cfhuMdI hY ik rfjnfQ isMG pfsy hox, ies leI ieh ies dlIl `qy lokdl Bfjpf dy qflmyl df purjLor ivroD kr rhy hn ik ajIq isMG BrosyXog nhIN hY aqy jykr lokdl nUM sItF idwqIaF geIaF qF BivwK ivc pwCmI XU[pI[ ivc Bfjpf afpxy blbUqy KVHI nhIN ho skygI. EDr azvfnI, rfjnfQ isMG aqy jyqlI dI ieh dlIl hY ik BivwK dI socIey jF afAux vflIaF lok sBf coxF dI hux qoN hI icMqf krIey. asl ivc kilafx isMG ny eItf qoN cox lVnI hY. Aus sIt `qy Xfdv votF dI igxqI dI icMqf ivc mulfiem isMG dI aiswDI mdd cfhuMdy hn. mulfiem isMG df iPlhfl AudysL Bfjpf qy lokdl ivc qflmyl nf hox dyxf hY. EDr ivny kitafr mujLwPLrngr dy afpxy iek psMdIdf nyqf rfxf dI icMqf ivc qflmyl nhIN hox dyxf cfhuMdf, ies leI ik ieh sIt qflmyl dI sUrq ivc lokdl nUM jf skdI hY, mqlb XU[pI[ dy BfjpfeI nyqf afpxy Coty-Coty svfrQF kfrn gwTjoV dy ivruwD hn, AuQy hI azvfnI-rfjnfQ isMG-jyqlI aglIaF lok sBf coxF dI icMqf ivc qflmyl df PLYslf krI bYTy hn.
votr sUcI df pyc iek ihsfb nfl ivDfn sBf coxF dy pRogrfm df aYlfn ho jfxf cfhIdf hY. ies `c dyrI ny kFgrsI nyqfvF nUM bycYn kIqf hoieaf hY. iek AuWc kFgrsI nyqf df kihxf sI ik cox kimsLn ny ihmfcl pRdysL, krnftk aqy AuqrfKMz dIaF ivDfn sBf coxF dy smyN bhuq pihlF cox pRogrfm bxfieaf sI. iswty vjoN jLfbqf lfgU hoieaf aqy kFgrs dIaF Aus smyN dIaF srkfrF nUM POrI cox aYlfnF aqy nINh pwQr afid rwKx df smF nhIN imilaf, jdik ajy Bfjpf srkfrF nUM DVfDV nINh pwQr rwKx df kfPI smF imilaf hY. drasl cox kimsLn votr sUcI bxvfAux ivc lwgf hoieaf hY. Xojnf ieh vI hY ik aglIaF lok sBf coxF Poto vflI votr sUcI rfhI hox. mqlb nf isrPL Poto votr kfrz, sgoN hr votr dI Poto smyq sUcI. iPr jMmU-ksLmIr ivc coxF dI AulJx mfmUlI nhIN hY. iPlhfl ksLmIr ivc nvMbr ivc coxF hox dy afsfr hn. 6 sUibaF ivc nvMbr ivc iewkTIaF coxF hoxgIaF.
rfhul dy ispfhI 2 akqUbr qoN rfhul gFDI dI PLOj afm jnqf drimafn hovygI. aYn[aYWs[ XU[ afeI[, XUQ kFgrs dy nOjvfnF dI ies PLOj nUM ‘afm afdmI df ispfhI’ nF idwqf igaf hY. ienHF ispfhIaF df mhf sMmyln hYdrfbfd ivc hoieaf sI. iPlhfl lwgBg 2 hjLfr ispfhI inXukq hoey hn. ienHF nOjvfn kFgrsIaF nUM ijLlf pwDr `qy srgrm krn df bilAU ipRMt rfhul gFDI ny hI bxvfieaf hoieaf hY. iek qrHF nfl ieh rfhul gFDI df afpxf aYWn[ jI[ E[ hYY. QIiss ieh hY ik ijvyN mhfqmf gFDI ny isafsq ivc syvf nUM pRmwKqf idvfeI hoeI sI, AuhI hux vI hovy. lokF dI syvf nUM kFgrsI imsLn bxfAux. ies imsLn ivc nOjvfn kFgrsIaF nUM jnqf dI syvf dy keI PfrmUly idwqy gey hn, ijvyN lok sUcnf dy aiDkfr dI ikvyN vrqoN krn? ikvyN pYnsLn leI jfvy? ies qrHF dy kMmF leI ijLilaF ivc rfhul gFDI dI ibRgyz 2 akqUbr qoN bfad hoNd `c afvygI.
hVH `qy isafsq ibhfr ivc hVH df pfxI Gt igaf hY pr isafsI Aubfl ijAuN df iqAuN hY. ies hPLqy lflU pRsLfd Xfdv cOQI vfr hVH pRBfivq ielfky dy dOry `qy sn. hux Auh KuwlH ky ieh iswD krn ivc lwgy hoey hn ik AunHF ny hI hVH pIVqF nUM sB qoN vwD rfhq idvfeI. AunHF dI rfhq nUM lY ky ptnf dy iek jfxkfr pwqrkfr df kihxf sI ik jLrf klpnf kro, sVk kMZy Zfby dy Aus bYry dI, ijhVf bws dIaF svfrIaF nUM dyK ky cfh-nfsLqy qy Bojn leI rOlf pfAuNdf hY. kuJ Ausy qrHF hI ibhfr dy lIzrF ny kIqf hY. rOlf pfAuux `c lflU pRsfd Xfdv ny XkInI qOr `qy bfjLI mfrI. klpnf kro ik iek Coty ijhy stysLn dI, ijs dy bfhr Zfbf lgvf ky lflU Xfdv ny ieh rOlf pfieaf ik AunHF df pihlf aqy iekwlf Zfbf. AunHF ny Coty-Coty stysLnF dy bfhr dfl-cOl kYNp lgvfey. aijhy hI kYNp rfmivlfs pfsvfn dy sn. afpxy hwQIN lokF nUM pUVIaF-sbjLI vMzI. ienHF dy mukfbly inqIsL kumfr dy srkfrI rfhq kYNpF ivc dyrI hoeI pr ivvsQf puKqf sI. ies qy bfvjUd ptnf dy jfxkfrF `qy ijs ny sB qoN vwD Cfp CwzI hY, Auh sLrd Xfdv qy rfhul gFDI hn. sLrd Xfdv ny 7 idn iksLqI rfhIN hVH qoN pRBfivq KyqrF df dOrf kIqf. aijhy-aijhy ielfikaF ivc jf ky rfhq pRbMD dyKy, ijQy koeIN nhIN jf sikaf. lwgBg aijhy hI dUr-durfzy ielfikaF ivc rfhul gFDI ny vI dOrf kIqf. jfxkfrF nUM rfhul gFDI dI ijhVI gwl psMd afeI, Auh ieh sI ik hVHF smyN isafsq nhIN kIqI jfxI cfhIdI.
swqf `c BfeIvflI kFgrsI lIzr qfimlnfzU aqy JfrKMz ivc swqf `c BfeIvflI cfhuMdy hn. qfimlnfzU dy sUbfeI nyqfvF ny kuJ aijhf dbfa bxfieaf hY, ijs kfrn kruxfinDI nUM kihxf ipaf ik AunHF nfl kFgrs hfeIkmfn ny gwl nhIN kIqI. jykr krn qF ivcfr kIqf jf skdf hY iehI siQqI JfrKMz ivc hY. kFgrsI ivDfiek swqf ivc BfeIvflI cfhuMdy hn pr kor kmytI df PLYslf hY ik kFgrs srkfr ivc sLfiml nhIN hovygI. qfimnfzU qy JfrKMz dohF sUibaF `c srkfrF kFgrs dI hmfieq `qy itkIaf hoeIaF hn. ies leI kruxfinDI aqy isLwbU soryn nUM jykr hfeIkmfn ny afpxy ivDfiekF dI mMqrI ahudy dI shuM cuwkvfAux leI ikhf qF ienHF nUM mMnxf pvygf. lwgdf hY ik ingmF aqy borzF dy jLrIey kFgrsI ivDfiek swqf ivc BfeIvfl bxngy. musLikl ieh hY ik ingmF aqy borz ivc iks nUM ikhVf ahudf imly, ies nUM lY ky pRdysL kFgrs dy nyqfvF ivc sihmqI nhIN bx rhI.
pMjfbI bolI df BivwK -zf[ gurcrn isMG aOlK BfsLf dy afDfr `qy sUby bxfey jfxf qrk-sMgq vI huMdf hY qy sucfrU pRbMD aqy iswiKaf pRxflI ivc kusLlqf leI lfBkfrI vI pMRqU pMjfb bfry kFgrs pfrtI afjLfdI qoN pihlF kIqy vfDy tfldI rhI qy afjLfd Bfrq dI srkfr ny pMjfb dy lokF dI BfsLfeI afDfr `qy sUbf bxfey jfx dI mMg nUM axgOilaF krn ivc vI afpxI BlfeI smJI. BfsLf dy afDfr `qy sUby bxfey jfxf lokF dI mMg anusfr BfvyN TIk sI, pr rfjF dI BfsLfeI punrgTn iek mUrKqf Biraf kdm sI qy pMjfb bfry srkfrI nIqI qF pfglpx qy ivqkry df isLkfr bxI rhI. iesy kfrn pMjfb nUM vDyry ksLt Bogxy pey qy agn-pRIiKaf ivwcoN lMGxf ipaf. 1929 ivc pMzq jvfhr lfl nihrU dy ipqf pMzq moqI lfl nihrU ny ‘nihrU irport’ ivc afjLfdI mgroN BfsLfeI afDfr `qy sUby bxfAux dI vkflq kIqI sI qy 1945 ivc afl ieMzIaf kFgrs kmytI dy nfmjLd pRDfn ny ies ivc idwqy vcn dI pusLtI kr idwqI sI. 1947 ivc suqMqrqf mgroN BfsLfeI afDfr `qy sUby dI nIqI nUM pMjfb ivc pwuTf gyVf dyxf sLurU ho igaf. Bfrq srkfr qy kFgrs vwloN bxfeIaF geIaF do vwK-vwK kmytIaF ny dUsry BfsLfeI pRFq bxfAux dI gwl qF mMnI pr pMjfb nUM ies pRikiraf qoN bfhr hI rwiKaf. jdoN 1956 ivc kuJ pRFq BfsLf dy afDfr `qy bxfey gey qF pMjfb qy pMjfbI axgOly kr idwqy gey. mfstr qfrf isMG dI agvfeI ivc pMjfbI sUby leI keI vfr morcy lwgy. smJOqy hoey pr prnflf AuQy df AuQy irhf. pMzq jvfhr lfl nihrU pMjfbI BfsLfeI sUby df ivroDI sI qy Aus smyN dy lok sBf dy spIkr huukm isMG anusfr lfl bhfdr sLfsqrI ny vI Auho nIqI jfrI rwKI. ieMdrf gFDI vI Aus nIqI qoN lFBy nf hoeI. keI mjbUrIaF kfrn 1966 ivc pMjfbI sUbf bxfieaf igaf. inrol BfsLfeI svfl nUM isafsI dfa-pycF df aKfVf bxf ky pMjfbI dI blI dy idwqI geI. pMjfbI sUbf qF bxf idwqf igaf pr pMjfbI ‘rfxI’ bxn dI QF golI hI bxI rhI. akflIaF dI agvfeI `c pihlI gYr-kFgrsI srkfr ies pfsy kuJ nf kr skI. ieh qF lCmx isMG igwl sI ijs ny akflIaF qoN bfgI ho ky pMjfbI nUM rfj BfsLf bxfAux df kfnUMn bxfieaf. hflfq AuvyN hI rhy. aPsrsLfhI tws qoN mws nf hoeI. srkfrI dPqrF, BfsLf ivBfg, iswiKaf ivBfg, AuvyN hI kMuBkrnI nINd swuqy rhy. lok pMjfbI nUM Buwldy gey. aMgryjLI nfl hyj jfg ipaf. bfhr jfx dI hoV ny pMjfbI nfloN moh qoV idwqf. pMjfb ivc KwulHy injI pbilk skUlF, kyNdrI skUlF, sI[ bI[ aYs[ eI[, afeI[ sI[ sI[ afeI[ qy nvoidaf skUlF ivc pMjfbI dI dsLf gOx ho geI. AuWc srkfrI aPsrF dy dPqrF mUhry aMgryjLI `c lwgIaF nF dIaF qKLqIaF pMjfbI df mMUh icVHfAuNdIaF rhIaF. hux ivDfn sBf ny 2008 ivc pMjfbI bfry kfnUMn bxf ky 40 sfl pihlF AuTfey gey kdmF nUM mMijLl vwl qoiraf hY. kI iekwlf kfnUMn bxfieaf jfxF kfPI hY? pMjfbI BfsLf dy ivkfs leI kuJ Tos Auprfly krn dI loV hY. ieh smJx dI loV hY ik pMjfbI kyvl iswKF dI nhIN, sfry pMjfbIaF dI mfq-BfsLf hY. pMjfbI nUM ptrfxI bxfAux leI sB qoN vwzf kdm 12vIN qk dI pVHfeI pMjfbI ivc qy hr pRkfr dy skUlF ivc lfjLmI krn krfAux df Auprflf hovygf. ies mMqv leI ieh jLrUrI hY ik bwcy dI pRfiemrI ivwidaf inrol pMjfbI ivc kIqI jfvy. aMgryjLI pVHn-pVHfAux df cfa bwicaF dIaF byVIaF ivc vwty pf irhf hY. iPr vI pqf nhIN sfzy lok qy srkfrF ivc ieh aMgryjLI df moh rfqo-rfq ikvyN qy ikAuN jfg ipaf hY? aMgryjLI dI sfzy `qy jkV ieqnI ho geI hY ik ijs bwcy dy mF-ipAu ny kdy skUl nhIN vyiKaf sI, Auh vI DOx akVf ky kihMdy hn, ‘BfeI sfzf bwcf qF srkfrI skUly nhIN, ‘gryjLI (aMgryjLI nUM Auh gryjI hI kihMdy hn) skUly pVHdf hY. srkfrI skUl qF grIbF vfsqy hI rih gey hux. hux srkfrI adfiraF dI hflq iksy itwpxI dI muQfj nhIN. srkfrI skUlF kfljF ivc pVHfeI nF dI koeI cIjL nhIN. skImF bhuq hn, shUlq koeI nhIN. aPsrF dIaF DfVF hn, aiDafpk koeI nhIN. skUlF ivc pVHfeI koeI krvfey jF nf pr GrF ivc itAUsLn kyNdr hn. aiDafpkF dy afpxy bwcy AunHF vfly srkfrI skUlF ivc nhIN pVHdy. pbilk skUlF ivc jy bwcy Byjy vI jfx qF pMjfbI AuQy pVHfey jfx df svfl hI nhIN. afm sLihrF dy aKOqI pbilk skUlF ivc vI BfvyN Auh cMzIgVH hovy jF muhflI, luiDafxf jF pitaflf, pMjfbI boly jfx `qy ‘rokF’ dI afm crcf hY, aijhI siQqI ivc pMjfbI df BivwK kI hovygf? pMjfbI BfsLf dI qrwkI leI iek pfsy qF sucwjI qy swcI-suwcI akfdimk agvfeI dI loV hY qy dUsry pfsy skUl pRbMD ivc kRFqIkfrI qbdIlI dI jLrUrq. pRfiemrI skUlF dy aiDafpk afpxy ivsLy ivc inpuMn hox qF hI Auh bwcy `c BfsLf pRqI moh Br skxgy. jLIry noVy iek pbilk skUl ivwc 20-20 sflF dy qjrby vfly aiDafpk ieMtrivAU dyx afey. pRbMDk kmytI ny ieh suafl pwuCy (1) aMgryjLI dI vrxmflHf dy ikqny awKr hn? (2) pMjfbI dI vrxmflf dy ikqny qy ihMdI dI ilpI dyvnfgrI dy ikqny. (3) pMjfbI dy sHr qy ivaMjn dwso, aMgryjLI dy ‘vfvl’ ikhVy hn? dovyN aiDafpk iqMnF ivwcoN iek vI suafl df AuWqr nhIN dy sky. dovyN aYm[ ey[ pMjfbI sn qy bI[ aYWz[ dI isKlfeI df kors vI kIqf sI. sfzf mnorQ ieh spsLt krnf hY ik aiDafpkF dI cox Aupr bhuk kuJ inrBr krdf hY. sfnUM iek pyNzU kflj (srkfrI kflj jLIrf) df pqf hY ijwQoN dy do drjn pVHy ividafrQI awj-kwlH drjf iek gjLtz aPsr hn ijnHF ivcoN iek do zI[ sI[ qy iqMn-cfr aYs[ zI[ aYm vI hn. Auh iksy aMgryjLI skUl dy pVHy nhIN sn. AunHF ny bI[ ey[ qwk pMjfbI jLrUrI ivsLy vjoN pVHI sI. sfzf Brosf hY ik ijhVf bwcf mfq-BfsLf ivwc inpuMn hovygf, Auh hr pfsy hI mohrI bxygf. srkfr nUM cfhIdf hY jy Auh swcmuwc hI pMjfbI dI ihqYsLI hY qF Auh sB skUlF ivwc aiDafpkF dI BrqI XkInI bxfey. skUl BfvyN pRfiemrI hY, jF sYkMzrI, pRfeIvyt hY jF srkfrI sB ivwc mfihr BfsLf aiDafpk lfey jfx. pMjfbI df ivkfs qy bwicaF ivwc pMjfbI bfry moh qy lgn cMgy aiDafpk ny hI Brnf hY. aiDafpkF dI cox leI srkfr df TykydfrI ZMg qy kMjUsI df cwkr iswiKaf aqy pMjfbI dohF leI kfl-cwkr bx ky rih jfvygf. ies cwkrivAU nUM qoVn dI loV hY. pRfiemrI pwDr qwk kyvl pMjfbI dy aiDafpk, skUlF ivc loV anusfr aiDafpk qy sucwjqf nfl cuxy hoey aiDafpk hI awj dy ‘aiBmnUM’ nUM ies srkfrI qMqr dy cwkrivAU `coN bfhr kwZ skxgy. srkfr nUM ieh vI cfhIdf hY ik afm lokF nfl vfh pYx vfly ivBfgF ivwc pMjfbI BfsLf df loVINdf igafn rwKx vfly aiDkfrIaF nUM hI ijLMmyvfrI sONpI jfvy. jy 60 sflF bfad vI qy pMjfbI sUbf bxn dy 40 sfl bfad vI pMjfb ivc pMjfbI jfxn vfly aiDkfrIaF dI Gft hY jF pMjfbI pRqI sLrDf qy moh nhIN hY qF AunHF nUM dUsry sUibaF ivwc Byijaf jfvy. pMjfbI BfsLf dI pRPulqf leI pMjfb lok syvf kimsLn qy kyNdrI lok syvf kimsLn ivwc pMjfbI mfiDam rfhIN mukfbly dIaF pRIiKafvF ivwc bYTx dI KwulH dyx nfl pMjfbI muhfrq qy pMjfbIaF nfl moh vfly aPsrF dI cox krnI hor suKflI ho jfvygI. pMjfbI nUM rujLgfr muKI bxfAux dI loV hY. jykr pMjfbI piVHaF leI dysL ivc hI rujLgfr pRfpq hovygf qF Auh ivdysLF ivwc jfx leI afeI[ eI[ aYl[ tI[‘ pfs krky bfhr jfx leI qrly nhIN lYxgy. pMjfbI dI qrwkI dy hor vI anykF Aupfa hn. BfsLf ivBfg, pMjfb skUl iswiKaf borz qy pMjfb dIaF XUnIvristIaF dy kMm-kfjF dI smIiKaf krn dI vI loV hY. pMjfb dIaF XUnIvristIaF ivwc pMjfbI jLrUrI qy ies iqafrI vjoN pVHfey jfxf vI iek mjLfk hY. pMjfbI hr iek leI lfjLmI hoovy ijs ivwc BfsLf aqy sfihq bfry do prcy hox. ies dy mukfbly aMgryjLI/ihMdI sfDfrn pwDr `qy sfry hI pVHn pr coxvyN ivsLy vjoN jy iksy ny pVHny hox qF Auh pMjfbI dI QF `qy nhIN sgoN iek vfDU ivsLy dy qOr `qy pVHy jf skdy hn jF sfDfrn ihMdI/aMgryjLI dI QF `qy pVHfey jfx. ies qrHF krn nfl pMjfbI nUM iek vwKrf mukfm imlygf jo inscy hI ihMdI qy aMgryjLI nfloN awzrf qy ivsLysL hovygf. pMjfbI BfsLf dy ivkfs leI iek lok-lihr dI loV hY. koeI vI smfgm hovy, jlsy jlUs hox, AunHF ivc nfary jF aMgryjLI jF ihMdI dI QF pMjfbI ivwc ilKy hoxy cfhIdy hn. keI vfr bVI hfso-hIxI siQqI hMudI hY ik smfgm pMjfbI df hMudf hY qy ‘nfary’ ihMdI ivwc jF aMgryjLI ivwc hMudy hn. ivafh sLfdIaF qy mrny prny qy swdf pwqr CpfAux hor sB kuJ ijqnI jldI pMjfbI ivwc kIqf jfvy, Auqnf hI cMgf hY. rylvy stysLnF, bws awizaF, mIl pwQrF, dPqrF, dukfnF dIaF nfvF dIaF qKLqIaF df jd pMjfbI nUM isLMgfr bxfieaf igaf qF smJo Aus idn pMjfbI, ‘pMjfb dI rfxI’ bxygI. jy aijhf nhIN hMudf qF rfxI afpxy Gr ivwc nOkrfxI qoN vwD kuJ nhIN. srkfr nUM cfhIdf hY ik Auh pMjfbI BfsLf, sfihq, pMjfbI ivBfg, skUl iswiKaf borz, kfljF qy XUnIvristIaF ivwc pMjfbI leI bxdf QF dyx ivwc koeI kmjLorI nf ivKfvy. pMjfbI dI pVHfeI rujLgfr pRfpqI leI iek mjLbUq dfavf hoxI cfhIdI hY nf ik iek aiVwkf. pMjfbI sfihqkfr vI jo akfdmIaF, sBfvF dy krqf-Drqf hn, AunHF nUM vI cfhIdf hY ik Auh srkfr nUM iQVkx qoN rokx. sfihqkfrF df pihlf PrjL hY ik Auh sucyq pihrydfr vFg srkfr nUM jgfeI rwKx ikAuNik iekwlf kfnUMn pfs krnf hI kfPI nhIN hY.
sfzy nyqf qF hr rojL gFDI jI dI hwiqaf kr rhy hn! -pUnm afeI[ kOisLsL Zol-ngfry vwj rhy hn. rfhul gFDI ijLMdfbfd dy nfary suxfeI dy rhy hn. aMimRqsr `c kFgrsI kih rhy hn, ‘‘Auh sfzy dysL df BivwK hY. sfzf aglf pRDfn mMqrI hY.’’ pr AunHF dy nyiVE lMGx vflI iek skUl dI ividafrQx puwCdI hY,’’nhIN, ieh iksy hor gFDI dI gwl kr rhy hn. ieh Aus gFDI dI gwl nhIN kr rhy, ijs bfry asIN ieiqhfs dI ikqfb ivc piVHaf hY aqy ijs dy jnm idn `qy sfnUM 2 akqUbr nUM CuwtI huMdI hY.’’ Aus dI shylI puwCdI hY, ‘‘qyry kihx df mqlb Aus gFDI qoN jo sMjy dwq dI ‘lgy rho muMnf BfeI’ df mhfqmf hY, ijs ny swc, nYiqkqf aqy kdrF-kImqF nUM lokipRX bxfieaf. kI ieh AuhI gFDI hY, ijs dIaF gwlF kr ky sfzy afpxy cfry pfsy mhfqmf df qyj-mMzl bxfAux df Xqn krdy rhy hn.’’ Auh ividafrQx shI kih rhI sI. kwl qk sfzy nyqf isrPL rsmI qOr `qy hI gFDI nUM Xfd krdy sn pr hux lok sBf qy rfj ivDfn sBfvF dIaF coxF nyVy afAuNidaF hI AunHF `c gfDI jI nUM Xfd krn dI dOV lwg geI hY. aijhy smyN `c AunHF qoN hor kI AumId kIqI jf skdI hY. hr nyqf 21 vIN sdI ivc gFDI jI dy sLFqI, aihMsf aqy sLkqIkrn dy drsLnF dI gwl kr irhf hY, hflFik awj dy rfjnyqfvF qy aprfDIaF dI imlIBugq dy Xuwg ivc cfry pfsy ihMsf PYl rhI hY. svfl AuWTdf hY ik sfzy nyqf swcmuc gFDI jI dy isDfqF ivc Brosf rwKdy hn? awj sfry nyqf isafsI lfB leI gFDIigrI dI lokipRXqf dI vrqoN kr rhy hn. 2 idnF bfad 2 akqUbr nUM gFDI jI dI smfDI rfjGft `qy nyqfvF dI BIV jmHf hovygI. sfiraF dy ichiraF `qy JUTI muskfn hovygI. hflFik aMdr hI aMdr Auh afpxy ies smyN dI brbfdI leI AunHF nUM inMd rhy hoxgy. gFDI jI dI smfDI `qy PuwlF dy hfr Byt krngy aqy 2 imMt df mOn Dfrn krngy. tI[ vI[ `qy afpxf ichrf idKf ky afpxy surwiKaf Gyry ivc kfr `c bYT ky dUjI mMijLl vwl inkl jfxgy aqy iPr iek sfl bfad ieh rsm inBfeI jfvygI. gFDI jI df supnf qRfsdI dyKo, asIN gFDI jI dy Bfrq dy supny qoN kohF dUr inkl gey hF. afjLfd Bfrq dy ‘PIl guwz’ ivc sfdf jIvn, AuWc ivcfrF dI pflxf, cMigafeI aqy burfeI ivc PLrk aqy kdrF-kImqF dI pflxf dy AunHF dy afdrsLF nUM asIN Buwl gey hF. isafsI, smfjk aqy nYiqk njLrIey qoN idvflIey rfsLtr dI ieh suBfivk pRqIikiraf hY, ijQy dmn dI isLkfr jnqf ies sB dI mUk-drsLk bx ky rih geI hY. aihMsf dy isDFq kfrn mhfqmf gFDI smuwcI dunIaF ivc hrmnipafry bxy pr awj gFDI jI dIaF iswiKafvF AunHF qIilaF vrgIaF bx geIaF hn, jo sfzy nfsmJ nyqfvF kfrn isafsI hvf `c AuWz jFdy hn. ieh nyqf cMgy lwCydfr BfsLx idMdy hn qF ik Auh vI afpxy cfry pfsy gFDI jI df ‘kro jF mro’ df isDFq ies rfsLtr ivc kdoN df mr cuwkf hY aqy Aus dI QF cuxfvI rYlIaF ivc ikrfey dIaF bwsF `c ikrfey dI BIV ny lY leI hY ikAuNik awj ieQy ‘qkVy df swqIN vIhIN sO’ huMdf hY. nhIN qF awj dy kfgjLI sLyr nyqfvF qoN kI afs kIqI jf skdI hY. kI ieh duKdfeI qwQ nhIN hY ik gFDI jXMqI awqvfd, guwsy aqy ihMsf dy prCfvyN hyT mnfeNI jf rhI hY, ijQy aprfD, iBRsLtfcfr aqy AudfsInqf qy Dn bl, bfhU bl aqy mfPLIaf dI qUqI bol rhI hY. ies sB qoN mhfqmf gFDI nPLrq krdy sn. gFDI Xuwg qoN bfad Bfrq ny iewk lMmf sPLr qYa kIqf hY. ies qoN vI mhwqvpUrn qwQ ieh hY ik Bfrq gFDI jI nUM BulfAuxf nhIN cfhMdf. aijhf krnf pfglpn hovygf ikAuNik awj smuwcI dunIaf byhqr smfj dy inrmfx leI gFDI jI nUM afdrsL dy rUp ivc dyK rhI hY. awj lok gFDI jI dy isDFqF ivruwD cwlx vfilaF df mukfblf krn leI iqafr nhIN hn. ies df kfrn ieh hY ik asIN KLud anYiqk aqy iBRsLt bx gey hF. dysL ieh cfry pfsy PYlI grIbI ivc gFDI jI df nF lYx df smF iks kol hY. awj afm afdmI dy sfhmxy sB qoN vwzI lVfeI rotI, kwpVf aqy mkfn hY. awj asIN ‘kI PLrk pYNdf hY’ dI Bfvnf df isLkfr hF. sfzIaF svYmfx aqy rfsLtrIaqf dIaF BfvnfvF Kqm ho rhIaF hn. sfzy awj dy nyqf gFDI jI dI spwsLtqf qy inmrqf nUM kYsL krn leI gFDI Aupnfm df iesqymfl krn qoN vI nhIN KuMJdy. Auh ies nUM gFDNI bRFz ivc bdl ky ies dI vrqoN qy durvrqoN kr rhy hn. nihrU-gFDI pirvfr dI ies Aupnfm `qy mflkI kiem ho geI hY. awj sfDfrn lokF aqy vI[ afeI[ pIjL ivcfly PLrk vDdf jf irhf hY. nihrU-gFDI vMsL dI sQfpnf dy ieiqhfs bfry ikMny lok jfxdy hn ikAuNik awj dunIaF ivc nihrU-gFDI vMsL isrPL jvfhr lfl nihrU aqy mhfqmf gFDI nfl juVy mMny jFdy hn. gFDI jI qF kFgrs nUM BMg krnf cfhuMdy sn isrPL Aup-nfm hI ikAuN? awj ikMny lokF nUM pqf hY ik afjLfdI pRfpq krn qoN bfad gFDI jI kFgrs pfrtI nUM BMg kr ky Aus dI QF lok syvf sMG dI sQfpnf krnf cfhuMdy sn. ies df kfrn ieh sI ik pfrtI ivc ivgfV afAux lwg pey sn. AunHF nUM sUcnf imlI sI ik keI kFgrsI ivDfiek AudXoigk GrfixaF nUM lfeIsYNs dyx leI pYsf lY rhy hn aqy kflf-bfjLfrI kr rhy hn. inaF pfilkf dy kMm ivc rukfvt pf rhy hn aqy bdlIaF qy qrwkIaF leI aiDkfrIaF nUM Dmkf rhy hn. awj gFDIvfdI nyqf ikwQy cly gey. jnqf dy asl nyqf ikwQy cly gey. gFDI jI ny ikhf sI, ‘‘nyqfvF nUM ieh nhIN smJxf cfhIdf ik AunHF nUM AunHF lokF nflo vwD jfxkfrI hY, jo kursI `qy nhIN bYTy hn. awj ‘ikwsf kursI kf’ aqy ‘pYsf PVo, gwdI bxfeI rwKo’ df hY. awj rfj nyqf isrPL afpxy bfry hI socdy hn, sfPL-suQrf sLfsn jfvy ZwTy KUh ivc. AunHF leI afpxI isafsI hoNd hI sB kuJ hY. AunHF df vwkfr ies gwl `qy inrBr krdf hY ik AunHF nfl ikMny bMdUkDfrI kmFzo hn. ikMnI qRfsdI vflI siQqI hY ik sfzy rfjnyqfvF nUM Aus afm afdmI dI surwiKaf cfhIdI hY, ijs dI Auh numfieMdgI krdy hn aqy ijnHF dI syvf dI AunHF qoN afs kIqI jFdI hY. mhfqmf gFDI ny afpxI svY-jIvnI ‘aYkspYrImYNts ivd truwQ’ ivc ikhf hY, ‘‘mYN nhIN cfhuMdf ik myry Gr dy cfry pfsy cfrdIvfrI bxfeI jfvy aqy sfrIaF iKVkIaF bMd kIqIaF jfx. mYN cfhuMdf hF ik sfry KyqrF dI swiBaqf df pRvfh afjLfd hovy. myrf Drm jyl nhIN hY. ies ivc pRmfqmf dI rcnf leI sQfn hY pr ieh jfq, Drm aqy vrx dy nfsmJI Bry hMkfr dy ivroD df iswtf vI hY.’’ iehI AunHF df jIvn sI aqy iehI AunHF df sMdysL hY. AunHF dy iqMno bFdr vI 3 vwK-vwK sMdysLF dy pRqIk hn-’burf nf kho, burf nf suxo, burf nf dyKo’ pr awj ienHF dI QF ‘swc nf kho, swc nf suxo, swc nf dyKo’ ny lY leI hY. gFDI jI cfhuMdy sn ik rfjnyqfvF nUM sIjr dI pqnI vFg sLwk qoN dUr rihxf cfhIdf hY. gFDI jI ny ikhf sI ik rfjnyqfvF nUM ‘sfbH’ lokF vFg nhIN rihxf cfhIdf. AunHF nUM srkfrI kMmF leI imlIaF shUlqF dI vrqoN inwjI kMmF leI nhIN krnI cfhIdI pr awj swcfeI kuJ hor hY. kwl dy rfijaF-mhfrfijaF dI QF awj mMqrIaF, sMsd mYNbrF aqy ivDfiekF ny lY leI hY, jo KLud nUM jyqU mMndy hn. iPr asIN kihMdy hF ik sfzy ieQy lokqMqr hY. kI ieh sfmMqsLfhI vFg nhIN lwgdf? sfzy nyqfvF dI izksLnrI ivc ivcfrDfrf, isDFq, pfrtI dy ihwq qy nIqIaF nhIN hn. awj nyqf hr kImq `qy swqf cfhMudy hn. dysL aqy lokqMqr jfvy ZwTy KUh ivc. Bfrq dy DrminrpwK aks bfry kI khIey. Drm inrpwKqf nUM isafsI shUlq aqy ihwqF anusfr qoiVaf-mroiVaf jFdf hY. dysL dy inrmfqfvF ny ijs Drm inrpwKqf dI klpnf kIqI sI, Auh awj bdiksmqI nfl iek ‘vfd’ bx ky rih igaf hY. Auh idn dUr nhIN, jdoN gFDI jI dy rfmrfj dI Dfrnf nUM ihMdU kwtVpMQIaF dy ivcfr ikhf jfvygf. ieh awj dy Bfrq dI Drm inrpwKqf dI Drm inrpwK aslIaq hY. kul imlf ky awj AunHF rfjnyqfvF bfry kI khFgy, jo gFDI jI dy nfm dI ksm KFdy hn pr AunHF dIaF gwlF `qy iDafn nhIN idMdy. gFDI jI ny ikhf sI, ‘‘awj mYN quhfzf nyqf hF pr kwl qusIN mYnUM jyl ivc suwt skdy ho ikAuNik jy qusIN rfm rfj nhIN ilafEgy qF mYN quhfzI aflocnf krFgf.’’ asIN AunHF nUM jylH ivc nhIN suwitaf, sgoN AunHF dI hwiqaf kIqI aqy hr idn AunHF dI hwiqaf kr rhy hF. |
|
|